Đặc điểm truyện ngắn của Cao Tiến Lê sau 1986

Trong bài ''Nhà văn Cao Tiến Lê: Tôi là người có ''lãi'' khi được hồi sinh cuộc đời''[http//:nhanvattphcm.com.vn/chan-dung], Trần Hoàng Thiên Kim có viết vềcuộc đời và sự nghiệp sáng tác

HOÀNG VĂN THƯỞNG

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN CỦA CAO TIẾN LÊ SAU 1986

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2015

HOÀNG VĂN THƯỞNG

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN CỦA CAO TIẾN LÊ SAU 1986

Chuyên ngành : VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số : 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂNNgười hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐINH TRÍ DŨNG

LỜI CẢM ƠN

Trước hết tôi xin chân thành bày tỏ tấm lòng biết ơn sâu sắc tới thầygiáo - PGS.TS Đinh Trí Dũng - người đã trực tiếp hướng dẫn, tạo cho tôiniềm hứng thú, chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới sự giúp đỡ của nhà văn Cao Tiến

Lê - người đã cung cấp các tài liệu và nhiệt tình cởi mở bày tỏ những nộidung quan trọng liên quan đến sáng tác của nhà văn, giúp tôi có được nhữngkiến thức quan trọng trong quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn sự quan tâm giúp đỡ của các thầy cô giáotrong khoa Ngữ văn - Trường Đại học Vinh, đặc biệt là các thầy cô giáo trong

tổ chuyên môn ngành Văn học Việt Nam, đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôihoàn thành đề tài

Và cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè đã luônđộng viên, khích lệ trong suốt thời gian thực hiện đề tài

Vinh, tháng 10 năm 2015

Tác giả

Hoàng Văn Thưởng

MỤC LỤC

Trang

LỜI CẢM ƠN i

MỤC LỤC ii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp mới của đề tài 5

7 Cấu trúc luận văn 6

Chương 1 NHÌN CHUNG VỀ TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1986 VÀ VỊ TRÍ TRUYỆN NGẮN CAO TIẾN LÊ 7

1.1 Khái niệm truyện ngắn và ưu thế của thể loại 7

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn 7

1.1.2 Ưu thế của truyện ngắn 9

1.2 Những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 11

1.2.1 Bối cảnh lịch sử, xã hội 11

1.2.2 Bức tranh đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 13

1.3 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Cao Tiến Lê 16

1.3.1 Cuộc đời 16

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác 18

1.3.3 Nhìn chung về truyện ngắn Cao Tiến Lê 20

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN CAO TIẾN LÊ TRÊN PHƯƠNG DIỆN ĐỀ TÀI, CẢM HỨNG VÀ NHÂN VẬT 23

2.1 Cách lựa chọn đề tài 23

2.1.1 Chiến tranh và người lính 23

2.1.2 Cuộc sống thời hậu chiến 29

2.2 Cảm hứng sáng tạo 34

2.2.1 Cảm hứng sử thi, ngợi ca 35

2.2.2 Cảm hứng phê phán 42

2.3 Nhân vật 47

2.3.1 Nhân vật người lính trong cuộc chiến 48

2.3.2 Nhân vật người lính sau cuộc chiến 52

2.3.3 Nhân vật con người ở hậu phương 56

2.3.4 Những nhân vật khác 60

2.3.5 Các biện pháp Nghệ thuật chủ yếu thể hiện nhân vật 64

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN CAO TIẾN LÊ TRÊN PHƯƠNG DIỆN TÌNH HUỐNG, GIỌNG ĐIỆU VÀ NGÔN NGỮ 70

3.1 Tình huống truyện 70

3.1.1 Khái niệm tình huống 70

3.1.2 Các kiểu tình huống nổi bật 71

3.2 Giọng điệu 79

3.2.1 Khái niệm giọng điệu 79

3.2.2 Các sắc thái giọng điệu 80

3.3 Ngôn ngữ 86

3.3.1 Ngôn ngữ nhân vật 87

3.3.2 Ngôn ngữ trần thuật 94

KẾT LUẬN 103

TÀI LIỆU THAM KHẢO 105

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Sau năm 1975, đặc biệt là sau 1986, truyện ngắn Việt Nam có sựkhởi sắc, trở thành một thể loại có nhiều thành tựu được bạn đọc ghi nhận.Nhiều gương mặt tài năng xuất hiện như Nguyễn Minh Châu, Chu Lai, BảoNinh, Lê Lựu, Nguyễn Huy Thiệp, Dương Hướng, Ma Văn Kháng, Võ ThịHảo…Trong số đó, Cao Tiến Lê là một gương mặt không trở thành “hiệntượng” nhưng lại được cảm tình, chú ý ở một bộ phận độc giả Ông là ngườinghiêm túc trong văn chương và mẫn cán với nghề Dấu ấn của một ngòi bútxuất thân từ quân đội, viết nhiều về bộ đội cũng thể hiện rõ Vì thế nghiên cứutruyện ngắn Cao Tiến Lê sẽ giúp chúng tôi hiểu rõ hơn bức tranh truyện ngắnViệt Nam đương đại

1.2 Cao Tiến Lê sáng tác trên nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết,

kí, văn học cho thiếu nhi Tuy nhiên, mảng sáng tác thành công nhất vẫn làtruyện ngắn Ông đạt giải nhì cuộc thi viết truyện ngắn do Báo văn nghệ tổ

chức (1972 - 1973) với tác phẩm Mùi thơm giây cháy chậm Từ sau giải

thưởng này, ông vẫn cần mẫn viết và có những thành công nhất định Nghiêncứu đề tài này, chúng tôi muốn khẳng định vai trò của truyện ngắn trong sựnghiệp của nhà văn và chỉ ra vị trí của ông trong bức tranh truyện ngắn ViệtNam sau 1986

1.3 Mặc dù truyện ngắn Cao Tiến Lê không được giảng dạy trong nhàtrường nhưng nghiên cứu đặc điểm truyện ngắn Cao Tiến Lê cũng giúp chúngtôi dạy học tốt hơn phần truyện ngắn Việt Nam sau 1986

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Truyện ngắn Cao Tiến Lê đang xuất hiện đều đặn trên diễn đàn và đangđược độc giả quan tâm đón nhận Xuất hiện trên văn đàn dù không tạo nên

những dư chấn ồn ào kiểu như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, BảoNinh, Lê Lựu, Chu Lai, Nguyễn Ngọc Tư, Hồ Anh Thái,…Nhưng Cao Tiến

Lê để lại trong tâm hồn độc giả không ít dư âm bởi cái nhẹ nhàng bình dị rấtriêng Tuy nhiên nghiên cứu phê bình truyện ngắn của Cao Tiến Lê chưađược chú ý đúng mức Thực tế cho thấy chỉ có một số bài báo, phỏng vấn,giới thiệu sách đề cập tới truyện ngắn của ông trên những nét chung nhất,

chưa có công trình nghiên cứu mang tính chuyên sâu Trong bài ''Nhà văn

Cao Tiến Lê: Tôi là người có ''lãi'' khi được hồi sinh cuộc đời''[http//:nhanvattphcm.com.vn/chan-dung], Trần Hoàng Thiên Kim có viết vềcuộc đời và sự nghiệp sáng tác Cao Tiến Lê như sau: ''xuất hiện sớm trên vănđàn với trên chục đầu sách là truyện ngắn, tiểu thuyết, từng làm nhiều chức vụchủ chốt trong Hội nhà văn Việt Nam như Thường trực Ban chấp hành hộinhà văn khóa VI Trưởng ban Quản lý xây dựng Bảo tàng Văn học ViệtNam…nhưng nhà văn Cao Tiến Lê không phải là một người thích PR mình.Ông cho rằng, tự tác phẩm, tự nó sẽ có một đời sống để đánh giá đời viết củamột nhà văn Với ông, bản thân được viết, sau khi trải qua nhiều lần…chết

hụt, đã một người có ''lãi''… Khi nói đến tập truyện ngắn Một đời vô duyên,

một nhà phê bình có ý kiến như sau: ''đó là chiếc cầu nối giữa chiến tranh vàhòa bình, là minh chứng cho sự bền gan, bền chí, chờ đợi của con người đốimặt với cả phía sau chiến tranh Có thể coi đây là tác phẩm văn học đích thực

để ông tiếp tục sáng tác trên nền thế kỉ XXI'' Bài báo đã nêu được vài nét vềthân thế và sự nhiệp sáng tác của Cao Tiến Lê và nêu được cảm nhận chung

về tập truyện ngắn Một đời vô duyên, về phương diện cảm hứng.

Trong bài giới thiệu của Thanh Huyền: ''Cao Tiến Lê ra mắt tập truyện

Xin đừng quên tôi, tác giả nhận xét: ''cuốn sách, với 16 truyện ngắn là những

khoảnh khắc nghiệm sinh thú vị được viết với văn phong trong sáng, giản dị,nhẹ nhàng Truyện ngắn của Cao Tiến Lê không dụng công nghệ thuật cầu

kỳ, cũng không thuyết giáo bằng những tư tưởng cao siêu Ông khẽ kể chuyện

một cách dí dỏm bên cạnh những câu văn chứa đầy tính thơ Cuốn sách bắtđầu từ những trải nghiệm cá nhân của nhà văn để mở rộng biên độ tới nhiềucảm xúc trong cuộc sống Trong đó, nhà văn đề cập nhiều đến triết lý thânthuộc: “người với người sống để yêu nhau” Cũng giống tác giả Trần HoàngThiên Kim, Thanh Huyền cũng chỉ nêu cảm nhận chung cho tập truyện, chưa

đi vào phân tích một cách cụ thể các tác phẩm

Thụy Khê, với bài viết ''Xin đừng quên tôi của Cao Tiến Lê''[http://tonvinhvanhoadoc.vn], nhận xét: ''Cao Tiến Lê đến với bạn đọc bằngmỗi thâm tình của một người từng trải, với những nghiệm sinh sâu sắc về tìnhyêu/ sự sống/ cái chết Ông muốn gỡ gạc với thời gian bằng ''Bản nhạc ngôntừ'' mà mình đau đáu quy ẩn vào kí hiệu, hoài thai đứa con tinh thần với tập

truyện ngắn đầy đặn Xin đừng quên tôi Với văn phong trong sáng, giản dị, nhẹ nhàng Xin đừng quên tôi, mang đến cho bạn đọc những khoảnh khắc

nghiệm sinh thú vị Mười sáu truyện là mười sáu khúc biến tấu đa điệucủa bản nhạc cuộc sống, lùa thanh âm trong trẻo vào tâm hồn người nghệ

sĩ vào đời sống hiện thực trần trụi, nơi con người đang bế tắc và mất

thăng bằng Xin đừng quên tôi, giống như một loài hoa mà tác giả gieo

mầm lên cuộc sống với bức thông điệp nhân văn sâu sắc: Tình người làloài hoa đẹp nhất mà con người có thể tìm thấy ý nghĩ về một cuộc sốngđích thực'' Đây cũng là một bài báo, đã nêu được cảm nhận chung về mộttập truyện

