Tìm hiểu tín ngưỡng của dân tộc Mường

LÝ DO CH N TÀI.

Có th nói r ng v n đ v n hoá nói chung và tín ng ng nói riêng, là m t

v n đ h t s c quan tr ng trong đ i s ng tinh th n c a nhân dân ta, đ c bi t là

c a các dân t c mi n núi vùng sâu, vùng xa Vì ch a đ c giác ng đ y đ v t

t ng và c s v kinh t - xã h i còn y u kém, vì v y mu n nâng cao đ i s ng

tinh th n c ng nh đ i s ng v t ch t c a nhân dân ta đ c bi t trong dân t c

M ng m t s n i trong đ t n c ta… thì c n đi sâu vào quan sát, nghiên c u

đ i s ng tinh th n c a dân t c M ng m t cách khoa h c

V i tính ch t là b n báo cáo khoa h c c p Khoa - Tr ng, h n n a là sinh

viên n m th nh t c ng v i tri th c khoa h c còn ch a đ y đ , v y em mong các

th y cô cho nh ng ý ki n đóng góp đ báo cáo khoa h c đ c t t h n và làm

ti n đ cho giai đo n sau này

K IL

O B

O O

K S C O

M

1 LÝ DO CH N TÀI

Dân t c M ng c ng nh t t c các dân t c khác s ng và t n t i trên lãnh

th n c ta, ngoài nh ng nhu c u s ng t t y u (c m, áo…) thì dân t c M ng

còn luôn luôn t n t i m t v n đ đó là : Làm th nào đ có m t đ i s ng v n hoá

mang đ m b n s c dân t c mà không “b quan to c ng” ó là m t v n đ l n

đang đ t ra cho dân t c M ng trong giai đo n phát tri n hi n nay Th i bu i

kinh t th tr ng th i bu i c a vi tính và công ngh sinh h c

- Tín ng ng là m t ph n nh c a Tôn giáo, nó nh đ c nâng nui ch m

sóc qua ti n trình phát tri n c a l ch s hi u đ c đ i s ng v n hoá nói

chung (v n hoá v t ch t và v n hoá tinh th n) thì c n hi u r ng ngoài v n hoá

v t ch t c a dân t c M ng thì còn t n t i song song là v n hoá tinh th n (tôn

n c ta trong giai đo n phát tri n ti n lên xã h i ch ngh a

- Tín ng ng dân gian là m t trong các lo i tín ng ng khá ph bi n c a

dân t c M ng, v i nh ng đ c đi m, vai trò, ý ngh a c a nó trong công cu c

đ a đ t n c ta ngày m t đi lên hoà nh p v i các n c trên th gi i Mà v n đ

tín ng ng là v n đ n i lên trên c trpng l nh v c k ti p truy n th ng th cúng

các thành hoàng làng và t tiên v i ý ngh a c n cho m t cu c s ng yên vui, mùa

màng t i t t, b i thu.-H n n a tín ng ng dân gian là m t tín ng ng đ c

du nh p t t nhiên Nh ng do quá trình phát tri n c a các hình th c kinh t -

xã h i và s phát tri n c a khoa h c, k thu t, đ i l p v i các thành t u đó thì nó

c ng n y sinh hàng lo t các v n đ v v n hoá mang tính ch t phi th c t

K IL

O B

O O

K S C O

M

gi i quy t đ c các v n đ khó kh n này và phát huy đ c tính tích c c c a tín

ng ng dân t c thì v n đ đ t ra là r t khó kh n và mang tính c p thi t S ng

còn cho v n đ dân t c và phát tri n c a đ t n c

-M t khác khi em ch n đ tài này t c là mu n d a trên c s khoa h c đã

có và nh n th c đ c trong quá trình h c trong nhà tr ng và xã h i đ đ a ra

các cách, các ph ng pháp, ph ng h ng đ gi i quy t v n đ này

Có th nói r ng tín ng ng là m t v n đ h t s c h p d n, vì tín ng ng

là m t ph n c a đ i s ng xã h i mang đ m ch t chính tr , đ nâng cao nh n th c

chính tr trong các dân t c thi u s vùng cao, thì tr c h t ph i quan tâm đ n

v n đ tín ng ng Vì v y c ng nh các v n đ khác thì tín ng ng c a dân t c

M ng là m t v n đ c n quan tâm đ gìn gi và b o t n các giá tr v n hoá, mà

đó là m c tiêu cho s phát tri n m t ý th c, m t xã h i

2 M C ÍCH, NHI M V C A TÀI

-Do đây là m t bài nghiên c u khoa h c v i n i dung, th i l ng còn h n

ch , nên đây em đi tìm hi u v n đ tín ng ng đ gi i quy t m t s v n đ c

b n sau :

