tín ngưỡng đối với dân tộc mường

Dân tộc Mường cũng như tất cả các dân tộc khác sống và tồn tại trên lãnh thổ nước ta, ngoài những nhu cầu sống tất yếu cơm, áo… thì dân tộc Mường còn luôn luôn tồn tại một vấn đề đó là :

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Dân tộc Mường cũng như tất cả các dân tộc khác sống và tồn tại trên lãnh thổ nước ta, ngoài những nhu cầu sống tất yếu (cơm, áo…) thì dân tộc Mường còn luôn luôn tồn tại một vấn đề đó là : Làm thế nào để có một đời

sống văn hoá mang đậm bản sắc dân tộc mà không “bế quan toả cảng” Đó

là một vấn đề lớn đang đặt ra cho dân tộc Mường trong giai đoạn phát triển hiện nay Thời buổi kinh tế thị trường thời buổi của vi tính và công nghệ sinh học

- Tín ngưỡng là một phần nhỏ của Tôn giáo, nó như được nâng nui chăm sóc qua tiến trình phát triển của lịch sử Để hiểu được đời sống văn hoá nói chung (văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần) thì cần hiểu rằng ngoài văn hoá vật chất của dân tộc Mường thì còn tồn tại song song là văn hoá tinh thần (tôn giáo, tín ngưỡng, thờ cúng…) do vấn đề tín ngưỡng là một vấn đề tinh thần mà nó tồn tại ở trong mỗi con người Mà tín ngưỡng thường là vấn đề xuất phát từ xã hội với những hiện tượng tự nhiên

- Mặt khác vấn đề tín ngưỡng là một vấn đề bức xúc của các dân tộc nước ta nói chung và của dân tộc Mường nói riêng, cũng chính như Đảng

và Nhà nước ta đã nhận định rằng vấn đề dân tộc là một vấn đề cực kì quan trọng của nước ta trong giai đoạn phát triển tiến lên xã hội chủ nghĩa

- Tín ngưỡng dân gian là một trong các loại tín ngưỡng khá phổ biến của dân tộc Mường, với những đặc điểm, vai trò, ý nghĩa của nó trong công cuộc đưa đất nước ta ngày một đi lên hoà nhập với các nước trên thế giới

Mà vấn đề tín ngưỡng là vấn đề nổi lên trên cả trpng lĩnh vực kế tiếp truyền thống thờ cúng các thành hoàng làng và tổ tiên với ý nghĩa cần cho một cuộc sống yên vui, mùa màng tươi tốt, bội thu.-Hơn nữa tín ngưỡng dân

gian là một tín ngưỡng được du nhập từ tự nhiên Nhưng do quá trình phát triển của các hình thức kinh tế - xã hội và sự phát triển của khoa học,

kĩ thuật, đối lập với các thành tựu đó thì nó cũng nảy sinh hàng loạt các vấn

đề về văn hoá mang tính chất phi thực tế Để giải quyết được các vấn đề khó khăn này và phát huy được tính tích cực của tín ngưỡng dân tộc thì vấn

đề đặt ra là rất khó khăn và mang tính cấp thiết Sống còn cho vấn đề dân tộc và phát triển của đất nước

-Mặt khác khi em chọn đề tài này tức là muốn dựa trên cơ sở khoa học đã có và nhận thức được trong quá trình học trong nhà trường và xã hội

để đưa ra các cách, các phương pháp, phương hướng để giải quyết vấn đề này

Có thể nói rằng tín ngưỡng là một vấn đề hết sức hấp dẫn, vì tín ngưỡng là một phần của đời sống xã hội mang đậm chất chính trị, để nâng cao nhận thức chính trị trong các dân tộc thiểu số ở vùng cao, thì trước hết phải quan tâm đến vấn đề tín ngưỡng Vì vậy cũng như các vấn đề khác thì tín ngưỡng của dân tộc Mường là một vấn đề cần quan tâm để gìn giữ và bảo tồn các giá trị văn hoá, mà đó là mục tiêu cho sự phát triển một ý thức, một xã hội

2 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài.