Bài viết của Minh Ngọc nhan đề: ''Xứ Nghệ trong hồn cốt Cao Tiến Lê''đăng trên ''Tạp chí Nhà văn'' số 42, năm 2004'' viết: ''Truyện của ông đầynhiệt huyết, mang đậm chất chiến sĩ và sự nhạy bén của người nghệ sĩ khi táihiện cuộc sống lại có chút ngang tàng, gàn gàn của ông đồ Nghệ'' Bài viết cócảm nhận đúng về phong cách tác giả Cao Tiến Lê, tuy chưa đi sâu phân tích

lí giải cụ thể

Ngoài ra, có một khóa luận tốt nghiệp với đề tài: ''Đặc điểm truyệnngắn Cao Tiến Lê sau 1975'', (Nguyễn Thị Tuyết Mai, Đại học Vinh, chuyênngành: Văn học Việt Nam) khai thác đặc điểm truyện ngắn Cao Tiến Lê sau

1975 về phương diện nội dung và cả hình thức nghệ thuật Tuy nhiên khóa

luận chỉ tập trung khảo sát 2 tập truyện ngắn là Ở trần và Ớt ngọt viết sau

1975, chưa đủ sức khái quát giá trị đặc sắc trong sáng tác truyện ngắn CaoTiến Lê và còn bỏ ngõ nhiều vấn đề trong nghiên cứu đánh giá

Nhìn chung, ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu, đánh giá vềtruyện ngắn Cao Tiến Lê còn quá ít Hơn nữa các bài viết chỉ mang tính chấtquảng cáo, giới thiệu đầu sách, chưa có công trình nghiên cứu có tính chất

quy mô về đóng góp của Cao Tiến Lê ở thể loại này Đề tài Đặc điểm truyện ngắn của Cao Tiến Lê sau 1986, của chúng tôi không chỉ dừng lại ở cảm

nhận, đánh giá chủ quan mà còn vận dụng lí thuyết thể loại để khẳng định mộtcách khoa học những đóng góp của nhà văn cho truyện ngắn Việt Nam trongchặng đường sau 1986

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn của Cao Tiến Lê để thấy được nhữngthành công và hạn chế, chỉ ra vị trí của nhà văn trong bối cảnh truyện ngắnViệt Nam sau 1986

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn hướng đến những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn của Cao Tiến Lê trên một số phươngdiện nội dung

- Tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn của Cao Tiến Lê trên một số phươngdiện nghệ thuật

- Bước đầu chỉ ra vị trí của Cao Tiến Lê trong bức tranh truyện ngắnViệt Nam sau 1986

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là: Đặc điểm truyện ngắn của Cao Tiến Lê sau 1986 (trên cả hai phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật).

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu truyện ngắn của Cao Tiến Lê, cácthể loại sáng tác khác của ông chỉ được đề cập khi thật cần thiết để so sánh

Phạm vi tư liệu khảo sát là các tập truyện ngắn:

- Ở trần - Nxb Quân đội nhân dân, năm 1990

- Ớt ngọt - Nxb Thanh niên, năm 1998

- Một đời vô duyên - Nxb Thanh niên, năm 1999

- Truyện ngắn Cao Tiến Lê - Nxb Hội nhà văn Hà Nội, Năm 2003

- Xin đừng quên tôi - Nxb Thời đại, năm 2012

- Cao Tiến Lê truyện ngắn chọc lọc - Nxb Thanh niên, năm 2013

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu như:

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp phân loại - thống kê

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

6 Đóng góp mới của đề tài

Truyện ngắn Cao Tiến Lê cho đến nay chưa được quan tâm đúng mức.Luận văn là công trình đầu tiên có tính hệ thống, khảo sát toàn diện truyện

ngắn của Cao Tiến Lê sau 1986, trong bối cảnh đổi mới của truyện ngắn ViệtNam đương đại.

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn được triển khaithành ba chương:

Chương 1: Nhìn chung về truyện ngắn Việt Nam sau 1986 và vị trítruyện ngắn Cao Tiến Lê

Chương 2: Đặc điểm truyện ngắn Cao Tiến Lê trên phương diện lựachọn đề tài, cảm hứng và nhân vật

Chương 3: Đặc điểm truyện ngắn Cao Tiến Lê trên phương diện tìnhhuống, giọng điệu và ngôn ngữ

Chương 1 NHÌN CHUNG VỀ TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1986

VÀ VỊ TRÍ TRUYỆN NGẮN CAO TIẾN LÊ

1.1 Khái niệm truyện ngắn và ưu thế của thể loại

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn

Thuật ngữ truyện ngắn có nguồn gốc từ tiếng Italia, ''Novella'' với nghĩa

gốc là một cái tin mới, một truyện mới, ý nghĩa căn bản của từ này không căn

cứ vào tính chất ngắn, nghĩa là không căn cứ vào khối lượng hay dung lượng

mà vào nội dung câu chuyện được kể Trong thuật ngữ tiếng Anh Short làngắn, story là truyện, Short story là truyện ngắn Tiếng Pháp là Nouvelle.Người Trung Quốc gọi là ''đoản thiên tiểu thuyết''

Có rất nhiều định nghĩa về truyện ngắn Pauxtopxki có ý rằng: ''thựcchất truyện ngắn là gì? Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một truyện viết ngắn gọn,trong đó cái không bình thường hiện ra như một cái gì bình thường, và cái gìbình thường hiện ra như một cái gì không bình thường'' [67, tr 16]

Với D Grônôpki trong Nghệ thuật viết truyện ngắn và kí, (Nxb Thanh niên, H, 2000) thì cho rằng: ''Truyện ngắn là một thể loại muôn hình muôn vẻ

biến đổi không cùng Nó là một vật biến hóa như quả chanh của Lọ Lem.Biến hóa về khuôn khổ: ba dòng hoặc là ba mươi trang, biến hóa về kiểu loạitình cảm, trào phúng, kì ảo, hướng về biến cố thật hay tưởng tượng, hiện thựchay là phóng túng Biến hóa về nội dung: thay đổi vô cùng vô tận Muốn cóchất liệu để kể, cần có một cái gì đó xẩy ra, dù đó chỉ là một thay đổi chút xíu

về sự cân bằng, về các mối quan hệ Trong thế giới của truyện ngắn, cái gìcũng thành biến cố Thậm chí thiếu vắng tình tiết diễn biến cũng gây hiệu quả

vì nó làm cho sự chờ đợi bị hụt hẫng'' [67, tr 12]

Ở phương Đông, người Trung Quốc gọi truyện ngắn là "đoản thiên

tiểu thuyết" Nhà văn Trương Hiền Lượng (Trung Quốc) trong Lời tựa của

một cuốn truyện cực ngắn đã có một ý kiến thú vị về truyện ngắn: ''Truyện

ngắn giống như nước hoa quả cô đặc, pha thêm một chút nước, ít nhất cũngbiến thành truyện vừa, lại cho thêm ít gia vị thành truyện dài cũng khôngkhó'' [67, tr 35]

Ở Việt Nam quan niệm về truyện ngắn cũng thật muôn hình vạn trạng

Nguyễn Kiên khẳng định: ''Tôi cho rằng mỗi truyện ngắn là một trường hợp

trong quan hệ giữa con người và đời sống, có những khoảnh khắc nào đó, mỗiquan hệ được bộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắt được cái trường hợp ấy.trường hợp ở đây là màn kịch chớp nhoáng, có khi là một trạng thái tâm lí,một biến chuyển tình cảm kéo dài chậm rãi trong nhiều ngày [ ] Nhưng nhìnchung, thì vẫn có thể gọi là một trường hợp” [67, tr 19, 20]

Nhà văn Nguyễn Công Hoan trong Đời viết văn của tôi, lại phân biệt

truyện ngắn với truyện dài: "Truyện ngắn và truyện dài phải khác nhau về tínhchất Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằngchi tiết với sự bố trí chặt chẽ bằng thái độ với cách đặt câu dùng tiếng có cânnhắc Muốn truyện ngắn ấy là truyện ngắn chỉ nên lấy một trong ngần ấy ýlàm ý chính, làm chủ đề cho truyện Những chi tiết trong truyện chỉ xoayquanh chủ đề ấy thôi'' [67, tr 25]

Nhà văn tài năng Nguyễn Minh Châu hình dung thể loại này như sau:

"Tôi thường hình dung thể loại truyện ngắn như mặt cắt giữa một thân cây cổthụ Chỉ liếc qua những đường ván trên cái khoảnh gỗ tròn tròn kia, dù saunăm trăm năm vẫn thấy cả cuộc đời của thảo mộc'' [10, tr 14]

Từ điển thuật ngữ văn học, (Nxb Đại học Quốc gia, H, 1998), mục từ Truyện ngắn định nghĩa: "Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại truyện

ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư thế sự hay sử thinhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện viết ra để tiếp thu liền một mạch,đọc một hơi không nghỉ Tuy nhiên mức độ dài ngắn chưa phải là đặc điểmchủ yếu để phân biệt truyện ngắn với tác phẩm tự sự khác…Truyện ngắn hiện

đại là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt đờisống rất riêng mang tính chất thể loại'' [67, tr 30, 31].

Như vậy, thuật ngữ truyện ngắn được hiểu muôn hình muôn vẻ, ở nhiềugóc độ khác nhau Để thuận tiện cho việc nghiên cứu đề tài, chúng tôi quanniệm truyện ngắn là: "một thể tài tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng vănxuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội Nétnổi bật của truyện ngắn là giới hạn dung lượng; tác phẩm truyện ngắn thíchhợp với người tiếp nhận (độc giả) đọc liền một mạch không nghỉ

Những nét riêng có chuyện và ngắn…truyện ngắn thường ít nhân vật, ít

sự kiện chồng chéo Nhân vật truyện ngắn ít khi trở thành một thế giới hoànchỉnh, một tính cách đầy đặn, thường khi là hiện thân cho một trạng thái quan

hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người

Kết cấu của truyện ngắn thường gồm nhiều tầng truyện và thường đượcdựng theo kiểu tương phản và liên tưởng Chi tiết và lời văn là yếu tố quantrọng cho nghệ thuật truyện ngắn Lời kể và cách kể chuyện là những điềuđược người viết truyện ngắn đặc biệt chú ý khai thác và xử lí nhằm đạt hiệuquả mong muốn''

Kể từ ngày truyện ngắn ra đời, trên thế giới đã ghi nhận nhiều tác giảthành danh với thể loại này từ các quốc gia khác nhau như: M Gorki,Doxtoiepxki, Sê khốp, Hêminway, Kawabata, Nam Cao, Thạch Lam, Tô Hoài,Nguyên Minh Châu, Chu Lai, Bảo Ninh, Lê Minh Khuê, Hồ Anh Thái…

1.1.2 Ưu thế của truyện ngắn

Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời,một cách nắm bắt đời sống rất riêng mang tính chất thể loại Cho nên truyệnngắn đích thực xuất hiện tương đối muộn trong lịch sử văn học Khác với tiểuthuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹncủa nó, truyện ngắn thường hướng tới khắc họa một hiện tượng, phát hiện mộtnét bản chất trong quan hệ nhân sinh trong đời sống tâm hồn con người Vì

thế trong truyện ngắn thường ít nhân vật, sự kiện phức tạp Và mỗi nhân vậtcủa tiểu thuyết là một thế giới thì nhân vật truyện ngắn một mảnh nhỏ của thếgiới ấy.

