Cảm thức thời gian trong thơ nguyễn trãi

Song, tìm hiểu những cảm xúc, nhận thức, cảm thứcthời gian của người nghệ sĩ mẫn cảm tình đời Ức Trai được thể hiện trong thơ đểhiểu sâu sắc hơn từng trạng huống cảm xúc của nhà thơ qua

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN

HỒ HOÀNG MỸ HẠNH

CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN TRÃI

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn: TS PHẠM THỊ NGỌC HOA

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác của các tác giả đã được công bố ở Việt Nam.

Tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn về nội dung đề tài.

• •

LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Cấu trúc luận văn 11

Chương 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG SÁNG TÁC THƠ NGUYỄN TRÃI 12

1.1 Ý nghĩa cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca trung đại 12

1.1.1 Giới thuyết cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca 12

1.1.2 Ý nghĩa của cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca trung đại 16 1.2 Cơ sở chi phối đến cảm thức thời gian trong sáng tác thơ Nguyễn Trãi 20 1.2.1 Điều kiện Lịch sử - xã hội chi phối đến cảm thức thời gian trong thơ 20

1.2.2 Mạch nguồn văn hóa và truyền thống gia đình Nguyễn Trãi 23

1.3 Nguyễn Trãi - Những chặng đường đời gắn với hai thi tập 27

1.3.1 Nguyễn Trãi với ƯTTT- khoảng thờigian "đắc thế" 27

1.3.2 Nguyễn Trãi với QÂTT- khoảng thờigian "yếm thế" 30

Tiểu kết chương 1 32

Chương 2 CÁC KIỂU CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN TRÃI 34

2.1 Biểu hiện các kiểu thời gian trong ƯTTT và QÂTT 34

2.1.1 Thời gian vũ trụ, bất biến 34

2.1.2 Thời gian sinh hoạt đời người 40

2.1.3 Thời gian tâm tưởng, hoài niệm 45

2.2 Ứng xử của nhà thơ trước các kiểu thời gian 54

2.2.1 Suy nghiệm về lẽ hưng phế của các thời đại 54

2.2.2 Hồi tưởng từng chặng đường đã qua 56

2.2.3 Tận hưởng những phút giây nhàn nhã 58

Tiểu kết chương 2 61

Chương 3 PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN TRÃI 63

3.1.1 Hình ảnh mang nghĩa biểu trưng 63

3.1.2 Hình ảnh mang nghĩa thực về “dòng chảy thời gian” 68

3.2 Cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi qua hệ thống điển cố 72

3.3 Kết cấu câu thơ thể hiện cảm xúc, tâm trạng trước các kiểu thời gian 78 3.3.1 Kiểu câu thơ cảm thán 78

3.3.2 Kiểu câu hỏi tu từ 79

Tiểu kết chương 3 85

KẾT LUẬN 86

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (bản sao)

- Ức Trai thi tập: ƯTTT

- Quốc âm thi tập: QÂTT

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Trãi (1380 - 1442) nổi bật trong lịch sử nước nhà trên tư cách là

một nhân vật thiên tài ở nhiều lĩnh vực Không chỉ là một nhà chính trị, ngoại giaoxuất sắc, Nguyễn Trãi còn là một nhà thơ mang tâm hồn trong sáng và trái tim mẫncảm với đời Người cùng thời và những người đời sau đã không ngớt lời ngợi ca

“ông tiên trong tòa ngọc” có tài làm hay, làm đẹp cho nước nhà: Hoàng các thanh phong ngọc thự tiên/ Kinh bang hoa quốc cổ vô tiền (Nguyễn Mộng Tuân).

Vĩ nhân Nguyễn Trãi đã để lại cho dân tộc một thành tựu lớn về sự nghiệpvăn chương Người nghệ sĩ mẫn cảm, nhà Nho quan phương chính thống ấy đã gửilại hậu thế bao điều vinh quang cũng như những góc khuất tâm hồn đầy bi kịch trong

hai thi tập Ức Trai thi tập và Quốc âm thi tập Không chỉ hiện diện ở Việt Nam, thơ

Nguyễn Trãi còn có mặt ở nhiều diễn đàn văn học khác nhau trên thế giới Đó là

“Nhật kí thơ” được Ức Trai ghi lại các trạng huống cảm xúc trên mỗi chặng đườngđời với những mốc thời gian, không gian đầy ám ảnh Như những viên ngọc sángngời theo năm tháng, thơ Nguyễn Trãi dù viết dưới hình thức quan phương (chữHán) hay bình dị (chữ Nôm) luôn thấm đượm tâm hồn của Nhà Nho nghệ sĩ Ức Trai

1.2 Là thành tố quan trọng trong hệ thống thi pháp của sáng tác thơ ca trung

đại Việt Nam, không gian, thời gian hiện hữu trong thi phẩm nhà thơ là lẽ đươngnhiên Yếu tố không gian, thời gian là phương tiện để thi nhân xây dựng thế giớinghệ thuật của mình Và cũng từ đây, "cánh cửa" thẩm mỹ này mở ra cho người đọcmọi thế hệ nhận diện nhiều chiều kích không gian, thời gian cùng với mọi giá trị tưtưởng, tình cảm được tác giả gửi gắm trong thi phẩm Là hình thức tồn tại của thếgiới nghệ thuật, yếu tố thời gian mang tính quan niệm, nhận thức và là sự chiếu ứngtoàn bộ tiềm lực tinh thần của con người Đó là mô hình thế giới độc lập mang tínhchủ quan và ý nghĩa tượng trưng của tác giả thể hiện trong tác phẩm Đó còn là môhình hóa các mối liên hệ về thời gian cuộc đời, không gian xã hội, đạo đức, về trật tựthế giới đặt trong sự lựa chọn chủ ý của người nghệ sĩ

Tìm hiểu tư tưởng, tình cảm tâm hồn người nghệ sĩ khó có thể bỏ qua cácbình diện thời gian, không gian được phản ánh trong những sáng tác nghệ thuật.Nguyễn Trãi cũng không ngoại lệ Với khối lượng sáng tác trên 300 bài thơ dưới hai

hình thức chữ viết (chữ Hán và chữ Nôm), nhà thơ đã gửi vào đó những cảm xúc,nhận thức, suy tư về không gian và thời gian Hai yếu tố này được hiện hữu trong thơvới nhiều chiều kích, tầng bậc khác nhau Là một tác gia văn học trung đại, cuộc đờilại gắn với nhiều “mốc” thời điểm lịch sử đầy biến động, người anh hùng “cô thế”đầy bi kịch Nguyễn Trãi đã ghi dấu từng chặng đường đời đi qua bằng những trangthơ nhuốm đầy tâm trạng.

Nghiên cứu về người nghệ sĩ Nguyễn Trãi trên nhiều phương diện đã được đặt

ra từ trước đến nay không hề ít Song, tìm hiểu những cảm xúc, nhận thức, cảm thứcthời gian của người nghệ sĩ mẫn cảm tình đời Ức Trai được thể hiện trong thơ đểhiểu sâu sắc hơn từng trạng huống cảm xúc của nhà thơ qua từng thời điểm khácnhau trong cuộc đời nhà thơ là nhận diện cảm thức thời gian của nhà thơ vẫn còn bỏngõ Nghiên cứu cảm thức thời gian trong sáng tác nghệ thuật của Nguyễn Trãi lànghiên cứu sự tương quan giữa cái “tôi” của người nghệ sĩ Ức Trai với dòng chảythời gian trong suốt cuộc đời của nhà thơ

Tìm hiểu cảm thức thời gian thể hiện trong hai thi tập, một mặt nhận diện vaitrò ý nghĩa các kiểu thời gian biểu hiện trong thơ ca trung đại nói chung, thi phẩmNguyễn Trãi nói riêng; Mặt khác qua đó, khẳng định, nhận diện quan niệm, tư tưởng

và tâm hồn tình cảm của nhà thơ trong từng thời đoạn lịch sử cụ thể Những căn cứgóp phần hoàn chỉnh chân dung nhà thơ Nguyễn Trãi hẳn có sự góp mặt không nhỏcủa các dạng cảm thức thời gian được biểu hiện trong hai thi tập

Tiếp cận và lý giải các bình diện thời gian gắn với những cảm thức của nhàthơ được biểu hiện trong hai thi tập cũng là cách góp thêm cái nhìn đa chiều về tưtưởng, tình cảm người nghệ sĩ mẫn cảm Ức Trai Điều này cũng có nghĩa góp phầngợi ra cách hiểu và thẩm bình thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Trãi, đồng thời mởrộng liên hệ mối quan hệ với thơ ca trung đại nói chung, nghiên cứu và giảng dạy thơvăn Nguyễn Trãi nói riêng

Đề tài: Cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi của chúng tôi được thực

hiện, xuất phát từ những lý do trên

2 Lịch sử vấn đề

Trong nền văn học Việt Nam nói chung và văn học trung đại Việt Nam nóiriêng, thơ văn của Nguyễn Trãi có giá trị lớn Trong nhiều thế kỉ - nhất là ở thế kỉ

XX, khi Nguyễn Trãi được UNESCO tôn vinh là Danh nhân văn hóa thế giới (1980),thơ văn của ông đã trở thành mối quan tâm của nhiều người, các công trình nghiêncứu thơ văn Nguyễn Trãi cũng ngày càng nhiều hơn Các công trình đó đề cập đếnnhiều vấn đề liên quan đến thân thế, sự nghiệp, giá trị văn chương Nguyễn Trãi.Riêng vấn đề nghiên cứu, tìm hiểu cảm thức thời gian biểu hiện trong thơ NguyễnTrãi thường được các tác giả nhắc đến hoặc gợi ra như một sự bổ sung liên quan đếncác vấn đề nghiên cứu khác Trong phạm vi tư liệu hiện có, chúng tôi lược thuật nhưsau.

Bàn chuyên sâu về vấn đề cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi, chưa cómột công trình chuyên biệt nào dành riêng để khảo sát, nghiên cứu Song, các thành

tố thời gian và không gian nghệ thuật, nơi lưu giữ tồn chứa những giá trị tinh thầncủa tác phẩm vốn được coi là một biểu hiện quan trọng trong thi pháp thường đượccác nhà nghiên cứu quan tâm, lưu ý

Trước tiên, phải kể đến công trình Thi pháp văn học trung đại Việt Nam của

nhà nghiên cứu Văn học Trần Đình Sử Ở công trình này, tác giả đã dành sự quantâm về thời gian trong thơ trung đại nói chung với các nội dung mô hình chung củathời gian, thời gian bất biến, thời gian con người Gói gọn trong vài trang viết với nộidung và các khái niệm về thời gian nghệ thuật theo thi pháp Văn học trung đại, nhànghiên cứu lí giải vấn đề về thời gian nghệ thuật khá chặt chẽ Cụ thể, về thời giantrong thơ trung đại, tác giả đã xác định các khái niệm: Thời gian vũ trụ bất biến trong

thơ từ thế kỉ X- XVII: Vô thời gian trong thơ Thiền - loại thời gian “Bất biến, thường trụ, bởi vì không sinh không diệt”[30; 197]; Thời gian lịch sử trong thơ tương quan

với thời gian vũ trụ - kiểu thời gian được không gian hóa với “tính bất biến của lịch

sử hóa thân vào dấu tích” [30; 204]; Và cuối cùng là thời gian con người với nỗibuồn thương u uất cá nhân Mặc dù việc xác lập các mô hình thời gian không dànhriêng cho thơ Nguyễn Trãi, nhưng với tính chất chung về mô hình các kiểu thời gianthơ thời trung đại phần nào giúp người đọc nhận thức lý thuyết chung về đặc trưngthời gian nghệ thuật trong thơ trung đại Việt Nam^

Cùng nhắc đến ý nghĩa của các giá trị thời gian được biểu hiện trong thơ ca

trung đại, trong công trình Văn học trung đại Việt Nam, tác giả Lê Trí Viễn (Chủ

biên) cũng đã đề cập đến cách hiểu thời gian thời trung đại Tác giả lí giải những

điểm khác biệt trong nhận thức và cảm xúc của con người trung đại so với con ngườihiện đại Tác giả phát hiện những biểu hiện của thời gian trong văn học trung đại với

những kiến giải: “Thời gian tuyến tính trôi chảy không ngừng, một qua không trở lại ( ) và là “thời gian chu kỳ đi rồi quay trở lại chứ không đi mất” [47; 19] Thời gian trong văn chương trung đại còn là “thời gian không trống rỗng trừu tượng mà chất chứa một nội dung cụ thể ( ) Thời gian nhuốm màu thiêng liêng và đạo đức”[47;

19] Tác giả nhấn mạnh thời gian chu kì có tác động mạnh mẽ và sâu sắc hơn đến

cảm quan của con người, đó là: “Thời gian vĩnh cửu ( ) Ý thức về thời gian chu kì sâu hơn và có sức xóa mờ thời gian tuyến tính” [47; 20] Tuy không được tách ra

thành một chương riêng biệt, song, cơ bản tác giả Lê Trí Viễn đã giúp người đọcnhận thức và lí giải được những biểu hiện cơ bản về “kiểu” thời gian trong văn họctrung đại Từ vấn đề được tác giả đặt ra và lý giải, chúng tôi xem là những gợi dẫncần thiết để đi vào nghiên cứu cảm thức thời gian của một tác gia cụ thể - tác giaNguyễn Trãi

Phạm Hùng với bài viết Về diễn tiến của thơ trữ tình đời Trần (TCVH, Số 4/1983) in lại trong Công trình Trên hành trình văn học trung đại, tác giả chỉ ra

