Đặc điểm truyện ngắn nghệ an giai đoạn 1986 đến nay

Cuộcsống cộng đồng tình làng nghĩa xóm, bản chất của con ngời xứ Nghệ…đã đivào văn học nh một vấn đề tất yếu, điều này cũng thể hiện khá rõ mạng tính đặc thù trong hệ thống các tác phẩm

Trờng đại học vinh

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học đơng đại phát triển không ngừng và đang dần đến gần hơn

với hiện thực xã hội, đời sống con ngời Cha bao giờ văn học lại phát triểnmạnh mẽ, đa dạng về nội dung, hình thức, thể loại nh bây giờ Hòa mình vàodòng chảy chung đó, truyện ngắn đang đợc cả ngời sáng tác cũng nh độc giảquan tâm Đây là vấn đề đã, đang và sẽ đợc chú ý tìm hiểu, nghiên cứu

1.2 Truyện ngắn Nghệ An sau chiến tranh nói chung, đặc biêt là từ 1986

đến nay nói riêng đang là vấn đề để ngỏ Chỉ mới hơn sau 20 năm sau đổi mới

mà truyện ngắn của các nhà văn Nghệ An đã có những thành tựu nhất định cả

về số lợng và chất lợng Văn Nghệ An từ 1986 đến nay đã xuất bản đợc những

tập lớn nh: Văn Nghệ An thế kỷ XX; Văn Nghệ An 1967 - 2002; Văn Nghệ An

2004 - 2006…và nhiều truyện ngắn của một số tác giả tiêu biểu Với những

cây bút viết tốt, viết khỏe nh Đàm Quỳnh Ngọc, Kha Thị Thờng, Nguyễn ThịPhớc, Bá Dũng, La Quán Miên, Nguyễn Ngọc Lợi, Nguyễn Anh Tuấn…Truyện ngắn Nghệ An mấy chục năm qua phát triển mạnh mẽ trong sự kế thừa

có đổi mới, tạo ra một luồng gió mới mẻ cho văn xuôi Nghệ An nói riêng, chovăn học Nghệ An nói chung Song các công trình nghiên cứu, phê bình, đánhgiá về mảng truyện ngắn còn nhiều hạn chế và cha có tính hệ thống toàn diện.Chính vì vậy truyện ngắn Nghệ An đang là một vấn đề mở cho những ai quantâm, yêu thích tìm hiểu

1.3 Chọn đề tài Đặc điểm truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay,

chúng tôi hớng đến việc nhìn nhận đúng về thành tựu của truyện ngắn Nghệ

An trong hơn 20 năm sau đổi mới Đồng thời để thấy đợc vị trí của truyệnngắn Nghệ An bên dòng chảy truyện ngắn đơng đại Việt Nam Trong luận vănnày, chúng tôi mong muốn sẽ đa đến một cái nhìn mới mẻ, toàn diện, có hệthống về truyện ngắn Nghệ An trong hơn 20 năm vừa qua

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Truyện ngắn Nghệ An nói chung và truyện ngắn Nghệ An từ 1986

đến nay nói riêng phát triển mạnh mẽ cả về nội dung và phong cách Bên cạnhnhững cây bút có tên tuổi vẫn miệt mài viết thì xuất hiện thêm hàng loạtnhững cây bút trẻ viết khỏe và tràn đầy nhiệt huyết Mảnh đất Nghệ An còn làmảnh đất của lý luận và phê bình, với đội ngũ nghiên cứu phê bình đông đảo

nh Ninh Viết Giao, Nguyễn Đình Anh, Lê Thân, Lê Đình Sơn, Lê Văn Tùng,Bá Dũng, Phan Huy Dũng, Đinh Trí Dũng, Phạm Tuấn Vũ…Song những côngtrình nghiên cứu văn xuôi Nghệ An, đặc biệt là truyện ngắn Nghệ An mộtcách toàn diện, quy mô cha nhiều

Trên Tạp chí sông Lam - Hội liên hiệp văn học - nghệ thuật Nghệ An, cơ

quan ngôn luận của văn học - nghệ thuật Nghệ An cũng cha có một nghiêncứu độc lập nào về truyện ngắn Nghệ An nói chung và đặc điểm truyện ngắnNghệ An giai đoạn 1986 đến nay nói riêng

2.2 Các bài lý luận, phê bình, nghiên cứu còn mang tính chất chung

chung Đó chỉ là những bài nhận xét, phát hiện nặng về tính giới thiệu Tất cả

đợc tuyển tập trong cuốn “Nghiên cứu - lý luận - phê bình văn học nghệ thuật

Nghệ An” (1990 - 1996) và cuốn “Nghiên cứu - lý luận - phê bình văn học nghệ thuật Nghệ An” (1997 - 2002) Hai cuốn sách là công trình nghiên cứu

có tính tổng hợp, khái quát cụ thể nhất giúp chúng ta cảm nhận đợc phần nàodiện mạo sự phát triển của văn học - nghê thuật Nghệ An

Trong cuốn Nghiên cứu - lý luận - phê bình văn học nghệ thuật Nghệ An

(1997 - 2002) có bài của tác giả Bá Dũng đã khái quát khá rõ quá trình pháttriển của văn xuôi Nghệ An cũng nh sự đóng góp to lớn của đội ngũ tác giảvăn xuôi xứ Nghệ Song bài viết này chỉ dừng lại ở sự khái quát chung về thểloại văn xuôi Tác giả cha đi sâu đề cập uđến đặc điểm truyện ngắn Nghệ Annói chung và truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay nói riêng

2.3 ở Nghệ An ngoài những tập truyện ngắn của các tác giả cụ thể ra thì

cha có tập truyện ngắn nào Phần lớn truyện ngắn Nghệ An chỉ xuất hiện chọn

lọc, hạn chế trong các tuyển tập: Văn Nghệ An thế kỷ XX; Văn Nghệ An 1967

-2002; Văn Nghệ An 2004 - 2006 và các số thờng kỳ của Tạp chí sông Lam

Ngay trong phần nói đầu của tuyển tập Văn Nghệ An thế kỷ XX của GS

Phan Cự Đệ đã đề cập rất nhiều đến quá trình phát triển cũng nh đóng góp củavăn xuôi Nghệ An đối với văn học tỉnh nhà và văn học dân tộc Thế nhng,cũng cha có những nhìn nhận riêng biệt, cụ thể về truyện ngắn Nghệ An.Trong những tuyển tập văn Nghệ An khác cũng thế, thờng chỉ dừng lại ở mức

độ giới thiệu của tập sách, cha đi sâu tìm hiểu đặc điểm của thể loại truyệnngắn

Nh vậy đứng ở góc độ đánh giá nào thì chúng ta cũng thấy rõ truyệnngắn Nghệ An là một mảng mạnh trong văn xuôi Nghệ An nói riêng, trongvăn học Nghệ An nói chung nhng cha có cái nhìn toàn diện, thấu đáo Việcnghiên cứu truyện ngắn Nghệ An còn đó nhiều khoảng trống Trớc thực trạng

đó, chúng tôi muốn đi sâu tìm hiểu, khám phá những đặc điểm của truyệnngắn Nghệ An nhằm khẳng định đúng vai trò, vị trí của thể loại này trong sự

phát triển chung của văn học tỉnh nhà Với luận văn Đặc điểm truyện ngắn

Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay chúng tôi muốn góp thêm một tiếng nói

khám phá truyện ngắn Nghệ An, góp phần khẳng định tầm vóc của nó trongdòng chảy của truyện ngắn Việt Nam đơng đại

3 Đối tợng nghiên cứu và phạm vi khảo sát

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Đặc điểm truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay

3.2 Phạm vi khảo sát

Số lợng tác giả, tác phẩm của các nhà văn Nghệ An khá đông đảo Dothời gian và phạm vi của luận văn nên chúng tôi chỉ đi sâu, tập trung khảo sát

và nghiên cứu một số tác giả, tác phẩm truyện ngắn Nghệ An có sáng tác và

đã xuất bản ở Nghệ An nh trong các tuyển tập: Văn Nghệ An thế kỷ XX; Văn

Nghệ An 1967 - 2002; Văn Nghệ An 2004 - 2006, và một số tác phẩm của các

tác giả tiêu biểu có tác phẩm sáng tác và in ấn lần đầu tiên trên đất Nghệ An

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khái quát tổng quan văn xuôi Nghệ An đầu thế kỷ XX

- Tìm hiểu sự đóng góp cả về nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắncủa các nhà văn Nghệ An từ những năm 1986 đến nay

- Khẳng định vai trò, vị trí của truyện ngắn trong hệ thống văn xuôi NghệAn

5 Phơng pháp nghiên cứu

Để đạt đợc mục đích, yêu cầu đã đặt ra Luận văn của chúng tôi tập trung

sử dụng một số phơng pháp cụ thể sau:

- Kết quả của luận văn còn có thể nói là nguồn tài liệu hữu ích dành chonhững ai quan tâm, tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề này

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận

văn còn đợc triển khai cụ thể trong 3 chơng:

Chơng 1: Tổng quan về truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay Chơng 2: Những đặc điểm chủ yếu về nội dung trong truyện ngắn Nghệ

An giai đoạn 1986 đến nay.

Chơng 3: Những đặc điểm nghệ thuật nổi bật trong truyện ngắn Nghệ

An giai đoạn 1986 đến nay.

Chơng 1 Tổng quan về truyện ngắn Nghệ An

giai đoạn 1986 đến nay

1.1 Bối cảnh lịch sử xã hội Nghệ An sau 1986

1.1.1 Thiên nhiên và con ngời Nghệ An

Nghệ An thuộc Bắc Trung bộ Việt Nam, là tỉnh nằm ở Đông Bắc dãy ờng Sơn, địa hình đa dạng, phức tạp và bị chia cắt bởi các hệ thống đồi núisông suối Là cái đòn gánh của dải đất hình chữ S, Nghệ An nằm trong vùngnhiệt đới gió mùa, chịu sự tác động trực tiếp của gió mùa Tây Nam khô, nóng

Tr-và gió mùa Đông Bắc lạnh, ẩm ớt Dờng nh thiên nhiên không mấy u đãi vớimảnh đất này

Với khí hậu nắng nóng, gió Lào, bão lụt, thiên nhiên hà khắc nên đất đainơi đây cũng cằn cỗi, tài nguyên thiên nhiên không nhiều Đây là cái đặc biệtcũng là cái khó khăn bớc đầu khi đặt chân lên vùng đất này Cũng nh baovùng khác trong cả nớc chiến tranh đi qua còn để lại cho mảnh đất nghèo nànnày nhiều mất mát Vốn đã không đợc u ái cộng thêm sự tàn khốc của chiếntranh Nghệ An lại thêm nghèo nàn, khốn khó

Thế nhng, trong thực tế đó chúng ta lại bắt gặp ở Nghệ An những con

ng-ời chịu thơng, chịu khó miệt mài chăm lo lao động Hoàn cảnh tạo con ngng-ời,ngời Nghệ An luôn phải gồng mình để sống, để vợt qua những khó khăn từthực tế mà thiên nhiên ở đây mang lại Có lẽ vì thế mà bản tính con ngời nơi

đây cũng có phần khô khan Để có một cái nhìn trọn vẹn về con ngời xứ Nghệcòn là điều rất khó Còn có nhiều ý kiến khác nhau quanh vấn đề tính cáchcon ngời xứ Nghệ

Ngay từ xa, cha ông ta cũng đã có rất nhiều nhận xét về đất và con ngờiNghệ An: “Nghệ An núi cao sông sâu phong tục trọng hậu, cảnh tợng tơi sánggọi là đất có danh tiếng hoan cả Nam Châu Ngời thì thuần hòa mà chăm học,

sản vật thì nhiều thứ quý của lạ… đợc khí thế tốt của sông núi sinh ra nhiềubậc danh hiền…thực là nơi hiểm yếu của cả nớc và là then khóa của các triều

đại” (Phan Huy Chú) Hay trong Nghệ An ký Bùi Dơng Lịch cũng đã từng lời

ca tụng: “Ngời Nghệ An khí chất phúc hậu, tính tình số đông thờng chậmchạp, không sắc sảo cho nên làm việc gì cũng giữ gìn cẩn thận bền vững, ítxao động bởi lợi hại trớc mắt [11] Cuối cùng Đặng Thai Mai đã có lời nhậnxét chung “Xứ Nghệ là nơi đã sản sinh rất nhiều những anh hùng liệt nữ, danhtớng, lơng thần, những nhà nho khảng khái và bao nhiêu ngời dân thờng đãanh dũng hy sinh cho chính nghĩa”

Quả là con ngời Nghệ An rất yêu mến, tự hào về quê hơng của mình vàquê hơng cũng đã có ảnh hởng rất lớn đối với họ Rắn rỏi, khô khan chỉ là mộtkhía cạnh của tính cách con ngời xứ Nghệ Kỳ thực đời sống tình cảm con ng-

ời ở đây đối với thiên nhiên, với con ngời, với vẻ đẹp của tự nhiên và vẻ đẹp lýtởng không bộc lộ một cách ồn ào, hời hợt mà có phần suy nghĩ điềm tĩnh sâusắc và bền bỉ, cảm động đến thiết tha Con ngời Nghệ An không có quan niệm

“địa linh nhân kiệt” Họ nhận ra xứ sở mình quả đã xuất hiện nhiều nhân tài,lập đợc nhiều công tích đối với đất nớc song kết qủa đó là do con ngời ở đâyphấn đấu Con ngời thành đạt đã làm cho non sông của họ mỹ lệ

Từ xa đến nay vẫn thế, con ngời Nghệ An hôm nay đã sống kế thừa vàphát huy đợc những gì mà cha ông ta để lại Đặc biệt sau đổi mới 1986 ngờiNghệ An cùng bao con ngời cả nớc luôn hăng say học hỏi, cố gắng phấn đấutrau dồi bản thân để hoàn thiện mình và sống tốt hơn trên mảnh đất khó khănnày Con ngời Nghệ An là thế, mang màu sắc riêng, âm hởng riêng khó trộnlẫn Điều này đã khẳng định nét đặc trng riêng trong đời sống văn hóa cũng

nh trong các tác phẩm văn học xứ Nghệ

1.1.2 Tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội Nghệ An sau 1986

Văn học nghệ thuật nói chung, truyện ngắn Nghệ An nói riêng chịu sựtác động, chi phối của tình hình văn hóa, xã hội qua từng thời kỳ lịch sử làmột tất yếu Văn học là một hình thái ý thức xã hội mang tính đặc thù Xã hộithế nào thì văn học thế ấy Truyện ngắn là một thể loại trong sự phát triểnchung của văn học vì thế nó đợc chi phối bởi tình hình chung của kinh tế, vănhóa, xã hội tỉnh nhà là điều dễ hiểu

Nghệ An là một tỉnh còn nghèo, nền kinh tế đang trên đà đi lên, để pháttriển và hoàn thiện mình cùng với các tỉnh bạn trong cả nớc Ngoài thành phốVinh - trung tâm kinh tế, văn hóa, chính trị của cả tỉnh và thị xã Cửa Lò nơi cóthế mạnh về phát triển du lịch ra còn lại ở Nghệ An là những thôn bản, làngxã, huyện lỵ Nền kinh tế chủ yếu là nền kinh tế nông nghiệp, vì thế con ngời

nơi đây sống tập trung với các mối quan hệ chặt chẽ giữa thiên nhiên và conngời Yếu tố cộng đồng cũng là yếu tố lớn ở đây.

Nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, con ngời sống chủ yếu dựa vào thời

vụ sản xuất mà vốn dĩ đây là vùng đất khắc nghiệt không đợc thiên nhiên u

đãi Cái đói cái nghèo luôn rình rập đe dọa cuộc sống con ngời nơi đây Cuộcsống cộng đồng tình làng nghĩa xóm, bản chất của con ngời xứ Nghệ…đã đivào văn học nh một vấn đề tất yếu, điều này cũng thể hiện khá rõ mạng tính

đặc thù trong hệ thống các tác phẩm truyện ngắn Nghệ An từ 1986 đến nay

Đó không chỉ còn là cơ sở mà đã thành đề tài lớn để các nhà văn khai thác vàxây dựng trong các tác phẩm của mình

Cuộc sống hiện đại, cùng với sự tác động dữ dội nh vũ bão của nền kinh

tế thị trờng đã và đang làm thay đổi cuộc sống, suy nghĩ cũng nh tâm t tìnhcảm của con ngời Việt Nam nói chung, con ngời Nghệ An nói riêng Đời sốngcộng đồng làng xã của con ngời xứ Nghệ đang đứng trớc nguy cơ bị lung lay.Nhiều giá trị bị đảo lộn, con ngời bị cuốn vào cơn lốc ấy Ngoài nỗi lo về vấn

đề cơm áo đè nặng, ngời Nghệ An còn phải đối mặt với nhiều nỗi lo toankhác Cuộc sống vốn phức tạp và xô bồ, bao nhiêu thách thức, cám dỗ, baonhiêu nỗi đau, nghịch cảnh vẫn diễn ra hàng ngày Tất cả đều trở thành đề tài,nỗi trăn trở mà các tác giả truyện ngắn Nghệ An ghi lại tạo nên những giá trịriêng bền vững

Là một tỉnh có nền văn hóa phát triển mang tính đặc thù Trong dòngchảy chung của văn hóa cả nớc Nghệ An là một vùng đất còn nghèo về kinh tếnhng lại rất đa dạng và phong phú bởi nền văn hóa giàu truyền thống Văn hóangời Nghệ An thể hiện rõ từ trong t duy, từ trong hành động và trong cả ứng

xử hàng ngày, trong quan hệ làng xã…Ngời Nghệ An thờng cứng nhắc, rạchròi, dứt khoát Khi có một sự kiện hay một vấn đề gì, họ thờng căng ra hai đầu

để mà suy nghĩ, trình bày, phân tích với đúng sai, phải trái, trắng đen, xấu

-đẹp, nên - không nên…Khi phát biểu hay diễn giải một vấn đề gì thì thờng:Một là, hai là, ba là một cách gay gắt, nặng nề, căng thẳng, ít có sự uyểnchuyển, mềm mỏng, du di Chính vì thế ngời Nghệ An sinh ra tính bảo thủ,

đôi khi bảo thủ đến gàn dở, ơng bớng Điều này là một nét tính cách riêng,một nét văn hóa đặc trng trong t duy ngời Nghệ GS Phan Ngọc viết rõ rằng:

“Tôi là đồ nho xứ Nghệ mà văn hóa xứ Nghệ là biểu hiện ở thái độ rạch ròi

đến mức khô khan, cực đoan đến mức toán học Biểu hiện bên ngoài của vănhóa ấy là cái “gàn” Xét về mặt thao tác luận, gàn là theo cái mô hình trong

óc, coi mô hình trong óc hơn thực tế Con ngời quê hơng tôi không hòa mìnhvào cuộc đời nh ngời Nam Bộ mà thích nghi với cuộc đời bằng cách vạch rõ

cuộc đời cái giới hạn cho phép anh ta sống với cái thế giới mô hình mà anh ta

thích” (Tạp chí sông Hơng, 1996) Bệnh “gàn” của ngời Nghệ An, nói nh

Phạm Đức Dơng “vừa đáng yêu vừa đáng phục nhng cũng tội nghiệp vì đếnmột giới hạn nào đó nó trở thành lực cản - bệnh sĩ Phải chăng đây là một thứpha trộn của sự cố chấp của ngời tiểu nông Việt Nam yêu nớc với ngời quân tử

của nho giáo” (Báo cáo khoa học trong hội thảo Gia phong xứ Nghệ“ ”)

Trong hành động, ngời Nghệ luôn đợc sử sách ca ngợi là đi đầu trong cáccuộc đấu tranh yêu nớc, đấu tranh cách mạng Từ phong trào Cần Vơng,phong trào Đông Du, đến phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh…đã chứng tỏ điều

ấy Hành động đấu tranh yêu nớc thờng xuyên quyết liệt dữ dội, hăng háixông pha dấn thân vì chính nghĩa, vì lý tởng Ngời Nghệ An từ xa xa đến nayvẫn luôn luôn sống trong tinh thần hành động đó Dù trong khó khăn tinh thầnngời Nghệ cũng không dễ gì khuất phục Từ truyền thống đến hiện đại đấtNghệ đã sản sinh ra những vị anh hùng kiệt xuất cho dân tộc, cho Tổ quốc TừMai Thúc Loan đánh nhà Đờng đến Phan Bội Châu, Nguyễn ái Quốc đánhPháp, Mỹ… Tất cả hiện lên qua hành động, một nét văn hóa riêng của ngờiNghệ Tất cả điều này đều đã đợc khẳng định, ghi lại, tái hiện rõ qua hệ thốngtruyện ngắn Nghệ An ở từng thời kỳ

Trong giao tiếp đời sống hàng ngày ngời Nghệ An không thích sự hoahòe, tính phô trơng, họ chuộng sự giản dị, ăn chắc mặc bền, chặt to khomặn… Không phải ngẫu nhiên mà ngời các địa phơng khác lại gác lên vai ông

đồ xứ Nghệ câu chuyện “cá gỗ” mặc dù đứng về phơng diện nào đó mà phântích, câu chuyện “cá gỗ” cũng có mặt tích cực của nó

Nhiều nơi trong xứ Nghệ lu truyền bài thơ “Khuyên tiết kiệm” của cụNguyễn Hữu Liên ngời Nam Đàn

Giàu ngời ba bữa, khó ta hai,

Đắp đổi cho qua tháng thiếu đầy

Dặn vợ có cà đừng gắp mắm, Khuyên con bớt gạo bỏ thêm khoaiDép mòn đắp đế, quần thay ống

Nón rách giữ vành áo đổi vai

Mặc sức thế gian cời hạ tiện

đông binh sỹ”…trong cuộc kháng chiến chống Pháp, rồi khẩu hiệu “Xe chaqua nhà không tiếc” trong kháng chiến chống Mỹ

Văn hóa ngời Nghệ không dừng lại ở đó nó còn thể hiện rõ nét, cụ thểtrong mối quan hệ làng xã Từ xa xa ngời Nghệ An đã rất xem trọng tình làng,nghĩa xóm Họ sống với đạo lý “Làng thơng hơn nơng kín”, để đợc bà conláng giềng, xóm làng yêu thơng đùm bọc hơn là sống ích kỷ, vờn tợc rào kín,chông gai tấp đầy Họ đề cao lối sống “Thơng ngời nh thể thơng thân”, “Lálành đùm lá rách”, “Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ”

Sau đổi mới, đặc biệt từ 1986 đến nay, cuộc sống của con ngời có vẻ xô

bồ hơn do nhịp sống của cơ chế thị trờng Những chuẩn mực về đạo lý cũng

nh những lối sống xa đã có phần thay đổi song ngời Nghệ An vẫn giữ đợcphần nào những giá trị văn hóa tinh thần đó Họ dựa vào nhau, cùng giúpnhau, tơng trợ lẫn nhau vợt qua những khó khăn của nền kinh tế thị trờng vànhững hiểm họa khó lờng do thiên nhiên gây nên Và Làng vẫn đợc xen nhmột môi trờng văn hóa, một cơ thể trọn vẹn, là tấm gơng phản ánh nền vănhóa cổ truyền của dân tộc

Hát ví và hát dặm đợc xem nh hai thổ sản đặc biệt của dân ca xa trongvăn hóa phi vật thể đã góp phần không nhỏ xây dựng nên một nền văn hóaNghệ An tiêu biểu Với những khúc hát dân ca ngời Nghệ An có tiếng nóiriêng của mình, thể hiện rõ cách nhìn con ngời cũng nh tích cách con ngời xứNghệ Những câu ví, dặm không chỉ đi vào thơ ca mà nó còn là chất liệu đểtruyện ngắn Nghệ An phát triển

1.1.3 Truyện ngắn Nghệ An trong dòng chảy văn học Nghệ An

Truyện ngắn nằm trong hệ thống chung của loại văn kể chuyện Nhà văn

kể lại một trờng hợp đặc biệt của một nhân vật hay một số nhân vật nào đó.Tuy có một số đặc điểm riêng biệt nhng truyện ngắn cũng có những đặc trngchung của thể loại truyện Đó là: Có cốt truyện, có nhân vật, đợc thể hiện quaphơng thức kể chuyện có vai của ngời kể chuyện Lời kể, nhân vật, cốt truyệntrong mỗi tác phẩm có mối tơng quan khăng khít với nhau

Để đa ra đợc một định nghĩa thật đầy đủ về truyện ngắn không phải dễ

dàng Có thể xem định nghĩa truyện ngắn trong “Từ điển thuật ngữ văn học”

(Nxb, ĐHQG, 1998) là có tính hàn lâm và tơng đối súc tích: “Tác phẩm tự sự

cỡ nhỏ” Nội dung của thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hết các phơng diệncủa đời sống, đời t, thế sự, hay sử thi, nhng cái độc đáo của nó là ngắn Truyệnngắn đợc viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ

Có nhiều quan niệm về truyện ngắn Nguyễn Công Hoan - một cây búttruyện ngắn xuất sắc trên văn đàn Việt Nam quan niệm rằng: “Truyện ngắn vàtruyện dài phải khác nhau ở tính chất Truyện ngắn không phải là truyện mà là

một vấn đề đợc xây dựng bằng chi tiết với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái độvới cách đặt câu, dùng tiếng có cất nhắc Muốn truyện ấy là truyện ngắn chỉnên lấy một trong từng ấy ý làm ý chính, làm chủ đề cho truyện… Những chitiết trong truyện chỉ xoay quanh chủ đề ấy” Còn Nguyên Ngọc thì cho rằng:Truyện ngắn mang rõ từng cái chất của ngời viết Nó là một bộ phận của tiểuthuyết nói chung, vì thế “Không nhất thiết trói buộc truyện ngắn vào khuônkhổ gò bó Truyện ngắn vốn nhiều vẻ Có truyện viết về cả đời ngời, có truyệnchỉ ghi lại một giây phút thoáng qua” Mỗi ngời cố tìm cho mình một địnhnghĩa, vì thế có hàng trăm khái niệm về truyện ngắn T.SêKhôp, A Tônxtôi,Nguyễn Tuân, Tô Hoài… và cả các nhà phê bình, lý luận, bạn đọc… đều đềuthống nhất với quan niệm của Pautôpxki: “Truyện ngắn là một truyện viếtngắn gọn”.

Truyện ngắn là một thể loại văn học rất nhạy cảm với những biến độngcủa đời sống xã hội Với hình thức gọn nhẹ, truyện ngắn luôn bắt kịp vớinhững vận động của xã hội và tái hiện đợc mọi biến thái dù rất tinh vi của đờisống con ngời Tuy là một loại tự sự cỡ nhỏ nhng nó lại có khả năng to lớntrong việc tái hiện cuộc sống của con ngời, vì nó là thể loại phát hiện nghệthuật đời sống theo chiều sâu

Truyện ngắn hiện đại trong xã hội hiện đại có nhiều u thế riêng Nhànghiên cứu M.Bakhtin đã chỉ rõ: “Mỗi thể loại thể hiện một thái độ thẩm mĩ

đối với hiện thực, một cách cảm thụ nhìn nhận, giải minh thế giới và con ngời.Truyện ngắn là một thể loại nh thế, đặc biệt là trong xã hội hiện đại Vì thế nóthu hút đựoc sự quan tâm của ngời sáng tác, nghiên cứu, ngời đọc ” [3, 07].Trong dòng chảy văn học Nghệ An đặc biệt là từ sau đổi mới đến nay(1986 đến nay) Truyện ngắn có một vị trí hết sức quan trọng Hơn 20 năm sau

đổi mới truyện ngắn Nghệ An đã thu đợc những thành tựu tơng đối khả quangóp phần không nhỏ cho sự phát triển chung của văn học tỉnh nhà

Sau 1975 dặc biệt là sau 1986 truyện ngắn dờng nh lúc nào cũng đápứng đợc tâm lý, thị hiếu của độc giả không chỉ bởi sự nhỏ gọn của hình thức

mà còn do sự chuyển tải nhanh nhạy những vấn đề bức xúc của đời sống xãhội hôm nay Vì thế, truyện ngắn đã và đang là trung tâm thu hút sức sáng tạocủa các thế hệ cầm bút, là thể loại sở trờng của nhiều nhà văn, ngời đến trớc,

kẻ đến sau, tập hợp thành một lực lợng hùng hậu Đó là những cây bút lãothành: Bá Dũng, Xuân Chuẩn, Hoàng Văn Chỉnh, Nguyễn Ngọc Lợi, ĐinhThanh Quang, La Quán Miên, Lê Quý Kỳ… tiếp đến là sự xuất hiện của lớptrẻ dồi dào bút lực: Nguyễn Thị Phớc, Đàm Quỳnh Ngọc, Bùi Ngọc, Kha ThịThờng, Hồ Ngọc Hoài, Cảm Sa Đội ngũ tác giả, sự tiếp nối của các thế hệ

cầm bút này đã góp phần trong việc kế thừa và cách tân thể loại làm chotruyện ngắn ngày càng mới mẻ và phong phú hơn trong dòng chảy văn học nóichung Truyện ngắn của họ thực sự đã phát huy đợc u thế vốn có của thể loại.Bằng các cách khác nhau, với những phơng thức thể hiện đa dạng vừa truyềnthống, vừa hiện đại, các sáng tác của họ đã thể hiện đầy đủ những chức năngxã hội, thẩm mĩ.

1.2 Tổng quan về truyện ngắn Nghệ An giai doạn 1986 đến nay

1.2.1 Truyền thống văn học Nghệ An

Nghệ An một vùng đất địa nhân linh kiệt Một vùng đất có truyền thốngvăn hóa lâu đời Nền văn học Nghệ An vì thế cũng có cơ sở để sớm đợc hìnhthành và phát triển Ngọn nguồn của truyền thống văn học Nghệ An là lốisống cộng đồng, làng xã, là quan hệ thân mật giữa con ngời, gia đình, xã hội

Là những câu hát dân ca, ví dặm, là những sinh hoạt văn hóa truyền thống

đậm chất dân gian xứ Nghệ

Truyền thống văn học Nghệ An đợc bắt nguồn từ đời sống văn hóa dângian giàu bản sắc, từ những câu ca dao, những đêm phờng vải, từ những sinhhoạt văn hóa văn nghệ cộng đồng làng xã lâu đời Cuộc sống bộn bề, dâu bểlắm lo toan rồi những tàn khốc của thiên nhiên và các thế lực thù địch, vănhọc nh một phơng pháp để cứu cánh cho con ngời Văn học giúp con ngời giảibày những nỗi niềm thân phận, những khát khao cháy bỏng, những suy t trầmlắng cùng với khí phách khát vọng bao đời

Thiên nhiên là nỗi lo, nỗi ám ảnh bao đời nay đối với cuộc sống của conngời Nghệ An Hạn hán cha qua, bão lụt lại ập đến Cái đói cái nghèo cứ bámriết, đè nặng lên cuộc đời những con ngời nơi đây Trớc cuộc sống nhọc nhằnnhiều thảm cảnh ấy họ không chỉ kêu, không chỉ khóc than, mà họ còn phảnứng một cách dữ dội, quyết liệt Văn học dân gian Nghệ An mà khởi nguồn là

ca dao, những điệu hát ví, truyện kể… đã tạo đà, làm cơ sở cho văn học Nghệ

An phát triển Phần lớn nội dung, đề tài trong truyện ngắn Nghệ An đề cập

đến đời sống, quan niệm, mối quan hệ làng xóm, bạn bè, gia đình mang màusắc riêng của đất Nghệ Đó là sự rạch ròi, ngay thẳng đôi khi trở nên thái quá

“Đợc ăn cả, ngả về không” Một lối sống, lối ứng xử mà chỉ riêng ngời Nghệmới có

Văn học Nghệ An từ lâu đã có đủ những thể loại nhằm phục vụ nhu cầuthẩm mỹ cho độc giả Bên cạnh truyện ngắn các thể loại khác nh tiểu thuyết,tùy bút, ký, phóng sự, ghi chép, thơ ca…cũng rất phát triển Văn học luônphản ánh xã hội, lịch sử xã hội Nghệ An có bề dày trong quá trình đấu tranhphát triển song song với nó ta thấy và cảm nhận đựơc sự phát triển khôngngừng của văn học Nghệ An Nghệ An là đất có truyền thống hiếu học, khoa

bảng…vì thế đã xây dựng đợc một đội ngũ nhà văn hùng hậu không chỉ chotỉnh nhà mà cho cả nền văn học dân tộc Từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp,chống Mỹ chúng ta đã biết đến những tác giả lớn của nền văn học nớc nhà màcội nguồn của họ là mảnh đất Nghệ An nắng, gió khó nhọc này Đó là nhữngPhan Bội Châu, Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Nguyễn Minh Châu… dù rằngnhững tác giả này không sống và sáng tác chủ yếu trên đất Nghệ nhng chấtNghệ ở họ đã hòa hòa chung vào kho tàng văn học thành văn của dân tộc, hòachung vào dòng t tởng, tình cảm của nhân dân từ Bắc chí Nam trong mấy ngànnăm lịch sử Gia tài văn học thành văn Nghệ An đã đóng góp phần đáng kểvào lâu đài văn học Việt Nam, làm rạng rỡ gia tài văn học Việt Nam [20, 235] Những tác phẩm của những tác giả ấy cũng là nền tảng, cơ sở, là cáimốc lớn cho các thế hệ nhà văn sau này tiếp bớc Họ nhìn vào các bậc tiền bối

đi trớc đề phấn đấu, làm mới mình sao cho xứng đáng với truyền thống vànhững lớp ngời đi trớc Nhiều cây bút của hội văn học nghệ thuật Nghệ An đã

đợc kết nạp vào hội nhà văn Việt Nam Đây là kết quả đáng mừng ghi dấu sựphấn dấu không mệt mỏi của các thế hệ tác giả văn học Nghệ An