Truyện ngắn không nhằm tới việc khắc họa những tính cách điển hìnhđầy đặn, nhiều mặt trong tương quan với hoàn cảnh Nhân vật truyện ngắnthường là hiện thân cho quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tạicủa con người Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một khônggian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận ra một điều gì đó đặc sắc

về cuộc đời và tình người

Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tầng, nhiều tuyến màthường được xây dựng theo nguyên tắc tương phản, hoặc liên tưởng Bút pháptrần thuật của truyện ngắn thường chấm phá Yếu tố quan trọng bậc nhất củatruyện ngắn là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn và lối hành văn mang

ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa thể nói hết''

Truyện ngắn là một thể loại nhạy cảm với những đổi thay của cuộcsống thường ngày Truyện ngắn là một thể loại văn được coi là "xung kích"của đời sống văn học Thể loại mà giới nghiên cứu và độc giả xem là "thuốcthử" của mỗi nhà văn trên con đường sự nghiệp văn chương Với hình thứcgọn nhẹ, súc tích, dễ đọc do đó nó có tính cập nhật kịp thời cho độc giả

Trong xã hội hiện đại truyện ngắn chiếm nhiều ưu thế riêng, đã dànhđược nhiều tình cảm của độc giả Truyện ngắn xứng đáng là một trong nhữngthể loại hàng đầu, món ăn tinh thần cho bạn đọc trong cuộc sống hiện đại đầytri thức khoa học nhưng cũng lắm bon chen, bề bộn khó lường

Nguyễn Minh Châu từng nói trong Truyện ngắn: ''Tôi viết truyện ngắn,

chỉ cần vài trang văn xuôi mà có thể làm nổ tung trong tình cảm và ý nghĩngười đọc những điều rất sâu xa và gia diết của con người, khiến người đọcphải nhớ mãi, đọc đi đọc lại vẫn không thấy chán Bởi một thủ thuật củatruyện ngắn là điểm huyệt Quả đúng không sai nếu tiểu thuyết đi theo diện

rộng thì truyện ngắn đi theo điểm, tiểu thuyết đi theo trục thời gian còn truyệnngắn xoáy vào những thời điểm nào đó Tiểu thuyết cho độc giả ngày dài,tháng rộng ngâm ngợi thì truyện ngắn khiến độc giả đọc liền một mạch Vớilợi thế của mình truyện ngắn muốn vươn đến cuộc sống bằng công dụng cómột không hai của mình, cho cuộc sống cái nhìn toàn bích về đời sống vậtchất lẫn tinh thần và hết sức gần gũi với đời thường'' [10, tr 14].

Phạm Xuân Nguyên nói: Truyện ngắn hôm nay tiếp tục lật xới hiện thựchai chiều - quá khứ - hiện tại'' để mang đến một tiếng nói định vị cho người đọcđánh giá nhìn nhận những người, những việc như bây giờ Truyện ngắn bấy giờkhông còn là mũi khoan thăm dò nhỏ nhẹ mà đã mang sức nặng của những kháiquát lớn

Nguyên Ngọc trong bài viết trong: ''Văn xuôi sau 1975 thử thăm dò đôinét về quy luật phát triển'' khẳng định: ''Đến đây bỗng nổi lên một quy luật thú vị

về sự phát triển của thể loại văn học Truyện ngắn bỗng nổi lên vị trí hàng đầu.Những năm trước truyện ngắn dường như lịm đi bị đè nặng bởi những tiểuthuyết giã chiến ngồn ngộn Bây giờ len qua khe hở của vô số tiểu thuyết ngổnngang kia nó bừng nở Tôi có cảm giác như đang đứng trước một vụ mùa truyệnngắn Truyện ngắn đông, nhiều và thực sự có nhiều truyện hay'' [48, tr 9]

1.2 Những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1986

1.2.1 Bối cảnh lịch sử, xã hội

Mùa xuân vĩ đại năm 1975, đã mở ra một kỉ nguyên mới cho dải đấthình chữ S, nối liền đôi bờ sông Hiền Lương, chiến tranh đi qua, không còntiếng súng tiếng bom nữa Cả dân tộc lại phải bước vào công cuộc kiến thiếtđất nước đầy rẫy những khó khăn gian khổ Cùng lúc đó Liên Xô tan rã, hệthống xã hội chủ nghĩa sụp đổ Đại hội năm 1986 đã thực hiện công cuộc đổimới toàn diện trên mọi lĩnh vực và tạo điều kiện cho phát triển văn học vớikhẩu hiệu "nhìn thẳng vào sự thật" Đại hội đã thực sự "cởi trói" cho văn nghệ

sĩ Như vậy mốc lịch sử năm 1986 là một mốc quan trọng trong đời sống xã

hội nói chung đời sống văn học nói riêng Không khí cởi mở, dân chủ của đờisống văn học, tác động mạnh mẽ, sâu sắc đến chủ thể sáng tạo nghệ thuật, vớiquan niệm mới về văn chương, về quan niệm nghệ thuật về con người, vềhình thức thể loại.

Cùng với Đại hội năm 1986 là Nghị quyết 05 của Bộ chính trị ngày28/11/1987 nêu rõ: "Với thái độ nhìn thẳng vào sự thật, cần nhận rõ chấtlượng và hiệu quả các hoạt động văn hóa văn nghệ còn thấp, tác phẩm vănhọc có giá trị văn học còn ít, tiềm năng sáng tạo chưa được huy động đầy đủ,bệnh phô trương hình thức, công thức sơ lược còn nặng'' Nghị quyết đòi hỏivăn nghệ sĩ phải trở thành "tiếng nói đầy trách nhiệm, trung thực, tự do, tiếngnói của sự thật, lương tri của tinh thần nhân đạo chủ nghĩa…Phát huy chứcnăng hiểu biết, khám phá, dự báo, sáng tạo nắm bắt nhạy bén hiện thực đangdiễn biến''

Đánh giá văn học thời kì này, trong: ''Đổi mới văn học thời kì pháttriển'' Vũ Tuấn Anh có ý rằng: ''Có thể nói đến sự thay đổi về tính chất, mộtchặng đường khác biệt trong tiến trình văn học, thế kỷ mà đổi mới văn học

mở ra Từ sự chú trọng đến lịch sử - xã hội, văn học hướng về đề tài thế sựđời tư, từ cảm hứng sử thi tìm đến chiều sâu nhân bản, từ con người nguyênphiến, sang con người đa diện, từ con người đại diện cho giai cấp, dân tộcsang con người cá thể và chính những con người cá thể và chính những cá thểcủa nhân vật này mà tìm đến các hình tượng phổ quát, theo cách màĐoxtoiepxki đã từng tâm niệm'' [2, tr 15]

Nếu như trước đây các nhà văn ''phải nghĩ trong những điều Đảng nghĩ,bay theo những đường dân tộc bay'' và "tự bạt chiều cao cho thấp đi khỏichạm trần, tự ép khuôn khổ chiều ngang cho khỏi kềnh càng'' thì nay được lộtxác, được tự do sáng tạo Lớp nhà văn như Nguyễn Minh Châu không còn cơhội đọc lời ai điếu nữa Thực tế thì không ít một số nhà văn quen thuộc với lốiviết sáo mòn, cũ rích đành phải gác bút vì ra khỏi sở trường quen thuộc và họ

chết cứng, nhường chỗ cho lớp nhà văn tân tiến Lớp văn nghệ sĩ có tâmhuyết với nghề trở về cuộc sống chân thực, đầy ý nghĩa, để kiếm tìm và thiếtlập những giá trị phong phú của đời sống tinh thần con người.

Trong môi trường "cởi trói" đó, con người lại đối diện với cuộc sốngthường nhật, giá trị cuộc sống cần phải xem xét lại thước đo chuẩn mực Nhucầu nhận thức của con người cũng không ở chỗ khuôn vàng thước ngọc nữa

Sự tiếp nhận của bạn đọc không còn dễ dãi ở cái nhìn phiến diện, con ngườitoàn phiến, mà thị hiếu độc giả đòi hỏi cái nhìn đa diện, nhiều chiều kích khácnhau về cuộc đời

1.2.2 Bức tranh đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1986

Đại hội VI năm 1986 đã mở ra chặng đường mới cho văn học ViệtNam Các nhìn nhận đánh giá về truyện ngắn Việt Nam từ năm 1986 cho dùcòn nhiều tranh luận, nhưng về mặt thực tế, truyện ngắn đã có những thànhtựu và những đổi mới rất rõ rệt

Bùi Việt Thắng trong bài viết: ''Văn xuôi gần đây và quan niệm con người'' đã đưa ra một thống kê sơ bộ; năm 1986, các nhà xuất bản trung

ương và địa phương đã cho in gần 200 tác phẩm văn học thuộc các thể loại(hơn 50 tập thơ, khoảng 40 tiểu thuyết…và truyện ngắn cùng với số lượngkhông kém khoảng 50 tập) Từ đó ông nhận định: "Quả thực nếu năm 1985

là năm được mùa của tiểu thuyết thì năm 1986 truyện ngắn đã tả xung hữuđột, trườn tới mọi nơi trong cuộc sống để phát hiện Hàng trăm truyện ngắntrong một năm, những mảnh gương nhỏ phản chiếu sự phong phú của cuộcsống và hình ảnh đầy đặn ấy cũng mang với một hình ảnh của một tấmgương lớn mà thể loại "nhỏ'' đã tạo ra trong việc phản ánh đời sống trongnhiều mặt của nó'' [61, tr 15]

Sau 1975, chiến tranh kết thúc, hoàn cảnh đất nước ta với bao khó khănphức tạp, con người bước ra khỏi cái sống cái chết trong gang tấc, nơi đầusúng, ngọn giáo, lại phải đấu tranh với hoàn cảnh lựa chọn cuộc sống mới

Nhà văn Nguyên Ngọc, trong bài viết Văn xuôi 1975, thử thăm dò đôi nét về quy luật phát triển văn học, khi nhìn lại văn học trong hoàn cảnh chiến tranh