“diễn tiến” thời gian theo các cảm xúc thi nhân đời Trần Theo tác giả, Ở thời ThịnhTrần: “Thời gian là những cảm xúc thơ về một quá khứ vô cùng vinh quang và đầychiến thắng, cảm xúc trữ tình của các thi sĩ cũng gặp nhau trong sự hồi tưởng chiếncông của cha ông trên dòng sông Bạch Đằng” [9] ( ) Đến thời vãn Trần, “Thời gianđược phản ánh co giãn theo tâm trạng con người, niềm vui lại qua nhanh mà nỗibuồn sao đằng đẵng” [9] Thời gian “buồn bã, nặng nề vô vị như cuộc đời trôi” (thơTrần Nguyên Đán) rồi lại có lúc “giật mình cảm thấy thời gian trôi đi nhanh quá, cảthời gian tuổi tác cuộc đời rồi cũng trôi đi không trở lại.” Trong thơ Nguyễn TửThành, nhà thơ lắng nghe thời gian trong dòng cảm xúc tiếc nuối bâng khuâng: “nghetiếng thời gian đang tan theo những giọt mưa đêm xuân trong một sự nuối tiếc đếntuyệt vọng” [9; 166 - 171| Như vậy, trước Nguyễn Trãi, cảm thức thời gian ở mỗinhà thơ thời Trần đã có những cảm quan, cảm xúc khác nhau phụ thuộc vào quanniệm, tư tưởng và đặc biệt là cảm hứng từ chính cuộc đời của mỗi cá nhân ngườinghệ sĩ

Đi vào nghiên cứu một tác gia, tác phẩm cụ thể, công trình Thi pháp thơ Nôm

Nguyễn Trãi (2002) của tác giả Hoàng Thị Thu Thủy đề cập đến vấn đề thời gian

trong thơ Nguyễn Trãi với vị trí là một luận điểm Để nhận diện chân dung tâm hồnNguyễn Trãi, tác giả Hoàng Thị Thu Thủy đã khảo sát các yếu tố nghệ thuật trong đó

có thời gian Tác giả định danh thành những kiểu thời gian: Thời gian quá khứ với

đặc điểm: “Đời người có những quãng thời gian có ý nghĩa đặc biệt gắn với tuổi trẻ,ước mơ, công danh, hạnh phúc , cho nên hoài niệm quá khứ cũng là nét chung của

con người” [37;66]; Thời gian mang tâm sự đời thường với khuynh hướng cá nhân:

“Đó là kiểu thời gian đầy dư vị buồn tiếc, xót xa, thiếu ấm áp và vắng vẻ”; [37]

Nghiên cứu từ góc độ Thi pháp thơ Nôm Nguyễn Trãi, tác giả chứng minh cho sự tồn

tại của yếu tố thời gian xuất hiện trong tập thơ tiếng Việt buổi đầu và đi đến nhận

xét: “Thời gian nghệ thuật trong Quốc âm thi tập vừa mang đặc trưng chung của thời

gian nghệ thuật thời trung đại, vừa mang dấu ấn riêng của phong cách thơ NguyễnTrãi, phong cách của một thi nhân "lo đời" "đau đời", "ẩn ức" trước thế sự [37].Nhận xét của tác giả được xem là những gợi dẫn cần thiết để chúng tôi nghiên cứu vềkhía cạnh cảm thức thời gian trong sáng tác trên hai thi tập chữ Hán và chữ Nôm củaNguyễn Trãi

Cuộc đời và thơ văn Nguyễn Trãi hơn sáu thế kỷ nay đã được rất nhiều nhànghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm, đặt vấn đề trên nhiều bình diện Đặc biệt,lần tìm theo dấu vết mốc thời gian gắn với từng chặng đường cuộc đời tác giả thểhiện trong thơ Nguyễn Trãi được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Ngô Viết Dinh

với công trình (Tuyển chọn và biên tập) Đến với thơ Nguyễn Trãi, trong phần "Thay

lời mở sách" đã trân trọng giới thiệu "Sao Khuê vằng vặc" Nguyễn Trãi Trên cơ sởphân tích, bình giải nhiều bài thơ Nguyễn Trãi, tác giả nhận định: "Nguyễn Trãi làmột vĩ nhân Đã là con người, không thoát được chốn ở, dù Nhị Khê, Côn Sơn hayĐông Quan (.) vẫn thấy phong thái của ông rất rõ" [5; 9] Nhận xét trên gợi ra nhiềuđiều thú vị về cuộc đời, tâm hồn và phong cách Nguyễn Trãi, biểu hiện hành trình, sựnghiệp nhà thơ với những thăng trầm của năm tháng cuộc đời Chúng tôi chú ý nhậnxét ấn tượng về “nhật ký thơ” của Nguyễn Trãi được tác giả nhắc đến: “Để hiểu thêm

vĩ nhân ấy ta hãy xem nhật ký tâm trạng thơ biểu hiện cách sống và bảng giá trị làmnên phẩm giá con người ấy” [5; 9]

Nghiên cứu tâm hồn, thái độ sống của Nguyễn Trãi trước mọi thời cuộc,

Nguyễn Thiên Thụ tiếp tục quan tâm đến những ứng xử của nhà thơ trước thiên

nhiên tạo vật Trong bài viết“Thái độ của Nguyễn Trãi trong cuộc sống”, tác giả phân chia 3 cách ứng xử của Nguyễn Trãi: một là an phận thủ thường; hai là coi thường cuộc đời; ba là yên vui với cảnh nhàn Phân tích, lý giải từ những dòng thơ

mang sắc màu yếm thế của Ức Trai, tác giả Thiên Thụ chỉ ra nghịch cảnh xót xa:

"Nguyễn Trãi đã nỗ lực để tạo ra thiên đường ở ngay giữa địa ngục trần gian" [34;488] Đó là thái độ sống tích cực của tiền nhân Nguyễn Trãi trước những thời điểmkhông thuận: “Giữa dòng phẳng có phong ba”

Phân tích thơ Nguyễn Trãi để đi tìm tâm sự của nhà thơ là khía cạnh được

nhiều nhà nghiên cứu khai thác Qua phân tích Thính Vũ, Lê Bảo nhận ra “thời điểm”

khắc khoải của chủ thể trữ tình xuyên suốt: “Chủ thể ấy là Nguyễn Trãi, nhưngkhông phải là chặng đường ở ẩn sau này mà lúc tất cả đang còn ở phía trước ( )Tiếng mưa hay tiếng đồng vọng của người nghe mưa? Từ một hiện tượng thời tiếtmuôn đời, phải chăng Ức Trai đã hướng vào những vấn đề xã hội, những vấn đề cốt

tử của đời sống con người - vấn đề lẽ sống!”[5; 388] Với người nghệ sĩ mẫn cảmnhư Nguyễn Trãi, một tiếng mưa đêm, một bóng nguyệt "chênh chênh" ở non Tâyhay một cánh hoa rơi rụng trong đêm vắng, một con thuyền cô đơn gát mái trongchiều cuối xuân.hiện hữu trong thơ, rõ ràng không hẳn chỉ là nhà thơ thưởng ngoạn,

mà đó còn là tâm sự, là nỗi niềm, là các trạng huống trước thời gian mà nhà thơ đốidiện

Trong Công trình nghiên cứu Kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi (Nxb Khoa học - Xã hội, Hà Nội, 1982), Hoàng Phủ Ngọc Tường với bài viết “Tình cảm

vũ trụ với tâm hồn Nguyễn Trãi” đã chỉ ra “sự thực” về con đường hướng đến Côn

Sơn của Nguyễn Trãi Tác giả cho rằng: "Với Nguyễn Trãi, sự hướng về Côn Sơnkhông hề là nỗi say mê ẩn dật theo cách sống đạo sĩ, mà mang ý nghĩa của một thôithúc nội tâm rất rõ rệt"[20; 243] Nhận xét trên gợi ra vấn đề tâm hồn của thi nhânluôn gắn với từng không gian nhất định trong những quãng thời gian cụ thể Về vớiCôn Sơn, Nguyễn Trãi không hề là sự "nhàn cư" mà đó là "một thôi thúc nội tâm",một sự giằng xé, “giăng mắc” trong tâm hồn khi nhà thơ rơi vào thời điểm đầynghịch cảnh Vậy ra Côn Sơn không hẳn là không gian “tha hồ” ngơi nghỉ mà nơiđây khắc ghi chuỗi thời gian chở đầy tâm trạng của tiền nhân

Lúc "đắc thời" cũng như khi "yếm thế", dù ở trạng huống nào, thời điểm nào,Nguyễn Trãi vẫn luôn tạo cho mình một sự cân bằng tĩnh tại trong tâm hồn Nhận xét

về điều này, qua phân tích bài thơ Côn Sơn ca và một số bài thơ Nôm Nguyễn Trãi,

nhà nghiên cứu Lã Nhâm Thìn cho rằng: "Chất hào sảng trong tâm hồn đã tạo nênchất hào sảng của thơ ( ) Đọc thơ, giữa cảnh thấy người, thấy Nguyễn Trãi nằmnghỉ, lúc dạo chơi, khi chuyện trò tâm sự, lúc cao giọng ngâm nga Một Nguyễn Trãithanh bạch, giản dị, ung dung mà hào phóng cởi mở Một Ức Trai như cánh chim sổlồng, vui say giữa rừng núi quê nhà" [41; 604] Thì ra, mảnh đất Côn Sơn với nhữngnăm tháng nhàn cư đã nuôi dưỡng tâm hồn người nghệ sĩ thư thái biết: "Gạt bỏ bao

nhiêu bụi bụi lầm/ Giang tay thẳng đến tùng lâm” (QÂTT).

Trong công trình Luận án “Thơ chữ Hán và Chữ Nôm Nguyễn Trãi - Quanniệm thẩm mỹ và phương thức nghệ thuật”, tác giả Phạm Thị Ngọc Hoa, nghiên cứulàm rõ các quan niệm thẩm mỹ của Nguyễn Trãi thể hiện trong hai thi tập, ở bình

diện ngôn ngữ nghệ thuật, qua kết quả khảo sát “mã nghệ thuật” thơ chữ Hán (nhất, độc, cô, bất, vô, không, tương, dữ, cộng) và hệ hư từ trong thơ chữ Nôm, tác giả nhận

định: “Tiểu sử Nguyễn Trãi cho thấy, ông có nhiều năm lưu lạc - “thập niên phiêuchuyển”; nhiều năm bị gièm pha oan uổng “Chúng báng cô trung tuyệt khả liên” ( )

Sự xuất hiện thường xuyên của các hư từ đã tạo nên “mã nghệ thuật” đặc biệt, gópphần tái hiện hình ảnh con người nhà thơ ở nhiều hoàn cảnh, tâm trạng và nhữngchặng đường đời thăng trầm và những nghịch cảnh khác nhau.” [7; 147] Nhận xét có

cơ sở trên cho thấy cuộc đời Nguyễn Trãi trải qua những chặng đường đời với nhiềuthăng trầm thuận nghịch Nhận xét trên gợi cho chúng tôi nhận ra “bước chân”Nguyễn Trãi trên những chặng đường

Thơ Nguyễn Trãi nói nhiều đến hai cuộc sống - triều chính và ẩn dật - với thái

độ đối lập gay gắt: đề cao nhàn dật, phủ nhận lợi danh Sự đối lập như vậy đã làmbộc lộ rõ nét thái độ thẩm mỹ của ông đối với hiện thực Ông coi trọng cái đẹp ứng

xử bảo thân, biết lánh đục về trong, giữ mình trước miếng mồi phú quý Cuộc sống

an nhiên, tự tôn, tự lạc, tự do tự tại, sống thuận theo sự biến dịch của tự nhiên nơichốn lâm tuyền đem lại cho Nguyễn Trãi cách nhìn nhận đúng mực, vô tâm, vô cầutrước công danh, đường lợi

Ở một nghiên cứu khác, bài viết Văn hóa thời gian rỗi trong thơ Nguyễn Trãi

của tác giả Nguyễn Công Lý (Đã đăng trên tạp chí KH Văn hóa và Du lịch, số 13(67), Tháng 9 năm 2013), đề cập đến quãng thời gian “nhàn rỗi” ở Côn Sơn Tác giảnhận định: “Nguyễn Trãi từ tạ Thăng Long trở về Côn Sơn để “dưỡng thân nhàn”.Những năm tháng về lại Côn Sơn là khoảng thời gian mà Nguyễn Ức Trai khôngvướng bận việc triều chính, đó là thời gian Cụ hoàn toàn thảnh thơi tự do, nói cáchkhác đó là thời gian nhàn rỗi” [11] Những ngày quay trở về Côn Sơn lòng NguyễnTrãi trong veo tựa sương mai, nhưng liệu Nguyễn Trãi có “hoàn toàn thảnh thơi ” ?Chúng tôi tin Nguyễn Trãi có thời gian “nhàn rỗi” khi ở Côn Sơn nhưng thực sự vớithời gian “hoàn toàn thảnh thơi tự do” là điều chưa hẳn Không phải ngẫu nhiên, từCôn Sơn, nhiều lần Nguyễn Trãi đã “vọng” về Thăng Long diết da nỗi nhớ: “Thiênnhai khẳng niệm cố nhân phù”!

