Ứng dụng công nghệ Web phát triển dịch vụ thông tin

Việc ứng dụng công nghệ Web 2.0 và triển vọng ứng dụng Web 3.0 để phát triển các sản phẩm dịch vụ thông tin của các thư viện các trường đại học là một trong những giải pháp tiến trình th

Ứng dụng công nghệ Web phát triển dịch vụ thông tin

Trong hai thập kỷ qua, công nghệ web phát triển không ngừng và có những đột phá theo nhiều hướng Đầu tiên, Web1.0 (1990 - 2000): kết nối người dùng với nội dung thông tin, hướng thông tin một chiều Tiếp đến, Web 2.0 (2000 - 2010): kết nối với người để chia sẻ, tạo ra thông tin, hướng con người tương tác thông tin hai chiều tập, hợp dữ liệu trí tuệ cộng đồng Thế hệ Web 3.0 (2010-2020): kết nối tri thức bằng Web ngữ nghĩa, thúc đẩy cộng đồng tạo ra nội dung thông tin, tính siêu liên kết của mạng thông tin ngày càng chặt chẽ và sẽ làm tăng tính hấp dẫn của thế giới internet

Việc ứng dụng công nghệ Web 2.0 và triển vọng ứng dụng Web 3.0 để phát triển các sản phẩm dịch vụ thông tin của các thư viện các trường đại học là một trong những giải pháp tiến trình thay đổi phát triển sản phẩm dịch vụ thông tin của các thư viện với người dùng tin, tạo ra điểm giao tiếp tương tác này có thể ở tầm vĩ mô quốc gia và toàn cầu

Bởi vì công nghệ Web, dễ dàng tạo tài khoản mà không tốn một chi phí nào; tạo lập không tốn nhiều thời gian, công sức để duy trì phát triển; người dùng tin đang lan tỏa mạnh trên thị trường Việt Nam; lực lượng truy cập phần lớn

là học sinh, sinh viên, thanh thiếu niên và giới trí thức; rút ngắn khoảng cách dùng tin giữa cán bộ thư viện và người dùng tin, giảm bớt thời gian tìm kiếm đưa thông tin nhanh đến người dùng tin Do, mỗi trường đại học và cao đẳng có những mục tiêu khác nhau, việc ứng dụng công nghệ này tuỳ thuộc vào từng thư viện cho phù hợp với yêu cầu như: chuẩn bị tài liệu quảng bá thư viện, mở lớp hướng dẫn khai thác thông tin, cập nhật bộ sưu tập số hóa và thông báo nguồn tài liệu mới,…

1 Nhắn tin nhanh ( Instant Messaging – IM)là dịch vụ cho phép hai người trở lên nói chuyện trực tuyến với nhau qua một mạng máy tính Nhắn tin nhanh giúp người dùng kết nối với cán bộ thư viện trong thời gian thực không phụ thuộc không gian Nhiều ứng dụng miễn phí trên Internet như: IRC, SMS, hay các dịch vụ của www.google.com/Apps, http://webmessenger.yahoo.com.Trong số những thư viện sử dụng công cụ này có thư viện Đại học Ohio (Mỹ) http://www.library.ohiou.edu/feedback/;http://www.library.ohio u.edu/ask/skype.html Nhắn tin nhanh còn có thể dùng để

hướng dẫn người dùng tin tìm thông tin qua cuộc trao đổi ngắn, cũng giúp xây dựng giao tiếp tốt đẹp giữa cán bộ thư viện và

người dùng tin, đồng thời trao đổi quan điểm kinh nghiệm, lắng nghe ý kiến phản hồi và hiểu nhu cầu thông tin

http://www.library.ohiou.edu/feedback

2 Đọc nguồn cấp dữ liệu (Really Simple Syndication -RSS) là định dạng dữ liệu dựa theo chuẩn XML được sử dụng