đã nhận định như sau: ''Trong chiến tranh người ta đối mặt với sống còn vớicái ác Nhưng cái ác ở đây rõ ràng, dứt khoát là kẻ thù, ở tuyến bên kia, cáchchúng ta một giáp ranh không thể vượt qua Nó dữ dằn, nhưng lại cũng đơngiản, rõ rệt'' [48, tr 52]

Cũng nhà văn Nguyên Ngọc trong bài Văn xuôi 1975, thử thăm dò đôi nét về quy luật phát triển văn học hiện nay, khẳng định: ''Đây có thể coi là

một giai đoạn có nhiều truyện ngắn hay Trong văn học Việt Nam tiếp theonhững vụ được mùa truyện ngắn, những năm 60 là một mùa vụ khác trongchiến tranh…Đặc điểm nổi bật lần này cái truyện ngắn trong tay có thể cảmthấy cái dung lượng của nó nặng trĩu Có những truyện ngắn, chỉ mười mấytrang thôi mà có sức nặng còn cả hơn tiểu thuyết trường thiên Rõ ràng trongcác thể loại, truyện ngắn đã tiến một bước xa hơn cả" [48, tr 87]

Với tư cách là thể tài tiên phong đặc dụng cho cuộc sống, truyện ngắnthực sự mở ra một trường đua tiếp sức trong sáng tạo và có sự cách tân đổimới toàn diện nhất

Đổi mới quan niệm hiện thực về con người, con người chưa bao giờnhư lúc này đang dịch chuyển rõ rệt Mỗi một giai đoạn lịch sử có quan niệmhiện thực về con người không giống nhau Cái hệ quả ấy dẫn đến sự nới rộngbiên độ đề tài, chủ đề, từ con người sử thi, sang con người thế sự đời tư Mọikhía cạnh cuộc sống đời tư được chú ý thu hút, đôi khi thầm kín nhất, conngười có cả ''rồng phượng lẫn rắn rết"

Truyện ngắn viết về chiến tranh không còn mang hơi thở, âm hưởng sửthi Mà nay viết về nỗi đau thân xác thường nhật, sự ám ảnh, sự cô đơn, cáitôi cá nhân bộc lộ đôi khi dồn nén hết sức, đi đến sự quay đầu với lợi ích cộng

đồng Phạm Thị Hoài trong Viết như một phép ứng xử, có ý: Văn chương là

một trò chơi vô tăm tích, và viết văn là một phép ứng xử với bản thân mình,

sau là ứng xử với môi trường mà môi trường ở đây là toàn bộ những gì tựnhiên và con người tạo ra kể cả những di sản quá khứ và những tín hiệu mơ

hồ về tương lai

Hay như Nguyễn Minh Châu nói: cuộc đời vốn đa sự, con người vốn đađoan Không phải là sự kiện lịch sử dựng lại con người mà là con người, sốphận con người dựng lại lịch sử Cảm hứng theo khuynh hướng sử thi lãngmạn giảm dần và thay vào đó là cảm hứng thế sự, đời tư Đặc điểm cơ bảncủa các tác phẩm là tinh thần dân chủ, phát huy cảm hứng tôn trọng sự thật,

đề cao cá tính sáng tạo của cá nhân và khai thác triệt để công năng thể loại.Người ta vẫn nói về khả năng "áp sát cuộc sống" khả năng "thấu thị đời sống"của văn xuôi và truyện ngắn nói riêng

Nguyễn Minh Châu từng quan niệm: ''Tác phẩm văn học trước hếtkhông phải viết ra nhằm mục đích an ủi người đọc Mục đích của văn học lànhằm đánh thức dậy cái ý thức bất mãn với chính mình, hoài nghi về mình

Và con người thỏa mãn như những trái cây khô bắt đầu sống lại đời sống tinhthần non tươi bằng cách đặt lại cho mình những câu hỏi: Ta là cái gì? Ta làai?'' [9, tr 353]

Tiếp theo phải kể đến vai trò của độc giả, tức là mối tương quan đắc lựcgiữa độc giả với chủ thể sáng tạo Từ trước tới nay chưa bao giờ như lúc này,chủ thể sáng tạo thiết lập mỗi quan hệ qua lại bình đẳng và đồng sáng tạo.Truyện ngắn cũng đổi mới về một số phương diện hình thức nghệ thuật Sựlinh hoạt hay pha trộn của các thể tài, sử dụng nhiều yếu tố ngẫu nhiên, bấtngờ nghịch dị, kì ảo tạo nên quan niệm mới về "chuyện" trong "truyện" Cốttruyện trở nên lỏng lẻo không chảy thành dòng, thành mạch mà là chi tiết, tâm

lí lên ngôi Có thể chia truyện ngắn thành ba dòng cơ bản, dòng trữ tình nhưNguyễn Thành Long, Nguyễn Bản, Hồng Nhu, Thùy Linh; dòng hiện thựcnhư Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Thị Thu Huệ; dòng kì ảo như

Võ Thị Hảo, Lưu Minh Sơn, Sương Nguyệt Minh

Giọng điệu nếu như trước đây là đơn âm thì truyện ngắn hiện đại là đa

âm sắc, đa giọng điệu, đa thanh Ngôn ngữ nhiều khi là thứ ngôn ngữ đờithường, sắc cạnh, ghồ ghề trong cái biến hóa linh hoạt phong phú, mọi ngônngữ đều có quyền bình đẳng trước nghề văn Ngôn ngữ tác giả, nhân vật, haytâm lí, giọng điệu đều như một uẩn khúc bất ngờ Truyện ngắn không ngừngtìm tòi sáng tạo cách viết, bút pháp linh hoạt soi rọi hiện thực trên nhiều góccạnh, giúp nhà nghệ sĩ nhìn sâu hơn về thế giới, đồng thời tạo ra bước đột phálôi cuốn độc giả

1.3 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Cao Tiến Lê

1.3.1 Cuộc đời

Cao Tiến Lê sinh ngày 31 tháng 12 năm 1937, bút danh: Tế Liên, NamLương, Lê Đô Lương, Mai Tiến Cường, quê tại Xã Lam Sơn (xã Bạch Ngọccũ), huyện Đô Lương tỉnh Nghệ An Bản thân là người thông minh nhanhnhẹn, tháo vát, hào hoa, lãng mạn sống có chí hướng Ông có thiên hướng vănchương từ lúc thuở thiếu thời

Nhà văn tham gia vào hai cuộc chiến đấu thần thánh trường kì của dântộc Ông chia còn sẻ: ''cuộc sống chiến đấu chống Pháp và chống Mĩ đã hunđúc trong ông niềm khát vọng làm một chứng nhân lịch sử của hai cuộc chiếntranh khốc liệt, đã thôi thúc ông viết trên mọi đường hành quân'' Trực tiếpchiến đấu ở đơn vị bộ binh, làm chiến sĩ bảo vệ giới tuyến 17 tạm thời Ôngkhông ngần ngại xông pha trên các trận mạc, trên tuyến lửa Trường Sơn ácliệt Nhà văn tâm sự: ''tôi là lính bảo vệ giới tuyến 17, rồi lăn lội ở tuyến lửa

Quân khu VI, đi lên từ tiểu đội trưởng, trung đội rồi trở thành đại đội trưởng.

Một năm thì có tám tháng tôi lăn lộn ở chiến trường nên xông pha chẳng kémbất cứ một chiến sĩ chiến đấu trực tiếp nào Tôi cảm ơn nơi vùng khói lửa đãcho tôi dũng khí để trưởng thành, cho tôi lòng tin yêu vào con người để viếtnên những trang văn giàu lòng trắc ẩn, dù rất nhiều lần đã bước hụt chân vàocái chết, bị thương tích đầy mình'' [28]

Năm 1967, ông là phóng viên báo Quân khu bốn, báo Mặt trận đường

9, báo Quân đội nhân dân Ông viết khỏe và khá nhiều, tài năng dần dà được khẳng định Năm 1972, ông đã đạt giải Nhì cuộc thi viết truyện ngắn báo Văn nghệ với truyện Mùi thơm giây cháy chậm Ông nói: ''hồi đó biết tin mình

được giải là qua cái đài Orionton mà ông vừa đạp xe vừa đeo bên hông vừanghe điểm báo qua đài phát thanh Cảm giác của ông lúc đó thật khó tả Ôngvừa đạp xe, vừa thấy con đường phía trước rộng thênh thang và trải đầy màuxanh của hòa bình Ông biết chắc chắn định mệnh đã gắn ông với cây bút vàchắc chắn rằng tình yêu văn chương trong ông sẽ chẳng thể nào vơi cạn''.Năm 1976, chuyển ngành về làm tại Nxb Thanh niên Năm 2000, về công tác

tại Hội nhà văn Việt Nam, nguyên ủy viên Ban chấp hành hội nhà văn khóa

VI Ông là người có công sáng lập ra viện Bảo tàng văn học Việt Nam, giám

khảo các cuộc thi viết văn thơ, truyện ngắn trẻ Tính chất công việc và lòngđam mê nghệ thuật đã lôi cuốn ông, ông say mê viết và có nhiều cống hiếncho nền văn học Việt Nam

Đề tài của ông là chiến tranh và người lính trong và sau cuộc chiến.Ông đi sâu vào phản chiếu cuộc sống chiến đấu của những người lính Ôngtâm sự: ''tôi viết được những câu chuyện ấy là đồng nghĩa với nhiều đêm thứctrắng trong căn hầm tối, trong ánh đèn dầu leo lét, kê mảnh giấy vào đầu gối,quý từng giọt mực bút bi đã sắp cạn…Có khi vừa viết vừa nếm nước mắtthương quê hương, thương mẹ già đã xanh cỏ ở quê nhà mà đứa con trai cứ đibiền biệt không về thắp nén hương cho mẹ ngày giỗ, thương cả đồng độimình, vừa mới chia nhau từng ngụm nước mà giờ đã hi sinh…'' [28]

Mỗi một câu chuyện là một bản nhân văn trên mỗi chặng đường hànhquân Những địa danh in gót chân trần người lính, những con người, những

đứa trẻ bơ vơ (Đa la) mà ông che chở, đùm bọc Một người bạn văn của ông

tên là Định Nguyễn nhận xét: "Tế Liên như con cá dưới sông, đi đến đâu sủităm đến đó" Nhà văn cũng tự bộc bạch rằng: ''Tôi cảm ơn vùng khói lửa đã

cho tôi dũng khí để trưởng thành, cho tôi lòng tin yêu để viết nên những trangvăn giàu lòng trắc ẩn dù nhiều lần bước hụt vào cái chết, bị thương tích đầymình"[28].