Thế hệ nhà văn này cứ nối tiếp thế hệ kia tạo nên một dòng chảy liên tụccủa truyện ngắn nói riêng của văn học Nghệ An nói chung Phần lớn các tácgiả văn học Nghệ An đều không chuyên nghiệp, họ thờng là những ngời thuộcnhiều ngành nghề khác nh giáo viên, học sinh, sinh viên, nhà báo… nhng cảmnhận sâu sắc với cuộc đời, yêu và gắn bó với nghệ thuật, muốn gửi gắm nhữnggì mình thấy, mình nghĩ trong cuộc sống vào trang sách Thêm vào đó họ đợc

kế thừa một nền văn học lâu đời của mảnh đất giàu truyền thống Cha kể đếnnhững đóng góp to lớn về mặt nghệ thuật, những tác phẩm văn học nghệ thuậtNghệ An đã thể hiện rõ bản lĩnh khí phách của những con ngời yêu nớc, giàutinh thần hy sinh của mảnh đất có truyền thống cách mạng đầy nhiệt huyết

Và rồi những tác phẩm ấy cứ âm thầm, nhẹ nhàng đi vào tâm hồn, lý tởng,tình cảm của mỗi con ngời xứ Nghệ, để từ đó nó vẫy gọi thúc giục lòng ngờinơi đây quyết một phen sống chết để bảo vệ non sông đất nớc, bảo vệ chínhmảnh đất nghèo nàn, khó khăn nhng đầy tinh thần và tình ngời này

Khi đất nớc bớc vào hai cuộc kháng chiến trờng kỳ chống Pháp và chống

Mỹ, bao lớp ngời Nghệ An cùng nhân dân cả nớc hăng hái xông pha vào trậnmạc làm nhiệm vụ thần thánh của mình Phong trào sáng tác văn học nghệthuật phục vụ kháng chiến cũng đợc quan tâm phát triển nhằm khích lệ tinhthần chiến đấu cũng nh giúp con ngời giãi bày nhng tâm t tình cảm của mình.Bên cạnh những phong trào văn học nghệ thuật quần chúng phát triển mộtcách tự phát thì các tổ chức Đảng, lãnh đạo Nghệ An đã rất quan tâm cho sự

phát triển chung có quy mô đờng lối cho văn học nghệ thuật tỉnh nhà Nhiều

tổ chức văn học nghệ thuật đã ra đời nhằm phục vụ cho nhu cầu thẩm mỹ cũng

nh đời sống tinh thần cho nhân dân nh: Chi hội văn nghệ liên khu IV, phân hộivăn nghệ tỉnh, phân hội văn nghệ xã… Trong những cuộc chiến ngoan cờngcủa dân tộc ngời Nghệ An cũng nh văn học nghệ thuật Nghệ An đã hoànthành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình

Sau1975, đặc biệt từ những năm 80 với nhu cầu bức thiết của lịch sử,khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn trong văn học không còn phù hợp,không còn đáp ứng đợc thị hiếu thẩm mỹ của ngời tiếp nhận Nhu cầu cỗ vũ,

động viên, ngợi ca không còn là vấn đề bức xúc, cấp thiết nữa cho nên văn họcyêu cầu nhanh chóng có sự đổi mới Nhu cầu thẩm mỹ mới của bạn đọc và

đặc biệt đợc sự khuyến khích, động viên của Đảng, văn học đã có sự cách tân

đổi mới Đây là thời kỳ văn xuôi có sự chuyển mình “trở dạ” Trong xu thếchung của văn học dân tộc, văn học nghệ thuật Nghệ An cũng từng bớcchuyển đổi, làm mới mình và đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của độc giả

Sau chiến tranh, cuộc sống trở về với muôn mặt đời thờng Cuộc sốngcon ngời trong xã hội mới với những lo toan cũng nh những nhịp sống mới,văn học nghệ thuật cũng vì thế mà chuyển mình nhanh chóng Trong lịch sửvăn học Nghệ An cha bao giờ lại phát triển mạnh mẽ cả về số lợng và chất l-ợng nh thế Những con ngời mới, những đề tài mới, những cái nhìn mới bắt

đầu hình thành và phát triển mạnh Văn học xứ Nghệ đang nỗ lực vơn lên để

tự khẳng định mình, để kịp với dòng chảy chung của văn học dân tộc và sựthực đã làm đợc điều đó Với đội ngũ sáng tác hùng hậu, sung sức đã có mặttrong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ đợc bạn đọc cả nớc biết

đến nh: Hồng Nhu, Bá Dũng, Đức Ban, Đặng Văn Ký, Nguyễn Quốc Anh, LêQuý Kỳ, Nguyễn Xuân Phầu… Giờ đây nhiều cây bút trẻ đầy nhiệt huyết

đang ra sức miệt mài góp phần đa văn học Nghệ An lên xứng tầm với quê

h-ơng nh: Lang Quốc Khánh, Vi Hợi, Nguyễn Ngọc Lợi, La Quán Miên, ĐinhThanh Quang, Đàm Quỳnh Ngọc, Nguyễn Thị Phớc, Kha Thị Thờng, BùiNgọc, Hồ Ngọc Hoài… Trong xu thế phát triển chung chúng ta thấy rõ chabao giờ số lợng tác phẩm đợc in ấn và lu truyền nhiều nh bây giờ Chỉ hơn 20năm sau đổi mới văn học Nghệ An đã xuất bản đợc nhiều tuyển tập lớn, đồ sộtrên nhiều thể loại khác nhau thể hiện sự đa dạng, phong phú trong sự pháttriển chung của văn học Đây cũng là điều đáng mừng, đáng nói trong sự vận

động tích cực của văn học Nghệ An Văn học Nghệ An đã tạo ra đợc một diệnmạo riêng trong xu thế chung của văn học dân tộc Điều này đã khẳng định đ-

ợc vị trí cũng nh giá trị của văn học xứ Nghệ trong lòng độc giả, một âm hởngriêng, rất riêng của xứ Nghệ không trộn lẫn

Có thể nói, văn học Nghệ An là một nền văn học có bề dày truyền thống

Là một nền văn học có nền tảng, cơ sở vững vàng, xuất phát từ văn học dângian mang đậm màu sắc riêng của xứ Nghệ Là một nền văn học đợc hìnhthành và phát triển trên một vùng quê có truyền thống hiếu học, khoa bảngtràn đầy nhiệt huyết cách mạng Trong cái chung của văn học dân tộc nền vănhọc Nghệ An đã khẳng định đợc vai trò cũng nh vị thế, tạo cho mình một lối

đi riêng trong dòng chảy chung của văn học dân tộc Với truyền thống văn học

có từ xa văn học Nghệ An đã làm tròn chức năng văn học với giá trị nghệthuật và thẩm mỹ cao ở đó ta tìm thấy nét đặc trng của cuộc sống, con ngờinơi vùng đất đầy gian khổ, khó khăn này Ta cũng tìm thấy những âm hởngriêng của vùng đất đầy nắng, đầy gió, tìm thấy đợc cái trầm lắng, suy t nhng

ấm áp của tình ngời Ta cũng thấy rất rõ những khắc khoải, trăn trở của nhữngkiếp ngời muốn sống, muốn vơn lên thoát khỏi số phận, muốn làm chủ mìnhtrên quê hơng khó khăn nghèo đói, ít đợc thiên nhiên u đãi Văn học Nghệ An

là sự kết tinh những tinh hoa của con ngời xứ Nghệ Khô khan, mộc mạc đôikhi trở nên “gàn” nhng thấm đẫm tình ngời, sâu nặng và tràn đầy tình yêu th-

ơng, luôn khao khát đợc sống và cống hiến, luôn mong muốn vơn lên để sống

và khẳng định mình

1.2.2 Sự trởng thành của đội ngũ nhà văn

Nhìn chung, trong lực lợng sáng tác văn học nghệ thuật ở Nghệ An, độingũ viết văn xuôi không nhiều lắm, số tác giả chuyên viết về truyện ngắn lạicàng ít hơn Tuy vậy trong nhiều năm qua, đặc biệt là từ 1986 đến nay vănxuôi Nghệ An đã góp cho văn học cả nớc và văn học tỉnh nhà nhiều tác phẩm

có chất lợng Nhiều tác giả văn xuôi Nghệ An đã đợc bạn đọc cả nớc biết đếnnh: Hồng Nhu, Bá Dũng, Đức Ban, Đặng Văn Ký…

Mỗi một giai đoạn lịch sử văn học có một vai trò, sứ mệnh lịch sử riêng.Các thế hệ nhà văn Nghệ An đã làm tròn tốt vai trò, sứ mệnh của mình ở thời

kỳ nào, giai đoạn nào văn xuôi Nghệ An cũng khẳng định đựơc vị trí và thànhtựu của mình, đó là nhờ sự đóng góp không mệt mỏi của đội ngũ nhà văn

Điều này đợc đánh giá và ghi nhận ngoài sự thành công cũng nh vị trí đứngcủa tác phẩm trong lòng độc giả, nó còn đợc thể hiện ở việc nhiều nhà vănNghệ An đã lần lợt đợc kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam Nhiều đại hội Hộivăn nghệ Nghệ An đã diễn ra nhằm định hớng, tổng kết quá trình hoạt độngcủa mình Đặc biệt là từ sau Đại hội Hội văn nghệ Nghệ An lần thứ VI (1997)

đến nay nhất là trong hai năm 2000 - 2001, đội ngũ nhà văn Nghệ An đã có

b-ớc phát triển có thể nói là đột biến cả về số lợng và chất lợng Chỉ trong vònghai năm ba cây bút của Hội văn nghệ Nghệ An là Đàm Quỳnh Ngọc, La QuánMiên, lê Quý Kỳ đợc kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam Đây là một điều chatừng có từ trớc đến nay ở Nghệ An, khẳng định sự lớn mạnh vợt trội có chiềuhớng tích cực của đội ngũ văn xuôi ở Nghệ An.

Bên cạnh những cây bút có tên tuổi vẫn miệt mài viết và có những sángtác mới, tốt, một loạt cây bút trẻ xuất hiện trong vài năm lại đây, với cách viếtmới mẻ táo bạo, đã góp phần làm nên một diện mạo mới cho văn xuôi Nghệ

An Những tên tuổi mới xuất hiện nh Bùi Ngọc, Phan Nam, Nguyễn Ngọc Lợi,Trần Đình Hà, Nguyễn Hữu Phùng Nguyên… đã nhanh chóng tạo đợc dấu ấn

và làm cho ngời đọc nhớ đến họ, ngoài cách viết mới mẻ còn bởi những vấn

đề họ đặt ra trong các tác phẩm khá nóng hổi, gần với cuộc sống đời thờng

nh-ng khônh-ng tầm thờnh-ng

Chúng ta biết rõ, phần lớn các tác giả văn xuôi Nghệ An xuất phát từnhiều ngành nghề khác nhau Xuất phát điểm của họ không phải là các nhàvăn chuyên nghiệp Họ phần lớn là những ngời lính từng đợc kinh qua cáccuộc chiến tranh, hay là những nhà giáo, những ngời làm văn hóa, học sinh,sinh viên… nhng bởi lòng đam mê, sự nhiệt huyết hớng tới những trang sách,những mảnh đời trong cuộc sống và đặc biệt là với tài năng cầm bút của mìnhcác nhà văn Nghệ An đa phấn đấu, cống hiến, chuyển tải đến độc giả nhữngmảng màu cuộc sống, số phận con ngời trong xã hội qua từng trang sách.Nhiều tác giả trớc đây chỉ sáng tác thơ nay cũng có những tác phẩm văn xuôi

có giá trị nh: Phan Thế Phiệt, Đinh Thanh Quang, Xuân Chuẩn… làm cho độingũ văn xuôi thêm đông, thêm mạnh [30]

Điều dễ nhận thấy là các cây bút văn xuôi Nghệ An những năm gần đâyrất chịu khó đi thực tế, bám sát cuộc sống đa dạng và phong phú, phản ánh kịpthời những đổi thay của quê hơng đất nớc qua tác phẩm Đề tài miền núi cũng

đợc các nhà văn quan tâm tìm hiểu khai thác Các tác giả lớn tuổi hoặc đãkhẳng định đợc mình, hoặc vẫn miệt mài với những mảng đề tài mình đã lựachọn và dồn cả đời ngời cho nó, tiếp tục có những thành công mới Một số tácgiả trẻ mới xuất hiện đã có tác phẩm đợc giải thởng nh Nguyễn Ngọc Lợi vớitruyện ngắn “Lệ Thủy - Hai mùa ma”, Bùi Ngọc với truyện ngắn “Sắc tím”…

Đây là điều rất đáng mừng, cho chúng ta niềm tin vào thế hệ những cây bút trẻ

hoàn thiện, khẳng định mình với những tên tuổi nh: Nguyễn Quốc Anh, LangQuốc Khánh, Bá Dũng, Lê Quý Kỳ, Nguyễn Xuân Phầu, Nguyễn Ngọc Lợi,Xuân Chuẩn, Hoàng Chỉnh, La Quán Miên, Đinh Thanh Quang, Hồ NgọcQuang, Nguyễn Thị Phớc, Đàm Quỳnh Ngọc, Kha Thị Thờng, Bùi Ngọc…Các thế hệ nhà văn Nghệ An cứ thế kế thừa và phát triển Thế hệ sau một mặt

kế thừa những thành công của thế hệ đi trớc, mặt khác đã từng bớc khắc phụcnhững hạn chế, thiếu sót mà thế hệ đàn anh còn mắc phải, cha làm đợc.Không chỉ là miền xuôi, đồng bằng mà còn sự thành công của nhiều cây bútdân tộc ít ngời cùng mảng đề tài miền núi đã một lần nữa khẳng định đợc vị trícũng nh xu hớng phát triển của đội ngũ nhà văn Nghệ An Đây cũng là nétriêng, độc đáo khẳng định nét đặc thù của văn hóa xã hội Nghệ An - đa sắctộc, đa ngành nghề Những tên tuổi nh La Quán Miên, Lang Quốc Khánh, ViHợi, Lữ Kim Duyên, Kha Thị Thờng, Lô Hoan… hầu hết các anh chị là nhàbáo hoặc là cán bộ làm ông tác Đảng nên có điều kiện đi nhiều, tiếp xúc vớinhiều tầng lớp ngời, tham gia trực tiếp vào những sự kiện trọng đại của đất n-

ớc của nhân dân nên rất có điều kiện để tích lũy vốn sống và ấp ủ cho mìnhnhững sáng tác lớn

Điều dễ nhận thấy là các cây bút văn xuôi những năm gần đây đã rất chịukhó đi thực tế, bám sát cuộc sống đa dạng và phong phú, phản ánh kịp thờinhững đổi thay của quê hơng đất nớc qua hàng loạt tác phẩm có chất lợng Họrất chịu khó đi miền núi, đến những vùng sâu, vùng xa, phản ánh những đổithay mới mẻ, những vấn đề mà ngời dân đang mong đợi Một số cây bút trẻmới xuất hiện đã có tác phẩm đợc giải thởng Nhiều tác giả đã có tập truyện

riêng đợc xuất bản nh Nguyễn Thị Phớc với tập truyện “Gió mùa đi qua”,

“Chuyến tàu tháng bảy”; Đinh Thanh Quang với tập truyện “Nớc mắt đen”;

Đàm Quỳnh Ngọc với tập truyện “Chuyện tình cuối thế kỷ”, “Con đờng đi qua

gốc gạo”…

Một số cây bút nh Nguyễn Ngọc Lợi, Xuân Chuẩn… là thầy giáo nhng

đã có hạnh phúc đợc làm ngời lính những năm đánh Mỹ, đợc sống ở nhiềumiền quê, cùng nếm chịu gian khổ ác liệt do chiến tranh gây ra, cùng chịunhững nỗi đau với dân, sống đợc là nhờ dân, nhờ đồng đội Cái thời không cónhững toan tính nhỏ nhen vun vén cho riêng mình và con ngời sống với nhaurất thật, rất tình ngời ấy đã thấm sâu vào trong máu thịt các anh Đó là cái vốnrất quý cho các anh cầm bút bây giờ, vì thế truyện ngắn của các anh rất có hồn

và gây xúc động cho ngời đọc Ngợc lại những tác giả trẻ không có đợc vốnsống của những năm kháng chiến họ là những học sinh, sinh viên nh Đàm

Quỳnh Ngọc, Nguyễn Hữu Phùng Nguyên, Kiều Loan, Bùi Ngọc, Hồ CẩmSa… bù lại họ đợc tiếp xúc với đủ hạng ngời trong cơ chế thị trờng với nhiềumàu sắc đa diện của cuộc sống, cả cái cao quý, thấp hèn của con ngời đều đợcbộc lộ rất rõ Thêm nữa họ lại đợc tiếp xúc với nhiều lối viết, nhiều nền vănchơng, nhiều loại hình văn hóa ở trong nớc và trên thế giới nên cách viết, cáchthể hiện cũng nh giọng điệu của họ khá mới mẻ, ghi đợc dấu ấn riêng khôngtrộn lẫn Bên cạnh đó đội ngũ văn xuôi Nghệ An lâu nay vẫn còn tồn tại hai