Bên cạnh đó, trên một số bình diện: ngôn ngữ, hình ảnh, đề tài khi bàn vềphương thức nghệ thuật thơ chữ Hán và chữ Nôm của Nguyễn Trãi đã thực sự thuhút sự quan tâm của nhiều người Có thể kể đến Bùi Văn Nguyên [16]; Tôn QuangPhiệt [25]; Phạm Luận [14]; Nguyễn Hữu Sơn [31], [32], [33], Các nhà nghiên cứu

đã xem xét nhiều vấn đề khác nhau, đồng thời làm sáng tỏ những đặc điểm về nghệthuật ngôn từ, thể thơ và hệ thống hình ảnh, được Nguyễn Trãi sử dụng trong haitập thơ

Tiếp tục nghiên cứu về Nguyễn Trãi trên phương diện đóng góp của nhà thơ ở

lĩnh vực "cách tân", "sáng tạo" nghệ thuật, trong Chuyên luận Tiếp cận thơ văn Nguyễn Trãi (Nxb Giáo dục, 2001), Đoàn Thị Thu Vân cho rằng: "Nếu như ƯTTT (105 bài chữ Hán) được sáng tác theo quy phạm truyền thống thì QÂTT (254 bài chữ

Nôm) có nhiều cách tân, sáng tạo trong ngôn ngữ, thể loại và cảm quan nghệ thuật vềthiên nhiên, cuộc sống, và là đóng góp lớn, có tính chất nền tảng cho thơ tiếng Việtbuổi đầu" [49; 12]

Nguyễn Trãi là người anh hùng thời đại mang hồn thơ trác Việt Ông đã vậndụng nguyên lí "vạn vật đồng nhất thể" của triết học phương Đông để vui niềm vuikhám phá và phát hiện vẻ đẹp mọi không gian, thời gian Nghiên cứu về hệ thống

Điển trong Ức Trai thi tập và Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, tác giả Phạm Thị

Ngọc Hoa nhận xét: “Tựa vào điển, Nguyễn Trãi khéo léo bày tỏ các cung bậc cảmxúc, tâm trạng của mình” ( ) “Điển trong thơ Nguyễn Trãi là phương tiện ngôn ngữhữu hiệu hỗ trợ nhà thơ trong việc bộc lộ chí hướng và những tâm sự một cách kínđáo, tế nhị” [9; 40] Như vậy, đọc thơ Nguyễn Trãi, thông qua nghệ thuật dụng điển,chúng ta có thể nhận ra từng chặng đường đời “phiêu chuyển, bồng bềnh” với nhữngtháng ngày “đắc thế” thực thi lý tưởng hay chuỗi ngày “yếm thế” nơi “bể hiểm” nhângian của nhà thơ

Với mục đích nghiên cứu cảm thức thời gian được thể hiện trong hai thi tập

và khảo sát một cách có hệ thống các biểu hiện của các dạng thời gian trong Ức trai thi tập và Quốc âm thi tập, chúng tôi mong muốn góp phần khắc họa bức chân dung

nhà Nho, nhà thơ Nguyễn Trãi

Trên đây là một số công trình, bài viết có liên quan đến vấn đề cảm thức thờigian trong thơ Nguyễn Trãi Chúng tôi cố gắng đưa ra những nhận xét có tính kháiquát và điển hình đối với vấn đề cần khảo sát để giúp người đọc thấy được nhữngmặt đã được khai thác Những nhận định, đánh giá từ các công trình trên sẽ là nhữnggợi dẫn cần thiết cho chúng tôi tiếp tục nghiên cứu vấn đề liên quan đến cảm thứcthời gian trong thơ Nguyễn Trãi

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nguyễn Trãi đã để lại cho đời nhiều thành tựu đáng quý, song hai tập thơ

ƯTTT viết bằng chữ Hán gồm 105 bài, QÂTT viết bằng chữ Nôm gồm 254 bài, đã

xác nhận ông là một thi hào thực thụ trong làng thơ ca trung đại Việt Nam Tư tưởng,tình cảm và tài năng của Nguyễn Trãi được phản ánh một cách sinh động qua hai tậpthơ Đời người với những quãng thời gian luôn có ý nghĩa đặc biệt với tuổi trẻ, ước

mơ, công danh, hạnh phúc và những bi kịch cuộc đời Trong thế giới nghệ thuật thơ

ca của Nguyễn Trãi, thời gian được cảm nhận, ý thức một cách hệ thống dưới nhiềudạng thức khác nhau biểu hiện những trạng huống cảm xúc khác nhau trong từngchặng đưong đoi.của chính nhà thơ Đề tài chúng tôi tập trung nghiên cứu về các biểu

hiện cảm thức thoi gian trong thơ và những phương thức nghệ thuật thể hiện các kiểuthoi gian cảm thức của nhà thơ.

3.2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn này không phải là khai thác một vấn đềhoàn toàn xa lạ và mới mẻ, tất nhiên, càng không phải là sự nhắc lại một cách máymóc và không cần thiết.Trên cơ sở nghiên cứu và kế thừa những công trình nghiêncứu trước đây, chúng tôi muốn tổng kết các bình diện thoi gian nghệ thuật được thểhiện trong hai tập thơ chữ Hán và tập thơ chữ Nôm của Nguyễn Trãi Từ đó, đi đếnphát hiện những nét độc đáo của cảm thức thoi gian trong thơ Nguyễn Trãi nhằmthấy được những đóng góp của phương diện nghệ thuật này cho thơ ca Nguyễn Trãinói riêng, thơ ca trung đại nói chung Bên cạnh đó, luận văn góp phần hiểu thêm vềtâm hồn, tư tưởng tình cảm và những đóng góp đặc sắc trong sáng tạo nghệ thuật củatác gia Nguyễn Trãi trong lĩnh vực văn chương

Văn bản khảo sát: Hiện nay, có rất nhiều công trình phiên âm, chú giải thơchữ Hán và thơ chữ Nôm Nguyễn Trãi Sự tồn tại với nhiều công trình như vậy đó làthuận lợi lớn cho ngưoi nghiên cứu văn học trung đại Để thuận lợi trong việc triển

khai đề tài, chúng tôi chọn Nguyễn Trãi toàn tập, bản in năm 1976 do nhà xuất bản

Khoa học Xã hội ấn hành (tái bản) năm 1976 Đây là công trình được thực hiện bởicác học giả tên tuổi Đào Duy Anh và Văn Tân Những trích dẫn về thơ Nguyễn Trãi,

cả phần phiên âm, dịch nghĩa và dịch thơ trong luận văn này đều được dẫn từ côngtrình đó Ngưoi viết thừa hưởng thành quả của những ngưoi đi trước và không sángtạo gì thêm về phiên âm dịch nghĩa của văn bản

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi vận dụng tổng hợp linh hoạt một số phươngpháp:

- Phương pháp thống kê phân loại: Phương pháp này được sử dụng để phân

chia thơ ca Nguyễn Trãi thành hai mảng: thơ chữ Hán và thơ chữ Nôm Mặt khác,chúng tôi cũng tập hợp và thống kê được số lượng những câu thơ, bài thơ có biểuhiện trực tiếp hoặc gián tiếp yếu tố thời gian

- Phương pháp thống kê miêu tả: Sau khi xác định được những câu thơ, bài

thơ có biểu hiện yếu tố thời gian, chúng tôi tiến hành mô tả sự biểu hiện ấy nhằm làm

rõ đặc trung thời gian, ý nghĩa biểu hiện thời gian của từng tập thơ

- Phương pháp so sánh: Phương pháp này được áp dụng trong việc so sánh

thơ chữ Hán và thơ chữ Nôm của Nguyễn Trãi; thơ Nguyễn Trãi với thơ của một sốtác giả trung đại khác Mục đích của việc so sánh là nhằm phát hiện sự sáng tạo độcđáo của Nguyễn Trãi trong sáng tác nghệ thuật trên hai chiều hướng thơ bác học chữHán và thơ bình dân chữ Nôm

Bên cạnh các phương pháp trên, chúng tôi còn sử dụng kết hợp các thao tácphân tích, tổng hợp để giải quyết vấn đề Thao tác phân tích được sử dụng khi mô tảloại hình thơ nhằm làm rõ những biểu hiện đặc trưng nhất của các biểu hiện thời giantrong thơ Nguyễn Trãi

Trên đây là một số phương pháp, thao tác chủ yếu được sử dụng trong luậnvăn Việc nêu ra có tính tách bạch của các phương pháp được sử dụng trên chỉ đốitượng, bởi phần lớn được sử dụng đan xen nhau khi trình bày, lý giải từng đối tượng

cụ thể nhằm mục đích giải quyết những yêu cầu luận văn đặt ra

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục tài liện tham khảo và Phụ lục, Luậnvăn (dự kiến) kết cấu theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở hình thành cảm thức thời gian trong sáng tác thơ Nguyễn Trãi

Chương 2: Các kiểu cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi

Chương 3: Phương thức nghệ thuật thể hiện cảm thức thời gian trong thơ Nguyễn Trãi

Chương 1

CƠ SỞ HÌNH THÀNH CẢM THỨC THỜI GIAN

TRONG SÁNG TÁC THƠ NGUYỄN TRÃI

1.1 Ý nghĩa cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca trung đại

1.1.1 Giới thuyết cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Thời gian là một phạm trù triết học, cùng vớikhông gian là hình thức tồn tại của vật chất, của thế giới Không có sự vật hiện tượngnào tồn tại ngoài nó, chỉ trong thời gian và không gian thì sự vật mới có tính xácđịnh” [52]

Cảm thức là cách con người nhận thức, đánh giá xem xét một vấn đề trongcuộc sống bằng con mắt chủ quan, bằng cảm nhận của chính mình chứ không phảicủa ai khác Cảm thức thời gian thể hiện trong thơ là thời gian khách quan khi đi vàotác phẩm nghệ thuật dường như đã không còn là chính nó mà đã được qua “bộ lọc”cảm xúc và nhận thức chủ quan của cá nhân người nghệ sĩ Người ta có thể thấy, thờigian đi nhanh như thoi đưa hoặc chậm trôi qua đến nỗi như nghìn thu Hoặc thờigian không còn là một khái niệm trừu tượng mà có khi tồn tại dưới dạng cụ thể nhưhương vị, màu sắc, vật thể hiện hữu trong nhiều chiều kích khác nhau Thời giantrong sáng tác nghệ thuật được cảm nhận không phải bằng các đại lượng vật lý thôngthường như giây, phút, ngày tháng năm mà bằng chính cảm xúc mang rất rõ yếu tốchủ quan của mỗi người Thời gian hạnh ngộ thoáng chốc trôi qua, phút giây đợi chờdài như thế kỷ nó hoàn toàn phụ thuộc vào yếu tố tâm lý Con người thông qua cáchcảm nhận về thời gian để trình bày quan niệm, sự hiểu biết, đánh giá của mình vềcuộc đời, về cái đã qua, đang đến và cái sắp đến.

Thời gian là một đại lượng tồn tại khách quan Nhưng, đối với mỗi cá nhân,thời gian lại mang màu sắc, dấu ấn riêng biệt của từng cá thể Cũng là dòng thời giantrôi chảy, nhưng ở mỗi người nghệ sĩ cảm nhận bằng cảm quan với những cảm xúc,nhận thức và quan niệm riêng và in dấu ấn cá nhân rất rõ.Có khi đứng trước vũ trụbao la, cảm nhận sự vô hạn của không gian, người nghệ sĩ nhận ra sự hữu hạn củakiếp người; Có lúc người nghệ sĩ nhận ra sự trôi chảy vĩnh viễn của thời gian để kịphoài niệm về những chặng đường mình đã đi qua

Thời gian không phải là yếu tố duy nhất hé mở đời sống thế giới tâm hồn conngười Bên cạnh thời gian bao giờ cũng tồn tạimột không gian nhất định Thời gian

ấy, không gian hiện hữu đó dung chứa thế giới con người với các hiện tượng tựnhiên, xã hội Sự tồn tại của con người hiển nhiên không thể được đặt ngoài vòngthời gian và khoảng không gian nhất định Không một ai có thể đứng ngoài bước đicủa thời gian, không một ai không có đôi lần nhìn thời gian trôi nhanh, cảm nhậncuộc đời ngắn ngủi hay đằng đẵng Đó chính là cảm thức thời gian và nó trở thànhmột hiện tượng mang tính phổ quát Thế nên, xem xét đánh giá cảm thức thời giancủa một cá nhân cụ thể, phần nào giúp ta dựng lại chân dung của con người, của thờiđại ấy

Sử dụng yếu tố thời gian như là một phương tiện để lý giải con người, cuộcđời Thời gian không chỉ là đại lượng trôi đi theo chiều tuyến tính giản đơn để chỉdòng chảy cuộc đời đi qua Thời gian với các “chiều kích” quá khứ, hiện tại, tươnglai đều có thể trở thành những cảm nhận khác nhau ở từng tâm trạng mỗi cá nhân.Thời gian trong cảm thức của con người như một cơ thể sống với các trạng thái cảmxúc phong phú đa dạng, phức tạp được mở rộng các đường biên với các chiều kíchcủa nó, để đánh dấu thời khắc đặc biệt trong từng cuộc sống của mỗi cá nhân hoặcthời đại.

Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có một ranh giới phân biệt vớithời gian vật lí tuyến tính, nhưng không dễ thấy Thời gian ấy có thể dài hay ngắn,trôi nhanh hay chậm là tùy thuộc vào tâm tư tình cảm của nhà thơ, tùy thuộc vào sựcảm nhận của chủ thể sáng tạo Thời gian nghệ thuật là một hình tượng nghệ thuậtsinh động chứ không khô cứng Nó không đơn giản chỉ là sự cảm nhận bằng tư duytỉnh táo của các giác quan mà còn được cảm nhận bằng óc chủ quan, bằng cảm xúc,bằng chính tâm trạng của tác giả Do được cảm nhận bằng tâm trạng nên thời giantrong thơ có cách thể hiện riêng không giống với thời gian vật lí bên ngoài Nó có sựgiãn cách, giãn cách từ thời gian vật lí bên ngoài để được tự nhiên vào thơ Ngoàinghĩa thực vốn có, thời gian còn mang ý nghĩa biểu trưng Chính giá trị biểu trưngnày làm cho thời gian trong thơ mang được rất nhiều cảm thức của người nghệ sĩ.Khi người nghệ sĩ nhắc đến lượng thời gian “kim cổ” cũng có nghĩa cảm xúc, ý thứccủa người nghệ sĩ đang đứng ở hai chiều cảm thức về dòng chảy cuộc đời xưa và naytrong sự hoài niệm quá khứ hoặc hiện hữu của thời gian ngừng trôi, bất biến trướcthời gian lịch sử, vĩnh hằng Nguyễn Trãi bâng khuâng trước sông nước mênh mông:

“Kim cổ vô cùng giang mạc mạc/ Anh hùng hữu hận diệp tiêu tiêu” (ƯTTT) cũng làlúc nhà thơ suy nghiệm về sự hữu hạn của đời người trước dòng chảy thời gian vôtận

Dòng chảy thời gian trong tác phẩm dễ dàng biến đổi linh hoạt Giữa banngày mà cứ tưởng đêm tối, từ hiện tại mà trở về quá khứ, thậm chí trở về thời Bàn

Cổ khai thiên Khi Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm thường nhắc nhắc đến xã hội

“Nghiêu Thuấn”: “Dân Nghiêu Thuấn, vua Nghiêu Thuấn”, “Ngày Nghiêu thángThuấn” cũng có nghĩa các nhà thơ muốn nhắc đến một xã hội lý tưởng, một thời

đại đầy mơ ước.