Ông chia sẻ: ''nhà văn phải đặt mình ngang hàng với tổng thống đồngthời cũng đặt mình ngang với ăn mày Cái chính là phải hiểu hết tâm tưnguyện vọng hoàn cảnh số phận tạo nên tác phẩm'' Với tính cách vừa ngôngngông, vừa gàn gàn, nhưng cũng không kém phần dí dỏm, ông đã tạo ra mộtphong cách văn chương vừa chân thực vừa mộc mạc hấp dẫn Đối với ông,con đường văn nghiệp là con đường đầy rẫy khổ ải chẳng kém gì đường đờitrong bom đạn mà ông đã nếm trải

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác

Cao Tiến Lê thử sức mình trên nhiều thể loại như tiểu thuyết, truyệnngắn, kí, truyện thiếu nhi, mỗi thể loại đều có một màu sắc riêng Với tiểuthuyết, ông có 5 tập như sau:

- Một nửa đời người (1978), Nxb Kim Đồng

- Bây giờ nên xử sự thế nào (1987), Nxb Hà Nội

- Nếm trải Điện Biên (1992), Nxb Quân Đội

- Con nuôi thầy phù thủy (1994), Nxb Kim Đồng

- Trung tướng giữa đời thường (1995), Nxb Thanh niên

Nội dung các cuốn tiểu thuyết (trừ tiểu thuyết Bây giờ nên xử sự thế nào) còn lại đều viết về chiến tranh và người lính.

Tiểu thuyết Nếm trải Điện Biên, kể về một nhóm thanh niên gồm 4

người quê ở vùng đất Nghệ, xung phong lên Điện Biên chiến đấu Vừa đi đếnnơi, chưa được tung sức thỏa chí chiến đấu lại được cử về quê mua 18 con bòđưa lên Điện Biên Phủ Trên đường dẫn bò đi gặp biết bao gian khổ, bò cònnon, chăn thả rông nên háu chạy Người thì bị ong đốt, đường dốc rừng rú,máy bay ném bom đủ thứ gian khổ mới đưa đàn bò tới nơi Và cuối cùng họcũng được cầm súng chiến đấu tại mặt trận

Tiểu thuyết Trung tướng giữa đời thường, nhân vật là trung tướng

Hoàng Lương về thăm mẹ đẻ, già yếu đang ốm nặng vào lúc nửa đêm…mẹchết Mọi cơ quan tổ chức sẽ đến viếng, sẽ tăng thêm nợ nần do tiếp đón,

ma chay Người anh sẽ không gánh vác nổi, cuộc sống ở quê nghèo nàn,không đủ trang trải Người anh trai bắt Hoàng Lương phải chịu bất hiếu từbiệt mẹ lần cuối cất bước ra đi trước khi trời sáng Tiểu thuyết ca ngợi một

vị trung tướng giữa đời thường, suốt đời chiến đấu để giành độc lập cho dântộc, hạnh phúc cho nhân dân Tiền lương của anh hàng tháng phần nhiềuanh đã giúp bà con nghèo đói ở quê, đến khi mẹ chết anh không có để lo machay cho mẹ Tiểu thuyết xoáy vào nỗi mất mát, nỗi đau của một ngườilính Họ không tài nào hòa nhập được với cuộc sống đời thường đầy đađoan và phức tạp bội phần Họ chấp nhận nỗi đau là vì đồng đội vì tráchnhiệm với nhân dân

Với thể loại kí, Cao Tiến Lê có 4 tập như sau:

- Ngược rừng ba chẽ (1976), Nxb Thanh niên

- Mùa ca cao (1982), Nxb Thanh niên

- Nửa đời ngoảnh lại (2004), Nxb Kim đồng

- Thương lắm người ơi (Truyện - kí), (2006), Nxb Quân đội

Truyện thiếu nhi có 2 tập

- Vỏ trứng thạch sùng (1995), Nxb Kim đồng

- Thoát hiểm (2000), Nxb Kim đồng

Hiện nay tác giả đang tiếp tục sáng tác bền bỉ dù tuổi đã cao và sắp cho

ra đời những tác phẩm như sau:

- Nắng trong đêm (Tiểu thuyết)

- Tiền (Truyện ngắn)

- Thư nặc danh (Truyện ngắn)

- Tưởng không bao giờ nói ra (Truyện ngắn)

1.3.3 Nhìn chung về truyện ngắn Cao Tiến Lê

Cao Tiến Lê tâm sự rằng: ''còn khỏe mạnh còn minh mẫn thì ông cònsuy nghĩ tới những trang viết và đó cũng là một cách trả lãi với cuộc đời''.Truyện ngắn là một phần tiêu biểu của sự nghiệp sáng tạo nghệ thuật của Cao

Tiến Lê Ông kể về kỉ niệm truyện ngắn đầu tay: Bức thư bị nát, sau khi viết

xong chuyện đó, ông đã chạy ra đường vẫy xe và gửi theo hòm thư ra báo

Quân đội nhân dân và được in ngay sau thời gian ngắn Nỗi vui mừng hạnh

phúc xen lẫn đã khiến cho tâm hồn yêu và say mê văn chương trong ông trỗidậy một cách mạnh mẽ Cộng với cảm hứng về người lính, về đồng đội cũngnhư sự hi sinh mất mát trong chiến tranh đã thôi thúc ông viết một loạt tácphẩm gửi in trên các báo Ông xuất hiện trên văn đàn vào giai đoạn truyệnngắn Việt Nam có nhiều khởi sắc Cùng với những cây bút nổi danh cùng thờinhư: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Chu Lai…, nhữngsản phẩm tinh thần của Cao Tiến Lê không lôi cuốn độc giả bằng những tìnhhuống nghịch dị, bất thường mà là những tình huống sâu lắng

Các tập truyện ngắn của ông lên đến 12 tập:

- Phía trong (1972), Nxb Quân đội nhân dân

- Bến quê (1976), Nxb Quân đội nhân dân

- Cây sau sau lá đỏ (1982), Nxb Hà Nội

- Đại đội chân đất (1982), truyện vừa, 1 tập, Nxb Nghệ An

- Ở trần (1990), Nxb Quân đội nhân dân

- Đến với bình minh (1995), Nxb Thanh niên

- Vỏ trứng Thạch sùng (1995), Nxb Kim đồng

- Một đời vô duyên (1999), Nxb Thanh niên

- Cao Tiến Lê, truyện ngắn (2003), Nxb Hội nhà văn

- Ớt ngọt (2010), Nxb Thanh niên

- Xin đừng quên tôi (2012), Nxb Thời đại

- Cao Tiến Lê, truyện ngắn chọc lọc (2013), Nxb Thanh niên

Đề tài chính, tiêu biểu của ông là chiến tranh và người lính, từ ngườilính trong chiến trận trên mọi nẻo đường tổ quốc, đến người lính đối diện vớiđời sống kinh tế thị trường éo le, trắc trở phức tạp Ông viết nhiều về ngườilính và hầu như ông chỉ quan tâm đến người lính, nhìn thấy người lính trênmọi khía cạnh của đời sống lưỡng diện xô bồ Ở các thể loại khác như kí vàtiểu thuyết cũng đề là tài ấy Quả đúng mỗi nhà văn đều có một mảnh đấtvàng để họ cày xới vun trồng Truyện ngắn của ông đầy lòng nhiệt huyết vàđậm đà chất chiến sĩ, nhạy bén khi tái hiện cuộc sống, đôi khi gàn gàn phẩmchất ông đồ xứ Nghệ.

Với tính cách thẳng thắn trung thực nhà văn tâm sự: ''tôi thường mangquan điểm phù suy chứ không phù thịnh", với cách nhìn đời, vừa ngôngngông, vừa ngạo nghễ, ngang tàng mang chất lính Ông coi văn chương là nơichuyển tải nỗi lòng và tâm sự của mỗi nhà văn trước thời cuộc Dí dỏm nhưngcũng tràn đầy day dứt đau đớn khi nhà văn đào sâu vào bi kịch ''Cuộc chiếntranh vừa qua biết bao nhiều người bị đạn xuyên thủng vào ngực vào bụng,khi ồ ạt tiến lên coi cái chết nhẹ tựa như lông hồng, để dành lấy độc lập cho

dân tộc?'' (Ở trần) Họ coi thường cái ngã xuống, cái ngã xuống ấy là về với

tự do, với độc lập dân tộc Dẫu cho trăm thân này phơi ngoài nội cỏ, cái hisinh là bản anh hùng ca bất diệt Giọng điệu ấy "như lời hịch cổ vũ họ quamọi thác ghềnh, bão tố, coi cái chết tựa lông hồng, ra trận là niềm vui lớn…"

(Ở trần) Truyện ngắn của ông còn có giọng điệu phê phán với những kẻ đê hèn, bần tiện như Thịnh trong Đôi mắt chó, Nguyễn Đắc Tưởng trong Đại biểu nhân dân; Sự lỗi thời, sống thừa giữa chốn phồn hoa đô thị, nông thôn

mới đầy rẫy kim tiền ô trọc như nhân vật Trác, ông Tri, Đường, ông Ngân,Ngô Văn Nghi Tác giả không ngần ngại nói ra sự thật, những mặt khuất tấtcủa xã hội, những mặt trái thời kinh tế thị trường: ''cô ta trách em vô tình, tình

cảm đồng chí đồng đội xưa kia đã bị kinh tế thị trường làm cho mù lòa'' (Ớt ngọt); Đó là sự bạc tình bạc nghĩa, sự sa sút, xuống dốc của những giá trị đạo

đức tưởng như bền chặt, sự ích kỉ, hẹp hòi của bộ phận lãnh đạo, sự tha hóa

nhân cách (Thượng sĩ Đông Dương) Nhưng sau những trang văn đầy trắc ẩn

ấy là những bức thông điệp cuộc sống sâu sắc, một niềm khao khát, một niềmhoài vọng sáng ngời chủ nghĩa nhân văn cao đẹp Nhà văn đã khéo léo gieovào lòng độc giả những cảm giác vừa hóm hỉnh, vừa ý vị nhẹ nhàng đầy lắngđọng với nhiều kiểu nhân vật Cách lựa chọn đề tài không mới, nhưng bằngngòi bút nghệ thuật, đầy bản lĩnh, đầy cá tính sáng tạo nhà văn cũng đã truyềnđược dụng ý nghệ thuật của mình, gây được lòng đồng cảm ở độc giả bằng cáimới lạ, độc đáo Cho dù ông không cần dụng công nghệ thuật cầu kì, khôngthuyết giáo bằng những tư tưởng cao siêu, nhưng với lối kể chuyện dí dỏm,cách tạo ra tình huống rất riêng, Cao Tiến Lê đã đặt được vào lòng độc giả cáithiện, cái mỹ và sự hàm súc dư ba

Cao Tiến Lê đã khẳng định được vị thế của mình trong dòng truyệnngắn hiện đại Với tâm hồn, nhân cách và bản lĩnh của một người lính, bằngtài năng và lòng đam mê, "khao khát có lãi với đời", ông đã có những đónggóp đáng kể cho truyện ngắn Việt Nam hôm nay