điểm yếu là thiếu vắng bóng dáng của các cây bút nữ cũng nh các cây bút củadân tộc ít ngời thì nay đang dần dần đợc khắc phục Ngoài hai cây bút nữchững chạc là hội viên Hội nhà văn Việt Nam Đàm Quỳnh Ngọc và NguyễnThị Phớc thì nay đã có thêm một loạt các cây bút nữ viết khá ấn tợng và cónhiều triển vọng, đó là Nguyễn Thị Sáng - một cựu thanh niên xung phong

thời đánh Mỹ, ngay tác phẩm đầu tay “Tình yêu thầm lặng” đã nhận đợc giải

thởng của Nxb Thanh niên Cô sinh viên văn vừa tốt nghiệp Bùi Ngọc với tác

phẩm “Sắc tím” đợc giải C cuộc thi truyện ngắn của Tạp chí sông Lam Kha

Thị Thờng đang học ở trờng viết văn Nguyễn Du và Lô Hoan đang công tác ở

Đài truyền thanh, truyền hình Tơng Dơng cũng đang từng bớc vơn lên tựkhẳng định mình Bên cạnh những nhà văn là hội viên chính thức của Hội liênhiệp văn học nghệ thuật Nghệ An còn có một đội ngũ các nhà văn là cộng tácviên không chuyên Họ xuất thân là giáo viên, nhà báo, nhà quản lý… tuynhiên đội ngũ sáng tác này cũng không nằm ngoài quy luật của lĩnh vực nghệthuật trên thế giới và Việt Nam, đó là các cây bút nam đông hơn các cây bútnữ

Ta cũng thấy rõ một thực tế, bên cạnh thành công đáng kể nh trên, một

số vấn đề cần đặt ra một cách nghiêm túc để đội ngũ nhà văn Nghệ An phảisuy ngẫm Đó là cha có nhiều tác phẩm ngang tầm với quê hơng, đất nớctrong những năm đổi mới Văn học cha kịp thời ghi lại, phản ánh đợc sự pháttriển vợt bậc trong xu hớng kinh tế mới của tỉnh nhà Nhiều công trình mới

nh công nghiệp mía đờng ở Phủ Quỳ, chế biến chè ở Anh Sơn, Thanh Chơng,

xi măng Hoàng Mai… nhiều cung cách làm giàu mới nhng cha xuất hiệntrong văn học Nhiều tệ nạn xã hội mới mang tính thời đại nh buôn lậu, thamnhũng, ma túy… là những nguy cơ lớn trong xã hội Nghệ An cũng cha đợccác cây bút văn xuôi đầu t công sức phê phán, tấn công Mặc dù các cấp lãnh

đạo của tỉnh trong những năm gần đây đã có ý thức chăm lo, đầu t nhiều hơncho lĩnh vực văn hóa, văn nghệ Ngoài một số cây bút lớn tuổi đã có ý thứcchuyên sâu những vấn đề cốt tử mình đã lựa chọn thì số đông những ngời viết

trẻ đang viết theo cảm hứng, cha có mảnh đất riêng Sự trăn trở, tìm tòi đổimới mình trong cách viết cha nhiều

Một thiệt thòi hơn nữa đối với đội ngũ nhà văn Nghệ An những năm gần

đây là sự ra đi của một số cây bút có tên tuổi nh Đặng Văn Ký, Nguyễn XuânPhầu, Bá Dũng… là những cây bút có tên tuổi, rất tâm huyết với nghề Sự ra đimãi mãi của các nhà văn là một thiệt thòi mất mát lớn cho dòng văn xuôiNghệ An, song những sáng tác của những tác giả ấy vẫn còn đậu lại mãi trongtâm trí của nhiều ngời…

1.2.3 Một cái nhìn chung về truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay

Văn học nói chung, truyện ngắn nói riêng từ sau 1986 đến nay có bớc độtkhởi nhờ vào ngọn gió lành của công cuộc đổi mới Nhờ không khí dân chủcởi mở trong văn học, lối viết văn của La Quán Miên, Lê Quý Kỳ, HoàngChỉnh, Đinh Thanh Quang, Nguyễn Thị Phớc, Đàm Quỳnh Ngọc, Hồ NgọcHoài, Bùi Ngọc… đã làm nóng lên đời sống văn chơng xứ Nghệ Họ thực sự

đã làm cho truyền thống truyện ngắn Nghệ An trở nên đa dạng hơn bao giờhết Truyện ngắn thời kỳ đổi mới rõ ràng đã phát hiện ra nhiều vấn đề nảy sinhtrong cuộc sống đất nớc thời mở cửa, điều đó cho thấy cái nhìn đa chiều vàsắc sảo của nhà văn về cuộc sống

Nếu trớc đây ở truyện ngắn Nghệ An còn thấy khuyết bóng các cây bútnữ thì giờ đây hàng loạt tác phẩm của các chị ra đời khẳng định một giai đoạnvăn học mới Những tác phẩm mới mẻ của họ đã thổi một luồng gió mới vàokhông khí văn chơng Thế hệ tác giả mới trong thời kỳ mới họ sống quyết liệt,viết quyết liệt và do đó những ngôn từ trung thực của họ đã lay động đợc tráitim của độc giả xa gần - lớp già cũng nh giới trẻ

Sau đổi mới 1986, nhìn chung đề tài văn học nghệ thuật có sự thay đổi đadạng và phong phú hơn Đây là vấn đề mở cho sự phát triển rộng rãi, đa dạngcủa nền văn học Truyện ngắn Nghệ An sau 1986 đi sâu khai thác muôn mặtcảm xúc của cuộc sống đời thờng Nổi bật lên trên từng trang văn của các thế

hệ tác giả Nghệ An sau đổi mới (từ 1986 đến nay) là hình ảnh con ngời tất tảngợc xuôi đi tìm tình yêu, hạnh phúc gia đình Là vấn đề về khát vọng đợcsống và cống hiến, là cuộc sống của những con ngời nông thôn, miền núitrong cơ chế thị trờng, nổi bật nữa là hình ảnh những ngời lính thời kỳ hậuchiến cùng vấn đề đạo đức, thế sự, đời t…

Tình yêu là đề tài, là dòng suối mát lành khơi mãi không bao giờ cạn củavăn chơng Song đến với truyện ngắn Nghệ An cha bao giờ vấn đề tình yêu,hôn nhân gia đình lại đợc quan tâm sâu sắc nh hiện nay Viết về tình yêu,

hạnh phúc gia đình họ viết một cách say mê, táo bạo, họ thành thật và dám

thực hiện nỗi đam mê của mình Bùi Ngọc trong “Chị Mai” đã đa đến với độc

giả một tình yêu trong sáng hồn nhiên đến vô t của nhân vật chị Mai Vì tìnhyêu chị sẵn sàng chờ đợi, hy sinh tuổi trẻ, hạnh phúc riêng t mặc dù đó là mộttình yêu với kết thúc không có hậu Ngời mà chị yêu đã không trở về với chị

nh lời đã hứa, không đa lại hạnh phúc cho chị nh chị đã chờ, đã hằng mong ớc.Tuổi trẻ qua đi, cuộc sống kéo dài trong những ngày buồn song tình yêu củachị vẫn âm ỷ cháy Đó là sự khát khao, là cảm xúc mãnh liệt của cô gái quêtrong mối tình đầu, mối tình duy nhất của mình Hay đó là sự hớng tới một

tình yêu hoàn mỹ của con ngời trong “Dòng sông thao thiết chảy” của Nguyễn

Anh Tuấn Nhân vật “tôi” trong truyện đã rong ruổi cả cuộc đời để đi tìm mộttình yêu lý tởng, một con ngời của ảo mộng Mặc dù rất khổ sở, đau đớn vànhiều mất mát song đó là tình yêu mà anh ta tin và theo đuổi…

Cái đẹp của tình yêu, niềm mơ ớc về một gia đình hạnh phúc không chỉtồn tại trong một vài ngời, một vài thời đại mà nó nh một nỗi niềm đam mê,day dứt của mọi kiếp ngời, mọi thời đại Phần lớn đề tài tình yêu và hạnh phúcgia đình đợc chuyển tải trong truyện ngắn Nghệ An những năm sau đổi mớigắn liền với cuộc sống và tình hình xã hội mới nên có phần bộn bề, xô bồ,dang dở, khổ đau nhiều hơn do quy luật phát triển của cơ chế thị trờng

Tuy nhiên, chúng ta cũng thấy rõ rằng bên cạnh những mất mát, đau khổ,

dở dang ấy của con ngời thì xã hội mới, quan niệm mới cũng nh cuộc sốngmới làm con ngời thể hiện khát vọng sống và mong muốn đợc cống hiến nhiềuhơn Họ có mất mát, đau khổ nhng ít thấy họ buông xuôi, phó mặc số phận, ítcam chịu nh phần lớn con ngời trong văn học trớc đổi mới ở đây con ngờidám đối đầu, dám nhìn thẳng vào sự thật để sống và đợc sống tốt hơn Trong

“Bà Vạc”, “Khúc sông hai đò” của Hoàng Chỉnh; “Làng quê xanh thắm” của Hoàng Ngọc Hà; “Thung lũng gió” của Trần Mạnh Hà; Đời cỏ“ ” của Phan

Thế Phiệt; “Trăng lên đầu phố” của Đinh Thanh Quang; “Nỗi đau trần thế”

của Lu Thanh Trà…đã khẳng định thêm điều đó

Với xu hớng xã hội mới, cuộc sống mới, gắn liền với những ớc mơ, khátvọng của con ngời đề tài cuộc sống con ngời nông thôn, miền núi trong cơ chếthị trờng cũng đợc truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay đặc biệt quantâm Những chuyển mình rõ nét của các vùng nông thôn, miền núi ở thời kỳ

đổi mới đợc các tác giả chuyển tải trong hệ thống tác phẩm của mình

“Chuyện đàn bà” là tập truyện ngắn đầu tay của tác giả Hoàng Chỉnh là một

tập truyện viết khá công phu, đề cập đợc nhiều vấn đề ở nông thôn giai đoạn

chuyển mình của thời đổi mới Một số truyện nh “Khúc sông hai đò , Nấm” “

mộ bên đờng”…cũng viết rất tốt Cũng giống nh Hoàng Chỉnh tác giả Đinh

Thanh Quang với tập truyện “Nớc mắt đen” đã khắc họa đợc cuộc sống lam lũ

một thời của ngời dân xóm nhỏ bãi bồi khá đặc trng Trong vòng 5 năm (1997

- 2007) các cây bút văn xuôi Nghệ An đã có hai tập truyện và ba truyện ngắn

đợc giải ở trung ơng và địa phơng, đã nói lên sự nỗ lực vợt bậc của các cây bút[30]

Hình ảnh những ngời lính ngoan cờng, gan dạ, hết mình vì cuộc chiến vìnhân dân, vì đồng đội, sống cuộc sống vì tập thể vì cộng đồng có những thay

đổi Khi trở về với muôn mặt của đời thờng đặc biệt là thời kỳ đổi mới có ngờithì bắt nhịp kịp cuộc sống, có ngời thì trở nên lạc lõng Có ngời vẫn giữ đợcphẩm chất tốt đẹp của ngời lính Cụ Hồ, có ngời thì bị môi trờng đời sống kinh

tế xã hội mới làm cho tha hóa …Những tác phẩm “Ngời lính thời bình”, “Cái

quạt kè” của Xuân Chuẩn; “Nắng chiều màu vàng thu” của Ngô Trí Tuyển…

đã phần nào phản ánh đợc tình hình, xu thế của những ngời límh thời hậuchiến

Nhìn chung, truyện ngắn Nghệ An từ 1986 đến nay đã có những khởisắc Nhiều tác phẩm có giá trị về mặt tinh thần và giá trị về mặt thẩm mỹ đã ra

đời Nhiều tên tuổi nhà văn đã đi vào lòng độc giả tỉnh nhà và cả nớc Đề tàitruyện ngắn Nghệ An đã phong phú đa dạng hơn nhiều Nhiều khía cạnh củacuộc sống đời thờng đã dần đi vào từng trang sách Trong đó các vấn đề vềtình yêu, hạnh phúc gia đình, vấn đề đạo đức thế sự, vấn đề cuộc sống và conngời các vùng nông thôn, miền núi trong tỉnh, cuộc sống những ngời lính sautrận mạc trong cuộc sống đời thờng… là đợc quan tâm lu ý nhiều nhất

Cách thể hiện trong hệ thống truyện ngắn Nghệ An cũng rất phong phú.Ngoài hệ thống ngôn ngữ toàn dân, một số ngôn ngữ địa phơng đậm chấtNghệ cũng đợc các tác giả quan tâm, khai thác triệt để Đây là một nét riêngmang màu sắc xứ Nghệ không trộn lẫn Truyện ngắn Nghệ An trong nhữngnăm sau đổi mới phát triển trong xu thế chung của văn học tỉnh nhà cũng nhvăn học dân tộc Những vấn đề về con ngời, cuộc sống con ngời, yếu tố đời t

đã trở thành những vấn đề đợc u tiên hàng đầu trong các tác phẩm Điều này

đã phản ánh, đáp ứng đợc nhu cầu thẩm mỹ mới của thế hệ độc giả mới Đócũng là những thành công đáng kể, đáng ghi nhận của truyện ngắn Nghệ Ansau hơn 20 năm đổi mới

Trong những tuyển tập “Nghiên cứu - lý luận - phê bình văn học nghệ

thuật Nghệ An” từ 1990 đến 2002 đã có nhiều bài viết liên quan, đề cập, cũng

nh đánh giá từng bớc trởng thành của truyện ngắn Nghệ An nói riêng, của vănxuôi Nghệ An nói chung:

- Tuy mức độ hấp dẫn của các tác phẩm còn có sự so le, tài nghệ văn

ch-ơng của từng cây bút còn có độ chênh lệch, nhng toát nên ở tất cả các trangviết của mỗi tác giả là một tấm lòng chân thật u ái với đời, một ý thức tráchnhiệm cao trớc cuộc sống của nhân dân và một thái độ lao động nghệ thuậtnghiêm túc

- Nhiều mảng quan trọng của đời sống nhân dân đợc phản ánh khá chânthực, nhiều loại ngời trong xã hội đợc đa vào trong tác phẩm với những sốphận khác nhau, những tính cách rõ nét Nhiều mối quan hệ xã hội phong phú,phức tạp cũng đợc thể hiện sinh động

-…ngoài cách viết mới mẻ còn bởi những vấn đề họ đặt ra trong truyện

và ký khá nóng hổi gần với cuộc sống đời thờng nhng không tầm thờng

- Điều đáng trân trọng là mấy năm gần đây, các cây bút văn xuôi rất chịukhó đi lên miền núi, đến tận vùng sâu, vùng xa, phản ánh những đổi thay mới

mẻ hoặc những vấn đề dân đang mong đợi…

- Cha có nhiều tác phẩm ngang tầm với quê hơng, đất nớc trong nhữngnăm đổi mới

Chúng tôi có nhiều đồng cảm với những ý kiến đánh giá, nhận xét đó củacác tác giả nghiên cứu, phê bình Chúng ta nhận thấy rõ các thành tựu tuy cònnhỏ bé nhng đã thể hiệ sự cố gắng vợt bậc của truyện ngắn Nghệ An Cònnhững hạn chế thì đó là những hạn chế chung của dòng truyện ngắn cả nớc.Thiết nghĩ cần phải khắc phục nhng không thể làm đợc trong ngày một, ngàyhai Trên con đờng hội nhập và phát triển, với những cố gắng nỗ lực, cách tânchúng ta tin ở một tơng lai không xa truyện ngắn Nghệ An sẽ có những bớc

đi mới, xứng tầm và hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình

Tóm lại, truyện ngắn Nghệ An giai đoạn này đã tạo ra đợc một bề dàycần thiết Các nhà văn ngày càng khẳng định đợc phong cách, cũng nh tạo lập

đợc lối đi cho riêng mình Dẫu cha có những thành tựu lớn, vợt bậc nhng đã cónhiều tác phẩm hay, nhiều tập truyện có giá trị của nhiều tác giả gây đợc ấn t-ợng đối với độc giả Qua đó đội ngũ nhà văn đã bộc lộ ý thức trách nhiệm,tình cảm của mình về đất nớc, quê hơng, tình yêu hạnh phúc, về cuộc sốngmới của thế hệ con ngời mới Truyện ngắn Nghệ An đã từng bớc đáp ứng đợcthị hiếu tẩm mỹ, đời sống tâm hồn của ngời xứ Nghệ thời công nghiệp hóa -hiện đại hóa, góp phần làm cho sinh hoạt văn hóa văn học Nghệ An trở nênphong phú tích cực hơn

Chúng ta có quyền tin và hy vọng vào sự phát triển của truyện ngắn Nghệ

An Nó có thể hòa mình chung vào dòng chảy của truyện ngắn của cả nớc

mang màu sắc, dấu ấn riêng nhng không bị bó hẹp bởi rào cản địa phơng nhỏbé.