+ Do tình hình chính tr trên th gi i ngày càng ph c t p, nh đã hình

thành các t ch c kh ng b , các lo i hình chuyên nghiên c u và tìm cách ch ng

phá các n c XHCN nh : CIA,và các t ch c bí m t khác… Nh ng đ c bi t

h n c đó hình th c dùng các truy n đ n, tuyên truy n b ng mi ng c a các t

ch c này cho nhân dân ta ch ng phá nhà n c mà đ c bi t là đ i v i các dân t c

thi u s , do ít có hi u bi t,ít có c h i ti p c n v i các đi u ki n k thu t hi n

đ i… vì v y chúng dùng nhi u chính sách làm ngu dân, d d nhân dân ta

ch ng phá l i nhà n c ta ó là m t chính sách c c kì nguy hi m mà b n ph n

đ ng dùng đ ch ng phá n c ta, đó là m t trong nh ng m c tiêu mà báo cáo

khoa h c này mu n tìm h ng gi i quy t

+ Do quá trình nh n th c chính tr c a nhân dân ta còn y u, l i c ng v i

s du nh p hàng lo t các lo i v n hoá m i v i hai chi u h ng (tích c c và tiêu

K IL

O B

O O

K S C O

M

c c) ti p t c gìn gi b n s c và phát huy h n n a các b n s c dân t c đã có

và ti p thu các lo i v n hoá có tính tích c c cho dân t c mình M t khác đó c ng

là quá trình nh n th c - tín ng ng tr i qua quá trình phát tri n c a xã h i Vi t

Nam nói riêng và xã h i th gi i nói chung thì nó đã phát huy đ c nh ng gì ?,

vai trò c a nó ra sao đ i v i s phát tri n c a kinh t - xã h i, ý ngh a c a vi c

+ M c đích cu i cùng c a báo cáo khoa h c là đ nâng cao đ i s ng tinh

th n cho đ ng bào dân t c mi n núi và t đó c ng c đ i s ng tinh th n, đ a con

ng i đi đúng qu đ o c a mình và làm sao đ mình - cá nhân m i con ng i có

th đóng góp vai trò c a mình trong s nghi p ti n lên ch ngh a xã h i c a

n c ta

 ó là m t s m c tiêu mà báo cáo khoa h c này s gi i quy t, tuy nó

còn h n ch nh ng do có tính ch t th i l ng, nên m i d ng l i đó

NHI M V C A TÀI:

* Báo cáo này nh m t l i c nh báo, tr c h t là đ i v i t ng cá nhân cao h n

n a là đ i v i ng và nhà n c hãy chú ý h n t i đ i s ng c a dân t c thi u s

vùng cao, vùng sâu vùng sa,đ c bi t là dân t c M ng v i đ i s ng h t s c

khó kh n không ch v v t ch t mà c v tinh th n, đ c bi t còn su t hi n nhi u

K IL

O B

O O

K S C O

M

hi n t ng mê tín d đoan, ngây nhi u t n th t tr c h t là cho dân t c

M ng,sau đó nh h ng đ n an ninh qu c gia

* Nó còn nh m t ng n c đ c nh báo nhân dân ta v tinh th n c nh giác đ i

v i các th l c ph n đông bên trong và các l c l ng đ i l p bên ngoài đang tìm

cách tiêu di t các n c XHCN trong đó có Vi t Nam, mà n i tr i là chi n

l c"Di n bi n hoà bình" c a m mu n thôn tính c th gi i

K IL

O B

O O

K S C O

M

PH N N I DUNG :

Vi t Nam là m t n c đa dân t c, theo s li u đi u tra c a b lao đ ng

th nh binh xã h i thì n c ta có t i 54 dân t c cùng sinh s ng theo s li u

th ng kê n m 1999 thì dân s n c ta là 76 tri u ng i, trong đó các dân t c

thi u s chi m 15% trong (76) còn dân t c M ng chi m 30% trong(15%)