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN CAO TIẾN LÊ TRÊN

PHƯƠNG DIỆN ĐỀ TÀI, CẢM HỨNG VÀ NHÂN VẬT

2.1 Cách lựa chọn đề tài

Trong Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Khắc Phi, chủ biên), các tác giả cho rằng: ''Đề tài là khái niệm chỉ loại, cáchiện tượng đời sống được miêu tả, phản ánh trực tiếp trong sáng tác văn học

Đề tài, là phương diện khách quan của nội dung tác phẩm'' [19, tr 110]

Sách Lí luận văn học (Phương Lựu chủ biên) viết: ''Đề tài của tác phẩm

là một phương diện tác phẩm, là đối tượng đã nhận thức, kết quả lựa chọn củanhà văn Đó là sự khái quát về phạm vi xã hội lịch sử của đời sống được phảnánh trong tác phẩm Lẫn lộn mặt này sẽ dẫn đến việc phân tích tác phẩmthành phân tích đối tượng được miêu tả trong tác phẩm Con đường đến vớitác phẩm, xác định những đường nét xã hội lịch sử của nó Mỗi nhân vật củatác phẩm đều có thể tiêu biến cho một tầng lớp xã hội, mang một tính cách xãhội, hoạt động trong lĩnh vực đời sống, đều có thể tiêu biểu cho một đề tài''[39, tr 25]

2.1.1 Chiến tranh và người lính

Từ cổ chí kim chiến tranh là nỗi kinh hoàng của nhân loại, trong thế kỷ

XX, cả dân tộc phải chiến đấu bảo vệ tổ quốc chống hai đế quốc hùng mạnhnhất thế giới Chiến thắng vang lừng cùng với hi sinh tổn thất là vô cùng nặng

nề, khủng khiếp Lịch sử đã vậy thì cũng phải có người, có tác phẩm ghi lạidấu ấn thời đại vẻ vang, đẫm máu bi hùng đã qua Do đó đề tài chiến tranhvẫn là đề tài nổi bật, tiêu biểu, một mảnh đất màu mỡ chứa đựng nhiều cảmhứng Nhà văn Chu Lai nói rằng: Chiến tranh là một siêu đề tài và người línhcũng là một siêu nhân vật Càng khám phá càng thấy độ rung không mòn

nhẵn Ở đó có mọi thứ đều được nén chặt đến ngột ngạt và biết cách khơi mởthì đấy là một đối tượng văn học vĩnh cửu nhất.

Nguyễn Minh Châu trong Truyện ngắn (2003) cho rằng: ''So với tầm

vóc sâu rộng của hiện thực đời sống bộ đội và nhân dân trong hơn một phần

tư thế kỉ qua, thì công việc của mình chỉ như vừa mới đặt chân lên bậc cửacủa tòa thâm cung đồ sộ, đầy biến động thần bí, vừa mang tính chất thời cuộc,vừa mang tính chất lịch sử đó Rất nhiều cuộc đời của những con người bìnhthường nhưng chứa đựng số phận của đất nước, chứa đựng cả một bài học lớn

về đường đời, đang cần ngòi bút của nhà văn soi rọi trên trang giấy'' [9, tr 8]

Cao Tiến Lê lên đường nhập ngũ và từ đó cũng hình thành biết bao kí

ức gian khổ cho đôi chân trần ''Xẻ dọc trường sơn đi cứu nước, mà lòng phơiphới dậy tương lai" Truyện ngắn của tác giả góp phần vào mảng đề tài vừahào hùng vừa bi thương đó Những tác phẩm chứa đựng kí ức về quá khứ hayhiện tại về chiến tranh cũng là một quy luật tất yếu lịch sử Bởi vì đó là nhữngmảng hiện thực khắc nghiệt nhất, có tính trọng đại của lịch sử một dân tộc.Nhưng nhận thức cũng sẽ khác nhau khi ở vào từng thời điểm hiện tại hoặc dĩvãng lùi xa

Nỗi buồn chiến tranh, nỗi đau nhất trong các nỗi đau mất nước nhà tan,

là nỗi đau dai dẳng của một kiếp người vào sinh ra tử Những nguồn cơn ámảnh không bao giờ phai nhòa, không bao giờ tắt trong tâm hồn của một thế hệ

đã đi qua chiến tranh Những vết thương không phải một sớm một chiều liềnngay được và dù có liền thì đâu đã vẹn nguyên như thường, những ngày tráigió trở trời lại là những ngày tái tê "Những lần trước mỗi lần sắp mưa là các

vết thương anh nhức buốt'' (Láng giềng) Đây là một hiện thực không thể chối

bỏ, những người lính đêm ngày mang trên mình những nỗi đau nhìn thấy vànỗi đau vô hình trong cơ thể người trần mắt thịt là nỗi đau rất lớn Với sởtrường và bản lĩnh nghề nghiệp, Cao Tiến Lê cũng đã và đang đi trên conđường chung bao thế hệ nhà văn khác Ông đã trở thành nhà văn bất đắc dĩ

đặc biệt khi toàn bộ sáng tác từ tiểu thuyết, truyện ngắn, kí, văn học thiếu nhiđều là đề tài chiến tranh và người lính, một sự ngẫu nhiên hay tất yếu củacuộc đời bản thân Điều đó có thể thấy rằng nỗi ám ảnh chiến tranh trong ông

là quá lớn Ông tâm sự: ''tôi nhớ như in trong tâm trí những lần bị sốt rét rừnghành hạ Những đêm hành quân bị vắt bám vào đầy người Có lần, tôi bị mộtcon vắt chui vào vết thương bưng mủ và làm tổ trong đó mấy ngày liền mớiphát hiện ra Lần khác nghỉ giữa chặng đường hành quân, tôi nằm lên mộtthanh gỗ mục chỉ vài phút sau tấm lưng của mình bám đầy những con vétcăng mọng máu Một lần nữa, khi một chiến sĩ đi lấy nước về uống, tôi đã tugần hết nửa bi đông liền một mạch thì thấy có cái gì vương vướng ở răng, lấytay gỡ ra thì đó là một…con đỉa! Những câu chuyện này, ắt hẳn không chỉ tôi

mà tất cả những người lính đều đã vài lần nếm trải, song nhiệm vụ của nhữngnhà văn như chúng tôi là ghi lại những quãng thời gian ấy để cho một hậu thếmai sau, thế hệ không biết đến chiến tranh và mất mát, hiểu được phần nàogiá trị sự hi sinh mà cha anh Dù biết rằng, chiến tranh đã lùi xa lâu lắm rồi,nhưng chắc chắn thế hệ của chúng tôi sẽ không bao giờ quên được một phầnđời của mình đã nằm lại nơi ấy Và ngay cả những vết thương chưa lành trên

da thịt, cũng nhức nhối mỗi khi trở trời là động lực để chúng tôi vẫn tiếp tụccầm bút để sáng tác'' [28]

Chiến tranh kết thúc nhường chỗ cho cuộc sống mới, cho sự đối diệnvới nền kinh tế thị trường Các nhà văn chuyển kênh bắt nhịp với đời sống,viết về người lính thời hậu chiến, với cách khai thác khác hẳn Cao Tiến Lê làđứa con đẻ từ chiến tranh, nên mang trong mình biết bao cay đắng gian khổ,những mất mát, những ám ảnh về tinh thần luôn canh cánh trong lòng Chínhnỗi đau không bờ bến này góp phần cộng hưởng cho thiên hướng nghệ thuậtcủa ông Ông tâm sự: ''tôi là lính bảo vệ giới tuyến 17, rồi lăn lộn ở tuyến lửakhu bốn, đi từ tiểu đội lên trung đội rồi đại đội trưởng Một năm có tám thángtôi lăn lộn ở chiến trường Tôi cảm ơn vùng khói lửa đã cho tôi trưởng thành,

cho tôi lòng tin yêu vào con người Để viết nên những trang văn giàu lòngtrắc ẩn Dù nhiều lần bước hụt chân vào cái chết, thương tích đầy mình'' [28].

Bước chân thương tật đi về với đời thường, ông nhanh chóng bắt nhịpvới con người mới, cuộc sống mới Nhưng ông cũng không thể tránh khỏi bikịch đớn đau xé lòng giữa đời thường được Một người lính dù đánh giặc giỏiđến đâu, dù tài giỏi đến đâu, cũng không hiểu hết đời thường, cũng đau khổ

trước đời thường Đấy là trung tướng Hoàng Lương (Trung tướng giữa đời thường) Cũng là đề tài quen thuộc nhưng không chỉ là ánh hào quang mà còn

là chất chứa nỗi đau, những dư chấn về thể xác và tinh thần Đặc biệt nỗi ámảnh được phản ánh một cách trung thực và đầy đủ, được sự hâm mộ của độcgiả đón đọc Cao Tiến Lê không ngần ngại đưa vào truyện ngắn về sự thậtchiến tranh bằng cái nhìn đa diện, nhiều chiều kích, nhiều phương diện vànhiều giọng điệu như ngợi ca, trang trọng; trữ tình nhẹ nhàng; mỉa mai phêphán Ở các sáng tác của ông không chỉ là cái anh hùng mà còn có cả cái biđát, có thấp kém hèn mạt Chiến tranh có thể làm cho con người trở nên caođẹp hơn, tỏa sáng nhân cách, nhưng cũng có thể khiến con người hèn đi, thahóa nhân cách trắng trợn

Trong truyện Tiếng đêm, ta bắt gặp ở Việt là một người lính mang

trong mình những nhân cách cao đẹp, đầy dũng cảm, một bản lĩnh phi thường.Anh được mệnh danh là con chim đầu đàn của đơn vị lái xe, bất chấp mọi khókhăn nguy hiểm để hoàn thành nhiệm vụ được giao phó Mặc dù ba lần bịthương, hàng ngày đối mặt với tử thần nhưng chưa bao giờ Việt nao núng tinhthần Ta lắng nghe Việt kể về một lần bị thương để thấy chất kiêu hùng, bảnlĩnh kiên cường trong anh: ''Việt đã nhiều lần bị thương Nhưng đáng kể nhất

là lần bị đạn bắn thẳng Viên đạn cuối đà nên chỉ xuyên thủng lưng rồi móclại Việt đưa tay sờ, rút đầu đạn ra Rút xong Việt cảm thấy chóng mặt và khóthở quá Thì ra hơi trong phổi đang phì phì thoát ra từ chỗ bị thương Không

có bông băng Việt lấy đầu đạn vừa rút ra nhét vào chỗ cũ rồi đứng dậy đi về

phía trạm xá'' [33, tr 11] Phải dũng cảm lắm, pha chút ngang tàng, ngạo nghễViệt mới làm được như vậy.