để chia sẻ và phát tán nội dung trang Web bằng các tiêu đề, nội dung tóm tắt hoặc toàn bộ nội dung của tin tức mới nhất; thay

vì phải mất thời gian truy cập vào từng URL để đọc tin tức của các website, blog giờ đây bằng cách sử dụng RSS bạn có thể đọc nhiều tin được phân loại theo từng chủ đề của nhiều web, nhiều blog khác chỉ trên một trang một cách đơn giản và tiện dụng là chìa khoá vàng cho việc chia sẻ thông tin Những công

cụ đọc dòng tin phổ biến http://www.reader.google.com, http://www.newsisfree.com.Trang web tập hợp và đọc tin NewsIsFree tìm kiếm thông tin từ 6.500 trang web Các dịch vụ

cơ bản đều miễn phí, ngoài ra còn có hai mức dịch vụ đặc biệt dành cho người dùng đăng ký RSS rất hữu ích trong việc giúp bạn đọc cập nhật các chủ đề từ tổng hợp đến chuyên ngành

Thông qua công cụ đọc tin này cán bộ thư viện lập danh sách những trang website hữu ích dùng làm nguồn tra cứu thư mục chủ đề trên website của thư viện Đồng thời họ có thể lập danh mục những website hữu ích dùng làm nguồn tra cứu hoặc tạo ra những thư mục chủ đề trên website của thư viện Thông qua những công cụ đọc tin này, trang web sẽ thường

xuyên hiển thị nội dung mới và nhờ đó người dùng luôn được cập nhật Ví dụ về những website áp dụng cách tiếp cận này là Daily Rotation ở địa chỉ www.dailyrotation cung cấp thông tin từ hơn 300 website kỹ thuật Thư viện trên toàn thế giới cũng đã ứng dụng công cụ này.Thư viện Học viện Công nghệ Massachuset (Mỹ) http://libraries.mit.edu/help/rss/ sử dụng dòng tin để thông báo về sách mới trên mục lục thư viện dựa trên chủ đề bạn đọc quan tâm Thư viện này cũng thông báo cho bạn đọc

về các nguồn tài liệu mới, (chẳng hạn như luận án mới), và cung cấp những đường dẫn hữu ích cho nghiên cứu

http://libraries.mit.edu/help/rss/barton/

3 Phát thanh ( Podcasting or broadcasting )

"Podcasting" được viết tắt từ hai từ "broadcasting" và

"iPod" Thuật ngữ này được đưa vào phiên bản trực tuyến của từ điển New Oxford American Podcasting "việc ghi lại chương trình phát thanh hay chương trình tương tự, sau đó đưa lên internet, cho phép mọi người tải về máy nghe cá nhân của mình" Công cụ này cũng phù hợp cho việc chuẩn

bị các tài liệu hướng dẫn khác như hướng dẫn sử dụng cơ sở vật chất, dịch vụ và trang thiết bị có thể tích hợp những bài thuyết trình bằng âm thanh này vào các bài thuyết trình trên Power Point để xuất bản trên Internet hoặc đưa vào blog Một số ứng dụng miễn phí nổi tiếng trên Internet để làm podcasting là Audacity (www.audacity.sourceforge.net)

và Odeo Studio (www.studio.odeo.com) và các thư viện ứng dụng công cụ này có Thư viện Anh quốc http://www.bl.uk/podcast và Thư viện Đại học Ohio (Mỹ) http://www.library.ohiou.edu/vtour/podcast/;http://www.bl.uk /whatson/podcasts/prevexhibition/henry/index.html

4 Đánh dấu xã hội (social bookmarking)

Social Bookmarking theo nghĩa giản đơn là “đánh dấu trang cộng đồng” giúp những người sử dụng Internet lưu trữ, quản lý, tìm kiếm địa chỉ những trang Web yêu thich trực tuyến trên Internet và chia sẻ nó với bạn bè dựa trên các công cụ trình duyệt web thông qua các từ khóa phân loại Những người được phép có thể xem tổng hợp một danh sách các link mà đã được phân loại theo các từ khoá, chuyên mục hoặc thông qua sự trợ giúp của các công cụ tìm kiếm