Thời gian trong văn chương có thể trôi nhanh hay chậm, yên ả, đều đều haythay đổi đột ngột, gấp gáp, đầy biến động, có thể có những liên hệ giữa quá khứ, hiệntại, tương lai Thời gian trong văn chương có những nhịp điệu, sắc độ riêng để phảnánh hiện thực Vậy nên, có thể kéo dài thời gian bằng cách miêu tả rất tỉ mỉ mọi diễnbiến tâm trạng, mọi diễn biến hành động của nhân vật của các sự kiện Văn học cóthể làm cho một ngày dài hơn thế kỉ Ngược lại, nhà thơ có thể làm cho thời gian trôinhanh đi bằng cách dồn nén làm cho khoảng một thời gian dài chỉ qua một câu thơngắn

Thời gian có thể được trần thuật cùng chiều với thời gian tự nhiên, nhưngcũng có thể đi ngược từ hiện tại trở về quá khứ bằng hồi tưởng Các lớp thời gian cókhi đan bện, xoắn xít với nhau Cũng có lúc giữa quá khứ và hiện tại, tương lai cómối liên hệ thời gian, cùng đồng hiện trong một thời điểm

Thời gian nghệ thuật biểu hiện trong thơ chịu sự chi phối từ cảm thức thẩm

mỹ và thế giới thẩm mỹ của con người thời đại Như đã biết, thơ ca trung đại buổiđầu là sáng tác của các nhà sư, về sau là các nhà Nho Vậy nên, mỗi thành phần, hẳnnhiên, có cách cảm thụ thế giới riêng, nhiều khác biệt với con người hiện đại Ngườixưa phụ thuộc vào thiên nhiên, bởi thiên nhiên là quy chuẩn của cái đẹp, nên họ dễdàng đồng nhất hóa thế giới thiên nhiên với thế giời con người Họ giải thích cáchiện tượng mà họ thấy được bằng quy luật vận động của thế giới tự nhiên Ví như, sựxuất hiện của sao chổi được xem là tín hiệu về xã hội loạn lạc hay nhật, nguyệt thựcxuất hiện là dấu hiệu của vua chúa băng hà,

Thế giới tự nhiên không phải là sự tồn tại vật chất lạnh lùng khô cứng, không

có mối quan hệ với con người mà ngược lại nó tồn tại trong sự thấm đẫm tinh thần vàtình cảm của con người Những thời khắc của vạn vật ngày, đêm, tuần, tháng, bốnmùa, hay thời khắc cuộc đời con người đều có thể gửi gắm vào thơ để bày tỏ tìnhcảm thân thiết, hay đôi khi xa cách thì mượn thơ để ngụ ý tình ai oán Conngười cảm nhận thời gian bằng nhịp đi của bốn mùa, của cỏ hoa, cây lá, của tuầntrăng, con nước Chính những hình ảnh như vậy đi vào văn chương, được xem làtín hiệu thẩm mỹ chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa thế giới tự nhiên và con người

Mọi hoạt động của con người không thể tách rời với thiên nhiên Thiên nhiên là bạn,

là chứng nhân cho những khoảnh khắc “hỉ, nộ, ái, ố” của cuộc đời con người Tìm

hiểu về thời gian nghệ thuật trong văn học cũng là một cách để giải mã những bí ẩngiữa con người với tự nhiên trong sự hài hòa mật thiết

Thời gian nghệ thuật trong văn học nói chung, trong sáng tác thơ ca trung đạinói riêng không đơn giản là việc xác định những khoảnh khắc, những thời điểm diễntiến sự việc mà nó được xây dựng như một kí hiệu đặc biệt để thể hiện quan niệm vàcảm xúc của tác giả trước dòng chảy thời gian Vì vậy, thế giới nghệ thuật cùng cácchiều kích của dòng chảy thời gian biểu hiện trong sáng tác của người nghệ sĩ đượckhám phá cũng có nghĩa là tâm hồn, tư tưởng tình cảm và phong cách người nghệ sĩcũng được nhận ra trong thi phẩm

Thời gian, không gian là hình thức tồn tại của thế giới, của cuộc sống conngười không gì có thể tồn tại ngoài không gian và thời gian Do vậy, con người cảmnhận thời gian từ sự thay đổi của chính mình và của thế giới xung quanh

Chính sức mạnh biểu hiện đa dạng, phong phú của ngôn ngữ giúp các thiphẩm lưu lại dấu ấn về cảm thức thời gian một cách sâu sắc sinh động hơn hẳn cácloại hình nghệ thuật khác Vì thế, cảm thức thời gian in đậm dấu ấn trong các thiphẩm Thời gian biểu hiện không chỉ là một mảnh vỡ về hình khối, màu sắc hay âmthanh mà với một dung lượng ngôn từ ít ỏi, nó có thể tái hiện những biến cố lớn laocủa một đời người hay một thời đại cụ thể Đọc câu thơ: “Thập niên phiêu chuyển

thán bềnh bồng” (ƯTTT) của Nguyễn Trãi, ta nhận ra nỗi niềm của nhà thơ trong mười năm nổi trôi, lưu lạc “no nước uống thiếu cơm ăn” (QÂTT) đành ẩn nhẫn chờ

thời Cũng có thể lắng nghe tiếng lòng nhà thơ qua mười năm chua chát nơi chốnquan trường đầy “lạnh lẽo” với cảnh thân nhàn quan lạnh: “Thập niên thanh ngọc

chức hồ băng” (ƯTTT) Tổng kết các mốc thời gian trong từng chặng đường đời

được thể hiện trong thi phẩm hẳn không ngoài dụng ý bộc lộ các dạng cảm thức củatiền nhân về thời gian gắn với từng trạng huống cuộc đời

1.1.2 Ý nghĩa của cảm thức thời gian trong sáng tác thơ ca trung đại

Thời gian có những ý nghĩa, chức năng nhất định trong việc thực hiện vai trònghệ thuật của mình

Thời gian nghệ thuật thống nhất nhưng không đồng nhất với những thời gianvật lí Bản thân thời gian vật lí tồn tại khách quan, nghĩa là sự tồn tại của nó khôngphụ thuộc vào ý thức của con người Thời gian vật lí chỉ trở thành thời gian nghệthuật khi được tác giả cảm nhận về nó và qua đó thể hiện cách cảm, cách nghĩ củanhà văn về thế giới, trình bày quan niệm nhân sinh, thể hiện thái độ sống trước cuộcđời Thời gian thể hiện trong thế giới nghệ thuật mang tính chủ quan ở cách cảmnhận, miêu tả của tác giả Ở đây, tác giả toàn quyền sử dụng, tái hiện thời gian theonhu cầu và mục đích của riêng mình mà không gặp bất cứ một cản trở nào Bản thânthời gian nghệ thuật đã là một hiện tượng ước lệ trong thế giới nghệ thuật; một phạmtrù trừu tượng trong thế giới nghệ thuật, có thể nhận biết qua sự vận động, biến đổicủa chuỗi các hiện tượng, sự kiện diễn ra.

Nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong văn học trung đại, GS Trần Đình Sửdẫn ra trong phần lịch sử vấn đề, thời gian trong văn học trung đại được nhìn nhậndưới hai khía cạnh cơ bản Thời gian luôn gắn liền với cảm hứng lịch sử Ở khía cạnhnày, nhà nghiên cứu nhận định, thời gian thể hiện trong sáng tác thơ ca trung đạithường là những biểu hiện nghĩ suy về thời cuộc, về dân tộc, những triết lý về lẽthịnh suy của thời đại Tác giả chỉ ra, thời gian biểu hiện dưới hai bình diện đối lập:

thời gian vũ trụ trôi chảy vĩnh hằng và thời gian đời người ngắn ngủi chóng vánh.

Thời trung đại, tương lai là phạm trù ít được quan tâm Thời gian hóa vàokhông gian Thời gian chỉ hướng cho người ta chú ý về quá khứ vì nó trôi nhanh, bốnmùa đến rồi đi vẫn là bốn mùa ấy Một mặt trăng trên trời có thể chiếu muôn nơi vàmọi thời điểm cả quá khứ, cả tương lai, thống nhất mọi sự trong một thời gian bấtbiến trên tầm cỡ vũ trụ Ví như thời gian trong thơ Thiền là một loại vô thời gian, bấtbiến thường trụ vì không sinh không diệt Thời gian được hiểu như dòng chảy trôixuôi, bất biến, không tự sinh và không tự mất

Các nhà sư vấn đáp:

Người hỏi: Đường ra núi đi về phía nào?

Sư đáp: Theo dòng nước xuôi (theo Ngũ đăng hội nguyên).

Khi phản ánh thời gian lịch sử, thơ ca trung đại có xu hướng bất tử hóa khoảngthời gian mà cha ông ta đã đạt được những chiến công hiển hách trong công cuộc

chống ngoại xâm vĩ đại.Điều này thể hiện khá rõ trong thơ thời Thịnh Trần Trongniềm vui dạt dào cùng với niềm kiêu hãnh tự hào về đất nước, về lịch sử chống ngoạixâm của dân tộc,Trần Quang Khải hân hoan niềm vui hào sảng trên đường Phò vua

về Kinh:

Chương Dương cướp giáo giặc, Hàm Tử bắt quân thù.

Thái bình nên gắng sức, Non nước ấy nghìn thu.

(Tụng giá hoàn kinh sư - Bản dịch Trần Trọng Kim)

“Nghìn thu” là thời gian vĩnh hằng bất biến, nó được gắn liền với không gianhóa gắn với những chiến công, với tên tuổi những trận đánh của cha ông, nó biểutrưng cho tinh thần dân tộc sâu sắc, mạnh mẽ, một giá trị luôn được huy động bởihoàn cảnh lịch sử đặc biệt của dân tộc

Thời gian lịch sử trong thi ca trung đại là thời gian không gian hóa, tính bấtbiến của lịch sử hóa thân vào dấu tích Trong thơ, các dấu tích lịch sử được cảm nhậncũng như tồn tại trong hiện tại trong không gian Phạm Ngũ Lão từng nhắc đến chí

nam nhi trước Khổng Minh: “Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu” (Thuật hoài) như

là Người cùng thời Đặng Dung từng nhắc đến “đồ điếu” tích Hàn Tín câu cá và PhanKhoái làm thịt chó mà không hề thấy chuyện của xa xưa Nhà vua Trần Minh Tôngđứng trước dòng sông lịch sử thấy hiển hiện trong ánh chiều màu máu thời chiếntrận: “Nước dòng sông chiếu bóng mặt trời đỏ ối/ Tưởng máu người chết trận chưa

khô” (Bạch Đằng giang) Lịch sử hiện ra như một niềm tự hào về chiến công hiển

hách hay một bài học lịch sử đắc giá trường tồn trước dòng chảy cuộc đời

Mặc dù thơ trung đại chủ yếu đề cập đến những vấn đề lớn lao của thời đại,nhưng bản chất thơ ca là sự bộc lộ thế giới nội tâm, nội cảm Đứng trước không gian,thời gian vô tận, đối diện với thế giới khách quan, con người trung đại nhận ra sự nhỏ

bé, hữu hạn trong cái bao la trường cửu của thời gian vũ trụ Thời gian không chỉđọng lại ở những thời điểm vang danh chiến công oanh liệt, thời gian còn cảm nhậnqua những ưu tư trước sự suy vi của thời đại Đó là thời gian hoài niệm, suy tư trước

sự biến thiên của thời cuộc mang nỗi niềm tiếc nhớ về một quá khứ vàng son, trăn trởđau đáu của những con người trí thức muốn được cống hiến, muốn được trọn dângcuộc đời cho xã tắc nhưng bất lực chỉ biết nhìn lịch sử xoay vần biến đổi đành chịubất lực trước sự suy thoái của lịch sử Chu Văn An cảm hứng trước vẻ đẹp thanh nhã

trong một thời khắc tĩnh tại ở núi Chí Linh đã nhận ra “cảnh sắc thời gian ngườingừng trôi”:

“Núi xanh muôn lớp họa bình che

Ác xề soi lên rạng nửa khe Bụi rậm đường sâu người vắng vẻ Trong mây chim khách gọi le te Trong cảnh sắc thời gian người ngừng trôi ”

(Cảm hứng núi Chí Linh)

Thời gian hiện hữu trong thơ ca ngoài mang nghĩa diễn tiến của dòng chảycòn là hình ảnh thể hiện cái hữu hạn của đời người trong cuộc sống Người nghệ sĩmượn hình ảnh thời gian trong nhiều chiều kích khác nhau để diễn tả tính chất tồn tạicủa cá nhân, cá thể của kiếp người Qua đó, thi nhân không quên khẳng định sự tồntại con người trước thời cuộc, vòng xoáy của cuộc đời

Bản chất của thơ ca xưa là “nói chí tỏ lòng” Người nghệ sĩ vốn rất mẫn cảmvới cuộc đời Khi đối diện với thế giới khách quan, con người thường thấy mình thậtnhỏ bé giữa không gian vũ trụ rộng lớn, bao la Để thấy chiều dài vĩnh hằng của vũtrụ và thời khắc ngắn ngủi, chóng vá nh của kiếp người, thi nhân xưa thường đối lậpcái vĩnh hằng, vô hạn, vô thủy, vô chung của thời gian kh ách quan với kiếp ngườingắn ngủi, hữu hạn, vô nghĩa, cái bao la của không gian vũ trụ với cái hạn hữu củađời người Chúng hiện lên khi là sự nuối tiếc da diết, khi là sự suy tư dằng dặc “Bui

một tất lòng ưu ái cũ Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông” (Thuật hứng, bài 5).