-Do đây là một bài nghiên cứu khoa học với nội dung, thời lượng còn hạn chế, nên ở đây em đi tìm hiểu vấn đề tín ngưỡng để giải quyết một

số vấn đề cơ bản sau :

+ Do tình hình chính trị trên thế giới ngày càng phức tạp, như đã hình thành các tổ chức khủng bố, các loại hình chuyên nghiên cứu và tìm cách chống phá các nước XHCN như : CIA,và các tổ chức bí mật khác… Nhưng đặc biệt hơn cả đó hình thức dùng các truyền đơn, tuyên truyền

bằng miệng của các tổ chức này cho nhân dân ta chống phá nhà nước mà đặc biệt là đối với các dân tộc thiểu số, do ít có hiểu biết,ít có cơ hội tiếp cận với các điều kiện kĩ thuật hiện đại… vì vậy chúng dùng nhiều chính sách làm ngu dân, dụ dỗ nhân dân ta chống phá lại nhà nước ta Đó là một chính sách cực kì nguy hiểm mà bọn phản động dùng để chống phá nước

ta, đó là một trong những mục tiêu mà báo cáo khoa học này muốn tìm hướng giải quyết

+ Do quá trình nhận thức chính trị của nhân dân ta còn yếu, lại cộng với sự du nhập hàng loạt các loại văn hoá mới với hai chiều hướng (tích cực và tiêu cực) Để tiếp tục gìn giữ bản sắc và phát huy hơn nữa các bản sắc dân tộc đã có và tiếp thu các loại văn hoá có tính tích cực cho dân tộc mình Mặt khác đó cũng là quá trình nhận thức - tín ngưỡng trải qua quá trình phát triển của xã hội Việt Nam nói riêng và xã hội thế giới nói chung thì nó đã phát huy được những gì ?, vai trò của nó ra sao đối với sự phát triển của kinh tế - xã hội, ý nghĩa của việc đóng góp đó, các phương thức - loại hình tác động Nhưng cũng phải hiểu rằng nó cũng còn tồn tại những mặt chưa tốt, mà qua đây cần vạch ra, chỉ rõ để tìm biện pháp khắc phục dần, đưa đến một kết quả tối ưu

+Tìm hiểu về vấn đề này chính để làm sáng tỏ các nguồn gốc tín ngưỡng, tại sao lại có loại tín ngưỡng ấy ? tín ngưỡng ấy nó được tiến hành như thế nào… Nó có tác động gì đối với đời sống của các dân tộc thiểu số

ở vùng sâu vùng sa, cụ thể là dân tộc Mường

+ Mặt khác tìm hiểu về vấn đề này để khẳng định vị trí của dân tộc Mường so với các dân tộc khác, thông qua hình thức so sánh là “Tín ngưỡng dân gian”

+ Mục đích cuối cùng của báo cáo khoa học là để nâng cao đời sống tinh thần cho đồng bào dân tộc miền núi và từ đó củng cố đời sống tinh

thần, đưa con người đi đúng quỹ đạo của mình và làm sao để mình - cá nhân mỗi con người có thể đóng góp vai trò của mình trong sự nghiệp tiến lên chủ nghĩa xã hội của nước ta.

 Đó là một số mục tiêu mà báo cáo khoa học này sẽ giải quyết, tuy

nó còn hạn chế nhưng do có tính chất thời lượng, nên mới dừng lại ở đó

3 nhiệm vụ của đề tài:

* Báo cáo này như một lời cảnh báo, trước hết là đối với từng cá nhân cao hơn nữa là đối với Đảng và nhà nước hãy chú ý hơn tới đời sống của dân tộc thiểu số ở vùng cao, vùng sâu vùng sa,đặc biệt là dân tộc Mường với đời sống hết sức khó khăn không chỉ về vật chất mà cả về tinh thần, đặc biệt còn suất hiện nhiều hiện tượng mê tín dị đoan, ngây nhiều tổn thất trước hết là cho dân tộc Mường,sau đó ảnh hưởng đến an ninh quốc gia

* Nó còn như một ngọn cờ để cảnh báo nhân dân ta về tinh thần cảnh giác đối với các thế lực phản đông bên trong và các lực lượng đối lập bên ngoài đang tìm cách tiêu diệt các nước XHCN trong đó có Việt Nam, mà nổi trội

là chiến lược"Diễn biến hoà bình" của mỹ muốn thôn tính cả thế giới.