Đánh dấu xã hội có thể được xem là công cụ quan trọng nhất có thể được dùng trong dịch vụ tra cứu là chuẩn bị tài liệu hướng dẫn, chỉ dẫn và các thư mục thông tin, đánh dấu

xã hội đã trở thành công cụ chính để nâng cao hiệu suất của dịch vụ này Chính nhờ đánh dấu xã hội, cán bộ thư viện có thể tập hợp được những nguồn tra cứu hữu ích và phát triển các thư mục chủ đề cũng có thể chia sẻ và cho phép những người khác bổ sung thêm các đường dẫn (URL) liên quan Đánh dấu xã hội không chỉ giúp tập hợp những đường dẫn

hữu ích mà còn tạo cơ hội để mô tả và phân loại những đường dẫn này vào các thư mục theo chủ đề cụ thể hoặc được quan tâm Furl (www.furl.net) và del.icio.us (www.delicious.com) là hai trong số những ví dụ nổi bật cung cấp những tính năng này Việc sử dụng đánh dấu xã hội đã từng được ứng dụng rộng rãi trong thư viện trên toàn thế giới Chẳng hạn, ở Thư viện Đại học Pennsylvania(http://tags.library.upenn.edu/, cán bộ thư viện xây dựng riêng một công cụ đánh dấu xã hội để tập hợp

và duy trì các đường dẫn, liên kết tới các bài viết tạp chí và biểu ghi trong thư viện Người dùng cũng có thể tải xuống từ Internet một thanh công cụ cho phép bổ sung nội dung đang xem vào danh sách đánh dấu xã hội của mình http://tags.library.upenn.edu/

5 Nhật ký trực tuyến (Blog)

Blog, gọi tắt của weblog, là một dạng nhật ký trực tuyến, bùng nổ từ cuối thập niên 1990 Các blogger (người viết

blog), có thể là cá nhân hoặc nhóm, đưa thông tin lên mạng với mọi chủ đề, thông thường có liên quan tới kinh nghiệm hoặc ý kiến cá nhân, chủ yếu cung cấp thông tin đề cập tới những chủ đề chọn lọc, không giống như các báo truyền thống Được phần mềm hỗ trợ, dễ sử dụng, blog phổ biến rất nhanh và ai cũng có thể dễ dàng tạo ra một blog cho mình. Trong dịch vụ tra cứu, cán bộ thư viện có thể quảng bá vốn tài liệu bằng cách tạo blog bình sách và khuyến khích bạn đọc cùng tham gia Một số phần mềm tạo blog cho phép cán bộ thư viện tạo ra các danh mục sách nên đọc bằng cách gắn blog của mình với Amazon.com Thông qua viết blog, cán bộ thư viện cũng có thể chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm của mình trong quá trình tìm kiếm, chẳng hạn các mẹo tìm kiếm thông dụng trên một cơ sở dữ liệu hoặc bất kỳ một kho tài liệu chuyên biệt

Trong rất nhiều ứng dụng, blog được cả thư viện và cán

bộ thư viện sử dụng khá rộng rãi Có nhiều blog cá nhân được cán bộ thư viện lập nên và duy trì như : The Shifted Librarian (www.theshiftedlibrarian.com)

và Library Crunch (www.librarycrunch.com) Các thư viện

ở khắp nơi trên thế giới cũng có blog chính thức của riêng mình như Business Blog của Thư viện Đại học Ohio(www.library.ohiou.edu/subjects/businessblog), Đại học Harvard (http://blogs.law.harvard.edu/cmusings/)

http://blogs.law.harvard.edu/cmusings/2005/12/13/

6 Công trình mở (Wiki)

Wiki ; từ tiếng Hawaii wikiwiki, có nghĩa "nhanh"; cũng

được gọi là công trình mở) là một loại ứng dụng xây dựng và quản lý các trang thông tin do nhiều người cùng phát triển Đặc điểm nổi bật của wiki là thông tin không được xây dựng một cách tập trung theo nguyên tắc phân quyền như thường thấy ở các ứng dụng CMS hay forum mà theo nguyên tắc phân tán: ai cũng có thể chỉnh sửa, thêm mới, bổ sung thông tin lên các trang tin và không ghi lại dấu ấn là ai đã cung cấp thông tin đó