Kéo dài gần mười thế kỷ, văn học trung đại Việt Nam tồn tại trong tính quyphạm chặt chẽ Song, sáng tác nghệ thuật là tiếng lòng của người nghệ sĩ vốn mangyếu tính cá nhân nên trong những khuôn phép chuẩn phạm của nghệ thuật vẫn bật lênsáng tạo cá nhân Thời trung đại, phần lớn các nhà Nho cũng là những người nghệ sĩluôn biết cân bằng tĩnh tại đời sống tinh thần Lúc ở triều quan thì dấn thân nhậpcuộc với cả tấc lòng, khi “sóng gió”thất thường lại tìm về “hạc rừng vượn núi” annhiên với thái độ chấp nhận và bình thản Tức là người nghệ sĩ nhà Nho đã tìm vềthời gian con người đời thường với những thú vui nhàn tản Người nghệ sĩ khi đã đạtđến trạng thái tự do tuyệt đối của tâm hồn, quên hết thảy nổi ám ảnh của cái chóngvánh kiếp người, sống an nhiên tự tại với những thú vui thanh nhã Nguyễn Trãi đếnvới: “Đêm thanh hớp nguyệt, nghiêng chén”; “Ngày vắng xem hoa, bợ cây”; “Chè

mai, đêm nguyệt dậy xem bóng”; “Ngày nhàn mở sách xem Chu Dịch/ Đêm vắngtìmmai bạn Lão Bô”; “Phiến sách ngày xuân ngồi chấm câu”.; Triết nhân NguyễnBỉnh Khiêm lại tìm về: “Rượu đến cội cây ta sẽ uống/ Nhìn xem phú quý tựa chiêmbao”; Nguyễn Khuyến sau những đau đáu với thời cuộc “Năm canh máu chảy đêm

hè vắng/ Sáu khắc hồn tan bóng nguyệt mờ” cũng tự tìm về “vườn Bùi chốn cũ” ca

khúc “Quy khứ lai từ” với mùa thu man mác: Thu vịnh, Thu điếu, Thu ẩm Đó là

thời gian sinh hoạt đời thường gắn với những thú vui thanh nhã của nhà Nho nghệ sĩkhi muốn làm một dật dân, đặt mình ngoài thế

Những kiểu thời gian nghệ thuật trên thường xuất hiện trong thơ ca trung đạiViệt Nam, chủ yếu trong thơ của các nhà Nho Thời gian nghệ thuật tồn tại trong thơmang đậm nét cảm nhận chủ quan của nhà thơ và là một loại hình nghệ thuật ước lệ

Nó được đo bằng những thước đo khác nhau, bằng sự lặp lại đều đặn của các hoạtđộng đời sống được ý thức: Sự sống, cái chết, gặp gỡ, chia tay.mùa này, mùa khác.đãtạo nên đặc trưng riêng trong từng sáng tác của mỗi thi nhân Cảm nhận về thời giancủa mỗi thi nhân không hoàn toàn giống nhau, nó phụ thuộc vào cuộc đời của mỗi cánhân

1.2 Cơ sở chi phối đến cảm thức thời gian trong sáng tác thơ Nguyễn Trãi

1.2.1 Điều kiện Lịch sử - xã hội chi phối đến cảm thức thời gian trong thơ

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, không thể phủ nhận vai trò đóng góp vànhững thành tựu to lớn mà Nguyễn Trãi gửi lại cho hậu thế Riêng lĩnh vực vănchương, Nguyễn Trãi là một tên tuổi lớn của nền văn chương trung đại Việt Nam.Không chỉ viết thư, thảo hịch tài giỏi, Nguyễn Trãi còn là một thi sĩ có tâm hồn rộng

mở, dồi dào xúc cảm Ông đã để lại cho chúng ta những tác phẩm văn thơ vô cùngquý giá, phản ánh những quan điểm tiến bộ trong nền văn học nước nhà Có thể nói,

cả quãng đời từ thuở thiếu niên “lừng lẫy tiếng Nho”của chàng thanh niên từng “múabút vung gươm” làm mềm gan tướng giặc cho đến khi về già với lời “tự bạch”:

“Xềnh xoàng” làm “kẻ thôn nhân”, Nguyễn Trãi không quên ghi lại từng thời khắccủa cuộc đời mình bằng nhiều cảm nhận khác nhau về hành trình “cỏ bồng cánh bèo”theo từng chặng đường cuộc đời nhà thơ đã đi qua

Sáng tác thơ của Nguyễn Trãi không thể không chịu những chi phối, ảnh

hưởng nhất định từ những yếu tố lịch sử, văn hóa xã hội thời đại ông đang sống Hẳnnhiên, trong suốt trên 300 bài thơ ở hai thi tập, từng mốc thời gian, từng chặng cuộcđời dù rơi vào hoàn cảnh “bi thời” hay “đắc thế” trong mỗi tâm trạng của nhà thơ đềuđược in nét trên từng thi phẩm.

Nguyễn Trãi sống và hoạt động trong thời đại có nhiều biến động của lịch sửViệt Nam Chính trong bối cảnh lịch sử - xã hội này đã tác động mạnh đến cảm quansáng tác nghệ thuật của ông Sáu mươi hai năm cuộc đời, lớn lên, sống và làm việcdưới các triều đại, chứng kiến xã hội trải qua mọi biến thiên, đổi thay, người nghệ sĩNguyễn Trãi đã ghi lại quảng đường đời đã qua bằng những vần thơ tâm trạng

Khoảng thời gian sống 20 năm ở triều đại nhà Trần, chứng kiến cảnh quantriều cuối đời Trần sa đọa; 7 năm dưới triều nhà Hồ quyền lực, dốc sức cùng triều Hồxây dựng đất nước lại dở dang; 20 năm tiếp theo bản thân ông phải chứng kiến cảnhđiêu linh của bao “dân đen con đỏ” nằm trong tay giặc; 15 năm đầu triều nhà Lê,buổi đầu cùng bắt tay xây dựng với những “lộn xộn”, nghi kỵ gièm pha , cuộc đờiNguyễn Trãi đi qua những thời đoạn, những chặng đường có cả vinh quang có cảnhững đắng cay chua chát

Chính thời cuộc với những biến đổi lớn lao, tàn khốc như vậy đã ảnh hưởngsâu sắc đến quan niệm về thời gian của nhà thơ Bởi, thời gian gắn liền với nhữngkhoảnh khắc này không chỉ đọng lại với những chiến công vang dội của thời đạivàng son, thời gian còn được cảm nhận qua những nỗi niềm ưu tư trước sự suy vi củathời đại Đó không những là nỗi niềm nhớ tiếc qua khứ vàng son, là nỗi trăn trở đauđáu của chính tác giả phải bất lực trước sự suy thoái của lịch sử

Nguyễn Trãi không chỉ chịu tác động từ điều kiện lịch sử - xã hội thời đại ôngđang sống, mạch nguồn truyền thống văn hóa của gia đình mà ông hấp thụ từ bé cũngchính là sự ảnh hưởng không hề nhỏ trong mọi cảm thức của ông về không gian, thờigian, từ đó đã chi phối nhiều trong sáng tác thơ ông

Nguyễn Trãi từng mơ nhiều về một xã hội “Dân Nghiêu Thuấn, vua NghiêuThuấn”, nhắc nhiều đến “Ngày Nghiêu Tháng Thuấn” là có lý Vì ông từng tiếp thumột nền giáo dục có hệ thống và uyên bác cùng tư tưởng thân dân của ông ngoại và

cha Ông cũng từng sống một đời sống thanh bạch, giản dị, gần gũi nhân dân, thấuhiểu dân tình Và hơn thế, ông được thừa hưởng, hấp thụ những truyền thống quý giá

và cao đẹp của lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước Nếu tính từ ngày đấtnước giành lại độc lập sau hơn nghìn năm Bắc thuộc, thì Nguyễn Trãi là sự kết tinhnhững tinh hoa văn hóa thời đại, mà hai triều Lý và Trần là tiêu biểu Hai triều đại

này đã tạo nên một nền văn hoá Thăng Long rực rỡ, với hai mạch tư tưởng: tư tưởng

yêu nước và tư tưởng nhân đạo Nguyễn Trãi đúng là sự kết tinh những gì đẹp đẽ,tinh túy, tinh hoa nhất của văn hóa thời đại, có sự kết hợp với thực tiễn đất nước hồiđầu thế kỷ XV

Trong mỗi bước ngoặt của lịch sử, Nguyễn Trãi đã tỉnh táo tìm ra lẽ phải, tìm

ra hướng đi đúng, lẽ sống đúng Lịch sử luôn đặt Nguyễn Trãi trước ngã ba đườnglựa chọn Lần thứ nhất, chàng thanh niên với cả “rừng Nho” hăm hở vào đời: “Thanhniên phương dự ái Nho lâm” có dòng dõi với triều Trần đã quyết chọn con đường ralàm quan với triều Hồ để mong có cơ hội trỗ tài kinh bang tế thế Đó là một sự lựachọn rất khó khăn, nhiều thử thách nhưng cũng rất quyết liệt đầy mạnh mẽ của ông.Lần thứ hai, nên theo cha để bảo toàn chữ hiếu hay về lại quê nhà để gạt nước mắt

“rửa hờn cho nước trả thù cho cha Và ông cũng đã lựa chọn trong sự khó khăn Từbiệt cha nơi ải Nam Quan trở về trong tâm niệm “rửa hờn”, Nguyễn Trãi ẩn mìnhmười năm ở thành Đông Quan trong những hoàn cảnh rủi ro, nghiệt ngã: “No nước

uống, thiếu cơm ăn” (QÂTT) Lần thứ ba, ẩn nhẫn chờ thời, Nguyễn Trãi “hững hờ”

với các cuộc khởi nghĩa chống giặc Minh của các lãnh tụ nhà Trần để đi tìm minhchủ Lê Lợi cũng là một sự lựa chọn đầy cân não Hình ảnh vị minh chủ Lê Lợi vớicuộc khởi nghĩa Lam Sơn mà Nguyễn Trãi chọn lựa dấn thân đã trở thành hình ảnh

đẹp thể hiện khá rõ trong bài thơ Hạ Quy Lam Sơn trong Ức Trai thi tập Quãng thời

gian nơi núi rừng Lam Sơn cùng minh chủ “nếm mật nằm gai há phải một hai sớmtối”, “múa bút vung gươm” được xem là quãng thời gian mà Nguyễn Trãi thể hiện rấtnhiều tâm đắc.Sáu mươi hai năm trọn một cuộc đời vẫn không ngừng đặt ông trongnhiều thời điểm phải chọn lựa Lần thứ tư, Nguyễn Trãi đau đớn nhận ra lòng ngườitrước “cửa quyền hiểm hóc”: “Bể hiểm nhân gian ai kẻ biết/ Ghê thay biến bạc thành

đen” (QÂTT) Lại đặt ông trong sự lựa chọn mới: Về hay ở? xuất thế hay nhập thế?