Lực là một cô gái giao liên, làm nhiệm vụ mở đường trên các cao điểm.Một cô gái thoạt trông yếu đuối mảnh dẻ, nhưng lại ẩn chứa một sức sống kì lạ

Cô sẵn sàng quên đi những đau đớn cá nhân để tiếp tục làm nhiệm vụ Bomđạn đã cướp mất hai bàn tay của cô, nhưng Lực tàn mà không phế, không làgánh nặng cho ai Cô tiếp tục chiến đấu với bản thân, làm nhiệm vụ dẫn đường;dẫn xe qua đoạn đường nguy hiểm nhất Lực tâm sự: "ở đây em thấy vui, vui vìtìm được việc làm Chính ở đây em mới tìm thấy em một cách rõ ràng Nếumình quá coi trọng sự hi sinh của bản thân thì chỉ có hại thôi anh nhỉ!'' [33, tr16] Việt nghĩ về Lực: ''ôi phải chịu đựng, phải đấu tranh ghê lắm cô mới vượtqua những tổn thất đau đớn để sống bình thường…Bên cô, bỗng Việt cảm thấymình nhỏ bé quá và ngường ngượng khi nhớ lại mình đã kể thành tích cho cônghe và dạy cô về cuộc sống'' [33, tr 15]

Trong truyện Điều chưa thể nói trong chiến tranh, tác giả kể về Thía đã

tham gia hoạt động cách mạng trong nội thành từ năm 15 tuổi, được đơn vịcài vào hàng ngũ địch làm tình báo Anh sẵn sàng chịu mang tiếng kẻ phảnbội, bất hiếu với mẹ, hi sinh tuổi trẻ của mình để cung cấp thông tin vô cùngquan trọng cho quân đội ta Vẻ đẹp tâm hồn, những hi sinh thầm lặng củangười chiến sĩ cộng sản, hình ảnh của Thía đại diện cho lớp măng non lênđường chiến đấu

Trong truyện Láng giềng, tác giả miêu tả tình yêu mà Hương dành cho

người thương binh Thung cũng là những trang tình sử đẹp đẽ lạ thường ''trênđường về, gió dìu dịu lùa mái tóc của hương bay về phía sau phất phơ nhưtrêu chọc trên khuôn mặt Thung Hương phóng xe nhanh hơn cho tóc quấnvào mặt Thung mạnh hơn Hương cười như nắc nẻ và tăng ga cho xe phónghết tốc độ'' [33, tr 300]

Hay như trong truyện Ở trần, ta cũng hay bắt gặp một tình yêu hết sức

tự nhiên, thánh thiện của cô Hai dành cho ông Tư, người có vết sẹo mà suốtđời cô tìm kiếm Tình yêu là vậy đến với nhau dựa trên cơ sở tình nghĩa, chỉmột đêm ngắn ngủi, nhưng đối với phụ nữ đó là danh dự, phẩm tiết của cảcuộc đời Trong chiến tranh họ đến với nhau bằng sự khâm phục và lòng tin,lòng thương, rồi tình yêu và hi sinh cho tình yêu

Trong truyện Cây sau sau lá đỏ, tác giả lại miêu tả hình tượng người

lính hiện lên đẹp lỗng lẫy như chưa bao giờ đẹp hơn thế nữa Các anh suốtngày suốt đêm đào hầm trên trận địa, hết trận địa chính đến trận địa phụ, rồitrận địa nghi binh ''Quần áo anh nhuộm màu bụi đỏ - đầu tóc lông mày, damặt cũng nhuộm đỏ Không nước tắm'' [33, tr 212] "Các anh ấy bảo vệ mùaxuân, cô giáo thầm thì: Các anh ấy cũng là mùa xuân" [33, tr 220] Hìnhtượng cây sau sau lá đỏ tô đậm thêm hình tượng người lính Cả hai hình tượngđan cài vào nhau, quyện vào nhau tạo thành một bức tranh thật đẹp, để côgiáo Hạnh yêu đến ngây ngất Trong chiến tranh tình yêu như đẹp hơn, thi vịhơn Tình yêu anh đã cho cô thêm ý chí và nghị lực ngoài việc dạy chữ chohọc sinh cô còn tham gia tuần tra canh gác làm thơ về vẻ đẹp anh bộ đội

Viết về hiện thực khốc liệt của chiến tranh còn có những kẻ đớn hèn,

tha hóa nhân cách tiêu biểu là tác phẩm Thượng sĩ Đông Dương Ông Ngân

suốt đời say mê, cống hiến, coi Đảng là kim chỉ nam của đời mình Đặt bêncạnh nhân vật cao cả như ông Ngân là gương mặt của một kẻ phản bội đó làNguyễn Đắc Tưởng Vì tham sống sợ chết hắn đã phản bội cách mạng, chạytheo hàng ngũ giặc Hắn còn bán đứng ông Ngân người đã dìu dắt, nâng đỡhắn Hai con người ở cùng chiến tuyến nhưng lại có cách ứng xử khác nhau

Trong truyện Ớt ngọt, tác giả lại cho ta thấy về hiện thực khốc liệt của

chiến tranh, ta hãy lắng nghe nhân vật tôi tâm sự về gian khổ mà anh phải đốimặt hàng ngày: "quần áo tôi rách bươm, mảnh nâu mảnh trắng bởi có nhữngchỗ phải dùng cả mảnh vải lau súng để vá vào Nhưng tai ác hơn là những cơn

sốt rét phục sẵn trong cơ thể bắt đầu vùng dậy Ngày nào cũng lên cơn sốt.Mỗi cơn sốt trải qua ba thời kỳ: Trước hết là rét, rét như trên đời này chưa baogiờ có một lần rét như thế, rét tới mức gí cả hòn than đỏ vào cánh tay cũng chỉnghe tiếng cháy xèo xèo Hết rét là chuyển sang nóng, nóng như có ai nunglửa ở trong ruột, nóng mà không toát được mồ hôi, hơi nóng tụ trên gia thịt cóthể làm cháy lũ ruồi muỗi nếu chúng nhởn nhơ đậu vào…Tiếp theo là nônmửa, ruột gan như bị xáo tung, toàn thân quằn quại, dạ dày ngỡ trào lên cổ,nước xanh nước vàng bật ra khỏi miệng" [33, tr 102, 103]

Những câu chuyện của Cao Tiến Lê thật giản dị như nó vốn có Sau cáigiản dị vẫn hiện lên phong thái trong trẻo của người lính Tác giả có một tàinăng khá đặc biệt bởi cách kể chuyện khéo léo giản dị, khéo đan cài nhữngtình huống chân thực nhất Cũng là đề tài chiến tranh và người lính nhưng ôngkhông sa đà vào chết chóc, không tái hiện những cảnh bắn giết rùng rợn nhưcác tác giả khác Nhưng ông cũng không ngần ngại đi vào những bi kịch riêngcủa con người Viết ít về nỗi đau chiến trận nhưng những ám ảnh thì không hềnhỏ Trong mất mát đau thương bên cạnh cái xấu xa cái bỉ ổi ta vẫn tìm thấycon người tốt đẹp như ông Ngân, Ngô Văn Nghi Phẩm chất ấy được nhà vănchia đều cho con người ở cả hậu phương và nơi chiến tuyến

Truyện ngắn của Cao Tiến Lê thường đặt ra nhiều vấn đề đáng chú ý, đềtài chiến tranh và người lính của Cao Tiến Lê vô cùng phong phú và đa dạng.Viết về chiến tranh ông xây dựng và khai thác trên nhiều phương diện nhưchết chóc, hi sinh, bệnh tật nhưng vẻ đẹp con người vẫn ánh lên, vẫn đượcnâng niu, gìn giữ Mảng đề tài tuy không mới nhưng dưới bàn tay lao độngsáng tạo của Cao Tiến Lê đã để lại dư vị riêng Với cách lựa chọn nhân vật,chi tiết, tình huống giản dị, ông đã đặt được dấu ấn trong lòng nhiều độc giả

2.1.2 Cuộc sống thời hậu chiến

Đề tài cuộc sống thời hậu chiến, thời mở cửa là một trong những đề tàiđược Cao Tiến Lê quan tâm Đây là những câu chuyện nhân sinh, thế sự đời

tư dí dỏm, hài hước nhẹ nhàng, đầy lòng trắc ẩn Phải có một tấm lòng vớinghề, lòng yêu con người, yêu chính cuộc sống mà bản thân ông đã từng vàosinh ra tử bảo vệ mới làm nổi điều đó Hiện thực ấy là sự máy móc, tầm hiểubiết hạn hẹp, thiển cận, sự biến chất, tha hóa của một bộ phận lãnh đạo, sựlệch pha của thế hệ già và trẻ; đó là sự trượt dốc của những giá trị mực thướcvốn tưởng là bền vững Vết thương chiến tranh chưa kịp thay da đổi thịt naylại mọc thêm những ung nhọt mới Thế giới nhân vật chủ yếu ở mảng hiệnthực này là những người lính lăn lộn trên chiến trường trở về Trong thời đạilúc bấy giờ cái quan liêu, tiêu cực, nhỏ nhen không chỉ dành riêng cho một sốngười có chức quyền vọng trọng

Trong truyện Thượng sĩ Đông Dương, tác giả viết về một sự thật lúc

đó: ''sự tiêu cực không chỉ dành riêng cho một số người có quyền hành màngay cả muốn nhờ cho nhanh chóng xong công việc Thời buổi này có lúcngười ta không lấy thước đo đạo đức làm chuẩn mực mà lấy kết quả đạt được

bù trừ cho nhau Nếu thu hoạch được nhiều hơn là người ta hành động khó bắt

bẻ phê phán nếu gọi đó là tặng phẩm là quà biếu'' [36, tr 65] Chỉ một việcđơn giản là nhập hộ khẩu cùng vợ con ở thành phố Nhưng chính việc vặtvãnh ấy lại là chỗ ngoặt của đời ông Ông không chấp nhận tiêu cực nên ôngchờ đợi trong vòng luẩn quẩn Ông chạy chỗ này đến chỗ kia tìm bạn vào sinh

ra tử, có chức sắc có tiếng nói mà ông tin tưởng nhờ giúp đỡ Vậy nhưng đếnkhi ông nhờ vả thì chỗ nọ đùn chỗ kia Ai ai cũng hứa giúp nhưng chỉ là hứalèo, đùn đẩy, trốn tránh trách nhiệm Người này giới thiệu người kia, cuốicùng ông không được đoàn tụ cùng vợ con Rõ ràng người lính trở về là bikịch của chính đời họ, là người thừa Đời tư khó lường và phức tạp nó dườngnhư trầm lặng mà lắm mưu nhiều kế đa đoan, đâu minh bạch như nơi chiếntrường Sự đảo lộn cuộc sống làm cho ông Ngân choáng váng Sự thực dụng,cái quyến rũ của đồng tiền làm đổi trắng thay đen, những cái xấu thức dậyhoành hành Nếu có đi cửa hậu thì cũng xem đó là tặng phẩm là quà biếu

Chuyện không đáng thành chuyện, nhưng cuối cùng lại chính nó lại là mầmmống của bi hài kịch.