Chơng 2 Những đặc điểm chủ yếu về nội dung trong truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay

Sau 1975, đất nớc thống nhất và cuộc sống của ngời dân lại trở về vớinhững quy luật bình thờng Đặc biệt là sau Đại hội VI, Đảng kêu gọi đổi mớitrong t duy Văn học cũng có điều kiện vơn mình, có nhiều cách tân, đổi mới.Nghị quyết V của Bộ chính trị về văn học nghệ thuật đã tạo điều kiện cho vănhọc nói chung và văn xuôi nói riêng phát triển, mang những tố chất mới so vớithời kỳ trớc đó Thời kỳ mà những tác phẩm hay nhất là những tác phẩm viết

về đề tài chiến tranh, ở đó là thế giới của cái cao cả, cái đẹp đang vơn lên trên

sự tàn phá, hủy diệt của bom đạn, là thế giới của lòng dũng cảm, của tình ngời

và lòng chung thủy Sau 1975, đất nớc có những biến đổi, hoàn cảnh đó lại tác

động đến cuộc sống, đến số phận con ngời, những vấn đề thế sự và nhân sinhluôn đặt ra những câu hỏi và dày vò lơng tâm của mỗi con ngời thì ngời viếtcũng phải suy nghĩ và có thái độ thích hợp Truyện ngắn Nghệ An sau 1975,

đặc biệt là t 1986 đến nay cũng đã phát triển không nằm ngoài mục đích ấy

Nếu nh trớc đây con ngời là đối tợng hầu nh chỉ để ca ngợi hay phê phánthì giờ đây nó đợc nhà văn đi sâu vào thế giới nội tâm, đi vào số phận, tìm đếnnhững vấn đề cụ thể, đời thờng mà vẫn mang ý nghĩa nhân văn Văn học lúcnày không chỉ chú trọng vào hai đề tài Tổ quốc và xã hội chủ nghĩa nh trớc.Một mảng hiện thực trớc đây bị lãng quên, nay đợc đặc biệt chú ý đó là vấn

đề đời t, đời thờng và thế sự đạo đức Nếu văn học trớc đây quan tâm đến sốphận, hạnh phúc chung của cả cộng đồng, của cả dân tộc thì nay các nhà vănquan tâm đến từng số phận cá nhân con ngời hiện lên vốn nh cuộc sống Nhvậy con ngời bình thờng, đời thờng (1945 - 1975) hầu nh bị bỏ quên trong vănhọc cả nớc nói chung văn học Nghệ An nói riêng thì nay đợc các nhà văn đặcbiệt chú ý khám phá và miêu tả sâu sắc Khám phá con ngời các nhà văn đivào các vấn đề đời t, đời thờng, thế sự đạo đức đa diện, và phúc tap hơn

Có thể nói văn xuôi nói chung và truyện ngắn Nghệ An từ 1986 đến naynói riêng đã bổ sung một mảng hiện thực to lớn trong đời sống văn học trớc

đây bị bỏ quên Chính vì vậy, hiện thực cuộc sống trong các trang văn đầy đủhơn, phong phú hơn, gần với hiện thực vốn đang tồn tại Cũng chính bởi thế

mà bạn đọc hôm nay luôn nhiệt tình đón đọc những truyện ngắn của nhữngcây bút đã và đang tỏ ra sắc sảo khi đi sâu vào cuộc sống của con ngời đời th-ờng, đặc biệt là các vấn đề đạo đức thế sự, tình yêu và hạnh phúc gia đình,cuộc sống của những con ngời nơi nông thôn, miền núi trong xu thế đổi mớicũng nh số phận, cuộc sống của những ngời lính thời hậu chiến Sự nghiệp đổimới đất nớc cùng với những nới mở trong cuộc sống văn học đã đem đến chocác cây bút truyện ngắn cảm hứng và “sức chứa lớn” Đó là những cây bútHoàng chỉnh, Xuân Chuẩn, Bá Dũng, Lê Quý Kỳ, Lang Quốc Khánh, NguyễnNgọc Lợi, Đàm Quỳnh Ngọc, Hồ Ngọc Hoài, Nguyễn Thị Phớc, Bùi Ngọc, LaQuán Miên, Hồ Ngọc Hoài, Đinh Thanh Quang, Kha Thị Thờng, Minh Th,Nguyễn Anh Tuấn…, bởi những tác phẩm của họ đã làm đầy đặn thêm, cụ thểthêm về cuộc sống của những con ngời Nghệ An hiện đại thời mở cửa

Văn học nói chung, truyện ngắn Nghệ An từ 1986 đến nay nói riêng cóbớc đột phá nhờ vào công cuộc đổi mới của Đảng Trớc những đổi mới mangtính thời đại truyện ngắn Nghệ An giai đoạn này đã dần khẳng định đợc vị trícũng nh quan điểm thẩm mỹ tích cực của mình nhằm đi vào những vấn đề màcon ngời và cuộc sống quan tâm Tinh yêu, một đề tài lớn trong văn học chabao giờ ngng cạn trong cuộc sống của con ngời nhng trên những trang sáchhôm nay dờng nh sự thay đổi rất rõ nét Họ dám nghĩ, dám làm, dám hành

động, đấu tranh vì tình yêu một cách quyết liệt, công khai Họ luôn khao khát,chờ đợi nhng ít khi thực hiện đợc nên tình yêu trong sáng tác giai đoạn này th-ờng có cái gì đó của sự dang dở, chia lìa, khó nắm giữ Con ngời luôn phải tất

tả, ngợc xuôi để đi tìm tình yêu và hạnh phúc Một thứ tình yêu mang tính chủ

động của con ngời trong xu thế xã hội mới, nó không còn phụ thuộc, thụ động

nh trớc nữa Bên cạnh đó, cuộc sống gia đình cũng là một vấn đề đợc các nhàvăn quan tâm, chú ý Lịch sử xã hội thay đổi kéo theo sự thay đổi trong tínhcách của con ngời và quan điểm sống của họ Gia đình trớc kia đợc coi làkhuôn mẫu để quy chiếu ra ngoài xã hội, ứng xử gia đình cũng theo tôn ti ởngoài xã hội nhất là bị ràng buộc bởi những truyền thống gia phong của cuộcsống các ông đồ Nghệ xa Gia đình hôm nay do sự biến đổi nhiều mặt trongxã hội, nhân tố cá nhân bắt đầu “cựa quậy” và “xé rào” nên đã nảy sinh nhiềuvấn đề phức tạp trong quan hệ gia đình Vấn đề tình yêu và hạnh phúc gia đìnhkhông mới trong văn học nhng nó đã đợc làm mới dới các ngòi bút truyệnngắn Nghệ An thời kỳ đổi mới

2.1 Những trăn trở về tình yêu và hạnh phúc gia đình

2.1.1 Đề tài tình yêu trong truyện ngắn Nghệ An sau 1986

Nhà văn Nga M.Gorki đã viết “Cuộc sống thiếu tình yêu không phải làsống mà là sự tồn tại Không thể sống thiếu tình yêu vì con ngời sinh ra cómột tâm hồn chính là để mà yêu” Đối với các nhà văn Nghệ An thì tìnhyêu – tiếng nói chung của bao kiếp ngời đợc thể hiện trong trang văn của họvới đầy đủ màu sắc, cung bậc của nó Đó có thể là thứ tình yêu tự nguyệndâng hiến cho ngời mình yêu cả về tâm hồn, tình cảm và thể xác Cha bao giờtình yêu lại đợc thể hiện nhiệt thành đến thế Mặc dù quy luật cuộc sống thì

“cho nhiều nhng nhận bao nhiêu”, thế nhng họ vẫn mê đắm, say sa trong tìnhyêu trong mối quan hệ của một quan niệm cho và nhận của tình yêu Đó là

nhân vật Mai trong tác phẩm Chị Mai của Bùi Ngọc, nhân vật Thêm trong

Những mảnh vỡ cuộc đời của Trờng Lam, nhân vật Tôi trong Dòng sông thao thiết chảy của Nguyễn Anh Tuấn… họ đã dám đi theo tiếng gọi tình yêu,

kiếm tìm, hi sinh thậm chí khổ đau đến dằn vặt, mất mát cho tình yêu Cả

cuộc đời “Tôi” trong Dòng sông thao thiết chảy (Nguyễn Anh Tuấn) đã rong

ruổi đi tìm một tình yêu mà theo anh nó hoàn thiện và đã chế ngự tâm hồn,con ngời anh Đó là thứ tình yêu mà ngay từ trớc khi bắt đầu “Tôi” đã ý thức

rõ sẽ khó khăn, khổ đau “Đừng! Rồi anh sẽ khổ cả đời…” Thế nhng tình yêu

không có chỗ cho những lời nói “không, đừng” Nhân vật Tôi trong Dòng

sông thao thiết chảy đã quên đi tất cả những ngời con gái xung quanh cuộc

sống của mình để đi theo một bóng hình của truyền thuyết, cổ xa Đau khổ, xacách, không ai tin là có thật nhng anh theo đuổi nó nh một quy luật, nh sốphận vốn dĩ phải có trong cuộc đời “…Tôi sợ hãi khi nhận ra hình bóng nàng

đã chiếm giữ con tim cuồng si của mình Trong những cơn mơ, tôi gấp gáp vội

vã ngây dại cùng nàng Sau những cơn mơ, thân xác tôi rã rời vì chờ đợi…kể

từ lần đó, đã bao lần tôi vào sân miếu tìm nàng nhng tôi không còn đợc gặpnàng lần nào nữa Đất đai đã qua mấy lần cho quả, sông đã đổi dòng vì đất lở

đất bồi nhng tôi không còn đợc gặp lại nàng lần nào nữa Mẹ bảo tôi sinh vàongày 3 tháng 11 năm 1976… Thời gian thao thiết trôi, thế mà năm nay tôi đã

30 tuổi rồi đấy” [46, 197] “Tôi” đã yêu, đã tin vào một tình yêu của một conngời không tồn tại ở thế giới hiện thực Nàng chỉ tồn tại trong những câuchuyện truyền miệng của ngời dân làng từ bao đời trớc kể lại “Tôi” gặp nàng

và bắt đầu yêu nàng tại một ngôi miếu hoang lâu đời mà ngời làng vẫn thờ cô.Nhng trong một lần nghỉ tra tại miếu “Tôi” đã nhìn thấy cô, cảm nhận đợc sựhiện diện của cô “Rõ ràng không phải mơ, mùi hơng lạ còn thoang thoảng đâu

đây Đích thị là cô Sáu hiện về Sống lng tôi lạnh toát, vội vàng dắt trâu đithẳng về làng, bỏ quên cả mo cơm, xông áo lại sân miếu” [46, 195] Từ lời

đồn, từ lần tiếp xúc với cô Sáu tại sân miếu hoang thờ Cô trrong cơn mê, đợcchứng kiến vẻ đẹp “mê hồn” mà ngời làng lâu nay vẫn truyền tụng về cô Sáuthì anh ta bắt đầu tin “Bây giờ thì tôi tin chuyện cô Sáu là có thật, và tôi còn đợctận mắt thấy cô Sáu đẹp nh thế nào Tôi chỉ còn thắc mắc chuyện cô Sáu nửa ng-

ời nửa rắn mà không dám hỏi mẹ” [46, 195] Để rồi từ đó hình ảnh cô Sáu cùngtình yêu giành cho cô cứ lớn dần từng ngày và chiếm ngự cả trái tim cũng nhsuy nghĩ của anh “Tôi ngồi dậy nhìn trân trối vào khuôn mặt đẹp mê hồn ấymột lúc, rồi không hiểu cái gì xui khiến tôi nắm tay lôi cô sát lại Cô gái dằng

ra, nói một cách buồn bã Đừng! Rồi anh sẽ khổ cả đời… Mặc Tôi chồm lên

ôm lấy vai cô vít xuống… Tôi đang muốn khổ đây” [46, 195 - 196] Một tìnhyêu nh rất hoang tởng của một chàng trai cày khỏe mạnh ở một làng quê bìnhyên giành cho một cô gái của quá khứ, của truyền thuyết Một con ngời củathế giới trớc Thế nhng nhân vật “Tôi” đã yêu, đã say đắm và cứ kiếm tìmnhững cảm xúc trong mối tình thầm lặng mà rạo rực đó Không một hình bóngnào, không một ai có thể lọt vào trái tim anh đợc nữa mặc dù trái tim anh traocho một cô gái vốn dĩ không có thực trong cuộc sống hiện tại này “Anh hãyquên tôi đi, đừng thế khổ cả một đời Tôi không phải là ngời trần, ma với ngờikhông thể cùng nhau đợc…” rồi đi lớt vào trong miếu [46, 203]

Nhân vật Mai trong Chị Mai của Bùi Ngọc, một ngời con gái có chút hạn

chế về ngoại hình nhng bù lại có một tâm hồn trong sáng, vị tha biết nhờngnhịn, rất hiền… Mai đã tin và giành trọn tình yêu đầu trong sáng nhất của đờingời con gái giành cho một ngời đàn ông yêu cô không vì vẻ bên ngoài mà vìtâm hồn trong sáng ẩn sâu trong con ngời cô Tình yêu đó đợc bắt đầu ở tuổi

17, lứa tuổi trẻ trung, tràn đầy sức sống nhất cùng với lời hứa tình yêu và hạnhphúc Chàng trai ra đi làm kinh tế ở Tây Nguyên với lời hứa là sẽ về đón vàxin cới Mai khi đã trả đợc nợ và kiếm đủ tiền cho cuộc sống của hai ngời Mai

đã chờ, đã tin cho đến khi tuổi 17 qua đi, tuổi 20 cũng qua đi Chị cứ lặng lẽ

âm thầm tin, hi vọng vào một tình yêu, một lời hứa “Bao giờ năm cánh mairừng rụng hết anh sẽ về xin cha mẹ đón em vào hẳn, lúc đó mình đã có nhà, cótiền… sẽ không còn phải cực nữa, phải không Mai?” [46, 31] Chị cứ chờ vàtin nh thế cho đến ngoài bốn mơi tuổi vẫn một mình còn ngời đàn ông kia đã

có gia đình riêng cùng với một cô gái khác có điều kiện kinh tế gia đình khágiả ở miền đất xa xôi nào đó “Thời gian trôi, chóng vánh, vùn vụt Thời giantựa nh ngời lao công cần mẫn quét - quét sạch nhẵn tuổi xuân của chị” [46,34] Tình yêu ngây thơ, trong sáng cùng tuổi xuân của Mai cứ dần đi vào quávãng trớc cuộc sống hối hả của đời thờng, của cuộc sống cơm áo, gạo tiềnhàng ngày Rồi tất cả cũng lắng xuống khi tuổi xuân của chị đần đi qua cùngvới tình yêu vỡ vụn không hi vọng Khát vọng làm mẹ lại lên tiếng trong conngời nhỏ bé của chị Thế nhng, bao nhiêu khổ hạnh, bao nhiêu mất mát củacuộc đời đều dồn vào chị, ngời phụ nữ nhỏ bé này Phải chịu đựng, nhẫn nhục,nuốt tủi vào lòng để sống nhng giấc mơ hạnh phúc đợc làm mẹ cũng không

đến đợc với chị Khi đứa con chị sinh ra không sống đợc cùng chị “Chị nuốtnhục, nuốt tủi vào lòng Không nói Không cời, không khóc Hóa tợng Chatới tháng, chị đã đau bụng giữ dội Chị sinh rất khó, rất đau nhng không hề lalối, chỉ thở mạnh, thở nặng Những tiếng thở đáng ghét “A, ra rồi… con gái”

“Con gái à? - chị dới ngời lên, nói lều phều “Nhng… nó chết rồi Chết từtrong bụng” Nghe thế, mự tôi khóc toáng lên: “ối làng nớc ơi, con ơi, cháu

ơi…” Chị thét lên: “Thôi tiếng thét kêu xé, vỡ tung nh một trái pháo bị nénquá chặt, chị lịm đi, hai giọt nớc sánh đặc ứ ra nơi đuôi mắt” [46, 34 - 35].Cuộc đời vốn dĩ nó vẫn thế không thuận theo bất kỳ một khát vọng, ớc mơ nàocủa con ngời ở đây Mai một cô gái quê nhỏ bé tội nghiệp lại phải chịu quánhiều nỗi đau, mất mát từ cuộc sống

Nhân vật Thêm trong Những mảnh vỡ cuộc đời (Trờng Lam) là một cô

giáo xa nhà đã say mê lao vào một cuộc tình ngời đàn ông đã có gia đình màquên đi công việc, gia đình, những lời dị nghị, đàm tếu, quên đi vai trò, vị trícũng nh công việc của chính bản thân mình Thêm có con cùng với ngời đàn

ông đó, bao nhiêu vấn đề từ đó đã xảy ra Vợ Quân (ngời yêu của Thêm) đếntrờng Thêm dạy học làm um lên, đánh ghen và kết quả vợ Quân đã kiện anh ta

ra tòa án binh vì tội tham ô xăng dầu của quân đội Quân bị đuổi khỏi quânngũ và họ ly hôn nhau “Tôi có ngờ đâu rằng, tuy giữ đợc nhà trờng khỏi

mang tai mắc tiếng nhng gia đình họ vẫn đổ vỡ tan tành… Vì không biếtnhững giới hạn của hạnh phúc nên không trân trọng giữ gìn nó… Nhữngmảnh vỡ cuộc đời lăn lóc khắp nơi biết còn có cách gì hàn gắn đợc haykhông?” [46, 308].