Tín ngưỡng dân gian - hai loại tín ngưỡng cơ bản nhất của dân tộc Mường

là tục thờ thần và tổ tiên

Dựa trên kết quả đã chứng minh (của các nhà khoa học ở trên) thì ta

có thể khẳng định rằng Mọi tín ngưỡng đều là kết quả của sự đúc kết các mối quan hệ của người với hiện thực khách quan của họ Chính những đặc điểm của điều kiện tự nhiên và xã hội là cơ sở để hình thành nên các loại tín ngưỡng… Như ở thời kỳ sơ khai, khi mà cuộc sống của con người rất gần gũi với vạn vật của tự nhiên, con người thường xuyên trực tiếp phải đối phó với thiên nhiên, vì vậy thiên nhiên là đối tượng nhận thức của chính

họ Và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, được coi là mối quan hệ thứ yếu, chi phối ảnh hưởng đến mọi quan hệ xã hội khác Khi dùng tên các loại động vật đặt tên cho các loài thị tộc cổ xưa, cùng với sự thờ cúng các loại động - thực vật (tổ tiên) là yếu tố chi phối đời sống có tính định hướng của môi trường tự nhiên Với đời sống xã hội của người cổ xưa

Bước vào thời tiền sử, khi loài người chuyển từ săn bắn, hái lượm sang chăn nuôi, trồng trọt thì môi trường tự nhiên vẫn là yếu tố quyết định, ảnh hưởng đến các quan hệ của người, với môi trường tự nhiên quy định môi trường nông nghiệp (chăn nuôi, trồng trọt) và do đó nó định hướng cách ứng xử cho các cư dân làm náyinh những tín ngưỡng đặc thù cho từng vùng từng dân tộc

-Do đất nước ta nằm trên bán đảo Đông Dương, vớiđịa hình nhỏ, hẹp, nhưng nó dài, đặc biệt là đường bờ biển rất dài trên 3000 Km2, có tính chất đặc thù của một bán đảo, cộng với khí hậu gió mùa, ấm,… từ đó tạo ra một môi trường Việt Nam rất đặc biệt, rất phù hợp cho việc phát triển các loại sinh vật riêng biệt Do vậy khi nông nghiệp nước ta ra đời, từ săn bắt hái lượm thì trồng trọt đã được phổ biến trên toàn thể lãnh thổ Việt Nam Rất nhiều dữ liệu của ngành khảo cổ học cho thấy từ xa xưa, cư dân Việt

Nam đã biết thuần hoá các loài động vật khác nhau để phục vụ cho cuộc sống của mình, những viên đá cuội được ghè đẽo hai mặt, cộng với mài để tạo rìu, búa, chày… Việt Nam (đất nướcvn) nói chùng thì là minh chứng khá rõ nét cho nên rau, củ, quả trên lãnh thổ này Nhưng đặc biệt hơn là được xuất phát trử cái nôi của dân tộc Mường với truyền thuyết dân gian Mặt khác do phát hiện được vỏ chấu ở các bình gồm (gò num) thì đã khẳng định rằng, ngoàiviệc thuần hoá các cây trồng khác thì con người đã thuần hoá được cây lúa và trồng lúa được đẩy lên vị trí hàng đầu của nền nông nghiệp Ngoài ra còn có mối quan hệ hữu cơ của con người với thực vật như các cây cho củ, quả, hạt, rễ… từ đó mà tạo ra mầm mống của cách ứng

Hồn chính là sự sống của cây lúa, hồn rời khỏi nó thì nó sẽ hết, vì thế người ta phải luôn vỗ về, nâng niu để luôn giữ hồn ở lại để cầu mong cho cây lúa tốt, được mùa, bội thu Vào mùa gặt lúa người dân thiểu số thường làm những cái lều nhỏ để gọi thần lúa về đó trú ngụ (một mua chuộc” thường trên các thửa ruộng thiêng là những thửa ruộng reo đầu tiên và gặt

sau cùng Đấy là nơi mà người ta dồn thần lúa về nên khi gặt lúa phải rất cẩn thận vì đây không phải là một thần riêng mà có nhiều thần lúa Nếu sơ

