Nghĩa tường minh -hàm ý

Trong lời nói hàng ngày: A.Tất cả đều có hàm ý; B.Không có câu nào có sử dụng hàm ý C.. Điều kiện sử dụng hàm ý Chị Dậu vừa nói vừa mếu: - Thôi u không ăn, để phần cho con.. Bài tập nha

Qu¶ng­l­u

GV: Hoµng V¨n To¶n

Thø N¨m, Ngµy 08 th¸ng 02 n¨m 2007

Líp 9B

Cho câu thơ sau:

“Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng

Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ”

1 Vậy nghĩa hàm ý là phần thông báo nào sau đây ? (chọn

câu đúng nhất).

2 Khi nào ng ời ta dùng hàm ý ?

A Trái ng ợc với nghĩa t ờng minh

B Cùng một nội dung với nghĩa t ờng minh

C Không đ ợc diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nh ng có thể

suy ra từ những từ ngữ ấy

D Đ ợc diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu

A Khi không muốn nói thẳng B Muốn ng ời nghe không hiểu

C Khi nói không rõ ý D Muốn chấm dứt cuộc thoại

3 Trong lời nói hàng ngày:

A.Tất cả đều có hàm ý; B.Không có câu nào có sử dụng hàm ý

C Có thể có hoặc không sủ dụng hàm ý; D Hàm ý đ ợc nhiều ng òi dùng

Tìm câu có chứa hàm ý trong đoạn đối thoại sau ?

Lan: Bình ơi ! Tối nay chúng mình đi xem ca nhạc đi

Bình: Tiếc quá ! Tối nay mình phải đi đón bà ngoaị ở quê ra.

Lan: Thế thì chủ nhật chúng mình đi xem vậy!

Bình: ừ, thế cũng đ ợc.

* Đọc đoạn trích sau và trả lời câu hỏi.

I Điều kiện sử dụng hàm ý

Chị Dậu vừa nói vừa mếu:

- Thôi u không ăn, để phần cho con Con chỉ đ ợc ăn ở nhà bữa này nữa thôi U không muốn tranh ăn của con Con cứ ăn thật no, không phải

nh ờng nhịn cho u

Cái Tí ch a hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng

giọng luống cuống:

- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu ?

Điểm thêm một “giây” nức nở, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:

- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống nh sét đánh bên tai, nó liệng củ

khoai vào rổ và oà lên khóc:

- U bán con thật đấy ? Con van u, con lạy u, con còn bé bỏng, u đừng

đem bán con đi, tội nghiệp U để cho con ở nhà chơi với em con

(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

- Thôi u không ăn, để phần cho con Con chỉ đ ợc ăn ở nhà bữa này nữa thôi (1) U không muốn tranh ăn của con Con cứ ăn thật no, không phải nh ờng nhịn cho u

- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài (2).

I Điều kiện sử dụng hàm ý

* Ghi nhớ: (SGK - trang 91)

Để sử dụng hàm ý, cần có hai điều kiện sau đây:

- Ng ời nói (ng ời viết) có ý thức đ a hàm ý vào câu nói.

- Ng ời nghe (ng ời đọc) có năng lực giải đoán hàm ý.

Bài tập nhanh

Mẩu chuyện vui

1.NHầM

Một anh sờ lên cổ áo, thấy con rận, sợ ng ời ta c ời vội vàng hất

nó xuống đất nói:

- T ởng là con rận, hoá ra không phải

Có ng ời cúi xuống đất cố tình tìm đ ợc con rận nhặt lên:

- T ởng là không phải, hoá ra con rận

(Truyện c ời dân gian Việt Nam)

- T ởng là con rận, hoá ra không phải

- T ởng là không phải, hoá ra con rận

Mình không

ở bẩn làm gì

có rận !

T ởng là không bẩn, thế mà có

rận !

- Thế hai anh là bạn của chú Cuội à?

- Chào em, trông em nh Hằng Nga

- Anh cứ t ởng em là ng ời ỏ Cung quảng mới xuống

- Thế hai anh là bạn của chú Cuội à ?

Trông em thật

là xinh đẹp !

Em đẹp nh Hằng Nga !

Hai anh là

kẻ lừa dối !