Tưởng chừng đơn giản, nhưng không, đó lại là cả một vấn đề không dễ để chọn lựa

Nguyễn Trãi từng ví mình như chim Phượng, chim Bằng với đường bay chín

vạn dặm, với cả tấc lòng tận hiến: “Say hết tấc lòng Hồng Hộc” (QÂTT), tinh thần

nhập thế của ông luôn khẳng định “hừng hực như lò luyện đơn”, làm sao ông có thể

dễ dàng xuất thế về cố lý Côn Sơn để vui với “hạc rừng vượn núi” một cách thanhthản! Lựa chọn này đã trở thành niềm đau đớn trong lòng ông: “Lấy đâu xuất xử trọn

hai bề” (QÂTT) Quyết định lựa chọn về Côn Sơn ca khúc “Quy khứ lai từ” của

Nguyễn Trãi lần này cũng là một sự lựa chọn giằng xé đầy giông bão trong lòng ông

Dường như những giá trị tinh túy nhất của thời đại lịch sử đã hội tụ nơiNguyễn Trãi Bản thân ông đã hiểu rõ và nắm chắc quy luật vận động của lịch sử, kếthợp sự tự vận động bản thân mình trong cuộc sống trong từng thời điểm lịch sử hợp

lý, biết đi tìm lẽ sống đúng, biết tự đổi mới theo hướng đi lên để thực hiện ước muốnxây dựng một đất nước theo kiểu “Ngày Nghiêu tháng Thuấn” Tuy nhiên, khát vọnggiữa lý tưởng và hiện thực hóa lý tưởng là điều không dễ và không bao giờ như ý Bikịch xảy ra với nhà Nho Nguyễn Trãi là điều không tránh khỏi

1.2.2 Mạch nguồn văn hóa và truyền thống gia đình Nguyễn Trãi

Nhà nho Ngô Thế Vinh là một trong số những người rất ngưỡng mộ Nguyễn

Trãi Trong bài Tựa viết năm Minh Mệnh thứ 6, ông nói gia đình có một ảnh hưởng

không nhỏ đối với quá trình trưởng thành của Nguyễn Trãi: “Tiên sinh chi học, xuất

ư gia đình, nhi tinh thâm không thoát chính đại cương phương, nãi kỳ độc đắc Cố vôtâm ư văn chương, nhi phát chi ư ngôn, tắc anh hoa hùng bất kiểu kỳ trước tác, trực

mô phỏng Ngu Hạ Kỳ bình sinh ngâm vịnh, cùng nhi kiện, lão nhi tráng” (Học của tiên sinh là học ở gia đình Nhưng phần tinh vi, sâu sắc, bao quát đại thể, là ở mình Chính vì thế mà không để tâm đến văn chương, cứ nói ra là văn chương, thể thức y như thời cổ Bình sinh ngâm vịnh càng cùng càng thấy kiện, càng già càng thấy tráng) Văn hóa truyền thống gia đình là mạch nguồn đầu tiên ảnh hưởng tới sự hình

thành nhân cách, thế giới quan và nhân sinh quan của Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi sinh năm 1380, tại Thăng Long, trong dinh ông ngoại là quan Tư

đồ Trần Nguyên Đán Tổ tiên Nguyễn Trãi vốn ở xã Chi Ngại, huyện Phượng Sơn(nay là huyện Chí Linh, Hải Dương), sau dời về làng Nhị Khê, Thường Tín, Hà Nội

Trong sự trưởng thành của Nguyễn Trãi, những người ảnh hưởng đến ông nhiều nhất

là ông ngoại và thân phụ Nguyễn Phi Khanh Thân mẫu ông là bà Trần Thị Thái mấtsớm nên ông sống với ông ngoại và cha Hoàn cảnh đó đã khiến cho mối quan hệ ảnhhưởng giữa Nguyễn Trãi với ông ngoại và cha trở nên bền chặt, sâu sắc mạnh mẽ và

có nhiều ảnh hưởng sâu sắc đến cảm quan nghệ thuật của Nguyễn Trãi

Trong lịch sử dân tộc, Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh là hai trí thứcmang tư tưởng thân dân Tư tưởng ấy đã được họ gửi gắm vào thơ ca, qua bao nămtháng vẫn khiến lòng người xúc động Trần Nguyên Đán là quan lớn của triều Trần.Ông sống vào giai đoạn suy vi của triều đại Bằng sự nhạy cảm trước những diễnbiến của thời cuộc nên ông thường không tránh khỏi những băn khoăn, ưu tư với thế

sự Ông thường đặt mình vào trong sự phản tỉnh, tự vấn, rồi cảm thấy thẹn vì thấy đãkhông hoàn thành được hoài bão an dân mà thuở bình sinh từng ấp ủ:

Tam vạn quyển thư vô dụng xứ Bạch đầu không phụ ái dân tâm.

(Nhâm dần niên lục nguyệt tác)

(Đọc ba vạn cuốn sách mà thành vô dụng,Bạc đầu luống phụ lòng thương dân)

(Thơ làm vào tháng sáu năm Nhâm dần - 1362 )

Đọc thơ ông, chúng ta bắt gặp những trạng thái tình cảm khác nhau Ông suyngẫm về cuộc đời dâu bể, những Mịch La, Xích Bích rồi cũng vùi trong gió bụi:

Mịch La, Xích Bích giai trần thở, Tảo vãn quy phàm phỏng cố san.

(Đông Triều thu phiếm)

(Mịch La, Xích Bích đều đã vùi trong gió bụi,Sớm muộn sẽ quay thuyền về hỏi thăm non xưa)

(Mùa thu thả thuyền ra chơi ở Đông Triều)

Ông cảm thán tình cảnh thân mình bạc đầu mà áo vẫn còn nhuốm bụi trần

(Tống Long Nham quy Diễn Châu) Ông nhận ra chốn thị thành không phải nơi dành

cho hoa cúc, loài hoa coi thường sương tuyết, mang cả khí mạnh và tài năng của trời

đất: Càn khôn túc khí dữ lương năng (Mai thôn đề hình dĩ “Thành Nam đối cúc” chi tại kiến thị, nãi thú kỳ vận) Trải nghiệm và chứng nghiệm mọi diễn biến của thời

cuộc, ông trách mình bất lực, cười mình không bằng ông Tiền Nhược Thuỷ (người

đời Tống, làm quan tới chức Đồng tri xu mật, sau xin từ chức) khi cáo quan về hưu ở

tuổi bốn mươi: Tự tiếu bất như Tiền Nhược Thuỷ / Niên tài tứ thập tiện hưu quan

(Mậu thân chính nguyệt tác)

Tư tưởng Trần Nguyên Đán luôn có sự giằng co giữa hai lối ứng xử, đó là

“về” hay “ở” Ở lại nơi triều chính, ông biết mình sẽ chẳng làm được gì cho muôndân bớt lầm than Về với mây ngàn hạc nội, ông lại không hi vọng tâm hồn mìnhđược thư thái Cuối cùng, Côn Sơn là nơi được ông lựa chọn làm chốn “cởi buồn” Ở

Côn Sơn, trong vai một dật dân, ông tháng ngày “làm bạn cùng chiếu trúc” (Quân trung tác), nhìn “mây tụ trước hiên”, nghe “suối reo bên gối” (Đề Sùng Hư lão túc)

Phong thái này, nhân cách này đã ảnh hưởng không nhỏ đến sự lựa chọn cách sống

về sau cho Nguyễn Trãi May mắn, từng có những năm tháng ấu thơ sống cùng ôngngoại Trần Nguyên Đán ở Côn Sơn, nơi “làm bạn cùng chiếu trúc” này đã định hình

ở Nguyễn Trãi một lối sống “nhàn cư” trong quãng thời gian làm dật dân nơi CônSơn “cố lý”

Ảnh hưởng của nhà nho Trần Nguyên Đán đối với Nguyễn Trãi diễn ra bằngnhiều con đường khác nhau Ở khía cạnh ảnh hưởng trực tiếp, đó là sự dạy dỗ hàngngày của ông Ở khía cạnh gián tiếp, đó là sức hấp dẫn từ chính nhân cách caothượng và vẻ đẹp thi ca của ông Nguyễn Trãi là một người thông minh, tinh anh bộcphát từ bé nên không khó để cảm nhận và thụ hưởng những giá trị văn hóa đó Trong

Băng Hồ di sự lục, Nguyễn Trãi hào hứng ôn lại những năm tháng tuổi thơ được

sống cùng ông ngoại nơi non nước Côn Sơn thanh sạch Ở đó, Nguyễn Trãi đã đượcông ngoại dạy dỗ, gieo vào tâm hồn những hạt giống tư tưởng nhân sinh tích cực.Không thể phủ nhận nhân cách cao đẹp, tư tưởng ái dân của Nguyễn Trãi có mầmmống và được bắt nguồn từ ông ngoại Trần Nguyên Đán !

Nguyễn Trãi cũng chịu nhiều ảnh hưởng từ người cha của mình - nhà nhoNguyễn Phi Khanh Theo tiểu sử, ông là một người học rộng, tài cao nhưng bất đắcthời thế Ông đỗ Tiến sĩ dưới thời Trần Nghệ Tông nhưng không được triều đìnhtrọng dụng Mãi đến năm 1400, khi Hồ Quý Ly lập ngôi vương, ông mới có điều kiệnbước chân vào chốn quan trường Tuy nhiên, quãng đời làm quan của ông diễn rangắn ngủi, bị giặc Minh bắt đưa về Trung Quốc (1407) rồi mất ở đó Khát vọng giúpđời ở Nguyễn Phi Khanh không nhỏ Có thể thấy, ở ông luôn phải đối mặt với nhữnglựa chọn rất khó khăn Khát vọng cao, chí khí lớn mãnh liệt, cao cả nhưng khả năng

để hiện thực hóa của Nguyễn Phi Khanh rất thấp Hệ quả, ông lâm vào tình trạng bất

lực, lòng thường hay buồn bực, xót xa Trong bài thơ Xuân hàn, ông giãi bày ước

vọng:

An đắc thử thân đồng thác dược, Hoà phong hư biến cửu châu tâm (Mong sao thân này được như cái ống bễ, Thổi ngọn gió hoà vào khắp lòng người chín châu) (Rét mùa xuân)

Thơ Nguyễn Phi Khanh buồn nhưng không hề là tiếng thơ tuyệt vọng Nhữngước mơ tốt đẹp ông gửi vào thơ, dẫu những ước mơ kia là không tưởng, nhưng tấmlòng của nhà thơ đối với nhân dân vẫn là đáng quý và tiếng thơ chứa chan tình cảmnhân đạo ấy vẫn luôn có giá trị vững bền

Có thể nói, trong mối quan hệ gia đình, Nguyễn Phi Khanh là sự tiếp nối tựnhiên những gì mà Trần Nguyên Đán đã đem đến cho Nguyễn Trãi, tạo những tiền

đề thuận lợi cho sự phát triển tư tưởng, nhân cách về sau Thuở thiếu thời, NguyễnTrãi đã có nhiều năm tháng sống với cha, chịu sự giáo dục của cha Đó là lúc ôngngoại Trần Nguyên Đán mất, Nguyễn Trãi trở về Nhị Khê sống cùng cha Năm 1400,Nguyễn Trãi thi đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) dưới triều Hồ, cùng cha theo phò Hồ Quý

Ly Ông cũng đã từng theo cha lên biên giới, rồi nghe lời cha trở về tìm cách “rửanhục cho nước, trả thù cho cha” Trải qua những chặng đường như vậy, cho thấy,Nguyễn Trãi đã“theo cha” trên nhiều phương diện khác nhau của cuộc sống, nhất làphương diện lí tưởng yêu nước thương dân

Hai nhân sĩ trí thức thời Trần - ông ngoại và cha với nhân cách cao thượng,với tư tưởng thân dân là nguồn mạch văn hóa quý giá tác động trực tiếp và ảnhhưởng sâu sắc đến nhân cách, tư tưởng, cảm quan sáng tác nghệ thuật của NguyễnTrãi Truyền thống gia đình chính là cái nôi đầu tiên nuôi dưỡng tâm hồn và nhâncách Nguyễn Trãi Nó tự nhiên nên sâu sắc, nó di truyền nên bền vững

Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh là hai nhân tố ảnh hưởng trực tiếpđến tư tưởng, tình cảm Nguyễn Trãi Tuy nhiên, cũng cần thấy rằng, trong sâu xa,Nguyễn Trãi có thừa hưởng truyền thống gia đình, gia tộc Dòng họ Nguyễn của ôngvốn nổi tiếng từ lâu, thời nào cũng có người tài giỏi và nhân cách Cũng cần thấyrằng, Nguyễn Trãi được hấp thụ nền văn hóa Nho giáo còn nhiều yếu tố tích cực vốn

có của thời Trần Những nhân tố này đã ảnh hưởng lớn đến cảm quan sáng tác trong

hai thi tập ƯTTT và QÂTT.

1.3 Nguyễn Trãi - Những chặng đường đời gắn với hai thi tập

1.3.1 Nguyễn Trãi với ƯTTT — khoảng thời gian " đắc thế"

Ức Trai thi tập là tập thơ chữ Hán đặc sắc của Nguyễn Trãi, bao gồm 105 bàithể hiện nhiều trạng huống tâm sự cá nhân của chính tác giả Đa số các bài trong tậpnày là thơ thất ngôn bát cú; thất ngôn tứ tuyệt, ngũ ngôn, có 2 bài theo thể trườngthiên là Côn Sơn ca và Đề Hoàng ngự sử Mai tuyết hiên Nổi bật trong tập thơ là cảmhứng hào sảng của Nguyễn Trãi Về sau được các nhà sưu tầm tập hợp theo ba chủ

đề lớn: Thơ tả thiên nhiên, danh lam thắng cảnh trong niềm vui hào hùng sảng khoái;Thơ sáng tác chiến thắng chống quân Minh xâm lược (trong đó có bài "Đề Hoàngngự sử Mai tuyết hiên" làm khi ở Đông Quan) và Thơ sáng tác sau khi chiến thắngquân Minh

Tập thơ còn đánh dấu bước chuyển của chặng đường thơ chữ Hán Việt Nam

từ thời Trần sang thời Lê Sơ Nguyễn Trãi vừa kế thừa được những thành tựu thơ đờiTrần, vừa đưa vào những nét mới, nét riêng của ông và thời đại ông Đọc Ức Trai thitập người đọc cảm nhận được sự mới mẻ nhưng cũng thật gần gũi, hình dung ở nơicon người Nguyễn Trãi một niềm tự hào sâu sắc về việc gìn giữ nền độc lập dân tộc.Lòng yêu nước của Ức Trai đã tiếp nối truyền thống anh hùng từ các bậc hào kiệttrong lịch sử dựng nước như Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo thuởtrước Niềm tự hào, chất anh hùng ca được Nguyễn Trãi kết hợp gửi vào thơ mangđầy hùng khí Có thể xem, với tập thơ chữ Hán, Nguyễn Trãi đã dựng lại quãngđường đời của thi nhân ở những thời điểm tâm đắc trong một vị thế xứng đáng.ƯTTT, vì thế là tập thơ phần nào tái hiện quãng “thời gian đắc thế” của tiền nhân

Trên 100 bài thơ viết bằng chữ Hán (ƯTTT) của Nguyễn Trãi được viết ở

nhiều thời điểm khác nhau Xét trên nội dung, cho thấy nhà thơ sáng tác thơ chữ Hánphần lớn vào những thời khắc mang tâm trạng phấn chấn sau chiến thắng Lam Sơn

trở về (Hạ Tiệp, Hạ quy Lam Sơn, Thượng nguyên hỗ giá chu trung tác, Quan duyệt thủy trận ) Rải rác một số bài mang tâm trạng “Oan thán” đầy nỗi niềm Hẳn nhiên, người nghệ sĩ làm thơ không ngoài mục đích: “Liêu bả tân thi tả ngã sầu” (ƯTTT)

như ông từng nói Song, nhìn tổng thể tập thơ là cảm hứng hào sảng về quãng thờigian “đắc thế” của thi nhân

Sau chiến thắng quân Minh, nhà Lê đi vào dựng xây đất nước Mạch chiếnthắng vẫn còn âm vang, thuở hào hùng “vung gươm múa bút” vẫn sống dậy,niềm tindùng được trao tặng vẫn còn nồng thắm dành cho người có khát vọng dấn thân

nhập cuộc Nguyễn Trãi như hòa vào niềm vui đó Nhiều bài thơ mang tâm trạng hàosảng của thi nhân trước những địa danh gắn với những chiến công lịch sử.

