So sánh cách xây dựng nhân vật trong sử thi anh hùng tây nguyên và truyền thuyết anh hùng người việt

Từ những nhận thức trên có thể thấy sử thi anh hùng của các dân tộc Tây Nguyên và truyền thuyết anh hùng của người Việt là hai thể loại khác nhau của văn học dân gian Việt Nam nhưng lại

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

LỜI CẢM ƠN

Trư ớc tiên Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Tiến sĩ Hồ Quốc Hùng

S ự gợi ý về đề tài và quá trình hướng dần tận tình chu đáo, kiên nhẫn trong

th ời gian qua của thầy đã giúp tôi định hướng chính xác trong việc thực

hiện nội dung và hoàn thành tối công trình nghiên cứu này

Tôi cũng xỉn được cảm ơn Ban Chủ Nhiệm Khoa Ngữ Văn, Phòng Đào Tạo Phòng Nghiên Cứu Khoa Học đã tạo mọi điều kiên thuận lợi trong quá

trình thực hiện luận văn

Cuối cùng, tôi gởi lời cảm ơn đến gia đình và bạn bè của tôi vĩ những lời

động viên khích lệ

Xin chân thành cảm ơn

Ngư ời thực hiện

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

N h â n x é t của n^ười hường d ẫ n

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

MỤC L Ụ C

PHẦN NỘI DUNG

và truyền thuyết anh hùng

1 Đặc trưng dân tộc Bana, Êđê thời cổ đại

2 Đặc trưng thời đại

truyền thuyết

1 Cốt truyện sử thi và truyền thuyết

2 Không gian, thời gian sử thi - truyền thuyết

3 Một số đặc điểm của nhân vật sử thi - truyền thuyết

4 Ngôn ngữ kể chuyện của sử thi truyền thuyết PHẦN TỔNG K Ế T

TÀI LIỆU THAM KHẢO

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

D ẪN NHẬP

1 Sử thi và truyền thuyết là hai thể loại tự sự dân gian đặc sắc trong

Mahabharata và Ramayana; Hy lạp có anh hùng ca Iliat và Ôđyxê, thần thoại

Hy lạp; Việt nam có anh hùng ca Thánh Gióng, dân tộc Tây Nguyên có sử

thi Đàm San, dân tộc Mường có mo Đẻ đất đẻ nưđc Đó là những tác phẩm

Giống như các nước trên thế giới, ở nước ta sử thi cũng được chia ra làm

2 tiểu loại: sử thi thần thoại và sử thi anh hùng sử thi thần thoại như mo Đẻ

đất đẻ nước cửa người Mường, Ẳm ệt luông của người Thái đều cố đặc điểm chung ià phản ánh sự ra đời của ười đất, bản mường, con người, phản ánh mối quan hệ giữa thế giới ưần tục và thế giới thần linh theo cách nhìn của người

nhiên Nhân vật đầu tiên của loài người có nguồn gốc xuất thân thần kỳ, ra đời từ quả trứng thiêng của chim mẹ khổng lồ "Cánh dài nghìn sải, đùi to

nghìn ôm", từ cây si thần như Ông Dịt Dàng, Lang Cun cần, Mụ Dạ Dần

Nhìn chung, thi pháp của sử thi thần thoại còn ở dạng nguyên hợp, "vượt ra ngoài bình diện văn học, kết hợp với các bình diện khác trong ý thức xã hội

Mêlêtinxki được hình thành từ hai cơ sở "S ử thi thần thoại và truyện cổ tích dũng sĩ" Có nghĩa là sử thi thần thoại trong quá trình phát triển, "tiến hóa" của nó hay đúng hơn là của con người đã rơi rụng dần những yếu tố thần kỳ, những câu truyện kể về nguồn gốc vũ trụ, con người, đồng thời tập trung ca

ngợi chiên công, năng lực của anh hùng chiến đấu sử thi anh hùng thường

Trang Ì

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

miêu tả các sự kiện quan trọng có ý nghĩa quyết định đối với đời sống cộng đồng, vận mệnh nhân dân Đề tài của sử thi thường là đề tài chiến tranh nên nhân vật trung tâm bao trùm sử thi là anh hùng Những lý do trên đây khiến cho sử thi anh hùng tiêu biểu về mặt thể loại hơn so với sử thi thần thoại