a bàn sinh s ng c a dân t c M ng th ng là Hoà Bình, Phú

Th ,S n la…,th ng th ng ng i M ng th ng s nh cùng ng i kinh,ng i

Thái nên đ i s ng v n hoá đã có nh u thay đ i, đ c bi t là v v n hoá tinh th n-

trong đó n i nên là tín ng ng c a dân t c M ng đó là m t y t t r t quan

tr ng trong đ i s ng tâm linh c a dân t c M ng, kh ng đ nh vai trò to l nc a

nhà n c đã đ ra qua các k đ i h i c a ng

1.1 KHÁI NI M V TÍN NG NG

-Tín ng ng dân gian hay còn đ c g i là “tín ng ng dân dã”*

Dù là tín

ng ng dân gian hay tín ng ng dân dã thì ý ngh a c a chúng v n là m t ó là

ni m tin c a qu n chúng nhân dân vào m t lo i tôn giáo nào đó T đó mà nó

hình thành lên m t câu h i : V y thì tín ng ng là gi? Theo t đi n ti ng Vi t thì

tín ng ng là “tin theo m t tôn giáo nào đó”* Nh v y tín ng ng ch là m t

ni m tin tôn giáo M i tín đ c a m t tôn giáo nào thì đ u có ni m tin riêng c a

mình, khác v i ni m tin c a các tôn giáo khác Hi n nay do quá trình du nh p

nhi u lo i tín ng ng khác nhau vào đ t n c ta, nên đã hình thành m t s t

t ng hi u ch a đúng v thu t ng này, th ng coi tín ng ng c ng là m t tôn

giáo (tín ng ng dân gian là tín ng ng s khai) Tín ng ng không có ý chí là

m t tôn giáo, mà ch là m t ni m tin có tính ch t tôn giáo Hi n pháp n c ta có

ghi r ng : “M i công dân đ u có quy n t do tín ng ng”, đi u đó nói lên r ng

m t công dân có th t mình ch n cho mình m t tôn giáo riêng mà không ph i

ph thu c vào ai, và h t c gì T c là m i ng i có m t ni m tin tôn giáo riêng

K IL

O B

O O

K S C O

M

nào đó Nói cách khác nhà n c ta không c m m i ng i tin theo m t ni m tin

tôn giáo nào đó i đa s các dân t c thi u s Vi t Nam đ u tin theo tôn giáo

s khai mà nh ngành dân t c h c g i là “đa th n giáo” xu t phát t quan ni m

“v n v t h u hình” - m i v t sinh ra đ u ph i có linh h n M t khác c ng v i

m t s nhà khoa h c thì các dân t c thi u s cho r ng m i s v t và hi n t ng

xung quanh ta và c b n thân con ng i đ u có s s ng (ng i Angonkin - B c

M g i là “Anima”- s c s ng) Nh ng các n c ông Nam Á thì l i cho đó là

h n, vía Nh ng “s c s ng” đó đ u mang tính ch t hai m t (có m t có l i, có

m t có h i) cho con ng i gia súc và cây tr ng… Vì th , mà các dân t c thi u s

thi u s nói chung và c a dân t c M ng nói riêng Cho nên, hàng n m hay là

lúc g p h n chúng ta th ng cúng c b n th l c t nhiên này đ c u m a, xin

m a C ng v i ni m tin nh th thì khi l t l i, m a nhi u quá thì các dân t c

thi u s M ng l i c u tr i kh n ph t cho t nh M t khác, do đ c tin t tiên có

th phù h , đ trì cho con cháu, cho nên chúng ta c ng th ng xuyên t ch c

th cúng t tiên vào nh ng d p c n thi t T đó kh ng đ nh r ng tín ng ng là

ni m tin c n thi t trong đ i s ng tâm linh c a t ng cá nhân trong t ng dân t c,

mà đây đ i di n là dân t c M ng

Tóm l i, tín ng ng không ph i là m t tôn giáo mà ch là m t ni m tin tôn

giáo đ c th hi n qua các hình th c c a m t dân t c c th

1-2 KHÁI NI M TÍN NG NG DÂN GIAN :

K IL

O B

O O

K S C O

M

-V i nhu c u s ng và t n t i c a m i ng i và phát tri n chính mình,

m i th i đ i, con ng i luôn ph i nh n th c các hi n t ng t nhiên và xã h i

mà mình đang s ng, kh ng ch con ng i không th có đ c nh ng ng x phù

h p, thích nghi v i môi tr ng s ng c a mình, không th tho mãn nhu c u c a

mình Nh n th c hi n th c m t cách đúng đ n (phù h p) chính là c s tích lu

trí tu , s phát minh các h c thu t, khoa h c và ngh thu t, nh ng y u t vô

cùng c n thi t cho s t n t i c a ng i, c ng nh s ti n b c a xã h i loài

ng i

-Do ch a có quá trình tích lu trong nh n th c, nên nh ng nh n th c đ c

ph n ánh trong tín ng ng c a ng i nguyên thu còn có nhi u h n ch S h n

ch y không ph i vì ch s thông minh c a ng i hi n đ i, mà đ n gi n nh đã

nói, ch là do h ch a có quá trình tích lu các nh n th c c a mình Nh ng nh n

th c c a h m i ch là nh ng c m giác, tri giác ban đ u v các hi n th c Nh ng

c m giác tri giác y ch là nh ng c m giác, tri giác đ n l , ch a ph n ánh đ c

s liên h m t thi t gi a s vi c và hi n t ng c a th gi i khách quan Chúng

(c m giác và tri giác) ch a đ s c đ giúp h (ng i ti n s ) khám phá v nh ng

quy lu t c a t nhiênc ng nh c a xã h i Ng i ti n s không th hi u n i vì

sao tr i n ng, vì sao tr i m a, vì sao tr i có gió, có bão, vì sao l i có đ t, vì sao