Khi viết về tình yêu, các nhà văn đã luôn cố gắng thể hiện hết mình Họyêu bằng cả trái tim,cả lý trí, cả bản năng của con ngời Điều này trớc đây cha

hề có trong truyện ngắn Nghệ An cũng nh truyện ngắn của cả nớc Tình yêu làthế, vốn dĩ đã thế Bản chất của nó là sự ích kỷ, không san sẻ Nhiều nỗi đau,mát mát trong tình yêu thậm chí có nhiều tình yêu làm cho con ngời điên dại,lầm đờng lạc lối Thế nhng, tình yêu vẫn sáng, vẫn là niềm đam mê của baolớp ngời, bao đời nay Cuộc sống sẽ ra sao nếu không có tình yêu, và các nhàvăn trong khi đi tìm tình yêu của mình cũng đồng thời tìm cách lý giải nó Họkhát khao đến cháy bỏng nhng tình yêu vốn mong manh, dễ vỡ vô cùng ấythế mà vẫn có lúc con ngời tìm cách vợt qua những giới hạn giáo lý khắcnghiệt để đi đến tình yêu Khao khát, nâng niu tình yêu mà vẫn không giữ đợccho nên họ dễ rơi vào bi kịch, rơi vào sự hoang vắng, sự cô đơn Khai thácnhững giây phút mong manh vừa có đợc tình yêu vừa sợ bị đánh cắp ngay trêntay mình Họ kiếm tìm tình yêu đồng thời tìm đến một chỗ dựa về tinh thầnvững chải

Bi kịch tình yêu trong truyện ngắn Nghệ An giai đoạn này thờng lànhững bi kịch chịu sự ảnh hởng của xã hội, của nền kinh tế mở, của những đổithay cũng nh mong muốn hoàn thiện lớn lao của con ngời Thậm chí tình yêucủa họ dễ vỡ, dễ đứt gãy nhng lại không vì một lý do cụ thể nào cả Mỗi ngời

có một số phận nhng kết thúc truyện vẫn làm ta bối rối Đây không phải là bikịch tình yêu do bị ngăn cấm hay bị ép duyên… mà là bi kịch của những ngờichia tay nhau rồi mà không thôi nghĩ về nhau Dù phải mất nhau song trongtâm trí, tình cảm của họ vẫn giữ một chỗ đứng, một tình cảm đẹp giành chonhau

Hiện lên các trang văn của các nhà văn phần lớn là hình ảnh những ngờiphụ nữ nhiệt tình, mạnh mẽ, khát khao về một tình yêu đích thực nhng thờngkhông đạt đợc Họ là những ngời ít đợc u ái vì ngoại hình cộng thêm vào đó làcuộc sống khó khăn, khổ sở Những con ngời quắt lại trớc cái nắng, cái gió

của vùng đất nắng nóng, gió lào này Mai trong Chị Mai (Bùi Ngọc) có thân

hình nhỏ bé lại không hề đẹp, không để lại trong trí nhớ bất kỳ ai vì khônggây đợc ấn tợng gì cho ngời tiếp xúc cả Cái nhìn thì kém tự tin “Năm nay chị

đã ngoài bốn mơi tuổi Chiều cao của chị chắc cha tới một mét năm mơi, nặngchắc cha tới bốn mơi cân Chị không hề đẹp Bất cứ ai gặp chị sau này dù cố

sục sạo lại trí nhớ vẫn chỉ là một sự mờng tợng mù mờ nhòa nhạt mà thôi.Khuôn mặt chị cũng nhỏ: chân mày nâu mờ, da xanh tái, má lấm tấm tànnhang, cặp môi mỏng mím lại đã buồn, nở ra trông càng héo hắt hơn…” [46,25] Dờng nh cái thân hình ấy đã dự báo một cuộc đời đầy gian truân, đau khổcủa chị Chị sống tự ti, khép mình không dám tin gì vào cuộc sống Năm 17tuổi chị đợc một ngời con trai cùng lớp tỏ tình và đó là mối tình đầu, là tìnhyêu duy nhất của cuộc đời chị Chị xấu nên tự ti, dè dặt không dám tin vàkhông dám nghĩ đến tình yêu anh dành cho chị: “Lúc đó chị không dám tin -không tin là mình đợc anh yêu” Và rồi tình yêu ấy không thành thật, chị ômmãi mối tình đó trong sự chờ đợi vô vọng Tuổi xuân của chị cứ thế âm thầmqua đi nh chính cuộc đời cực nhọc của chị Không than vãn, không đòi hỏi,không trách móc… Bao nhiêu biến đổi đau thơng, bao nhiêu mất mát củacuộc đời bị ngời tình phụ bạc, tình yêu đầu tiên, duy nhất không thành giấcmơ làm mẹ cùng bao điều đàm tếu của d luận bỗng vỡ tan khi đứa con không

ở lai đợc cùng với chị mà nó đi ngay sau khi đợc sinh ra… Tởng số phận cuộc

đời sẽ quật ngã con ngời nhỏ bé, yếu đuối, thiếu tự tin đó, thế nhng chị vẫnkhông bị quật ngã, chị vẫn kiên cờng sống và cuộc đời đã đền bù cho chị mộtniềm hạnh phúc lớn lao khi trên đờng đi chợ chị nhặt đợc một đứa trẻ sơ sinh

bị bỏ rơi bên lề đờng “Chị đa bé về ngôi nhà đạm bạc của mình và đặt tên nó

là Mai Thơng” Bùi Ngọc đã để cho nhân vật của mình phải nếm trãi từ nỗi

đau này đến nỗi đau khác cứ tăng dần theo cuộc đời nhân vật Nhng cái đángnói, cái đáng bàn cũng nh cái hay của tác phẩm là nhân vật ấy dù rất tự ti,thiếu niềm tin vào cuộc sống nhng lại có ý chí sống, khát vọng sống lớn lao.Bao nhiêu mất mát khổ đau, bao nhiêu bất hạnh đã không làm cho nhân vật ấygục ngã Cuối cùng dù muộn màng nhng hạnh phúc đã mỉm cời với chị Cuộc

đời của chị Mai thế là vẫn đợc đền đáp Còn “Tôi” trong Dòng sông thao thiết

chảy (Nguyễn Anh Tuần) thì khác Cả cuộc đời ngợc xuôi đào bới, tìm kiếm,

rong ruổi đi tìm tình yêu cùng ngời con gái trong mộng nhng kết thúc vẫn phảicô đơn một mình, vẫn phải lên đờng đi tìm tình yêu “Bỏ chiếc vòng cẩmthạch vào chiếc bị cói cũ đã xơ miệng, tôi cắm cúi theo dòng sông hớng vềphía biển… Ngày mai, bắt đầu một ngày với những niềm vui, nỗi buồn mới

Đất đã bao mùa cho quả, sông đã đổi dòng vì đất lở đất bồi, thời gian đang

thao thiết trôi về phía nào xa lắc” [46, 206] Cô nàng ngời Lộc Thái trong Bây

giờ em ở đâu (Đinh Thanh Quang) thì đã bôn ba khắp mọi chiến trờng không

sợ khổ, không sợ bom đạn hi sinh để đi tìm ngời yêu Lòng quyết tâm cùngniềm tin ở tình yêu đã cho nàng tìm gặp đợc anh, nhng khi gặp lại do có sựhiểu nhầm từ trớc nên ngời nàng yêu đã không chấp nhận nàng, không chịu

gặp nàng “Lòng tự ái trỗi dậy, tôi quay ngoắt 180o không thèm hỏi lấy mộtlời: - Ôi! Anh… Nàng tuyệt vọng kêu lên, tiếng kêu nghẹn ở cổ” [41, 80].

Để rồi sau lần gặp mặt định mệnh không thành đó, không giãi bày đợc nỗi oankhuất cùng ngời yêu nàng đã phải ôm đau đớn, dày vò mãi trong lòng cho đếnkhi nàng đi về với cõi vĩnh hằng mà cha có một cơ hội nào gặp lại anh đểmong anh hiểu “Tôi xin đơn vị nghỉ phép lần theo địa chỉ nàng ghi trong th vàtìm đến nơi nàng hi sinh Ngời ta kể lại rằng: Đơn vị thông tin của nàng áp sát

bờ sông Vàm Cỏ thì bị địch truy kích Liên lạc mất, nàng xung phong bơi quasông trong đêm để nối lại đờng dây, lúc bơi trở về bị địch phát hiện, chúng rắc

đạn xuống sông nh ma, nàng bị trúng đạn xác trôi dạt đi đâu xuống phía hạnguồn” [41, 83]

ở tuổi ba mơi chín, chị Miên trong Hoài niệm của Đàm Quỳnh Ngọc nhớlại cuộc đời mình trong ba mơi chín năm trớc ở đó với nhiều đổi thay, nhiềusóng gió của cuộc đời chị đã trải qua, đấu tranh, chống chọi, thành công lẫnnhững lần thất bại, đợc yêu và bị mất ngời mình yêu…ở đó có một mối tình

mà chị cứ ray rứt mãi Nền kinh tế mở, cuộc sống thời thị trờng khó khăn,

đồng lơng còm cả tháng của anh - ngời yêu chị không lo nổi cho gia đìnhcùng ngời mẹ già đau yếu nằm viện Chị giúp đỡ, anh từ chối không nhận

“Anh không nhận tiền của chị, anh bảo: “Anh quen biết em đến mấy năm rồi,vẫn cha lo đợc cuộc sống cho em, có lẽ…” Anh ngập ngừng, chị đã hiểu đợc ýanh… Đám cới của anh cùng “cô gái quần áo” chị không đến, chị ngồi hànggiờ với tấm thiệp hồng và lá th vẻn vẹn ba chữ: “xin lỗi em”” [46, 68] Khôngphải họ không còn yêu nhau mà phải xa nhau Họ xa nhau vì một điều đơngiản của cuộc sống cơm áo, gạo tiền không thể làm ngơ Họ nghèo, hoàn cảnhlàm cho cái nghèo ấy càng trở nên túng bấn, khó khăn hơn Anh không lo đợccuộc sống cho chị cũng nh cho gia đình mình và anh đã chọn một giải pháp là

hi sinh tình yêu với chị Tình yêu đã không thắng quy lật sinh tồn, khôngthắng đợc những lo toan vụn vặt của đời sống kinh tế thờng nhật Và họ mấtnhau để rồi bây giờ khi cuộc sống ấy đã qua, một cuộc sống mới tốt đẹp đangtới chị lại hoài niệm về quãng đời đã qua của mình với một tình yêu còn giangdở

Nhân vật Thi trong Thời gian sống (Phan Tứ) cũng có một tình trong

sáng, ngây thơ không toan tính với Tứ Tình yêu đó cũng không đi đến đâu khingời cô yêu không nói gì với cô mà đi mãi vào cõi vĩnh hằng Khi cô tìm đếnnhà thì đã không còn gặp đợc anh nữa Nhiều lời đồn về cái chết của Tứ, cóngời còn nói anh bị chết đói sau khi mẹ anh qua đời cha bao lâu “Thi khôngtin! Và càng không tin là Tứ đã chết đói Tứ đã sống rất nhiều Sống mà biết

đợc thời gian sống Sống mà đếm đợc thời gian đi băng sự thay đổi sắc màucây cỏ xung quanh, và giữ lại đợc cả tiếng động vỗ cánh của đàn chim bay,

tiếng vang trái tim khát vọng của chính mình” [46, 257] Trong Ngời về ngàn

phố của Nguyễn Thị Phớc, cô gái hai mơi lăm tuổi, cái tuổi thật đẹp cho tình

yêu, chị có một tình yêu đẹp, tràn đầy hạnh phúc Nhng không hiểu vì sao, vì

lý do gì mà anh phản bội chị Chị cứ dằn vặt và suy ngẫm mãi xem liệu cóphải là do số mệnh không? “Liệu có số mệnh không, khi chỉ vì bộ hồ sơ chị

bỏ quên mà hai ngời xa nhau? Làm sao chị lại quên một thứ quan trọng nh thếnếu không phải là tạo hóa sắp đặt? Anh đã không kịp, không nhớ, hay khôngcần cài cửa? Ngời phụ nữ ấy là ai? Đến trớc hay sau chị? Trông quần áo có vẻkhông đắt tiền Họ thì thầm lời yêu ở nơi mà gần suốt đêm qua chị trằn trọctrong khi anh đốt thuốc liên tục trên đi văng…” [38, 7] Chị muốn quên,không muốn nghĩ đến, không muốn mình có quá khứ, nhng lại không thể vứtquá khứ đi đâu đợc “Nó cứ thờng trực trong chị, hễ có dịp là nó bắt chị nhớlại - cái cuốn phim cuộc đời lê thê ấy” [38, 6] Tình yêu chân thành, trongsáng, nhiệt huyết chỉ trong phút chốc chẳng rõ nguyên do vụt bay đi, đổ vỡlàm lòng chị day dứt đau đớn mãi không thôi Không lý giải đợc cho sự đổ vỡcủa một tình yêu đẹp đầy lòng tin tởng Chị chỉ còn cách nghĩ quy cho sốphận Chỉ có số mệnh, chỉ có thế mới tạo nên cảnh ngang trái mà chị đã chứngkiến sau một tiếng chia tay anh để rồi hai ngời phải xa nhau mãi Chỉ có sốmệnh, chỉ có tạo hóa mới làm đợc điều đó và chỉ có số mệnh đến bất ngờ nh

thế nên con ngời mới không chống đỡ đợc Chị Hồng trong Dấu vết đỏ

(Nguyễn Thị Phớc) một ngời phụ nữ ở tuổi trung niên có một gia đình êm ấmhạnh phúc Chồng hiền lành, yêu vợ thơng con, về hu mà vẫn còn “tráng kiện”khỏe khoắn, sống có trên có dới, có trớc có sau Ai cũng nghĩ đời chị thế làhạnh phúc sung sớng rồi Không ngờ khi xem ti vi nhìn thấy ngời yêu cũ dẫnsinh viên đi thi, ký ức tình yêu cũ lại trở về Nay có cô em gái vào Nam côngtác chị lại nhờ tìm đến chỗ Hoàng - ngời yêu cũ của chị để xem cuộc sống củaanh thế nào? Nghĩa là suốt những năm qua ngoài cái vỏ sung sớng, hạnh phúcbên chồng, bên con trong sâu thẳm trái tim mình chị Hồng vẫn canh cánh mộtnỗi niềm về một tình yêu xa không thành Giờ đây chị vẫn muốn Hoàng nhớ

đến chị dù chỉ một lần “Không Nhng chị muốn Hoàng nhớ đến chị, một lầnthôi, chị cũng không muốn tin là mình không còn dấu tích gì trong cuộc đờianh ấy Em gặp, chỉ nói em là em chị, rồi em đi, thế thôi!” [38, 23] Chị đãchờ anh suốt mời năm sau ngày miền Nam giải phóng Chị luôn hớng đến anh,khắc khoải trăn trở giữ tâm mình trong sáng để xứng đáng với tình yêu củaanh Thế mà anh không quay lại, nhng chị vẫn tin anh, tin vào tình yêu đó Chịnghĩ chắc là vì lý do gì đó chứ anh là ngời rất chân thành không thể lừa dối chị

đợc Tình yêu chân chính làm con ngời ta có những cách nghĩ mà ngời ngoàicuộc không bao giờ hiểu đợc Chị cha bao giờ quên anh, chị không yêu ai đợc

nh đã yêu anh Mặc dù không có lời giải thích nào của anh từ ngày anh đi bỏlại chị cùng tình yêu vào chiến trờng Miền Nam cho đến khi hết chiến tranhanh đã là một tiến sỹ dạy ở một trờng Đại học ở phía Nam Chị vẫn không hốihận, không trách móc, chị chỉ có những đêm mất ngủ, khóc thầm, khắc khoải

trong vẻ bề ngoài “an nhiên”… “Tôi” trong Nỗi đau trần thế (Lu Thanh Trà)

một cô gái lớn lên trong gia đình theo đạo thiên chúa không hạnh phúc Ngời

mẹ bỏ đi theo một tình yêu mới, bỏ lại gia đình cùng đứa con gái mới nămtuổi Cuộc đời cô từ ngày không có mẹ đã chuyển sang một trang khác Ngờicha tách cô ra khỏi kiếp trần, bắt cô bớc vào kiếp tu hành năm cô mời ba tuổi

Ba cô muốn cô gửi linh hồn cho chúa, xa rời kiếp con ngời bình thờng trongnhức nhối khổ đau Thế nhng bản chất của tình yêu không phải lúc nào cũngtheo lý trí và toan tính của con ngời Đến với thánh đờng mới, đến nơi đấtchúa mới nhng lòng cô đã ngoại đạo từ khi mẹ cô bỏ đi Tình yêu đầu trongsáng lớn dần trong cô Cô gửi tình yêu ấy cho chính cha đạo - một ngời đàn

ông ba mơi tám tuổi “Cha Juye tiếp tục câu hỏi còn dở: niềm tin của con đã

về với chúa cha? Tôi cời, nhìn đăm đắm về phái cha, cha cụp mắt xuống, tôitrả lời: tại sao anh lại che dấu mình, tại sao anh không dám nói gì Cha Juye đ-

a tay bịt miệng tôi, anh có thể không cho tôi nói nhng anh có bịt đợc lòng anhkhông? Niềm tin là gi? Niềm tin là giữa con ngời với con ngời Cha Juye táimặt, tôi không nói to nữa, ngồi xuống nói chỉ đủ tôi và anh nghe, vừa đủ chomột cuộc tình: Đừng quên bản năng sinh tồn của con ngời Em sẽ giành choanh nụ hôn đầu tiên, những nụ hôn nồng thắm, nụ hôn của mối tình đầu trongsáng nh tiếng chuông nhà thờ… Ngày tôi hết hạn trong nhà tu kín cũng làngày tôi không bao giờ gặp lại anh nữa Bên tợng Chúa anh đã thở hơi thở cuốicùng Tôi run lên đau khổ, dày vò, anh đã vì tôi, đã ra đi” Tình yêu đầu khôngthành tôi ra đi, vô hồn tìm đến biển hiến mình cho biển Nhng số mệnh cuộc

đời không chỉ có thế, có ngời đã cứu tôi, đa tôi trở lại cuộc đời để còn nếm trảinhững nỗi đau, những xô bồ của cuộc sống vẫn đang tiếp diễn Mỗi tác giả,mỗi một tác phẩm, mỗi một số phận đều khác nhau, không trộn lẫn Tình yêucủa họ cũng muôn màu, cuộc sống của họ cũng vạn trạng nhng khi đọc ta đềucảm nhận đợc sự đổ vỡ, không vẹn nguyên trong tình yêu của những con ngời

đó Hàng trăm kết thúc khác nhau cũng nh hàng vạn khúc mắc… nhng kết cục

họ xa nhau, mất nhau, không đến đợc với nhau để tình yêu dang dở Những lolắng tởng nh vụn vặt hàng ngày, những sóng gió của đời sống kinh tế đã xô

đẩy kéo theo họ lùi xa nhau, mất nhau Để rồi đau khổ, để rồi luyến tiếc và cảhối hận.