Truyền thuyết Việt Na m có thể chia ra thành các tiểu loại: truyền thuyết về các địa danh, phong vật, truyền thuyết về nguồn gốc dân tộc, truyền thuyết danh nhân văn hóa, truyền thuyết về các anh hùng chiến trận Nói chung sự phân chia chỉ mang tính tương đối vì hiện nay các nhà nghiên cứu văn học dân gian chưa có ý kiến thống nhất về sự phân chia này Truyền thuyết về địa danh, phong vật giải thích nguồn góc, nguyên nhân hình thành một số địa danh, phong vật dựa vào cái lõi hiện thực và trí tưởng tượng phong phú của của nhân dân Truyền thuyết về nguồn gốc dân tộc như truyện Họ Hồng Bàng (Lạc Long Quân - Âu cơ) nhằm giải thích nguồn gốc dân tộc và

Truyền thuyết về anh hùng chiến trận là một tiểu loại phát triển nhất của thể loại này Chủ đề của truyền thuyết anh hùng là sự nghiệp chiến đấu chống ngoại xâm, bảo vệ chủ quyền đất nước, Chính vì thế vai trồ của người anh hùng dân tộc được đưa lên hàng đầu Điều này lý giải vì sao truyền thuyết anh hùng tiêu biểu về mặt thể loại hơn so với các tiểu loại truyền thuyết khác, chưa kể, truyền thuyết địa danh phong vật nhiều lúc trở thành bộ phận, tiểu tiết của truyền thuyết anh hùng Ví dụ : theo truyền thuyết, 2 làng

Na (Y Na ) và Môi (Mai Cương) thuộc bộ Vũ Ninh - nơi rèn ngựa sắt cho Gióng - là làng tổ của nghề thợ rào (rèn)

Trang 2

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

Từ những nhận thức trên có thể thấy sử thi anh hùng của các dân tộc Tây Nguyên và truyền thuyết anh hùng của người Việt là hai thể loại khác nhau của văn học dân gian Việt Nam nhưng lại có nhiều điểm tương đồng về thời đại về đề tài và cảm hứng sáng tác Có ý kiến cho rằng sử thi ra đời sớm

còn truyền thuyết ra đời khi chế độ công xã thị tộc tan rã, nhà nước phong kiên dần dần được thiết lập và phát triển vững mạnh Nhưng cũng có ý kiên xác định sử thi ra đời muộn hơn truyền thuyết Dù tồn tại những ý kiến khác nhau như thế nhưng chúng ta không thể phủ nhận truyền thuyết ánh hùng của

xôi của lịch sử dân tộc, và gián cách với thời đại ngày nay bởi một khoảng không gian và thời gian nhát định Nhìn chung cảm hứng thời đại của sử thi và truyền thuyết là phản ánh những đổi thay và biến động của một dân tộc đang

tạp của những con người đàng trong quá ưình "nhận đường" về mối quan hệ giữa thiên nhiên với con ngườũ giữa con người với xã hội Sử thi và truyền thuyết là tấm gương phản chiếu một thời kỳ rộng lớn của lịch sử dân tộc từ liên minh các bộ lạc, thị tộc cho đến sự hình thành của quốc gia sơ kỳ Một

kiện lịch sử của nhân dân, Những nét chung về thời đại đã tạo ra đặc điểm cơ bản của truyền thuyết anh hùng người Việt và anh hùng ca Tây Nguyên là sự

ý thức về quá khứ dân tộc, truyền thông cộng đồng, quá trình hình thành và phát triển của đất nước của nhân dân Tim hiểu bất kỳ tác phẩm nào thuộc hai thể loại trên, chúng ta cũng bắt gặp những đặc điểm vừa nêu