con ng i l i m t (ch t)… H càng ng c nhiên, ho ng s h n khi th y trong

gi c m lúc ng , hình nh, dáng nói, ý ngh a, tình c m c a ng i đã ch t hi n v

v i h (trong ý th c - gi c m ), t đó đ a h đ n c m giác trong b t c sinh v t,

s v t nàoc ng có m t cái gì đó không nhìn th y Th gi i xung quanh h “g m

vô s nh ng th c th sinh đ ng khác nhau, có cái h u hình, có cái vô hình,

nh ng t t th y đ u có m t ph n tinh th n, m t ph n v t ch t, hai ph n đó k t

h p v i nhau m t cách bí m t”*

Chính s ho t đ ng c a cái vô hình đó, mà h

th ng g i đó là cái vô hình, cái linh h n, h n linh hay th n linh làm ng i

c i, vui, khóc, đau kh … nhi u tr ng thái khác nhau

*

Trích d n c a Powý Jahn cowper - the mcating of culture - Will Durant Xu t b n n m

1974.

K IL

O B

O O

K S C O

M

“V tr đ y thân linh”! đó là m t thuy t, là m t ph m trù c a tri t h c

dùng đ nói v tín ng ng M t khác “v tr th n linh” ! t m i tinh c u, c a

m i phi n đá, phát ra m t hi u th , ta hoang mang c m th y vô s n ng l c g n

nh là th n l c, m nh có, y u có, l n có, nh có, h t th y đ u v n chuy n trong

kho ng tr i - đ t, t i m c tiêu lú m t c a chúng”*

-Ngoài ra d a trên s nh n th c c a ng i ti n s v hiên jth c khách

quan, đã ph n ánh rõ trong các tín ng ng, mà ngày nay chúng ta th ng th y

nh ng l u t n trong các l nghi, các trò ch i (l h i) c a m t l h i c truy n

c a các dân t c thi u s vùng cao Nh ng m t nhà nghiên c u giai đo n này

đã đi vào nghiên c u v c i ngu n c a các tín ng ng nguyên thu nh là

nh ng hình thái tôn giáo khai và đã đ c th c t ch ng minh và cho r ng :

chính cái ch t là c i ngu n sâu xa nh t c a các tình c m tôn giáo

Ví d nh : ông Malinowski đã kh ng đ nh r ng : “cái ch t là s kh ng

ho ng t i quan tr ng và cu i cùng c a cu c s ng”(3) hay nh Frazer đã ch ng

mình s bi ai, s hãi, kinh hoàng c a c ng đ ng v i cái ch t trong tác ph m :

“N i lo s c a cái ch t trong tôn giáo s khai”

- i sâu h n n a, Frazer đ u cho r ng : các t c ng i hoang dã không tìm

cách che d u n i hãi hùng mà s hi n di n c a vong linh g i ra và c ng không

tìm cách che d u s s s t mà h c m th y khi ngh đ n vong linh có th quay

K IL

O B

O O

K S C O

M

Nh ng c Wundt và Westermark đ u cho r ng qu th n đ c ác là nguyên

nhân đ gây nên t t ng v qu th n nói chung T nh ng liên h r t rõ r t v

ng i ch t và ng i s ng, thì Wundt l i vi t : “Trong s các hành đ ng mà

huy n tho i c a m i dân t c gán bu c cho quy th n, thì s hành đ ng tác h i

v t h n h ng nh ng hành đ ng tác phúc, đ n m c đã tr thành hi n nhiên

trong tín ng ng c a các dân t c, qu th n đ c ác là c x a h n qu th n t t

lành” (4) còn đ i v i Westermark trong tác ph m “Ngu n g c và s phát tri n

c a ý ni m luân lý” c a mình thì đã phát bi u nh sau : Nh ng s ki n tôi có

trong tay cho phép tôi đi đ n k t lu n chung r ng, nh ng ng i ch t th ng l i

coi là k thù h n b n h u, và r ng Jevons và Grant Allen đã l m khi hai ông

kh ng đ nh ngày x a ng i ta tin r ng tính tàn ác c a ng i ch t h ng vào

ngoài là chính, khi y h l i tr i m lòng ân c n b trên đ i v i con cháu h và

thành viên trong th t c h ”(5)