2.1.2 Cách thể hiện vấn đề tình yêu - hôn nhân - hạnh phúc gia đình trong truyện ngắn Nghệ An sau 1986

Hạnh phúc gia đình cũng là một vấn đề lớn song song tồn tại cùng tìnhyêu Văn học bao giờ cũng có sự tìm tòi, một cuộc tìm kiếm đầy đau khổ và lo

âu Càng đi tìm càng lo âu, văn học càng có khả năng tiếp cận chân lý nghệthuật và đạt đến tinh thần dân chủ Truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đếnnay với tinh thần chung là “cởi trói” cho các nhà văn thì mọi vấn đề liên quan

đến con ngời, liên quan đến cuộc sống đợc đặc biệt chú ý Trớc đây trong vănhọc cách mạng của cả nớc nói chung thì vấn đề tình yêu, hôn nhân, gia đìnhkhông đợc chú trọng nhiều Tình yêu lứa đôi với ý nghĩa là cuộc sống cá nhântrớc đây không đợc khuyến khích chỉ đợc xem nh một phẩm chất, một vẻ đẹptâm hồn của con ngời cách mạng, nó không còn là tình yêu riêng t nữa Sauchiến tranh ngời ta bắt đầu quay trở lại chăm chút cho tổ ấm của riêng mình.Mặt khắc, văn học sau bớc chuyển mình âm thầm mà dữ dội đang lắng đọnghơn, đích thực hơn Ngời đọc cũng muốn trở lại sự bình tâm, mong tìm thấy ởvăn học một cái gì đó thiết tha, nhân ái hơn và “đời hơn” Thực tế các nhà vănkhi nói đến chuyện tình yêu, hạnh phúc gia đình đều tập trung vào phụ nữ.Trong truyện ngắn Nghệ An giai đoạn từ 1986 đến nay ta thờng thấy một nỗibuồn lan tỏa trong từng câu chữ, nỗi buồn của tình yêu không thành, không tới

đợc bến bờ hạnh phúc, nỗi buồn của sự dang dở, đổ vỡ, chia xa của hạnh phúclứa đôi Bi kịch tình yêu ẩn trong từng cuộc đời, số phận của mỗi ngời phụ nữ

nh những ngời suốt đời săn tìm một tình yêu đích thực nhng lại thất bại, nhữngcô gái trẻ yêu say mê nhng lại bị phản bội, lừa dối hoặc thờ ơ vô trách nhiệm.Các nhà văn đã thực sự đau đớn khắc khoải cùng nhân vật trong hành trình tìmkiếm tình yêu và hạnh phúc

Đằng sau những câu chuyện, những cảnh đời, những con ngời mải miết

đi tìm tình yêu và hạnh phúc gia đình nhng vì lí do nào đó mà gặp thất bại Những nhân vật trong tác phẩm là bóng dáng của những con ngời trong xã hộihôm nay Cuộc sống càng phát triển với bao biến cố, phức tạp thì càng ít cơhội cho tình yêu nảy nở Khi cuộc sống không còn tồn tại tình yêu, quan hệgiữa con ngời với con ngời trở nên lỏng lẽo thì đó là điều thực sự đáng báo

động Thiên nhiên nơi mảnh đất xứ Nghệ này còn đầy những khó khăn, đờisống kinh tế cũng không khá hơn gì, con ngời nơi đây xuất hiện trên trangsách có lẽ vì thế mà cũng khô cằn, nghèo túng, thiếu thốn… nh chính mảnh

đất này vậy Song tình yêu, tình ngời của họ thì không thế Nó thể hiện mộtkhát vọng sống lớn lao, một giấc mơ về tình yêu và hạnh phúc gia đình đến

cháy bỏng không nguôi dù còn khó khăn Đây cũng là một nét tính cách đặctrng của con ngời Nghệ An - nghèo nàn, cộc lốc, khô cứng nhng ẩn trong đó làmột tâm hồn biết nói yêu thơng, bao dung, vị tha và luôn hớng tới vơn lên cáithiện mỹ Rõ ràng khi viết về tình yêu và hạnh phúc gia đình, vẫn tởng đó làmột cõi riêng t nhng các nhà văn đã gợi lên những vấn đề mang tính thời sự,

có tính chất xã hội sâu sắc Tình yêu luôn tồn tại trong sự giằng xé của nhữngmâu thuẫn rất đời, rất ngời: vị tha mà ích kỷ, mạnh mẽ mà yếu đuối, bình yên

mà bất ổn, hi vọng - thất vọng, trong sáng - trần tục, đam mê - tỉnh táo, lãngmạn - thực tế, hạnh phúc vô biên và đớn đau cũng tột cùng Vờn yêu khôngphải lúc nào cũng đầy hơng thơm mật ngọt, ở đó có thể có những đớn đau,những mất mát, bi kịch

Trong truyện ngắn Nghệ An từ 1986 đến nay, gơng mặt của hạnh phúc

và các sắc thái của tình yêu trong hôn nhân, gia đình đợc thể hiện phong phú.Trong cuộc sống riêng t này, con ngời thờng “trút bỏ bộ cánh xã hội” hành

động theo động cơ bên trong sâu kín và tính ngời của nó bị thử thách nhiềuhơn và ít bị che dấu hơn Có một điều rất lạ chung cho các tác phẩm truyệnngắn Nghệ An viết về đề tài này là không miêu tả những gia đình đầy đủ, vui

vẻ, những gia đình hạnh phúc lý tởng mà họ quan tâm đến những số phận,kiếp ngời sống và tồn tại trong những gia đình với nhiều nỗi niềm, dằn vặt,suy t Họ nhìn thấy trong gia đình những điều rạn nứt, mối quan hệ vợ chồng,con cái bắt đầu lỏng lẻo Bắt đầu cảm thấy sự bất ổn trong gia đình, xuất hiện

ý thức cá nhân, nhiều yếu tố riêng t bắt đầu cựa quậy Họ cứ cố nhoài mình ra

sự ràng buộc gia đình để kiếm tìm một điểm tựa mới, một lý tởng mới cho

cuộc sống Nhng kết quả họ luôn gặp bất trắc Bà Kỳ trong Thời gian sống

(Phan Nam) một ngời phụ nữ đợc sống trong một gia đình giàu có đủ đầy,không thiếu thốn, có chồng làm to Thế nhng, cuộc sống ấy cứ nh dần bópnghẹt bà Bà cảm thấy lạc lỏng, nhỏ bé, cô đơn trong ngôi nhà rộng lớn màthiếu tiếng ngời và nhàm chán ấy Bà tự xem mình nh ngời ở trông nhà chochồng Rồi những cuộc cãi vả, những điều qua lại, những niềm vui đời thờngmất dần trong bà trong gia đình này “Bà im đi! Ông càng làm to thì vợ concàng hết nhờ! Bà còn thiếu gì nữa? Tôi chỉ cần ông Tôi không cần những thứ

ấy Ngày xa ông đối với tôi nh thế nào, bây giờ ông có nh vậy không! Bà điênrồi! Tôi điên rồi đấy - Bà Kỳ khóc tức tởi” Điều bà mong mỏi không phải làtiền, là quyền của một ngời chồng thờ ơ, bận bịu sáng tối Điều mà bà Kỳmuốn ở ông Kỳ trong gia đình này là những gì đã có của ngày xa, đó là cuộcsống tình yêu, sự quan tâm, lo lắng, chia sẻ Cuộc sống càng d đầy thì hạnh

húc gia đình lại càng xa dần họ Nỗi đau trần thế của Lu Thanh Trà là câu

chuyện của một gia đình đang sống hạnh phúc rồi ngời vợ bỏ ra đi không vì lí

do gì khi đứa con gái mới lên năm tuổi Ngời cha mất đi ngời vợ, con thì mất

đi ngời mẹ Ngời đàn ông mất vợ trở nên lầm lì, không nói “Ba không nói gì,

ông thức hàng đêm ngồi đốt thuốc, những lọn thuốc mẹ rất ghét, nhng mẹ đirồi có ai nói đợc ba thôi hút đâu” [46, 174] Con mất mẹ trở nên lạc lỏng, côicút, mất phơng hớng, cô bé mời ba tuổi bớc vào kiếp tu hành ở trờng dòng vìngời cha lo sợ đứa con gái của mình giống vợ, rồi cũng bỏ chồng, bỏ con “…Năm năm trời tôi không nhận đợc tin ba, nớc mắt của tôi đã rơi thành thác hayghềnh? Sau này tôi mới hiểu ba đã tách tôi ra khỏi kiếp trần, ba muốn tôi gửilinh hồn cho chúa, xa rời kiếp con ngời trong nhức nhối khổ đau Ba sợ tôigiống mẹ bỏ chồng, bỏ con mà đi không ngoái lại, mà không nhớ thơng” [46,174] Sự tan vỡ hạnh húc gia đình của cô bé năm tuổi đã kéo theo một quãng

đời đau khổ, dằn vặt lo lắng của ngời cha Sự mất mát tuổi thơ của đứa trẻ vàmột tơng lai bình thờng của cô Số phận nghiệt ngã khi đa cô thoát khỏi trờngdòng, thoát khỏi kiếp tu hành thì cũng là lúc cô bị xoáy sâu vào cạm bẩy cuộc

đời Nơi cô đợc cứu sống sau lần tự vẫn không thành lại là nơi cô bị mất đI sựtrong trắng của ngời con gái và cũng là nơi cô gặp lại mẹ của mình nhng vớicơng vị là mẹ chồng tơng lai Cô đau đớn chạy về phía biển nh tìm một giảithoát “Nhng sự đời thờng thấy trò đùa dai của tạo hóa, tôi thấy ngời đàn bàkia nh hóa dại khi thấy tôi, linh cảm của ngời mẹ, bà nói với tôi trong đau đớntột cùng: hãy tha thứ cho mẹ Tôi chạy nh bay ra biển, có lẽ biển lần này sẽ cumang tôi” [46, 180]

Câu chuyện nhà ông Quyết trong Nắng chiều màu vàng thu (Ngô Trí

Tuyển) cũng là một câu chuyện buồn Vợ ông Quyết không chịu đợc cảnhnghèo nàn, khốn khó nên đã bỏ chồng, bỏ con theo ngời tình cũ trên thị xã rấtgiàu sang để lại ông với cảnh “gà trống nuôi con” trong khó khăn đằng đẵng

“Năm ấy, sau khi ông phải nghỉ việc theo Nghị định 179 Không có việc làm,gia đình nghèo kiết xác, sức khỏe ông Quyết sa sút tệ hại… Vợ ông khôngchịu nổi cảnh nhà khốn khó và một ngời chồng đau ốm liên canh hồ điệp, đã

bỏ các con lại cho ông, đi theo ngời tình cũ rất giàu sang ở trên thị xã” [40,182] Không gục ngã, không buông xuôi cho số phận, ngày lại ngày ông hăngsay làm việc, kiếm tiền nuôi sống cả bốn bố con và chăm lo việc học hành cho

lũ nhỏ May mắn, hạnh phúc của ông là tình thơng yêu đùm bọc của lánggiềng, bà con hàng xóm giúp đỡ nhất là những lúc ông ốm đau, bệnh cũ thời

“xẻ dọc Trờng Sơn đi cứu nớc” tái phát Đây cũng là một nét đẹp trong vănhóa ứng xử của con ngời xứ Nghệ Nét đẹp của lối sống cộng đồng, tình làngnghĩa xóm bao đời Khi hạnh phúc gia đình bị lung lay con ngời cần một nơi

để nơng tựa và với ông Quyết thì gia đình ông bà Nhiệm và bà con chòm xóm

là chỗ dựa để ông sống và nuôi dạy tốt các con ông Ngợc lại, trong Sự tích

sông Hiếu (Hoàng Chỉnh) ta lại tìm thấy một tình yêu đôi lứa trong sáng, thuỷ

chung của Lang Chung và Vi Hà Sau khi bị con quái vật Hổ xám bắt chanàng và cha Lang Chung để uy hiếp bắt nàng phải lấy nó Vi Hà đã tơng kế tựu

kế lừa Hổ xám để hắn ăn gai bồ kết vào bụng rồi bỏ chạy, gieo mình xuốngdòng sông Xanh để giữ gìn trinh tiết và bảo vệ tình yêu của mình với LangChung Còn Lang Chung sau khi đi đánh giặc về, lập đợc công lớn đợc vuaban thởng về quê đón vợ và cha ra kinh hởng lạc Nghe tin dữ chàng từ bỏ tấtcả ở lại quê nhà chăm sóc, phụng dỡng hai ngời cha Khi hai ngời cha mấtchàng cũng ra dòng sông Xanh, khúc sông nơi nàng Vi Hà chết, gieo mìnhxuống Đó là một câu chuyện có phần thiên về truyền thuyết, h cấu, nhng tacũng thấy đợc cái hạnh phúc của con ngời khi mọi thành viên trong gia đìnhbiết sống, đấu tranh, gìn giữ niềm vui và hạnh phúc chung Có tình thơng yêucủa mỗi thành viên trong gia đình là ta đã có sức mạnh to lớn “Ngọc Hoàngbiết hai ngời con đã chết vì cha nên cho đổi tên con sông Xanh, (đoạn từhuyện Quế Phong, Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn và Tân Kỳ) gọi là sông Hiếu” [46,

98] Chị Hoa trong Khúc sông hai đò (Hoàng Chỉnh) một Dảng viên gơng

mẫu, một ngời phụ nữ đảm đang, chịu thơng chịu khó, có chồng là liệt sỹ Sauchiến tranh chị xây dựng lại gia đình với anh Đại - một thơng binh cũng từchiến trờng ra Rồi cuộc sống mới với cơng vị mới, xã hội mới Đại thay đổitính nết, làm những điều xằng bậy, chớng tai gai mắt, làm tổn hại đến uy tíncủa Đảng của ngời cán bộ… Gia đình đang yên ấm hạnh phúc trở nên sónggió Hạnh phúc gia đình rạn nứt khi chị Hoa không chấp nhận đợc chồng -một Đảng viên - một cán bộ…lại vi phạm đạo đức làm ngời, chị Hoa đã mạnhdạn đấu tranh với chồng Còn anh Đại vì quyền lực vì những ham muốn nhỏnhen của cuộc sống đời thờng rồi vin vào mác thơng binh với vết thơng cũ táiphát hành hạ làm nhục vợ và có ý định lấy cô Nguyệt bán cửa hàng Hợp tácxã gia đình rạn nứt, tình cảm vợ chồng bị xem nhẹ, coi thờng.“Mới đâylại có

đơn tố cáo anh ta gọi một cô giáo dạy trẻ về nhà dở thói bờm xờm Rồichuyện rợu say lao xe xuống cống Rác tai lắm Nhng nghiêm trọng hơn cả làchuyện khi thực hiện nghị định hăm hai, tiến hành phê bình Đảng viên, chịHoa mạnh dạn đấu tranh với chồng (kể một số vi phạm của anh Đại trong điều

lệ Đảng) thì tối ấy, anh đã thành thú tính Tôi nói anh bỏ qua chứ anh ta bắtchị Hoa trần truồng đứng trong phòng suốt đêm, rồi bắt cúi xuống liếm chân,xin lỗi đã làm nhục chồng” [44, 195]