Trong tác phẩm Ở trần, tác giả miêu tả nhân vật ông Tư không chịu

uốn mình theo cơ chế thị trường nên: "đáng lẽ ông lên tướng rồi đấy nhưngnghe đâu ông không cùng ekip với một ông thủ trưởng nào đó nên bây giờ vềngồi suốt ngày đọc sách, cặm cụi viết Không lên tướng ông cũng chẳng buồn,

mà người vợ ông buồn Buồn rồi lại sinh ra cáu gắt chì chiết chồng: Nàyngười ta nói đầu đường đại tá bơm xe, ông ở trong vòng luẩn quẩn ấy đấy.Vất cha nó hết sách vở, mua lấy chiếc bơm, còn kiếm được đồng dưa đồngmuối'' [33, tr 31] Chỉ vì bản lính ấy không chịu đu theo chiều gió cơ chế nênông Tư mất tất cả Ông không lên tướng nên vợ bỏ đi theo một băng nhómlàm vàng Đứa con thì bị nhồi nhét tư trưởng phản động: ''bố ơi con bănkhoăn cho cho Tổ quốc ta, cho nhân dân ta quá Con muốn thay thế tất cả mọingười Việt Nam hôm nay, thành những người Việt Nam hoàn toàn khác.Đáng sợ biết bao khi phải về sống với một dân tộc như thế…'' [33, tr 36, 37]

Trong tác phẩm Mặt nạ, tác giả khắc họa bi kịch của Trường và họa sĩ

Thiện Giá - những người vẽ tranh minh họa cho tờ báo hết sức tâm huyết vớinghề Thiện Giá đã hi sinh hết mình vì công việc, vì sự nghiệp làm báo: ''suốtngày anh làm việc ở tòa soạn, là tấm gương liêm khiết trong sáng và có kỷluật cho mọi người noi theo[…] Tiền thù lao anh đóng góp để xây dựng tòasoạn hoặc chiêu đãi số đánh máy, liên lạc, không bao giờ anh dùng để tiêuriêng Mười năm liền anh ăn cơm tập thể nằm giường cá nhân'' [33, tr 244].Không bao giờ anh màng danh lợi, chỉ say mê với công việc và nghệ thuật.Anh cống hiến và quên cả hạnh phúc riêng tư Nhưng ghi nhận cho công laocủa anh là tờ quyết định nghỉ hưu non của cơ quan, của một số người trong cơquan thôi nhằm làm cho quân đội tinh nhẹ Anh đi ra với hai bàn tay trắng "tạisao họ lại đối xử với mình nhỉ như thế? Tại sao họ lại đối xử với anh em làmnghệ thuật như thế nhỉ? Tại chủ trương, đường lối hay tại cách nghĩ cách làm

của một số người có chức có quyền nhưng năng lực và tầm nhìn hạn chế'' [33,

tr 261] Câu hỏi ấy cứ ám ảnh anh làm anh không hiểu nổi

Hay như nhân vật Trác trong truyện Một đời vô duyên, là bi kịch

những vị anh hùng trận mạc trở về với gia đình Cơ chế thị trường xâm nhậpvào cả hạnh phúc gia đình, anh sống với người vợ suốt ngày nói chuyệnquyền lực và chẳng coi anh ra cái mẽ gì Căn phòng hạnh phúc thành cănphòng nói chuyện quyền và tiền, tất cả đã trở nên méo mó ''Căn phòng này,

từ khi vợ anh lên làm giám đốc, cứ như thể một phòng khách, câu chuyệntoàn ưu khuyết điểm, đề bạt người nọ, cách chức người kia, hoặc khúm númvui vẻ giả tạo của một số nhân viên cầu cạnh Chị còn trừng mắt quát chồngcon dù là đang trong bữa ăn cứ như quát nhân viên trong cơ quan Phòngkhách gia đình mà cứ y như hội trường công ty'' [33, tr 49] Trang coi thườngchồng: ''cái thứ suốt đời chỉ là trợ lí, chuyên viên'' Tất cả đi chệch quỹ đạocuộc sống người lính mong muốn

Thung trong truyện Láng giềng, không chịu sự sắp xếp cuộc sống của

người yêu, bởi vì anh không chấp nhận tàn, phế nên bị người yêu chia tay

"Người thời đại là tiền, là chức tước, là nhà cao cửa rộng, là giàu sang vợchồng no ấm bên nhau'' [33, tr 293] Đối lập với mơ ước và lí tưởng trong conngười thương binh này, nên tình yêu tan vỡ, chính vì anh không theo lối sốngsắp đặt định sẵn, không chịu là con rối của kẻ có tiền và địa vị Anh khôngchịu nổi cái cách mà người ta trói cuộc đời anh

Nằm trong mạch cảm xúc đề tài ấy, Cao Tiến Lê còn không ngần ngạiphơi bày một hiện thực khốc liệt Đó là sự trì trệ, lạc hậu, sự thiếu biết củangười dân sau chiến tranh Đề cao tính dân chủ nhưng ông cũng nhận ra bikịch của những người không hề biết gì về dân chủ Sự ngu muội, dốt nát của

số đông đã trù dập một con người có lí tưởng cao đẹp như Ngô Văn Nghi

trong truyện Đại biểu nhân dân Anh mong muốn góp sức vào cuộc sống lầm

lụi của nhân dân, anh quyết chí xây dựng quê hương giàu đẹp Anh ứng cử

vào Quốc hội để thực hiện ước mơ ''sẵn sàng nhận mọi nhiệm vụ, dù nhiệm

vụ đó không phù hợp với mình, nhưng mang tới kết quả, tạo được niềm sungsướng cho người khác" [33, tr 226] Ước mơ của anh cũng rất chính đáng, ''đềđạt một chương trình cải tạo nông thôn, nâng cao đời sống nhân dân'' [33, tr228] Việc này làm cho toàn bộ lãnh đạo xã khó chịu và nhiều người lên tiếngmỉa mai Nghi ngay cả nơi đau buồn nhất ''Đại biểu Quốc hội" rào rào nhữnglời tiếp theo: Xin mời đại biểu Quốc hội đọc điếu văn Hãy nhường cho NgôVăn Nghi khiêng quan tài!" [33, tr 230] Nghi đã rớt xuống vực thẳm nơichính mảnh đất chôn nhau cắt rốn của mình Anh phải sống tách khỏi cộngđồng làng xóm quê hương Ủy ban không trọng dụng, bạn bè không đến,người yêu giảm dần hẹn hò, cả gia đình không trò chuyện như trước nữa Nhàvăn viết chua chát: ''ở thời kỳ nhân dân tin cơ quan Nhà nước, tin Đảng vàChính phủ, cứ trên giới thiệu là họ bầu, và cũng không cần biết bầu nhữngngười vào Quốc hội để làm gì, việc ấy đã có Đảng và Nhà nước lo Nhân dânchỉ lo dậy sớm, đi bầu cử trước đội khác, xóm khác để được điểm thi đua, đểđạt tiêu chuẩn trách nhiệm công dân Đến nơi bầu cầm tờ giấy ghi danh sáchđại biểu ứng cử, một lần nữa hỏi xem gạch tên người thứ mấy, kẻo phiếukhông hợp lệ hoặc bầu sai người trên giới thiệu sẽ bị quy kết có âm mưuchống đối, thiếu lòng tin vào chế độ'' [33, tr 228, 229] Nhà văn Cao Tiến Lê

đã dám nhìn thẳng sự thật, sẵn sàng bóc trần hiện thực, phơi bày một hiệnthực còn ít người phản ánh

Ngoài ra người lính còn có vẻ đẹp riêng, vẻ đẹp tiềm ẩn Đó là nhữngcon người trở về đầy trách nhiệm, luôn sống đúng bản lĩnh Ông Tư trong

truyện Ở trần nói : ''cám ơn em, anh không thể đi được Của cải vật chất đối

với anh cũng quý đấy Nhưng không quý bằng cuộc đời anh đã qua, conđường anh đã đi, hạnh phúc anh đã nếm trải Tất cả những điều đó đang bịbọn cơ hội đe dọa, anh không thể buông trôi, bỏ mặc Anh phải làm sáng tỏ

chân lý, phải tổng kết cho kì được Phải công bố trước xã hội Không để cho

ai muốn làm thế nào thì làm'' [32, tr 40]

Hay như nhân vật Trác cũng ôm trọn lí tưởng cao đẹp ấy giữa cuộc đờisóng gió Trác đã biến cái vô duyên của mình thành cái có duyên Anh rờichốn Đô Thành đến vùng đất Lâm Đồng tạo dựng nông trường, lâm trường,khu chế biến, tạo những biên giới giàu mạnh, tạo lập quỹ giúp tài năng trẻhàng năm Hay như ông Ngân giết cọp dữ giúp bình yên cho xóm làng Haynhư Nghi vào trang trại gia đình sản xuất, làm nước mắm ''Phải làm một cái

gì đó đóng góp vào đời sống nhân dân trong dịp tết'' Có lẽ đây cũng là cách

họ giữ cốt cách thanh cao, chứ không chịu nhuốc nhơ Người lính dường nhưbất lực, sự trở về với người lính không phải là niềm vui mà là bất hạnh, côđơn Đây là trò đùa của tạo hóa với số phận những người từng là anh hùngchiến trận

Khi bước vào địa hạt tình yêu người lính thời hậu chiến, Cao Tiến Lêkhông quên hướng ngòi bút của mình đến vấn đề tình yêu và tình dục (trong

tác phẩm Ở trần, Một đời vô duyên, Láng giềng) Nhưng ''sex'' dưới ngòi bút

của ông nó mang đậm tính nhân văn, nét đẹp thẩm mỹ Người lính không chỉthể hiện lí tưởng cao đẹp, mà còn đẹp trong cuộc sống đời thường, đẹp trongvấn đề tình dục mang chất lính ''Chị lại tự nâng bầu vú của mình lên, bầu vúchứa đựng biết bao bí mật của tình yêu Chỉ có anh, chỉ có những người línhnhư anh mới khám phá nổi'' [33, tr 62] Có lẽ mục đích không ngoài ca ngợingười lính Nhà văn xem đây là một nhu cầu tất yếu chính đáng của bản năngcon người

Khai thác đề tài chiến tranh và người lính trong chiến tranh là đề tàikhông mới, nhưng Cao Tiến Lê đã để lại cho độc giả một cái nhìn, một cáchcảm nhận chân thật Tiếng nói của ông góp phần vào việc đổi mới, cách tânthể loại truyện ngắn sau 1986