-T t c nh ng gi i thích nh trên thì chúng m i lý gi i đ c m t m t c a

thái đ s s t - m t ph n n n t ng đ hình thành tín ng ng dân gian ch ch a

lý gi i đ c s sùng kính c a ng i nguyên thu tr c cái ch t C ng chính nh

S Freud ch b ng nh ng lý gi i c a mình trong phân tâm h c cho r ng : b n

ch t c a thái đ đ i v i ng i ch t là m t c m th c hai m t và đ c ti n hành

b ng m t c ch tâm th n đ c bi t, trong phân tâm h c quen g i là ngo i phóng

Ông vi t : “chúng tôi dám ch c nh ng c m th c có tính ch t y, t c v a âu y m

l i v a thù đ ch, tìm cách t bi u th , t di n đ t trong cùng m t lúc vào khi cái

ch t di n ra, d i hình th c đau th ng và tho mãn M t xung đ t gi a hai c m

xúc đ i l p y là khôn tránh và vì m t trong hai tính thù đ ch, đ i b ph n nó là

vô th c, nên xung đ t ch có th gi i quy t b ng m t s trà đi gi a hai c ng đ

và s ch p nh n h u th c hi u s Thí d nh trong tr ng h p ng i ta tha th

cho ng i yêu d u ph m ph i m t b t công đ i v i ng i yêu d u h n M t khác

di n trình k t thúc b ng s vào cu c c a c ch tâm th n đ c bi t trong phân

tâm h c g i là ngo i phóng

K IL

O B

O O

K S C O

M

-V i t cách là hành đ ng vì s t n t i c a ng i, tín ng ng nguyên thu

đ c th c hi n b ng s th cúng các th n linh Vì thân linh có nh ng n ng l c

mà h ngh là con ng i không th có, nên đ c u xin s che ch c a th n linh,

con ng i ph i có nh ng vi c làm t rõ s tôn vinh, s kính tr ng c a mìnhđ i

v i th n linh M i l i nói, c ch , hành đ ng trong th cúng đ u đ c cách đi u

hoá mang tính bi u t ng cao : L i c u xin đ c th c hi n không ph i b ng

nh ng l i nói tr c ti p thông th ng, mà không đ c nói ki u ví von v i nh ng

hi n v t và hình nh c th , g n g i v i cu c s ng Các câu c u xin đ c th c

hi n d i các hình th c v n v n giàu âm đi u (ch ng h n, đ c u mùa màng,

phong phú, dân làng qu c th c thì Yên L p - Phú Th có câu ví nh sau :

“C u cho : Cây m làng ta t t nh dâu Lúa t t b ng đ u

Bông cái b ng bông lau Bông con b ng bông s y…”(1)

Âm đi u c u xin c a bàiví này c a dân t c M ng Phú Th làm cho

gi ng c u xin tr thành nh ng đi u x ng ca v a tr tình, l i v a trang nghiêm,

các đ ng tác c u xin t ng ng c ng không phàm t c nh nh ng đ ng tác sinh

ho t hàng ngày, mà chúng đã cách đi u hoá thành các chu i đ ng tác nh y

múa… T t c nh ng hình th c bi u hi n nh v y đ u có trong các l h i c

truy n, mà ngày nay khi quan sát chúng ta luôn nh n th y đ c m t cái gì đó

các l h i này, đ ng ngh a v i vi c th cúng thì là ho t đ ng song song là tín

ng ng th các v th n c a dân t c hay m t vài v th n linh nào đó Có th nói

K IL

O B

O O

K S C O

M

các tín ng ng nó đ c ra đ i và hình thành đ th c hi n m t tín ng ng, nó có

ngu n g c t các tín ng ng

-Có th nói r ng, v th c ch t, tín ng ng y là s ph n ánh nh ng nh n

th c ban đ u c a loài ng i v các hi n th c t nhiên và xã h i bu i bình

minh c a l ch s (nên nó còn đ c các nhà nhân h c, dân t c h c… g i là tôn

giáo s khai, ho c t nhiên…) M t s ng i theo thuy t ti n hoá lu n nh :

Jfrazen, E.B Tylor, Wundt… thì cho r ng v b n ch t thì tôn giáo và tín

t ng

Ma thu t (v i t cách là cách s

d ng t ng h p, tri t đ tính toàn

n ng t t ng)

T si mê Quan ni m tôn

giáo

-Khách th hoá -C m ch t con

-Quy phó b n thân cho ch

-H th ng nghi

th c, nghi l (tôn

K IL

O B

O O

K S C O

n ng t t ng

Th c nghi m khoa h c

-Nh v y v b n ch t tín ng ng c ng nh tôn giáo (m t l n đã nói

trên) là ph ng th c nh n th c và “c i t o” hi n th c (ý th c) đ c thông qua

h não con ng i, qua tr i nghi m th c ti n Nh ng gi a chúng c ng có s khác

nhau, nh ng ch là nh ng đ c đi m mang tính cách l ch s , v i ngu n g c ra đ i

(nguyên nhân nào d n t i s ra đ i) đ i t ng c a chúng là gì? k x o, ph ng

th c v n đ ng ra sao ? đó là c m t quá trình nh n th c mà đ c ông t ng h p

thành m t b ng sau: (mô hình hoá)

C i ngu n Thuy t h i linh -Thuy t h i linh c a v t t ,

ho c thuy t v m t đ ng siêu nhân khác nh : (mana

Thi t ch -Ch a hoàn ch nh (đi n th -Hoàn chnh (có thi t ch

thân khí quy n thì có th gây nên m a móc Trích Freud- tr 168-169.