ý làm phật ý thì sẽ làm cho thần lúa bỏ đi, hạt lúa ở ruộng thiêng được cất giữ tử tế và làm giống cho năm sau Khi bước vào vụ trồng lúa mới, người

ta lại chọn trong số lúa thiêng to, mẩy, rước quanh đồng để hồn lúa ở những cây ấy bay ra “nhập” vào những cây mạ mới cấy, với hi vọng làm cho chúng nảy m,ầm và phát triển nhanh và cho họ những hạt thóc to khoẻ

Rõ ràng các hành động trên đều bắt nguồn từ tục thờ mẹ lúa của dân tộc Mường, tục khấn của lúa… Những quan niệm như vậy (quan niệm cây lúa có hồn) được coi là tín ngưỡng hồn linh, từ đó mà nó đã dẫn đến một hệ thống chỉ dần liên quan đến cách chăm sóc cây lúa Đó là những ma thuật cầu cho mùa màng tốt tươi, cầu cho mưa thuận, gió hoà (thường được thông qua các lễ hội nông nghiệp Chính các ma thuật về cầu mùa màng là

hệ quả của tín ngưỡng chính là sự thực hành của tín ngưỡng hồn linh trong vạn vặt tự nhiên

Mặc dù có một chút học hỏi, tiếp kiến văn hoá nhưng phải nói rằng, tín ngưỡng của dân tộc Mường là một tín ngưỡng mang đậm bản sắc riêng biệt với những hình thức thờ cúng rất đặc biệt, riêng biệt mà làm cho chúng

ta không thể nào không chú ý đến Ngoài ra khi nhắc đến tín ngưỡng dân gian thì tự đặt ra câu hỏi rằng, các hình thái tín ngưỡng của dân tộc Mường

ra sao ? hình thức nào là hình thức đặc trưng, nổi trội, riêng biệt cho dân tộc Mường ?…

-Để hiểu rõ thêm về vấn đề này thì em liệt kê một số loại tín ngưỡng của dân tộc Mường và từ cơ số của thực tế mà có thể chọn ra được hai tín ngưỡng đặc trưng

+ Tín ngưỡng hồn lúa

+ Tín ngưỡng thờ thần núi - Đức thành tản viên.

1 Tiền đề ra đời và diễn trình phát triển của hai loại tín ngưỡng trên.-Tục thờ htành hoàng làng vốn là của Trung Quốc, nhưng do có ý nghĩa là vị thần bảo hộ thành và hào, do quá trình sinh sống nó dần du nhập vào Việt Nam vào nưhngx năm Bắc thuộc và đến thế kỷ XIV trở về sau ngự trị trên điện thờ của các đình chùa Việt Nam Nhưng thành hoàng ở Việt Nam lại có những nét khác với thành hoàng ở Trung Quốc, phần lớn là các vị thần có công với nước có nghãi với dân tục thờ thành hoàng nó đã du nhập vào dân tộc Mường ngay sau đó Thể hiện qua sử thi “đẻ đất đẻ nước” phản ánh rất nhiều các vị thần chi phối đời sống tâm linh của dân tộc

Mường như : Cây si, chim Ây cái ứa, lang đá cầm, mụ dạ dầu vua dịt dàng… Nhưng các vị thần hiện diện trên đền, miếu thờ trong cộng đồng làng xóm Mường thì không nhiều Với các tư liệu thu thập được ở vùng Mường Hoà Bình cho biết người Mường xã Định ghiáo, huyện tân lạc thờ ông Keo Heng - người anh hùng sáng tạo văn hoá đã tìm ra cây thuốc bất tử của dân Mường và thờ ông ải lý, ải lo là người Thái có công đến giúp người Mường bi khai con mương là dẫn nước từ suối kun tưới cho cánh đồng nóng cho cum khang tạo khảng mở Khi làm lễ dân Mường dân hương hồn ông ải Lý, ải Lo một mâm cỗ có một con vịt luộc với hàm ý tưởng nhớ con người thích sống gần môi trường nước Người Mường xã tu