Trong cuộc đời cũng như trong thơ ca của Nguyễn Trãi, có hai miền khônggian được nhắc đến thường xuyên, đó là Thăng Long và Côn Sơn Hai miền khônggian này không thể tách khỏi hai quãng đường đời cơ bản của thi nhân Nếu nhưkhông gian Côn Sơn, miền cố hương, cố lý nơi gắn với quãng thời gian ẩn dật củanhà thơ, thì Thăng Long, nơi triều chính gắn liền với giai đoạn đương triềucủaNguyễn Trãi Có mối liên quan khá rõ về con người và thơ trong quãng thời gian

“đắc thế” qua thi tập chữ Hán này

Nguyễn Trãi sinh ra tại kinh thành Thăng Long và suốt thời thanh niên cũngkhi ở trong thành; rồi đỗ Thái học sinh, rồi 7 năm làm quan với nhà Hồ (14001407);rồi qua mười năm ẩn náu ở thành Đông Quan dưới thời Minh thuộc (14071416); trảiqua mười năm chiến trận (1417-1427), phần đời còn lại của Nguyễn Trãi (1427-1442) chủ yếu làm quan trong triều và gắn bó với kinh thành Thăng Long - ngoại trừmột số thời gian có về Côn Sơn nghỉ dưỡng, ẩn dật Đương nhiên, Nguyễn Trãi đã cóphần đời quan trọng gắn bó với Thăng Long, buồn vui, nếm trải mọi thăng trầm cùngThăng Long yêu dấu Chính không gian nơi đây, Nguyễn Trãi đã thể hiện rõ lý tưởng

vì dân vì nước của mình, cống hiến tài năng của mình trong công cuộc xây dựng một

bộ máy nhà nước "lấy dân làm gốc"; nơi đây cũng là nơi Nguyễn Trãi trải qua nhiềubiến cố trong cuộc đời Trong khoảng mười năm bị quân Minh theo dõi, khống chế,giam lỏng ở kinh thành Thăng Long, Nguyễn Trãi không hề nản chí mà càng kíchthích ý chí đấu tranh giành độc lập cho dân tộc:

Góc thành Nam lều một gian,

No nước uống thiếu cơm ăn ( ) Triều quan chẳng phải ẩn chẳng phải, Góc thành Nam lều một gian.

(Thủ vĩ ngâm)

Thăng Long là nơi Nguyễn Trãi từng nếm trải những niềm vui hân hoan lẫnnỗi đau chua chát.Nhưng, không thể phủ nhận nơi đây cũng là “miền đất hứa” chonhà Nho có quãng thời gian thực thi ước mơ, khát khao làm chim Hồng, chimPhượng: “Cửu vạn đoàn phong ký tích tằng/ Đương niên thác tỉ Bắc minh bằng”

(Mạn hứng) (Dịch nghĩa: Vượt gió lên chín vạn dặm, nhớ xưa đã từng có chí ấy/ Bấy giờ toan ví mình như chim Bằng biển Bắc) Chính vì vậy, quãng thời gian ẩn dật nơi

Côn Sơn, lòng Nguyễn Trãi vẫn có lúc đau đáu về Thăng Long yêu dấu: “Thiên nhai

khẳng niệm cố nhân phù” (Dịch nghĩa: Nơi cuối trời xa xôi, biết người xưa còn nhớ).

Hiểu Nguyễn Trãi là hiểu một Nhà Nho ưu thời mẫn thế, là con người khát khao dấnthân nhập cuộc Ở Thăng Long, Ức Trai có cơ hội để cống hiến tài năng, để phò vuagiúp nước.Ôngluôn đặt mình trước lịch sử, trước nhân dân để hành động.Lịch sử chothấy, ông từng giúp vương triều nhà Lê bình định, dựng xây đất nước với nhiều chínhsách an yên hướng về “dân đen con đỏ” Tuy nhiên, xã hội phong kiến với bản chấtvốn có đã không cho ông thực hiện, ông phải chứng kiến sự "chon chen" của chốnquan trường và luôn mong nhớ về quê hương thanh tịnh, yên bình Dù nơi đâu, ôngvẫn đau đáu với trách nhiệm, với đất nước và khát khao nhập cuộc, được thi thố tàinăng phục vụ vương triều, dựng xây đất nước Dù có buồn đau, dù đôi khi còn ẩn ức

được phảng phất trong thơ, song tiếng thơ nổi bật của Nguyễn Trãi trong ƯTTT là

niềm vui hân hoan thể hiện một quãng thời gian “đắc thế” trong suốt cuộc đời mình

Đó là quãng thời gian cho phép ông thỏa chí bình sinh: “Say hết tấc lòng Hồng hộc”

Hình ảnh của không gian Thăng Long và không gian Côn Sơn luôn hiện diệntrong thơ Nguyễn Trãi Nguyễn Trãi đã mượn hai bối cảnh này vừa để thể hiện lýtưởng, vừa để nói lên nỗi lòng của mình.Thế nhưng, dù ở không gian nào, ThăngLong hay Côn Sơn thì người đọc vẫn bắt gặp qua những vần thơ của Nguyễn Trãiphẩm chất cao đẹp của người nghệ sĩ, giữa chốn thị thành vẫn tạo được cho mìnhmột cõi thiên nhiên trong trẻo riêng để di dưỡng tính tình Cả hai tập thơ dù viết lúcđang nơi triều chính ở kinh thành Thăng Long hay về trí sĩ ở chốn lâm tuyền CônSơn với những "hứng động" khác nhau nơi những miền không gian khác nhau,Nguyễn Trãi vẫn nhất quán trong một hồn thơ da diết

Có thể nói, trước Nguyễn Trãi chưa nhà thơ nào đã để lại trong thơ phong độ

cá nhân rõ nét như ông Đọc ƯTTTcó thể hình dung khá rõ Nguyễn Trãi là một con

người đằm thắm trong tình cảm gia đình, bè bạn; sâu nặng trong nghĩa nước tình dân;phóng khoáng giữa thiên nhiên; thanh đạm, nhàn dật mà nhập cuộc Không nhữngthế, còn có thể hình dung ra Nguyễn Trãi trong những khung cảnh, tư thế rất cụ thể.Khi thì khoác tấm chăn mỏng ngồi suốt đêm hay trăn trở bên song thuyền đến sáng,suy nghĩ trầm ngâm; khi thì tựa ghế dạo đàn hay ủ tay trong tay áo ngồi ngâm thơkhe khẽ, hứng thú hoặc sầu muộn; khi ung dung, nhanh nhẹn và say mê dạo giữa

thiên nhiên.ƯTTT là tập thơ được người nghệ sĩ Nguyễn Trãi sáng tác trong nhiều

thời điểm khác nhau của những năm tháng nơi triều chính

1.3.2 Nguyễn Trãi với QÂTT — khoảng thời gian " yếm thế"

Cuối năm 1427 đầu năm 1428, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi, ca khúckhải hoàn, Nguyễn Trãi thay mặt Lê Thái Tổ công bố bản hùng văn “Bình Ngô đạicáo” Ý văn hùng hồn, giọng văn sang sảng của bản tuyên ngôn độc lập làm nức lòngthời đại Hăm hở bắt tay vào thực hiện hoài bão xây dựng đất nước thái bình thịnh trị,vua hoà dân mục “Dân Nghiêu Thuấn, vua Nghiêu Thuấn/ Dường ấy ta đà phỉ sở

nguyền” (QÂTT) Song, thời gian “đắc thời” không bao lâu, vị anh hùng - nhà thơ ấy kịp nhận ra “Trong dòng phẳng có phong ba” (QÂTT) Giữa những “chon chen”, “bể

hiểm chốn triều quan” đầy nghi kỵ, dèm pha, Nguyễn Trãi rơi vào cô thế: “Chúng

báng cô trung tuyệt khả liên” (Oan thán) Ông bị nghi oan và bị bắt giam Sau đó,

ông được tha nhưng không được tin dùng nữa Mười năm (1429 - 1439) Nguyễn Trãichỉ được giao chức "nhàn quan", không có thực quyền: “Thập niên thanh ngọc chức

hồ băng” Nhận ra “bể hiểm nhân gian” và“phong ba trong dòng phẳng”, NguyễnTrãi cáo quan xin về Côn Sơn ẩn dật Quãng thời gian “đắc thời” gần như khép lại, từ

đây, một tiếng thơ buồn gửi trong giọng thơ tiếng Việt (QÂTT) được cất lên như đúc

kết lại chuỗi ngày dài “yếm thế”

Có lẽ, không gian Côn Sơn thanh sạch là nơi được chọn lựa dành cho nhà thơquãng thời gian ngẫm ngợi, nghiệm suy lẽ đời, tình người nhiều nhất của NguyễnTrãi Để rồi, như một lẽ tự nhiên, những vần thơ Tiếng Việt “thấm đẫm nỗi niềm”

mang nặng tâm tư QÂTT ra đời như những “trang nhật ký” cuộc đời nhà thơ Ngô Viết Dinh với công trình Đến với thơ Nguyễn Trãi, đã trân trọng giới thiệu và nhận

định “Sao Khuê vằng vặc”: “Nguyễn Trãi là một vĩ nhân Đã là con người, khôngthoát được chốn ở, dù Nhị Khê, Côn Sơn hay Đông Quan (.) vẫn thấy phong thái củaông rất rõ” (.) “Để hiểu thêm vĩ nhân ấy ta hãy xem nhật ký tâm trạng thơ biểu hiệncách sống và bảng giá trị làm nên phẩm giá con người ấy” [5, 9] “Nhật ký tâm trạngthơ” tác giả nhắc đến chính là những khoảng thời gian cuộc đời Nguyễn Trãi đượcghi lại bằng tâm trạng thơ

Nguyễn Trãi trải qua một cuộc đời với nhiều nghịch cảnh hơn là xuôi thuận

Ở mỗi giai đoạn, mỗi thời điểm khác nhau của cuộc đời, Nguyễn Trãi có những tâm

tư, cảm xúc cụ thể về thiên nhiên, về cuộc sống, về con người trước dòng chảy thờigian Dù ở hoàn cảnh nào, thời điểm nào: “đắc thế”, “cô thế” hay “yếm thế”, điềuđáng trân trọng ở Nguyễn Trãi chính là thái độ sống tích cực của một nhà Nho nghệ

sĩ giàu bản lĩnh, mẫn cảm và nhân ái.

Bên cạnh tập thơ chữ Hán mang nhiều âm hưởng hào sảng lúc “đắc thời”,

QÂTT là tập thơ tiếng Việt chứa đựng nỗi niềm tâm trạng trong quãng thời gian “yếm

thế” của thi nhân Những bài thơ đều không được có ghi chép thời điểm sáng tác,song, dựa trên ngôn ngữ, hình ảnh trong thơ, nội dung được thể hiện, người đọc cóthể nhận ra hoàn cảnh tập thơ được sáng tác trong thời gian Nguyễn Trãi về ở ẩn tạiCôn Sơn

Với tổng số 254 bài thơ viết bằng chữ Nôm, nhà thơ miêu tả thiên nhiên gắnvới những trạng huống cảm xúc của những tháng ngày ẩn dật, thiên nhiên trongtừngthi phẩmvừa mang vẻ đẹp thanh tao, cao nhã, vừa mang vẻ đẹp chân chất, đơn sơ,bình dị của làng quê Việt Nam Nguyễn Trãi ca ngợi cảnh vật đất nước với tấm lòngtin yêu, rộng mở và gợi nhiều thi hứng dạt dào Song không chỉ đơn thuần miêu tảthiên nhiên, Nguyễn Trãi còn gửi gắm tấm ân tình của mình trong đó Những bài thơ

ấy đều ẩn chứa một dấu hỏi về trách nhiệm, bổn phận của con người trước cuộc đời

Đó chính là tâm huyết của một bậc anh hùng cứu quốc, một bậc triết nhân suốt đời

"âu việc nước":

Bui có một niềm chăng nỡ trễ Đạo làm con lẫn đạo làm tôi

(Ngôn chí, bài 1)

Trong cuộc sống, đôi khi con người phải đứng trước sự lựa chọn sống còn Suốt cuộcđời Nguyễn Trãi đã đấu tranh giữa việc làm quan hay lui về ở ẩn Làm quan là sởnguyện, ở ẩn chỉ là thất thời Nho sinh Nguyễn Trãi với niềm khát khao cháy bỏnghành đạo giúp đời, giờ đây lại bị thế cuộc làm khó khiến ông phải buông bỏ chínguyện Thân một nơi mà tâm một nẻo, người nghệ sỹ bắt đầu ghi âm lại sự nhứcnhối, giằng xé, tiếng nấc của cõi lòng Không còn những ngày “nói tất nghe và kế tấttheo” và xa vời vợi cái “ngày Nghiêu tháng Thuấn”, bi kịch giữa lý tưởng và hiệnthực hóa hiện hữu giữa cuộc đời, QÂTT ra đời như một khúc tâm ca mà mỗi bài thơ

là một lát cắt tâm trạng đầy day dứt trong khoảng “thời gian yếm thế” của người anhhùng cô thế Nhiều lần nhà thơ day dứt, canh cánh về quãng thời gian lựa chọn ẩn cư

Có lúc ông chua chát: “Của ai non nước khiến ta bàn” (QÂTT); Lại có khi ông xótxa: “Ta còn lảng thảng làm chi nữa/ Nước đâu còn có Sử ngư” (QÂTT) Đó chính làquãng thời gian đặt ông vào tình thế “phân thân” vừa muốn làm Chim Hồng, chim

Phượng, lại vừa thấy sợ cành cong.