K IL

O B

O O

K S C O

M

đ n gi n, không có gi i t ng

l mà ch có m t s ít ng i trung gian, nghi th c, nghi

v t, nghi t ng đ n gi n thi u h th ng, ni m tin đ c hình thành trên c s tr c

c m cá th (ch a có h th ng

kinh)

v t ch t, có gi i t ng l , h

th ng nghi th c, nghi v t, nghi tr ng hoàn ch nh, có

gia th gi i

- các xã h i nhà n c

 Nh v y, các tín ng ng v b n ch t là nh ng h th ng tri th c, chúng

không ch gi i thích các hi n t ng riêng bi t, mà còn cho phép nh n th c th

gi i nh m t toàn th , mà nói nh Wundt thì chúng là “s di n đ t trí tu v

tr ng thái t nhiên c a nhân lo i” B ng phép lo i suy, chúng ta có th cho r ng

: Ng i ta ngh th nào thì hành đ ng th y, t c là, tu theo s phát tri n c a

nh n th c mà con ng i có ph ng th c hành đ ng t ng ng (nh b ng trên

thì t ng ng v i ba trình đ nh n th c là h n linh lu n, tôn giáo, khoa h c, thì

có ba ph ng th c tác đ ng là ma thu t, l nghi tôn giáo và khoa h c)

n đây chúng ta th y rõ r ng : so sánh tín ng ng, tôn giáo v i mê tín là

m t vi c làm thi u tính ph ng pháp S d nh v y là vì ng i ta đã nh m l n

trong khi so sánh cái t ng th (tín ng ng, tôn giáo), v i cái b ph n mà đây

là (k x o và ma thu t) Em xin d n m t ví d đ c th hoá v n đ này : đ o th

m u n c ta là m t tín ng ng ? m t tôn giáo ? hay m t mê tín ? N u theo lý

thuy t trên, ít nh t chúng ta có th kh ng đ nh đ c đ o m u là m t hình thái

tôn giáo b n đ a Còn n u ai đó cho r ng các th th t (th c ch t là cái k x o

th c hành tín ng ng) nh h u đ ng, múa hát, vàng mã… v.v ó là nh ng

K IL

O B

O O

K S C O

M

hành vi mê tín đ đánh giá toàn b đào m u không ph i là tín ng ng dân gian

b n đ a thì đó là m t s nh m l n i u này s làm nh h ng x u đ n nh

h ng c a chúng ta khi chúng ta ng x v i m t tín ng ng dân gian b n đ a

M t y u t quan tr ng trong n n v n hoá dân t c c a chúng ta C n ph i quan

ni m m t cách khoa h c r ng, mê tín là th c ch t bi u th s suy thoái (không

đ y đ ) c a các hình thái tôn giáo s khai (k c m t tôn giáo đ ng đ i)