Anh chồng đi chăn một đàn bò 10 con Chiều tối, anh

ta c ỡi 1 con bò và lùa những con còn lại về nhà Đến cổng Anh chồng dừng lại để đếm xem có đủ 10 con

bò hay không Anh ta đếm đi đếm lại mãi vẫn chỉ thấy

có 9 con Hoảng quá, anh ta thất thanh gọi vợ Chị vợ lật đật chạy ra, hỏi:

-“Ai chọc tiết mình mà kêu khiếp thế?” Anh chồng mếu máo:

-“Mình ơi Thiếu 1 con bò ” Chị vợ c ời: “T ởng gì? Thừa 1 con thì có”.

II Luyện tập

1 Bài tập 1: Ng ời nói, ng ời nghe những câu in đậm d ới đây là ai ? Xác

định hàm ý của mỗi câu ấy Theo em, ng ời nghe có hiểu hàm ý của ng ời nói không ? Những chi tiết nào chứng tỏ điều đó.

a – Anh nói nữa đi - Ông giục.

- Báo cáo hết !– Ng ời con trai vụt trở lại giọng vui vẻ - Năm

phút nữa là m ời Còn hai m ơi phút thôi Bác và cô vào trong nhà Chè đã ngấm rồi đấy.

Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả chính ng ời hoạ sĩ già

Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một

l ợt tr ớc khi ngồi xuống ghế.

(Nguyễn Thành Long , Lặng lẽ Sa Pa)

- Báo cáo hết !– Ng ời con trai vụt trở lại giọng vui vẻ - Năm

phút nữa là m ời Còn hai m ơi phút thôi Bác và cô vào trong

nhà Chè đã ngấm rồi đấy

Mời bác và cô

vào nhà xơi n ớc

I Điều kiện sử dụng hàm ý

II Luyện tập

1 Bài tập 1:

2 Bài tập 2: Hàm ý của câu in đậm d ới đây là gì ? Vì sao em bé không nói thẳng đ ợc mà phải sử dụng hàm ý ? Việc sử dụng hàm ý có thành công không ? Vì sao ?

Nó nhìn dáo dác một lúc rồi kêu lên:

- Cơm sôi rồi, chắt n ớc giùm cái ! – Nó cũng lại nói trổng

Tôi lên tiếng mở đ ờng cho nó:

- Cháu phải gọi “Ba chắt n ớc giùm con”, phải nói nh vậy

Nó nh không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:

- Cơm sôi rồi, nhão bây giờ !

Anh Sáu vẫn ngồi im […]]

Anh Sáu vẫn ngồi im […]]

(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc l ợc ngà)

- Cơm sôi rồi, nhão bây giờ ! Chắt n ớc giùm để cơm khỏi nhão !

I §iÒu kiÖn sö dông hµm ý

I §iÒu kiÖn sö dông hµm ý

I §iÒu kiÖn sö dông hµm ý

mét c©u cã hµm ý mêi mäc râ h¬n.

Mây và sóng

Mẹ ơi, trên mây có ng ời gọi con:

“Bọn tớ chơi từ khi thức dậy cho đến lúc chiều tà Bọn

tớ chơi với bình minh vàng, bọn tớ chơi với vầng trăng bạc.”

thể rời mẹ mà đến đ ợc?”

Thế là họ mỉm c ời bay đi.

Nh ng con biết có trò chơi thú vị hơn, mẹ ạ.

Con là mây và mẹ sẽ là trăng.

Hai bàn tay con ôm lấy mẹ, và mái nhà ta sẽ là bầu trời xanh thẳm.

(phần 1)

(phần 2)

Trong sóng có ng ời gọi con:

“Bọn tớ ca hát từ sáng sớm cho đến hoàng hôn Bọn tớ ngao du nơi này nơi nọ mà không biết từng đến nơi nao” Con hỏi: “Nh ng làm thế nào mình ra ngoài đó đ ợc?”

Họ nói: “Hãy đến rìa biển cả, nhắm nghiền mắt lại, cậu

sẽ đ ợc làn sóng nâng đi”

Con bảo: “Buổi chiều mẹ luôn muốn mình ở nhà, làm sao

có thể rời mẹ mà đi đ ợc?”