Trang 3

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

Chủ đề của sử thi anh hùng Tây Nguyên là phản ánh quá trình vận động, liên minh giữa các bộ lạc Qua đố hình tượng trung tâm là người anh hùng ưở thành ước mơ lý tưởng của cộng động Cũng như thế phản ánh công cuộc đấu ưanh chống ngoại xâm, bảo vệ chủ quyền độc lập là chủ đề của truyền thuyết anh hùng người Việt Trong đó, hình tượng anh hùng được tôn

vinh và thần thánh hóa để ưở thành biểu tượng của tinh thần dân tộc

Một cảm thức nghệ thuật như thế chỉ có thể nảy sinh và tồn tại khi trình

độ nhận thức của con người còn phụ thuộc khá nhiều vào thần linh và tín

thi và truyền thuyết anh hùng

Tóm lại truyền thuyết anh hùng của người Việt và sử thi Tây Nguyên

có những nét tương đồng về thời đại, chủ đề và cảm hứng nghệ thuật Nhưng

trên được nghiên cứu độc lập Vì vậy mục tiêu của luận văn là nhằm so sánh cách xây dựng nhân vật giữa sử thi anh hùng Tây nguyên và truyền thuyết anh hùng người Việt để hiểu thêm cảm hứng thẩm mỹ giữa hai thể loại có nét

2) So sánh cách xây dựng nhân vật hai loại hình này một mặt hiểu được tính đa dạng nhưng thống nhất trong tư tưởng, nghệ thuật của hai thể loại có cùng mục đích sáng tạo Mặt khác, các yếu tố thần thoại hoang đường dù

chính của truyền thuyết thì chúng vẫn có mục đích sử dụng chung là tôn vinh

và kỳ vỹ hóa người anh hùng dân tộc Từ sự thống nhất đó ta có thể tìm hiểu

Trang 4

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

thêm quá khứ, cội nguồn và mối quan hệ giữa các thể loại Thật vậy, nếu xâu chuồi các truyền thuyết thời Hồng Bàng, Văn Lang, Âu Lạc còn nằm tản mát thành hệ thống chắc chắn ta sẽ có một cốt truyện với quy mô lớn phản ánh thống nhất và liên tục quá ưình hình thành và phát triển của lịch sử dân tộc Theo phong cách sử thi như có người đã từng cho truyền thuyết người Việt có nhiều truyện chứng tỏ là mảnh vỡ của sử thi

3) Chủ đề ngợi ca, tôn vinh người anh hùng (bộ lạc, dân tộc) là chủ đề xuyên suốt trong văn học dân gian, sang cả văn học viết Việc tìm hiểu mối quan hệ về cách xây dựng hình tượng nhân vật hai loại hình này góp phần tìm hiểu đặc điểm tư duy dân tộc ưong sáng tạo và cảm thụ nghệ thuật Sự tương đồng về cảm hứng ngợi ca (người anh hùng) dẫn đến sự tương đồng trong tư

4) Đế thực hiện ý đồ này, ương một giới hạn nhất định, chúng tôi xin chọn một vài tác phẩm sử thi tiêu biểu của Tây nguyên, chủ yếu của các dân tộc Bana, Êđê Đây là những sử thi được đánh giá đạt

Việt chúng tôi chọn truyền thuyết Thánh Gióng và vài truyền thuyết khá phổ biến ở vùng đất Tổ Cụ thể:

3 Đăm Di đi săn

Ì Anh hùng Đăm Dông

2 Anh hùng Dông Tư

5) Kết cấu luận văn gồm :

và truyền thuyết anh hùng

- Cơ cấu xã hội

- Lý tưởng thời đại

- Phong tục tập quán

truyền thuyết

Ì Cốt truyện sử thi và ưuyền thuyết

2 Không gian - thời gian của sử thi và truyền thuyết

3 Đặc điểm của nhân vật sử thi và truyền thuyết

4 Ngôn ngữ kể truyện của sử thi và truyền thuyết

CHƯƠNG ỉ:

T H Ờ I Đ Ạ I - C Ẩ M HỨN G SÁN G TẠO CỦA sử T H I A N H HÙNG

TÂY NGUYÊN VÀ TRUYỀN T H U Y Ế T A N H HÙNG NGƯỜI V I Ệ T

1 Đặc tntìig dân tộc Bana, Êđê thời cổ đại

1.1 Người Bana, Êđê là những dân tộc anh em sống trên vùng đất Tây

thống kê 1983, dân số Êđê khoảng trên 150 ngàn người, cư trú chủ yếu ở vùng cao nguyên Bazan thuộc Đăklắk, Gia Lai, miền Tây Phú Yên, Khánh Hòa Dân tộc này bao gồm các nhóm địa phương:

+ Nhóm Ađham tập trung ở Krông Buk

+ Nhóm còn lại sống ở phía đông như Mthur, Ktur v.v

người( 1 > cư trú trên một địa bàn bao gồm vùng Đông Nam Kon Tùm thuộc Tây Nguyên và vùng núi 2 tỉnh Bình Định, Phú Yên Trong cộng đồng Bana có một số nhóm mang tên gọi khác nhau : Rơ Ngao, Kon - Tùm, Roh, Tlô, Vân Canh

Chữ viết của họ xuất hiện vào đầu thế kỷ XX nhưng ít được sử dụng Ngôn ngữ Êđê, Bana chủ yếu thể hiện theo lối ưuyền khẩu

Trang 7

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

1.2 Người Êđê, Bana sống tập trung ở vùng cao nguyên, bao bọc bởi núi và rừng nên cuộc sống sinh hoạt của họ luôn gắn với rùng rú Nền kinh tế

để tra hạt giống Để thích ứng vđi điều kiện canh tác "rẫy cạn" , các dân tộc

Ngoài ra họ còn trồng xen canh ngô, khoai, sắn, kê, thuốc lá, bông

Do phụ thuộc vào nhiều điều kiện tự nhiên như nắng, gió, mưa, đất trồng nên người Ềđê và Bana cũng như dân tộc Tây Nguyên nói chung đều

ý thức rõ rệt và tuân thủ chặt chẽ thời vụ gieo trồng Nông cụ chính là chà gạc hoặc rựa, nói chung vẫn còn thô sơ,

cung cấp, bổ sung thức ăn cho người Bana và Êđê Tuy nhiên công việc hái

cách để nam giới thi thố tài năng, sức mạnh và vui chơi giải trí

Nguyên Người Êdê, Bana thường thả rông ưâu, bò, voi ngoài rừng, khi cần thì cho người bắt về Lợn, gà vịt, được nuôi theo lối nửa thả rông Cách trồng

xem là vật định giá trong mua bán và là thước đo cho sự giàu có của các gia

"'Do người Tây Nguyên có thổi quen tuố! lúa bằng tay

Trang 8

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

người Êđê, Bana, đặc biệt là người Êđê sống ở Đắc Lắc nên việc săn bắt và thuần phục voi là công việc quan trọng

1.3 Người Êđê, Bana thích không gian sinh tồn rộng nên có thói quen

du canh du cư Họ thường lập buôn ở nơi gần bến nước, gần nương rẫy Nế u không may có thiên tai, dịch bệnh cả buôn di chuyển đến nơi mới sinh sống Trong tập quán ăn uống người Êđê, Bana không có thói quen chuẩn bị sẩn gạo để nấu nướng nên việc giã gạo là công việc hằng ngày Họ thường ăn bốc và cơm được nấu trong ống nứa, nồi đồng, nồi đất Họ lấy tro than của cỏ

tranh, ưe nứa thay muối, lấy lá thuốc lá thái sợi, phơi khô để hút, lấy vỏ, lả,

nhựa cây, củ, làm rượu để uống, để cúng tế Sử thi Tây Nguyên còn tả rõ

"Men rượu bốc lên cay con mắt, ngạt mũi làm cho người trẻ ngã nghiêng,

hàng ngày là cơm, dùng độn hoặc xen kẽ với ngô, khoai, sắn , cơm nếp dùng

Nhà sàn của người Bana, Êđê vừa mang những nét chung có tính khu vực, vừa mang những đặc điểm riêng của tộc người mình Người Êđê dựng nhà theo hướng Bắc - Nam trong khi đó người Bana dựng nhà không theo

cỏ ưanh và có không gian sinh họat nhiều tầng Tầng trên là nơi người ở có chỗ nằm, chồ giã gạo, đun nấu, cất đồ đạc Dưới sàn là nơi nuôi đê, gà, lơn