Tóm l i, b ng nh ng hi u bi t c ng v i s khám phá c a khoa h c nh

em đã đ c d n ch ng trên thì ta có th kh ng đ nh r ng khái ni m tín ng ng

dân gian có các ph ng th c riêng khác nhau, và có nhi u khái ni m trong v n

đ này

Là nh ng hình thái tôn giáo s khai, chúng đ c hình thành trên c s

nh ng tâm cách nguyên thu (Primitive mentality) đ nh n th c hi n th c và tác

th i k s khai, khi mà cu c s ng c a con ng i r t g n g i v i v n v t c a t

nhiên, con ng i th ng xuyên tr c ti p ph i đ i phó v i thiên nhiên, vì v y

thiên nhiên là đ i t ng nh n th c c a chính h Và m i quan h gi a con ng i

v i t nhiên, đ c coi là m i quan h th y u, chi ph i nh h ng đ n m i quan

h xã h i khác Khi dùng tên các lo i đ ng v t đ t tên cho các loài th t c c

x a, cùng v i s th cúng các lo i đ ng - th c v t (t tiên) là y u t chi ph i đ i

K IL

O B

O O

K S C O

M

s ng có tính đ nh h ng c a môi tr ng t nhiên V i đ i s ng xã h i c a ng i

c x a

B c vào th i ti n s , khi loài ng i chuy n t s n b n, hái l m sang

ch n nuôi, tr ng tr t thì môi tr ng t nhiên v n là y u t quy t đ nh, nh

h ng đ n các quan h c a ng i, v i môi tr ng t nhiên quy đ nh môi tr ng

nông nghi p (ch n nuôi, tr ng tr t) và do đó nó đ nh h ng cách ng x cho các

c dân làm náyinh nh ng tín ng ng đ c thù cho t ng vùng t ng dân t c

-Do đ t n c ta n m trên bán đ o ông D ng, v iđ a hình nh , h p,

nh ng nó dài, đ c bi t là đ ng b bi n r t dài trên 3000 Km2

, có tính ch t đ c thù c a m t bán đ o, c ng v i khí h u gió mùa, m,… t đó t o ra m t môi