Wiki cung cấp những nội dung mang tính trí tuệ dưới dạng bài viết hoặc thảo luận Với wiki, thư viện có thể khởi xướng một chủ đề và mở rộng nội dung này dựa trên hồi âm và hưởng ứng của bạn đọc Một trong số những wiki về thư viện nổi tiếng là Library Success:A best practice wikis (http://www.libsuccess.org/) nơi mà thủ thư trên toàn thế giới được khuyến khích chia sẻ những thành công của mình,trong khi Library Wikis http://librarywikis.com lại lập danh mục về những wiki được dùng trong thư viện Các thủ thư dịch vụ tra cứu có thể sử dụng wiki để

viết hướng dẫn sử dụng thư viện, mẹo tìm kiếm và chia sẻ kinh nghiệm tìm kiếm thông tin

Một ví dụ về wiki được thiết kế để cho dịch vụ tra cứu là wiki của Thư viện Đại học Oregon http://instructionwiki.org)

http://www.aboutus.org/InstructionWiki.org

7 Ứng dụng hỗn hợp (Mashup)

Ứng dụng hỗn hợp ( mashup hoặc mash-up) là một ứng dụng kết hợp nội dung hoặc dịch vụ của nhiều ứng dụng khác nhau không đồng nhất Theo từ điển trực tuyến Wikipedia, mashup được định nghĩa như một công cụ có khả năng lấy thông tin từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau nhằm

tạo ra một dịch vụ tích hợp đơn nhất và hoàn toàn mới mẻ Mashup cho phép mọi người thể hiện khả năng sáng tạo bất tận bằng cách "nối" hai hay nhiều ứng dụng web lại với nhau Mashup thể hiện rõ xu hướng đặc trưng của Web 2.0 là

"cá nhân hóa thông tin" Chẳng hạn, một nhà lập trình có thể tạo website chia sẻ ảnh và video của riêng mình khi kết hợp hai dịch vụ YouTube và Flickr Hay người sử dụng có thể

"trộn" dữ liệu về tình trạng giao thông ở Hà Nội với Google Maps để lập bản đồ các điểm thường xuyên tắc đường trong thành phố

Mashup là một ứng dụng khác mà ở đó một nguồn lực thông tin được tạo ra từ hai hoặc nhiều dịch vụ web sẵn có

Nó cung cấp dịch vụ tốt hơn cho người dùng tin và tăng giá trị cho các trang web thúc đẩy các dịch vụ thư viện Cán bộ thư viện tra cứu có thể khai thác công cụ này để chuẩn bị cho các đợt quảng bá thư viện hoặc dựng video về thư viện

Họ cũng có thể sắp xếp lại (mashup) nội dung về thư viện để tạo ra những dịch vụ mới sáng tạo Trong những ví dụ được các thư viện áp dụng có Thư viện Đại học Saskatchewan ở Saskatoon, Saskatchewan, Canada.( http://library.usask.ca/~fichter/mashups/) những dịch vụ tra cứu nhanh như Place‐Opedia (http://www.placeopedia.com/)kết hợp Google Map với các bài viết trên Wikipedia và Dogdott (http://doggdot.us) kết hợp các dịch vụ đánh dấu xã hội như del.iciou.us, Slashdot and Digg

http://library.usask.ca/~fichter/mashups/

8 Chia sẻ hình ảnh và video (share photos and video)

Chia sẻ hình ảnh và video thực chất là một mạng xã hội, cho phép bạn liên lạc và chia sẻ dữ liệu với các nhóm bạn,

hỗ trợ truy cập dữ liệu từ xa và quản lý các hoạt động chia sẻ tập tin Với chia sẻ hình ảnh và video bạn có thể chia sẻ tập tin với những người dùng chia sẻ hình ảnh và video khác, tải các nội dung được chia sẻ, tạo các nhóm tuỳ chỉnh, chia sẻ tập tin với định dạng bất kỳ Flickr được sở hữu bởi Yahoo! Flickr thực sự là một công cụ tuyệt vời trong việc tìm kiếm ảnh để sử dụng trong các chiến dịch quảng bá hay như một nơi chia sẻ ảnh với các thành viên.Flickr (www.flickr.com)

là một trong những ví dụ nổi tiếng về công cụ chia sẻ hình ảnh, trong khi YouTube(www.youtube.com ) là một ví dụ nổi tiếng về chia sẻ video.YouTube được sở hữu bởi Google Trang Youtube là công cụ tuyệt vời để chia sẻ một đoạn phim của bạn tới hàng tỉ người dùng Internet.Với việc chia sẻ hình ảnh, cán bộ thư viện có thể lập các triển lãm ảo để thông báo cho bạn đọc về các chiến dịch, diễn biến các sự kiện, tin tức,