của dân làng Nhà rông Êđê thường dài, có hình thuyền, nhà rông Bana có kích cở

Trang 9

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

rộng, mặt sàn hình chữ nhật hoặc bầu dục

Trang phục của người Êđê và Bana tương đối giống các dân tộc Tây Nguyên khác : đàn ông đóng khố , ở ưần, đàn bà mặc váy, áo chui qua cổ Phụ nữ Tây Nguyên rất thạo việc dệt vải Vải được dệt từ bông vải bằng khung dệt thủ công có hoa văn đặc sắc Váy Êđê trang trí đậm hoa văn ở hai phần gấu, cạp, khoang giữa chỉ có một vòng hoa văn nên trông thanh thoát,

hoa văn rậm rạp Ngày thường trang phục của người Êđê, Bana đơn giản

phục, người Bana, Êđê còn ưa trang sức cơ thể, thích đeo vòng, cườm và có tục cà răng Họ không cắt lóc mà búi thành tó sau gáy và đi đâu cũng mang theo một cái gùi sau lưng vừa để trang sức vừa để tải đồ Người Êđê, Bana cũng như các dân tộc Tây Nguyên khác đều bị lôi cuốn bởi sức hút của âm nhạc cổ truyền của dân tộc mình Cùng với giọt âm thanh đàn đá cổ xưa

chiêng tạo nên một nét đẹp văn hóa truyền thống cho dân tộc Tây Nguyên Nếu âm thanh cồng chiêng Bana trữ tình, đằm thắm thì âm thanh cồng chiêng

với Xoang (múa) Ngoài ra cồng chiêng là hiện vật văn hóa biểu hiện sự giàu

có của dân tộc Tây Nguyên Thật thú vị khi đêm đêm, ương không khí linh

bập bùng lung linh sử thi Êđê đã miêu tả thật độc đáo tiếng chiêng của dân

'" Xinh Chơ Niếp - Trường Ca Êđê, 1986 ưang 13

Trang 10

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

tộc mình: "Đánh những tiếng chiêng kêu thanh nhất, những chiêng kêu trầm nhất Đánh nhè nhẹ cho gió đưa xuống đất Đánh chiêng vang khắp xứ ! Đánh

nhà vọng lên ười Đánh cho khỉ trên cây cũng quên bám chặt vào cành đến phải ngã xuồng đát ! Đánh cho các âm hồn nghe mê mãi đến thôi làm hại

muôn vật chỉ còn có thể lắng tai mà nghe tiếng chiêng của Hơ Nhí và Hơ

B h í "( 1 )

điểm tụ cư bao gồm vài chục đến vài trăm nóc nhà có phạm vi canh tác và cư

buôn đều là người thân thuộc với nhau hoặc do quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ hôn nhân Vì thế tinh thần cộng đồng dân chủ được duy trì bền vững

Bana lại có hình thức lãnh đạo tập thể: vài ba người điều hành cuộc sống chung Những người này có trách nhiệm và quyền lực kiểm soát mọi việc trong buôn Bộ máy tổ chức của xã hội Êđê, Bana hoàn toàn mang tính tự quản, mọi thành viên và các yếu tố liên quan như lễ hội, phong tục mang tính cộng đồng đều phải tuân theo những luật lệ mà bộ máy tổ chức ấy quy định Hợp thành buôn Bana, Êđê là những gia đình thường là đại gia đình mẫu hệ sống chung trong một nhà Đứng đầu gia đình thường là một phụ nữ

1 0 Bài ca chàng Đàm san - Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc - Hà nội 1977 - ưang 15-16

Trang 11

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

dẫn sản xuất đến điều hòa các mối quan hệ gia đình, xã hội, Trong gia đình, ngoài thành viên chính còn có tôi tớ, nô lệ, họ xuất thân từ người nghèo hoặc

là dân làng chiến bại nhưng vẫn được đối xử tốt Mỗi buôn có phạm vi đất đai

mọi người phải biết rõ và tôn trọng Mọi của cải vật chất: sông, suối, núi, rừng là tài sản chung, không ai có quyền tư hữu Mọi quyết định phải phù hợp với tập tục mà gia đình, buôn làng qui định

1.5 Điểm nổi bật về mặt tổ chức xã hội của dân tộc Êđê, Bana là tính cộng đồng, dân chủ và bình đẳng Điều này thể hiện rõ qua sự giúp đỡ lẫn nhau trong sản xuất, sinh hoạt và thực hiện luật tục giữa các thành viên