tr ng Vi t Nam r t đ c bi t, r t phù h p cho vi c phát tri n các lo i sinh v t

riêng bi t Do v y khi nông nghi p n c ta ra đ i, t s n b t hái l m thì tr ng

tr t đã đ c ph bi n trên toàn th lãnh th Vi t Nam R t nhi u d li u c a

ngành kh o c h c cho th y t xa x a, c dân Vi t Nam đã bi t thu n hoá các

loài đ ng v t khác nhau đ ph c v cho cu c s ng c a mình, nh ng viên đá cu i

đ c ghè đ o hai m t, c ng v i mài đ t o rìu, búa, chày… Vi t Nam (đ t

n cvn) nói chùng thì là minh ch ng khá rõ nét cho nên rau, c , qu trên lãnh

th này Nh ng đ c bi t h n là đ c xu t phát tr cái nôi c a dân t c M ng

v i truy n thuy t dân gian M t khác do phát hi n đ c v ch u các bình g m

(gò num) thì đã kh ng đ nh r ng, ngoàivi c thu n hoá các cây tr ng khác thì con

ng i đã thu n hoá đ c cây lúa và tr ng lúa đ c đ y lên v trí hàng đ u c a

n n nông nghi p Ngoài ra còn có m i quan h h u c c a con ng i v i th c

v t nh các cây cho c , qu , h t, r … t đó mà t o ra m m m ng c a cách ng

x , t c m m m ng c a tín ng ng

S t n t i đ n t n ngày nay c a nh ng câu chuy n huy n tho i gi i thích

v s hình thành v tr (qu m tô m ng, đ đ t đ n c…) đ c bi t là t c th t

tiên, đ t, n c, thành hoàng… trong các l h i thì ta d dàng nh n th y ng

ng i Vi t Nam x a đã s d ng quan ni m h n linh đ di n t các nh n th c

c a mình v hi n th c khách quan mà h đang s ng, xu t phát t quan ni m h n

K IL

O B

O O

K S C O

M

linh, khi nông nghi p tr ng lúa tr thành ph ng th c kinh t chính, bao trùm

các lnh v c khác, thì tín ng ng c a c dân Vi t Nam, đ c d a trên s nh n

th c t cây lúa và quá trình tr ng và ch m bón ; m t khác ng i nông dân Vi t

Nam x a quan ni m r ng, m i cây lúa có m t h n lúa trú ng trong đó H n

làm cây lúa t t t i đâm bông, tr h t

H n chính là s s ng c a cây lúa, h n r i kh i nó thì nó s h t, vì th

ng i ta ph i luôn v v , nâng niu đ luôn gi h n l i đ c u mong cho cây

lúa t t, đ c mùa, b i thu Vào mùa g t lúa ng i dân thi u s th ng làm

nh ng cái l u nh đ g i th n lúa v đó trú ng (m t mua chu c” th ng trên

các th a ru ng thiêng là nh ng th a ru ng reo đ u tiên và g t sau cùng y là

n i mà ng i ta d n th n lúa v nên khi g t lúa ph i r t c n th n vì đây không

ph i là m t th n riêng mà có nhi u th n lúa N u s ý làm ph t ý thì s làm cho

th n lúa b đi, h t lúa ru ng thiêng đ c c t gi t t và làm gi ng cho n m

sau Khi b c vào v tr ng lúa m i, ng i ta l i ch n trong s lúa thiêng to,

m y, r c quanh đ ng đ h n lúa nh ng cây y bay ra “nh p” vào nh ng cây

m m i c y, v i hi v ng làm cho chúng n y m, m và phát tri n nhanh và cho h

nh ng h t thóc to kho

Rõ ràng các hành đ ng trên đ u b t ngu n t t c th m lúa c a dân t c

M ng, t c kh n c a lúa… Nh ng quan ni m nh v y (quan ni m cây lúa có

h n) đ c coi là tín ng ng h n linh, t đó mà nó đã d n đ n m t h th ng ch

d n liên quan đ n cách ch m sóc cây lúa ó là nh ng ma thu t c u cho mùa

màng t t t i, c u cho m a thu n, gió hoà (th ng đ c thông qua các l h i

nông nghi p Chính các ma thu t v c u mùa màng là h qu c a tín ng ng

chính là s th c hành c a tín ng ng h n linh trong v n v t t nhiên

M c dù có m t chút h c h i, ti p ki n v n hoá nh ng ph i nói r ng, tín

ng ng c a dân t c M ng là m t tín ng ng mang đ m b n s c riêng bi t v i

nh ng hình th c th cúng r t đ c bi t, riêng bi t mà làm cho chúng ta không th

nào không chú ý đ n Ngoài ra khi nh c đ n tín ng ng dân gian thì t đ t ra

K IL

O B

O O

K S C O

M

câu h i r ng, các hình thái tín ng ng c a dân t c M ng ra sao ? hình th c nào

là hình th c đ c tr ng, n i tr i, riêng bi t cho dân t c M ng ?…

- hi u rõ thêm v v n đ này thì em li t kê m t s lo i tín ng ng c a

 Trong các lo i tín ng ng này thì em ch đi sâu vào hai tín ng ng c

b n : Tín ng ng th t tiên, tín ng ng th thành hoàng làng là hai tín ng ng

đ c tr ng và còn gi đ c nhi u nét riêng bi t

2.1 TI N RA I VÀ DI N TRÌNH PHÁT TRI N C A HAI

-T c th htành hoàng làng v n là c a Trung Qu c, nh ng do có ý ngh a là

v th n b o h thành và hào, do quá trình sinh s ng nó d n du nh p vào Vi t

Nam vào n hngx n m B c thu c và đ n th k XIV tr v sau ng tr trên đi n

K IL

O B

O O

K S C O

M

th c a các đình chùa Vi t Nam Nh ng thành hoàng Vi t Nam l i có nh ng

nét khác v i thành hoàng Trung Qu c, ph n l n là các v th n có công v i

n c có nghãi v i dân t c th thành hoàng nó đã du nh p vào dân t c M ng

ngay sau đó Th hi n qua s thi “đ đ t đ n c” ph n ánh r t nhi u các v th n

chi ph i đ i s ng tâm linh c a dân t c M ng nh : Cây si, chim Ây cái a,

lang đá c m, m d d u vua d t dàng… Nh ng các v th n hi n di n trên đ n,

mi u th trong c ng đ ng làng xóm M ng thì không nhi u V i các t li u thu

th p đ c vùng M ng Hoà Bình cho bi t ng i M ng xã nh ghiáo,

huy n tân l c th ông Keo Heng - ng i anh hùng sáng t o v n hoá đã tìm ra

cây thu c b t t c a dân M ng và th ông i lý, i lo là ng i Thái có công

đ n giúp ng i M ng bi khai con m ng là d n n c t su i kun t i cho

cánh đ ng nóng cho cum khang t o kh ng m Khi làm l dân M ng dân

h ng h n ông i Lý, i Lo m t mâm c có m t con v t lu c v i hàm ý t ng

nh con ng i thích s ng g n môi tr ng n c Ng i M ng xã tu Lý, huy n

à B c làm m t ngôi đ n làng công th c t Sa Quý a, ng i đã đem dân

M ng t M c Châu v khai thác đ t đai vùng Tu Lý Ng i M ng th xã

Thnh Lang, th xã Hoà Bình có đình th ba v thành hoàng “t ng truy n là ba

cho con nhà h inh có công xây d ng b n M ng và giúp vua ch ng gi c gi

n c và b hy sinh(1)

đình Xác Bái, xã Yên Bông, huy n L c Thu , ng i

M ng th vua inh Tiên Hoàng, h i đ c t ch c vào ngày 13 tháng 11 âm

l ch, r c ki u, đi đ u đám r c là trai đình vác c , c m lêu đ u nh ng cán c là

nh ng bông lau, đ t ng nh và truy n l i s ki n vua kéo c bông lau kéo

quân đi d p lo n 12 s quân th ng nh t s n hà Ng i M ng xã L ng vân,

huy n Tân L c l p đ n th ông bà ng i Thái ch ng là Hà Công Lý, v là Hà

Th Liên gò ch ng Kh ng đã có công đ u tiên khai phá vùng đ t M ng

ch m Vào th i k lúa đ ng cái, ng i M ng ch m v gò ch ng kh ng cúng

t ông bà, v n t nh t thi t ph i b ng ti ng Thái M t khác theo m t nhà khoa

h c n c ngoài Pierregrossin thì làng Khênh thu c Kim Bôi, ng i M ng có

(1)

Hà S n Bình - S VHTT Hà S n Bình s 2/1991.