… Với những dịch vụ này, bạn đọc có nhiều cơ hội và cách

thức để lấy thông tin từ thư viện mà không cần phải tới thư viện

Các chương trình thăm quan thư viện, hướng dẫn tóm tắt, hướng dẫn kỹ năng thông tin, video giới thiệu về thư viện, cũng có thể sử dụng dịch vụ chia sẻ video Những đoạn video này sẽ được truyền qua Interrnet hoặc tải lên trên YouTube Video đó có thể truy cập được từ bất cứ đâu, bất

cứ lúc nào và nhờ đó các dịch vụ của thư viện có thể được tô điểm và quảng bá tới người dùng một cách tiện lợi Một trong những ví dụ về áp dụng công cụ này là Thư viện QuốchộiMỹ(http://www.flickr.com/photos/library_of_congre ss/),Thư việnĐại học Winnipeg(http://cybrary.uwinnipeg.ca/) vàThưviện Đại học bangCalifornia ở Sacramento (http://libra ry.csus.edu/).http://www.flickr.com/photos/library_of_congress/



Mạng xã hội (social network site)

Social Network site là mạng được tạo ra để tự thân nó lan

rộng trong cộng đồng thông qua các tương tác của các thành

viên trong chính cộng đồng Mọi thành viên trong mạng xã hội cùng kết nối và mỗi người là một mắt xích để tạo nên một mạng lưới rộng lớn truyền tải thông tin Trang mạng Facebook đã trở thành một trang mạng xã hội rộng lớn nhất trên thế giới, có khả năng truy cập phổ thông khiến cho bất

kỳ ai cũng có thể xem các thông tin đăng tải trên đó.Twitter khởi nghiệp bằng dịch vụ cho phép đăng tải các thông tin cập nhật của bạn từ một điện thoại di động lên Internet, do giới hạn với 140 ký tự Dù Twitter là một trang web, nhiều người tương tác và quản lý Twitter qua các ứng dụng trên máy tính được gọi là các ứng dụng Twitter phía máy khách Sự ra đời

ồ ạt của các mạng xã hội (Social Network) thời gian gần đây

ở Việt Nam cũng như trên toàn thế giới đã tạo ra một làn sóng mới kích thích sự phát triển của kênh truyền thông cộng

đồng.Thôngquacácmạngxãhộinhư:Twitter(http://twitter.com/l

ibrarycongress/),Facebook(www.facebook.com),friendster ( www.friendster.com)và(http://www.linkedin.com) cán bộ thư viện tra cứu có thể dùng nền công nghệ này để giữ liên lạc với bạn đọc của mình nơi bạn đọc có thể đăng tin tức, sự kiện, hình ảnh,…

Cán bộ thư viện có tạo được liên kết cũng như học được từ bạn đọc thông qua tìm hiểu, phân tích và hiểu được quan điểm và cách nhìn của bạn đọc Những hồ sơ quý giá về bạn đọc này giúp cán bộ thư viện hiểu được nhu cầu và mối quan tâm của bạn đọc Từ đó, sẽ dễ hơn cho cán bộ thư viện trong việc phục

vụ bạn đọc bởi họ đã hiểu được nền học vấn, những khác biệt về văn hóa hoặc những thông tin khác có thể gây ra rào cản giữa hai bên Cũng thông qua mạng xã hội, cán bộ thư viện có thể chia sẻ kinh nghiệm, quan điểm và kiến thức với bạn đọc và ngược lại Trong các thư viện đã dùng ứng dụng này có Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ (http://twitter.com/librarycongress/)Thư viện Anh Quốc (https://www.facebook.com/britishlibrary) Thư viện Đại học Yale (https://www.facebook.com/yalelibrary)