Ta thấy rõ rằng, trong truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay đềtài tình yêu, hôn nhân hạnh phúc gia đình đã đợc đề cập đến nhiều Nhữngmảnh đời, những số phận, những hoàn cảnh cũng nh những bi kịch khác nhau

cứ hiện lên trên từng trang sách Nhng, có cái chung nhất mà chúng ta cảm

nhận đợc là phần lớn các bi kịch, rạn nứt trong quan hệ nam nữ, gia đình đềuxuất phát từ cơn gió mới của thời kỳ kinh tế thị trờng Khi xã hội thay đổi, conngời đợc tự do hơn trong cách nghĩ, cách sống, ấy là lúc con ngời không cònphải dè chừng, không còn giới hạn và đôi lúc vì sự xô bồ của cuộc sống mà vôtình họ bị cuốn theo lúc nào không biết Chỉ biết rằng khi nền tảng gia đìnhbắt đầu rạn nứt hoặc hôn nhân bị tan vỡ thì con cái phải chịu đựng nhiều hơncả nỗi đau, thậm chí đó là một tác động to lớn làm tổn thơng đến tâm hồn nonnớt của chúng Rõ ràng gia đình là tổ ấm, là nơi kiến tạo những tâm hồn,những đứa trẻ nhng vì lí do nào đó mà gia đình tan vỡ thì sẽ có ảnh hởng rấtlớn đến con cái không chỉ trớc mắt mà cả lâu dài mai sau Đây là vấn đề ảnhhởng và làm mất dần những mảng màu tơi đẹp của cuộc sống trong xã hội.Tình yêu cũng vậy, nếu không khéo nó sẽ làm cho con ngời trở nên ích kỷ,hẹp hòi, nhỏ bé và cũng có nguy cơ tạo nên những hận thù thiếu tình ngời.Nhìn chung các tác giả truyện ngắn Nghệ An giai đoạn này đã chú ý đếnchủ đề tình yêu, hôn nhân, hạnh phúc gia đình trong cuộc sống mới, cuộcsống đa chiều, đa diện; họ khám phá con ngời trong muôn mặt của cuộc sống

đời thờng Vì thế truyện ngắn của họ ngày càng áp sát hiện thực, thấm đẫmhơi thở của cuộc sống Đây là nét khởi sắc và đáng ghi nhận của truyện ngắnNghệ An giai đoạn 1986 đến nay

2.2 Những vấn đề đạo đức, thế sự, đời t và những khát vọng đợc sống, cống hiến

Không chỉ ở truyện ngắn Nghệ An mà cả nền văn xuôi Việt Nam từ sau

1975, đặc biệt là từ 1986 đến nay đã có những khởi sắc và những “tín hiệumới” Cuộc chiến lùi vào dĩ vẳng, con ngời cũng nh cuộc sống đã và đang dầnquen với quỹ đạo mới Văn học cũng thế, đặc biệt là văn xuôi đang chuyểndần từ t duy sử thi sang t duy tiểu thuyết Cảm hứng sáng tạo chuyển từ ngợi

ca, tự hào, khâm phục đến chiêm nghiệm, lắng đọng, suy t Thay vì cách nhìn

đời, nhìn cuộc sống đơn giản rạch ròi, thiện - ác, bạn - thù, cao cả - thấp hènthì nay con ngời và cuộc đời đợc nhìn nhận, đánh giá dới cái nhìn đa chiều,phức tạp hơn Những vấn đề liên quan trực tiếp dến lịch sử, vận mệnh dân tộcdần đợc nhờng chỗ cho đề tài đời t, thế sự và đặc biệt là vấn đề đạo đức conngời trong thời đại mới

Thời đại, lịch sử xã hội thờng chi phối đến quan điểm thẩm mỹ văn học.Khi cả nớc đang hừng hực khí thế của cuộc chiến giữ nớc vĩ đại thì cách nhìn,cũng nh quan niệm trong nghệ thuật gắn liền với khí thế đó Sau chiến tranh(sau 1975) đặc biệt là sau đổi mới, khi xã hội đang dần chuyển mình sang thời

kỳ mới, một xu thế mới thì cách nhìn con ngời cũng dần thay đổi Văn học

tr-ớc 1975 thờng gắn cái nhìn con ngời trong mối quan hệ cộng đồng, mang yếu

tố sử thi, xả thân vì nghĩa lớn Đó là đời sống tập thể, không gian cộng đồng

đáng kể hơn là đời sống riêng t, khuôn viên gia đình Con ngời sống trongquần thể, ít có dịp đối diện với bản thân, sống với chính mình Con ngời xã hội

và con ngời riêng t có lúc không trùng khít

Sau 1975, đất nớc thống nhất, Đảng và nhà nớc đã có nhiều chính sáchtiến bộ để cải tạo và kiến thiết lại xã hội Văn học cũng nh nhiều vấn đề kháctrong xã hội bắt đầu có nhiệm vụ mới Sáng tác văn học giai đoạn này bắt đầuchú trọng đến những vấn đề mới đặc biệt là quan niệm và cách nhìn về conngời cá nhân đợc điều chỉnh dần, hợp lý hơn, đúng đắn và sâu sắc hơn Cácchủ thể đã khám phá và phát hiện quá trình hình thành nhân cách con ngời dớitác đông và chi phối của các yếu tố xã hội phức tạp và đời sống đa chiều hômnay Cuộc sống đa chiều trong một xã hội mới phức tạp khiến cho con ngờiphải đối mặt với nhiều vấn đề mới trong xã hội Vấn đề mà họ quan tâm là bộmặt tinh thần, đạo đức của con ngời chứ không phải bộ mặt xã hội thời kỳ đó.Cha bao giờ, con ngời với tất cả các mối quan hệ xã hội của mình, thân phận

và cuộc đời của mình đợc phản ánh một cách đầy đủ và sinh động trên nhữngtrang sách nh ở giai đoạn này Con ngời cá thể trong văn học thời kỳ nàykhông phải là những con ngời của chủ nghĩa cá nhân, của cái tôi cực đoan, coithờng mọi thiết chế đạo đức, không chịu sự chi phối của đời sống xã hội Conngời cũng không còn mang màu sắc, ý nghĩa cộng đồng sử thi nh văn học thời

kỳ trớc nữa ở đây, con ngời cá nhân đợc giải quyết thỏa đáng trong mối quan

hệ mật thiết với xã hội, cộng đồng Đằng sau số phận của mỗi cá thể là nhữngvấn đề mang ý nghĩa nhân sinh của thời đại

Nếu nh trớc đây mảng hiện thực về số phận của từng cá nhân con ngờihầu nh bị bỏ quên Con ngời luôn đợc đặt trong mối quan hệ với tập thể, cộng

đồng thì nay đã khác Con ngời đợc nhìn dới cái nhìn mới mẻ hơn, gần gũi và

“đời” hơn Vấn đề đời t, đời thờng và thế sự đạo đức đợc đặc biệt chú ý đến.Mọi vấn đề của cuộc sống, các mối quan hệ xã hội của con ngời …đợc cácnhà văn quan tâm, khai thác và đa vào trang sách kể cả những vấn đề nhỏ nhặtnhất, bình thờng nhất Có thể nói, trong truyện ngắn sau 1975, đặc biệt là từ

1986 đến nay, mỗi cá thể, mỗi con ngời, từng mảnh đời riêng biệt dù âm thầmlặng lẽ hay ồn ào sôi động đều đợc nhìn nhận trong những môi trờng đời sốngbình thờng nhất từ đó cho thấy một thế giới nhân vật đa dạng và phức tạp.Bằng nhiều cáchkhai thác khám phá riêng thế giới tâm hồn của con ngời đợccác nhà văn đi sâu tìm hiểu Các nhà văn đã tìm thấy đợc ở mỗi cá nhân nhữngcung bậc tình cảm: vui buồn, hạnh phúc, đau khổ, những hi vọng khao khát,

đam mê Con ngời dới thời đại lịch sử mới, xã hội mới có nhiều biến đổi ởgiai đoạn này khi con ngời trong xã hội Việt Nam mới đang đến gần hơn với

cuộc sống mới - tự do hơn, xô bồ hơn và phải tự khẳng định mình nhiều hơn.Chính vì thế, con ngời xuất hiện trong các sáng tác truyện ngắn là con ngờitrần thế ở cõi nhân gian với tất cả chất ngời tự nhiên của nó: tốt đẹp - xấu xa,thiên - ác, yêu - ghét, ánh sáng - bóng tối, cao thợng - thấp hèn, hữu thức - vôthức Con ngời đứng trên đờng phân giới mỏng manh giữa hai cực đối lập vừachối bỏ lại vừa chung sống với nhau Không gian mà con ngời thời kỳ nàysinh sống, tồn tại không còn là những chiến hào, những hầm bí mật hay nhữngchiến trờng rộng lớn với những tiếng súng, bom đạn… mà nay nó đợc bó hẹpkéo về những khuôn viên gia đình, những góc sân, những gian bếp nhỏ, chậtchội,… Tất cả có thể rất bé nhỏ, bị thu hẹp lại song vẫn đủ để bộc lộ tínhcách, bản chất của từng con ngời.

Có thể thấy rõ chủ đề đạo đức thế sự, đời t và những khát vọng sống,cống hiến của con ngời chiếm một vị trí khá lớn trong các sáng tác của cáccây bút sau 1975 Nằm trong dòng chảy chung đó truyện ngắn Nghệ An từ

1986 đến nay cũng đã u ái dành một phần nhất định cho chủ đề này Các tácgiả truyện ngắn Nghệ An cũng đã đi sâu khai thác, tìm hiểu, phản ánh nhữngkiếp ngời, những số phận trong mối quan hệ mới của xã hội Những cuộc đời,những số phận đã đợc đa vào trang sách với những lo toan, dằn vặt trong cuộcsống xã hội mới Có những lúc vì cạm bẫy cuộc đời, vì những phút yếu mềmcủa lòng ngời, vì những ham muốn nhỏ nhen đã đẩy các số phận lại gần nhauhoặc xa nhau ở đó các vấn đề đạo đức, quan hệ cuộc sống đợc quan tâm khaithác Các vấn đề mang tính cục bộ, mang yếu tố văn hóa địa phơng đợc cáctác giả khai thác triệt để

Trong giới hạn của luận văn này khi đi vào tìm hiểu, nghiên cứu đặc

điểm truyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay chúng tôi quan tâm đếnvấn đề đạo đức, thế sự đời t cũng nh khát vọng đợc sống cống hiến của conngời trong tình hình xã hội mới nh một đặc điểm nổi bật Đây không phải làmột đặc điểm riêng của truyện ngắn Nghệ An mà nó nằm trong xu thế chungcủa văn học dân tộc sau 1975 Tuy nhiên, trong cái chung của xu thế pháttriển văn học dân tộc truyện ngắn Nghệ An đã có đợc những đóng góp cũng

nh tiếng nói riêng mặc dù so với văn học cả nớc thì truyện ngắn Nghệ An cha

có nhiều tác phẩm xuất sắc trong đề tài này

2.2.1 Vài nét về chủ đề đạo đức thế sự, đời t và khát vọng đợc sống, cống hiến trong truyện ngắn Nghệ An sau 1986

Vấn đề đạo đức, thế sự, đời t cùng khát vọng đợc sống và cống hiến trongtruyện ngắn Nghệ An giai đoạn 1986 đến nay đợc thể hiện trên nhiều khíacạnh khác nhau với hệ thống tác giả, tác phẩm rất phong phú, đa dạng ở đó

từng kiếp ngời, từng thân phận, từng hoàn cảnh, từng vấn đề… đợc đặc biệtquan tâm, khai thác dới ngòi bút của các nhà văn Nghệ An Những vấn đề liênquan trong mối quan hệ gia đình, thờng là quan hệ giữa vợ chồng, con cái, cha

mẹ Có những gia đình hạnh phúc êm ấm nhng cũng có những gia đình sónggió, thiếu hạnh phúc Điều này đợc các nhà văn miêu tả một cách sinh động,

chân thực qua Đời cỏ (Phan Thế Phiệt); Thung lũng gió (Trần Mạnh Hà); Nỗi

đau trần thế (Lu Thanh Trà); Tiếng gọi đồi lắc, Bãi bồi (Đinh Thanh Quang); Thời gian sống (Phan Nam); Thơng nhớ bạn tôi (Đàm Quỳnh Ngọc)… Những

vấn đề về thân phận, cuộc sống của những kiếp ngời kém may mắn cũng đợc

các tác giả đặc biệt quan tâm, khai thác: Chị Mai, Chuyện của Miên (Bùi Ngọc); Chị Hạo (Phạm Thái Lê); Ký ức buồn (Nguyễn Thị Thanh Hơng); Cô

gái điên, Một chuyện buồn (Đàm Quỳnh Ngọc)…, vấn đề đạo đức thấm đẫm

tình ngời sâu sắc nh: Làng quê xanh thắm (Hoàng Ngọc Hà); Chuyện tình

cuối thế kỷ (Đàm Quỳnh Ngọc); Ngời về ngàn phố, Dấu vết đỏ (Nguyễn Thị

Phớc) ngoài ra những vấn đề về đạo đức, ứng xử, những mối quan hệ mang

tính xã hội cũng đợc các tác giả thể hiện khá rõ: Bà Vạc, Khúc sông hai đò (Hoàng Chỉnh); Mây bạc, Về làng (Nguyễn Thị Phớc); Vết thơng xa (Hồ Ngọc

Quang)… Đặc biệt những vấn đề dự báo về sự tha hóa, xuống cấp của đạo đứclàm ngời cũng đợc các cây bút truyện ngắn Nghệ An quan tâm khai thác nh:

Nớc mắt đen (Đinh Thanh Quang); Khúc sông hai đò (Hoàng Chỉnh); Gió

mùa đi qua (Nguyễn Thị Phớc) Con ngời Nghệ An trong các tác phẩm truyện

ngắn hiện lên đa dạng, chân thực và đời hơn Bên cạnh vấn đề đạo đức xã hộixuống cấp, các mối quan hệ trở nên chằng chịt xô đẩy con ngời vào nhữngvòng xoáy khó lờng thì vẫn còn không ít những mảnh đời, những con ngờiluôn cố gắng sống, sống hết mình để đợc cống hiến cho xã hội để không mất

đi nét đẹp văn hóa truyền thống con ngời xứ Nghệ Không ít những con ngờiluôn luôn sống trong những cuộc đấu tranh với chính mình, ngời thân để giữgìn hạnh phúc, giữ gìn nếp sống gia phong, giữ gìn truyền thống văn hóa ngời

Việt trớc bao sóng gió, cám dỗ của cuộc sống hàng ngày nh trong Khúc sông

hai đò (Hoàng Chỉnh); Gió mùa đi qua (Nguyễn Thị Phớc)…

Nhìn chung vấn đề đạo đức, thế sự, đời t và khát vọng đợc sống cốnghiến là một vấn đề luôn luôn tồn tại trong xã hội và đợc văn học đặc biệt chú

ý, nhất là trong tình hình chung của thời kỳ đổi mới này Truyện ngắn Nghệ

An giai đoạn 1986 đến nay đã rất thành công khi thực hiện sứ mệnh phản ánhvấn đề chung đó của toàn xã hội Mỗi một giai đoạn lịch sử xã hội thì vấn đề

đó có một ý nghĩa riêng Xã hội Việt Nam nói chung, Nghê An nói riêng từ

1986 đến nay có quá nhiều thay đổi cuộc sống mới, nền kinh tế mới, con ngời

với những nhu cầu mới… tất cả tạo nên một diện mạo xã hội mới Văn học cónhững thay đổi trong cách phản ánh, cảm thụ cũng nh nhu cầu thẩm mỹ Dờng

nh các tác giả truyện ngắn Nghệ An hiểu rõ vấn đề đó nên cuộc sống, cũng

nh số phận, các mối quan hệ của con ngời xuất hiện trong tác phẩm giai đoạnnày có phần chân thực, gần cuộc sống đời thờng hơn, giàu giá trị nhân vănhơn, đa con ngời đến với những giá trị mới hơn trong đối nhân xử thế Con ng-

ời hiện lên trong truyện ngắn Nghệ An giai đoạn này gần gũi, thân quen nhvốn có của cuộc sống, nh ta bắt gặp đâu đó trong đời thờng

Với cách tiếp cận mới về cuộc sống và con ngời nh chúng tôi vừa trìnhbày trên, truyện ngắn Nghệ An giai đạn 1986 đến nay hầu nh không bỏ sótmột mảng hiện thực nào của cuộc sống Con ngời ở đây dờng nh luôn phảisống trong sự dằn vặt, khắc khoải về mong muốn đợc hoàn thiện nhân cách,trớc những xói mòn về đạo đức, đạo lý làm ngời trong lối sống mới, xã hộimới và những kiếp ngời với những thử thách mới Đời sống cá nhân con ngời

đợc quan tâm khám phá kỹ hơn, thật hơn, “đời” hơn