"khuyên bảo mà quên thì khuyên bảo nữa Nói ra nghe nhau như cùng một lỗ

tai Cùng nói chung một miệng Cùng ưng muốn như chung một lòng,"

Tinh thần cộng đồng ấy được xây dựng trên cơ sở một xã hội cơ bản không cố bốc lột, không cố mâu thuẫn đối kháng Giá ưị nhân bản của văn

bến nước, thổi tai v.v đã trở thành công việc chung của mỗi người Tinh thần cộng đồng ấy một mặt tạo ra khối đoàn kết vững chắc giữa các thành viên trong buôn làng nhằm sản xuất, lao động cổ hiệu quả Mặt khác nó tạo ra sự khép kín và đối lập giữa cộng đồng này với cộng đồng khác, giữa làng nọ với làng kia Sự đối lập đó ngay từ buổi sơ khai đã có tính gay gắt

trở thành nhu cầu thiết yếu của cộng đồng Nó phản ánh xu thế phát triển của

xã hội và lý tưởng của thời đại Chỉ có liên minh mới tập trung được nhân lực, của cải, tinh thần tập thể để chống thiên tai, dịch họa và hình thành một tổ

Trang 12

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

chức xã hội cao hơn Tinh thần cộng đồng và quá trình liên minh, xác lập các

bộ lạc đã được phản ánh trong sử thi dân gian Êđê, Bana rất rõ ràng:"Nghe lời Xinh Chơ Niế p hàng trăm người đi trước, hàng ngàn người đi sau đã lũ

Bih kơ rông, người MơNông vút răng, gái góa búi tóc, từng đoàn, từng làng

1.6 Trong xã hội Bana, Êđê cổ truyền, đời sống hiện thực cuả con

tầng trên trời, dưới đất và trong lòng đất Người Bana, Êđê cổ ưuyền có cuộc sống gắn bó với thiên nhiên một phần vì tư duy nguyên thủy không cho phép

họ chế ngự hoàn toàn thiên nhiên, mặt khác những nguồn thực phẩm, vật

dụng, lâm hải sản lấy từ rừng, suối đã khiến cho thiên nhiên ứở thành người

bạn thân thiết không thể thiếu đối với họ

Quan điểm cổ truyền Êđê, Bana cho rằng vạn vật hữu linh, từ con

tình cảm, đều biết vui, buồn, đồng tình hay bất bình do quan điểm này mà

quan để giao cảm với vạn vật Quan điểm này một mặt thấm đẫm tinh thần

bởi một thế giới linh hồn

Thờ cúng là một hoạt động tâm linh phổ biến và có ảnh hưởng sâu sắc

nông nghiệp (cúng rẫy, cúng bông lúa, cúng cơm mới ), lễ thức thuộc vòng

" > Xinh Chơ Niếp, NXB Văn Hóa 1986 Trang 49

Trang 13

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

đời người (lễ Prăp Yun nhập linh hồn tổ tiên vào đứa trẻ, lễ đặt tên, hôn lễ,

ma chay )

Toàn bộ hiện thực xã hội Êđê, Bana vưà nêu trên từ đặc điểm tộc

xuất, thế giới quan đều được phản ánh chân thực ương sử thi, Nói cách khác sử thi là bức ưantì hoành tráng miêu tả sinh động và cụ thể xã hội- con

đồng, cuả mọi hoạt động văn hóa vật chất và tinh thần được qui tụ ở người anh hùng dân tộc- tù trưởng cua buôn làng

2 Đặc trứng thời đại

2.1 Đầu giai đoạn văn hoá Đông sơn (cách đây 2000 năm) nhu cầu trao

đổi kinh tê và văn hoá giưã các bộ lạc ngày càng Cào, nhu cầu liên minh các

bộ lạc chống ngoại xâm ngày càng cấp thiết, vị thủ lĩnh bộ Văn lang đã đứng

ra thống nhất 15 bộ lạc Nhà nước Văn Lang và chính quyền tập trung mỏ đầu triều đại nhà Hùng ra đời.Vua Hùng chia nước làm 15 bộ, mỗi bộ là một địa

bản làng ià bồ chính Bộ máy trung ương đơn giản chỉ có vua và 5 Lạc hầu (mỗi Lạc hầu phụ trách 3 bộ) Theo một số nhà nghiên cứu sử học "thời đại