Thế là họ mỉm c ời nhảy múa l ớt qua

Nh ng con biết trò chơi khác hay hơn.

Con là sóng và mẹ sẽ là bến bờ kì lạ,

Con lăn, lăn, lăn mãi rồi sẽ c òi vang vỡ tan vào lòng mẹ.

Và không ai trên thế gian này biết mẹ con ta ở chốn nào.

(R Ta-go)

Có thể viết thêm các câu có ý mời mọc:

Đoạn 1:

“Bọn tớ rong chơi suốt ngày, từ lúc thức dậy cho đến lúc chiều tà, đ ợc tự do tự tại, chơi với bình minh vàng, với vầng trăng bạc Cuộc sống của bọn tớ thật thú vị, ý nghĩa”.

Đoạn 2.

“Bọn tớ ngao du suốt ngày, đi khắp mọi nơi, đến rất

nhiều chỗ, phiêu l u tìm hiểu khắp trần gian Cậu hãy cùng chúng tớ tận h ởng cuộc sống phiêu lãng, kì thú của chốn thần tiên Bạn sẽ thấy mình hạnh phúc nhất trên đời”

III Bài tập củng cố

1- Khoanh tròn vào đáp án đúng cho câu hỏi sau:

Việc sử dụng hàm ý cần những điều kiện nào ?

A Ng ời nói (ng ời viết) có trình độ văn hoá cao

B Ng ời nghe (ng ời đọc) có trình độ văn hoá cao

C Ng ời nói (ng ời viết) có ý thức đ a hàm ý vào câu còn ng ời nghe (ng ời

đọc) phải có năng lực giải đoán hàm ý

D Ng ời nói (ng ời viết) phải sử dụng phép tu từ

I Điều kiện sử dụng hàm ý

II Luyện tập

2 Nối cột A (câu) với cột B cho phù hợp

A

1 Tôi làm bài rồi

2 Bây giờ bạn mới làm bài sao

3 Lan ơi ! Đã m ời hai giờ rồi

3 Khi ng ời nói có ý thức sử dụng câu hàm ý mà

ng òi nghe không có năng lực giải ý thì ng òi nói phải:

a Giữ nguyên nội dung giao tiếp.

b Nói thẳng ý cần nói.

c Dùng kí hiệu để ng ời nghe hiểu.

d Cần điều chỉnh lời nói của mình cho phù hợp

với đối t ợng giao tiếp.

a ThÇy gi¸o ®ang gi¶ng bµi th× mét häc sinh xin vµo líp.

- GV: [ ]

- HS: Em xin lçi thÇy, xe em thñng s¨m ¹!

4 §iÒn vµo chç trèng c©u cã hµm ý

b Trong phßng bÖnh nh©n cã anh thanh niªn ch©m

thuèc hót B¸c sÜ thÊy vËy liÒn nhÑ nhµng b¶o:

[ ]

Anh thanh niªn: Thµnh thËt xin lçi mäi ng êi, t«i v« ý qu¸

5 Sử dụng câu có hàm ý đúng chỗ có tác dụng:

a Làm cho câu nói giàu tính văn ch ơng, hoa lá.

b Thể hiện đ ợc đẳng cấp, trình độ của ng ời nói.

c Thể hiện sự nhẹ nhàng, lịch sự, tế nhị của ng ời

giao tiếp.

d Tránh đ ợc sự nặng nề, thô tục, đau xót.

IV H íng dÉn vÒ nhµ

- N¾m ® îc ®iÒu kiÖn sö dông hµm ý, t¸c dông cña hµm ý vµ vËn

dông phï hîp.

- Lµm tiÕp phÇn bµi tËp cßn l¹i

- So¹n bµi kÕ tiÕp: “ “ C¸ch lµm bµi v¨n nghi luËn vÒ mét ®o¹n C¸ch lµm bµi v¨n nghi luËn vÒ mét ®o¹n

+ C¸c luËn ®iÓm ® a ra cÇn dùa trªn c¬ së nµo ? Cã g× kh¸c

so víi ph©n tÝch mét t¸c phÈm truyÖn hoÆc ®o¹n trÝch ?