Lý, huyện Đà Bắc làm một ngôi đền ở làng công thờ cụ tổ Sa Quý Đa, người đã đem dân Mường từ Mộc Châu về khai thác đất đai vùng Tu Lý Người Mường ở thị xã Thịnh Lang, thị xã Hoà Bình có đình thờ ba vị thành hoàng “tương truyền là ba cho con nhà họ Đinh có công xây dựng bản Mường và giúp vua chống giặc giữ nước và bị hy sinh(1) ở đình Xác Bái,

xã Yên Bông, huyện Lạc Thuỷ, người Mường thờ vua Đinh Tiên Hoàng, hội được tổ chức vào ngày 13 tháng 11 âm lịch, rứơc kiệu, đi đầu đám rước

là trai đình vác cờ, cắm lêu đầu những cán cờ là những bông lau, để tưởng nhớ và truyền lại sự kiện vua kéo cờ bông lau kéo quân đi dẹp loạn 12 sứ quân thống nhất sơn hà Người Mường ở xã Lũng vân, huyện Tân Lạc lập đền thờ ông bà người Thái chồng là Hà Công Lý, vợ là Hà Thị Liên ở gò chằng Khương đã có công đầu tiên khai phá vùng đất Mường chậm Vào thời kỳ lúa đứng cái, người Mường chậm về gò chằng khương cúng tế ông

bà, văn tế nhất thiết phải bằng tiếng Thái Mặt khác theo một nhà khoa học nước ngoài Pierregrossin thì ở làng Khênh thuộc Kim Bôi, người Mường

có miếu thờ một đôi tình nhân người làng Hạ Bì, chàng là Bồng Hương,

còn cô gái là nàng ớm yêu nhau nhưng cha mẹ hai bên không cho lấy nhau, nên cả hai đã cùng nhau tự tới (2) ở Đền Trung Báo, xã Cao Thắng, huyện Kim Bôi thờ thành hoàng làng, tương truyền là 3 vị quận công người Mường nhưng chưa rõ thời nào ở xã Cao Phong thuộc Mường Thàng, huyện Kỳ Sơn có một khu đất đẹp gọi là vườn hoa núi cói, tương truyền ở đây Trưởng lý vi hành (quan lang mường thàng) đã lấy một công chúa thời

lý và sinh sống tại đó Họ mất đi thì dân làng lập đền thờ làm thành hoàng Hơn nữa họ còn hư cấu thành thiên tình sử truyện thơ vườn hoa núi cối ở nhiều vùng Kim Bôi, Lạc Sơn, Lương Sơn- Hoà Bình xuất hiện đình thờ, miếu thờ với tên gọi là “Thành hoàng bản thổ”, vị thần có công khai phá đất đai, đồng ruộng cho người Mường sở tại

Còn ở Xuân Đài, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ ngày nay tương truyền rằng Đức Tản Viên sau khi đánh thắng giặc ở phía Tây Bắc (Lào) thì đã về đây và cho quân nghỉ chân ở đây- giữa ruộng đồng Vì vậy nhân dân Mường ở đây đã lập đền thờ đức Tản Viên ử xã Xuân Đài, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ Kèm theo còn có các hoạt động lễ hội được tổ chức vào ngày 10 tháng giêng (âm lịch), thường được tổ chức ở giữa cánh đồng từ 11h30  13h30 trưa, trong lễ hội dứt khoát phải mổ trâu, đi kèm với nó là các hoạt động ca hát, với nhiều quần áo Mường cộng với chiêng, kèn, trống… Ngoài ra thường gọi đây là lễ khai hạ (Khánh hạ) dứt khoát phải có lễ này song thì nhân dân mới bắt đầu được làm lụng mọi việc (lên rừng, cấy lúa, xây nhà, cất mả…), lập các đền thờ với ý nghĩa cầu cho mùa màng tươi tốt, bội thu, cầu cho mưa thuận gió hoà…

Cũng ở đây trong khoảng từ tháng 1 đến tháng 7 (mỗi một tháng một lần)có lễ cầu thành hoàng, thường là mỗi xóm đều có thành hoàng riêng; tháng 1 và tháng 6 thường được gọi là tháng phán tước (mở đầu), còn tháng