Thơ Nguyễn Trãi nói nhiều đến hai cuộc sống triều chính và ẩn dật, hai miềnkhông gian nơi ông đã trải nghiệm bằng chính bản thân với thái độ đối lập gay gắt,

đề cao nhàn dật, phủ nhận lợi danh Sự đối lập như vậy đã làm bộc lộ rõ nét thái độthẩm mỹ của ông đối với hiện thực Ông coi trọng cái đẹp ứng xử bảo thân, biết lánhđục về trong, giữ mình trước miếng mồi phú quý Cuộc sống an nhiên, tự tôn, tự lạc,

tự do tự tại, sống thuận theo sự biến dịch của tự nhiên nơi chốn lâm tuyền đem lạicho Nguyễn Trãi cách nhìn nhận đúng mực, vô tâm, vô cầu trước công danh, đườnglợi Đó cũng chính là tinh thần "hư tâm nhược chí" trước quyền lợi, trước vật chấtcủa Đạo gia

Tác phẩm của Ức Trai dù là chữ Hán hay chữ Nôm đều thể hiện tấm lòng củamột bậc ưu dân ái quốc, ý thức về một quốc gia hoàn toàn độc lập, tự chủ và một bảnlĩnh kiên cường trước mọi thời gian, cảnh ngộ khác nhau

Các kiểu cảm thức thời gian xuất hiện trong hai thi tập đã thể hiện khá rõ đờisống nội tâm nhà thơ trong những quãng đường đời mang nhiều vị thế khác nhau,lúcđắc thời lẫn khi yếm thế

Tiểu kết chương 1

Nguyễn Trãi là một nghệ sĩ lớn, có tư tưởng thẩm mỹ, cảm hứng nghệ thuật

và hoạt động sáng tác xuất sắc Sự hình thành sáng tác nghệ thuật ở Nguyễn Trãi làkết quả cộng hưởng từ nhiều điều kiện khác nhau

Về khách quan, ông chịu ảnh hưởng sâu sắc từ truyền thống giáo dục của gia

đình mà trực tiếp là ông ngoại Trần Nguyên Đán và thân phụ Nguyễn Phi Khanh Đó

là những nhà Nho có tâm, có trí, đã truyền cho Nguyễn Trãi những giá trị văn hóa giađình và thời đại Nguyễn Trãi, theo quy luật chung, cũng chịu ảnh hưởng không nhỏmạch nguồn văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc Đặc biệt, ông đã tiếp thu sâusắc tư tưởng Nho, Phật và Đạo - trong đó sâu đậm nhất là Nho giáo.Những ảnhhưởng sâu sắc từ thời đại cũng như những truyền thống gia đình, quê hương đã hunđúc để tạo nên con người vừa mang phong cách thời đại "phóng khoáng, rộng mở",vừa mang tầm vóc cá nhân Nguyễn Trãi

Về chủ quan, Nguyễn Trãi được sinh ra trong hoàn cảnh lịch sử nhiều biến

động và luôn đặt ông vào thế “lựa chọn” cách sống phù hợp theo từng chặng đườngđời.Vì thế, những “Trần tình”, “Ký hữu” trong hai thi tập phần nào ghi lại từngchặng đường nhà thơ đã đi qua

QÂTT và ƯTTT là hai tập thơ đạt nhiều thành tựu xuất sắc trong sự nghiệp

văn chương Nguyễn Trãi Hai tập thơ dù được thể hiện dưới nhiều hình thức nghệthuật khác nhau, quan phương chính thống, cao nhã uyên bác hay bình dị trong tiếngViệt buổi đầu, Nguyễn Trãi vẫn thể hiện nhất quán một con người "tiên ưu hậu lạc",một nhân cáchcao đẹp trong hồn thơ trác Việt

Thể hiện nổi bật trong hai thi tập là hai dòng thời gian mang tâm trạng “đắcthời” và “yếm thế” của nhà thơ Thế giới tâm hồn của nhà thơ được biểu thị trong thếgiới nghệ thuật thơ qua các kiểu cảm thức thời gian của nhà thơ trong hai thi tập sẽđược làm rõ ở các nội dung tiếp theo

CÁC KIỂU CẢM THỨC THỜI GIAN TRONG THƠ NGUYỄN TRÃI

2.1 Biểu hiện các kiểu thời gian trong ƯTTT và QÂTT

2.1.1 Thời gian vũ trụ, bất biến

Thời gian là một đại lượng tồn tại khách quan Nhưng, đối với mỗi cá nhân,thời gian lại mang màu sắc, dấu ấn riêng biệt của từng cá thể Nhìn con người đánhgiá, cảm nhận thời gian ta sẽ nhận ra tâm hồn, đời sống, tâm tư tình cảm của chính

họ Thời gian được cảm nhận không phải bằng các đại lượng vật lý thông thường nhưgiây, phút, ngày tháng năm mà bằng chính cảm xúc mang rất rõ yếu tố chủ quan củamỗi người Có thể thấy, thời gian hạnh ngộ thoáng chốc trôi qua, phút giây đợi chờdài như thế kỷ đó là thời gian phụ thuộc vào yếu tố tâm lý Con người thông quacách cảm nhận về thời gian để trình bày quan niệm sự hiểu biết, đánh giá của mình

về cuộc đời, về cái đã qua, đang đến và cái sắp đến

Vũ trụ có nghĩa là không - thời gian Thời gian vũ trụ được hiểu là thời giantrong mối quan hệ thống nhất biện chứng với không gian, với tư cách là chiều thứ tưcủa không gian Đó là lý do vì sao người xưa thường dùng không gian để thể hiệnthời gian và ngược lại Thời gian vốn là hình thức tồn tại của thế giới vật chất với bachiều quá khứ, hiện tại và tương lai Con người trước dòng chảy trôi qua của thờigian luôn ý thức được giới hạn của kiếp người ngắn ngủi trong cái dằng dặc của dòngchảy thời gian vô tận, thời gian tạo hóa Thời gian là những thời khắc tuyến tính đi

qua giây, phút, giờ, ngày, đêm, tháng, năm, mùa.Các mùa trong năm xuân, hạ, thu, đông biểu hiện cho dòng thời gian trôi chảy Xuân tàn, hạ đến, thu qua, đông lại cứ

thế luân phiên trôi chảy Vòng tuần hoàn này luôn có tác động gây xúc động cho conngười hơn bất cứ hiện tượng nào khác Thời gian đến với con người lặng lẽ rồi trôichảy theo tuần tự của quy luật Dù phải chấp nhận sự tuần hoàn của vũ trụ với quyluật “sinh, lão, bệnh, tử”, con người luôn ý thức và níu giữ lại cái phần tươi trẻ, tốtđẹp và những khoảnh khắc thanh xuân tươi đẹp nhất Chính ý muốn ấy đã khiến conngười luôn phải chạy đua với thời gian, hối hả trong dòng chảy vô thủy vô chung màníu kéo, đau khổ, lo sợ trước sự trôi chảy của thời gian

Nói tới lịch sử là nói tới sự thay thế của các triều đại, là sự hưng thịnh hay suy

đại thì mọi sự hưng vong thành bại đều thuộc mệnh trời, thế nên thời gian lịch sử gắnvới thời gian vũ trụ một cách huyền bí Mà vũ trụ tuần hoàn cũng kéo theo sự tuầnhoàn của lịch sử Khi phản ánh thời gian lịch sử, thơ ca trung đại thường có xuhướng bất tử hóa khoảng thời gian mà cha ông ta đã đạt được những chiến công hiểnhách trong cuộc sống chống giặc ngoại xâm vĩ đại Nguyễn Trãi cũng không ngoại

lệ, thơ ca của thi nhân gắn liền với các triều đại lịch sử đã đi qua, cùng với nhữngchiến công vang danh hiển hách một thời

Lịch sử không bất biến.Thời gian không chỉ đọng lại ở những chiến côngvang dội, thời gian còn được cảm nhận của con người qua những nỗi niềm ưu tưtrước sự suy vi của thời đại Đó là nỗi thương tiếc cho quá khứ vàng son những thờikhắc thiêng liêng vang dội của chiến công, là nỗi trăn trở đau đáu của những cònngười tri thức muốn được cống hiến mà bất lực trước sự suy thoái của lịch sử Đứngtrước không gian hùng vỹ gắn với những chiến công vang danh lịch sử, Nguyễn Trãithường ngẫm ngợi, suy tư Ở Nguyễn Trãi, đôi khi thời gian thuộc về quá khứ và thờigian hiện tại cùng đồng hiện

Khi miêu tả vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên, Nguyễn Trãi thường không quênnhắc về những người anh hùng, những chiến công oanh liệt từng diễn ra trong quákhứ Sự kết hợp nàyđã lập nên nét độc đáo khi cảm nhận về thời gian trong thơ ông.Đứng trước dòng sông lịch sử Bạch Đằng từng vang dội chiến công, thi nhân đã

đồng hiện hai dòng thời gian qua cái nhìn đặc sắc của một hồn thơ trác Việt.Bạch Đằng hải khẩu, được đánh giá là một bài thơ chữ Hán đặc sắc của Nguyễn Trãi Ở

bài thơ này, thi nhân đã vẽ nên bức tranh thiên nhiên hùng vĩ qua những câu thơ xúccảm đầy nội lực:

Sóc phong suy hải khí lăng lăng Khinh khởi ngâm phàm quá Bạch Đằng Ngạc đoạn, kình khoa, sơn khúc khúc Qua trầm tích chiết ngạn tằng tằng (Gió bấc thổi trên mặt biển, khí biển lạnh

lùng Nhẹ kéo buồm thơ qua cửa Bạch Đằng(Như) cá sấu bị chặt, cá kình bị mổ, núi chia thành từng khúc(Như) mũi qua chìm, cây kích gãy, bên bờ lớp lớp chồng)Trước Nguyễn Trãi, đã từng có bao thi nhân với hồn thơ trác Việt đã đếnBạch Đằng Giang và hát ca về dòng sông lịch sử này

được niềm tự hào cất lên tiếng ca về dòng sông lịch sử Bạch Đằng giang phú Nơi

đây từng là: “chiến địa buổi trùng hưng nhị thánh bắt Ô Mã”, “cũng là bãi đất xưaNgô chúa phá Hoằng Thao” Trên dòng sông lịch sử này, thuyền thơ họ Trương dịchchuyển chầm chậm như để chiêm ngưỡng hết được vẻ đẹp núi sông linh thiêng, conngười hào kiệt

Nguyễn Trãi có cách khám phá riêng về dòng sông lịch sử Bạch Đằng Bằngcái nhìn của vị tướng từng xông pha trận mạc gắn với cách cảm suy nghiệm của thinhân, dòng sông được tái hiện ở hai chiều suy tưởng quá khứ và hiện thực Sức hấpdẫn của cửa biển Bạch Đằng là ở không gian rộng lớn, bát ngát với những nét dữ dộicủa sóng, của gió Đặc biệt, các hình ảnh về núi, bờ gây ấn tượng mạnh đối với ngườiđọc Núi thì ngổn ngang như cá kình bị mổ, cá sấu bị chặt; còn bờ thì lớp lớp nhưđống qua chìm, kích gãy Không phải ngẫu nhiên Nguyễn Trãi đã cảm thụ bức tranhthiên nhiên Bạch Đằng bằng con mắt của một vị tướng từng xông pha chiến trận Sự

so sánh đặc điểm thiên nhiên sông nước với giáo gươm như trên, rõ ràng xuất phát từvốn kinh nghiệm, nhưng ở đó, hẳn còn là dụng ý của người làm thơ về thời gian lịch

sử gắn với những chiến công hiển hách trong niềm tự hào vô biên Viết về BạchĐằng giang, dòng sông vang danh những chiến công hiển hách của lịch sử cha ông,Nguyễn Trãi không đơn thuần dừng lại ở việc ca ngợi “núi non kì tích” mà còn đểbộc lộ suy tưởng về địa thế núi sông hiểm trở, về anh hùng hào kiệt, về lịch sử oaihùng của dân tộc:

Quan hà bách nhị do thiên thiết, Hào kiệt công danh thử địa tằng.

(Quan hà hiểm hai người chống trăm người do trời xếp đặt Hào kiệt lập công danh đất ấy từng là nơi)

Cảm nhận về dòng sông lịch sử Bach Đằng giang của Nguyễn Trãi được đặttrong trong cảm thức về thời gian lịch sử Nguyễn Trãi nhấn mạnh đến mối quan hệtuyệt đẹp giữa “địa linh” và “nhân kiệt” Trong trường hợp này, địa thế núi sônghiểm trở đã gia tăng sức mạnh cho con người trong cuộc chiến chống kẻ thù; conngười bằng chiến công hiển hách đã làm cho Bạch Đằng giang thêm phần hiển hách

Đó là chưa nói, Bạch Đằng giang đẹp vì nơi đây theo dòng thời gian trôi chảy vẫnlưu giữ bóng dáng người anh hùng vệ quốc, khơi dậy cho người đời sau cảm xúc