Hùng Tạo Vương, niên đại lập quốc là năm 660" (Trần Quang Trân: nghiên cứu Việt Nam trước công nguyên)

Nhân dân cải tiến nghề làm muối v ề nông nghiệp chủ yếu là trồng lúa, làm

Trang 14

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

vịnh Bắc Bộ còn ăn sâu vào đất liền (đến tỉnh Phú Yên ngày nay) Rừng rú còn nhiều nên nương rẫy phát triển, cũng như các dân tộc Tây Nguyên sau này, người Văng Lang sau khi phát cây đốt rừng làm rẫy đã biết chọt lỗ tra hạt Việc thu hoạch có hiệu quả cao nhờ sử dụng Âm lịch và nắm được thời

vụ gieo trồng,

Nghề đúc đồng phát triển đến đỉnh cao, chủ yếu là đúc vũ khí và

gọi là Linh, thuyền lớn gọi là Đỉnh Kỹ thuật đóng thuyền đạt chất lượng ngày càng cao phản ánh nguồn gốc sông nước của người Việt Người Văn Lang còn biết làm mái nhà hình chữ A, cột gỗ, biết đóng gạch, nung vôi "Nhưng họ dùng vôi, gạch để xây lăng mộ chứ không phải xây nhà."(Theo Việt Tuyệt

phản ánh trong truyền thuyết Thánh Gióng khi cậu bé lên ba yêu cầu vua làm ngựa sắt, roi sắt Người Văn Lang biết dùng sa quay sợi, lấy đất sét làm gốm.v.v

2.3 Thời ấy, người Văn Lang lấy vỏ cây, sợi đay dệt ra làm áo Phụ nữ mặc áo kín cổ không tay, có văn hoa trang trí quanh cổ Nam giới cũng mặc

áo không tay nhưng hở ngực, buộc dây Trước bụng và sau mông có vuông vải thêu bên ngoài khố Ngày lễ họ hoá trang sặc sỡ, đầu đội mũ lông chim

để tưởng nhớ về cội nguồn con Lạc- cháu Tiên của mình Người Văn Lang bện cỏ làm chiếu, lấy nhựa cây, ngũ cốc làm rượu, lấy bột quang lang thay

ngắn để đi trong rừng cho tiện

Trang 15

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

Khi có người chết thì lấy cối chày không ra giã để báo tin cho làng xóm biết, trai gái lấy nhau lấy muối, gạo làm đồ xính hỏi chứ chưa có tục trầu càu

làm nghề chài lưới có tục xăm mình để tránh giao long, thuồng luồng giết hại

Việc thờ cúng người chết ưở thành tôn giáo riêng mà ngày nay ta gọi là đạo

Ông Bà Thời Hùng Vương, quan hệ hôn nhân dựa trên chế độ mẫu hệ nhưng dần dần vai trò của người đàn ông ngày càng chiếm vị trí quan trọng trong sản xuất, sinh hoạt nên chế độ phụ quyền ra đời

2.4 Thời sơ sử, nhà nước Văn Lang mới hình thành nên cồn non yếu, thiên tai (lũ lụt, hạn hán), địch hoa (quân Thục, Hán) hoành hành Tinh thần dân tộc và đoàn kết cộng đồng là nhu cầu tất yếu nảy sinh Chính vì vậy, thời

ấy "vua tôi cùng cày, không đắp bờ chia ranh giới, không phân ra uy quyền

đồng dẫn đến ý thức cộng đồng Nhân dân bắt đầu hiểu được mối quan hệ giữa thiên nhiên với con người, con người với con người thấy được sức mạnh của cộng đồng trong việc trị thủy, trao đổi sản phẩm, đấu ưanh giữ gìn làng bản, đất nước Cũng như văn hóa Tây Nguyên cổ truyền, văn hóa Văn Lang rất trọng nghĩa tình, người dân giúp đỡ nhau tận tình từ việc lớn như lễ hội,

'" Nay còn đi tích đền Và

'" Đại việt sử ký tục biên (bản dịch) H, KHXH

Trang 16

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

2.5 Đặc trưng tính cách của cư dân Văn Lang là cần cù lao động, sáng tạo; đoàn kết tương thân tương ái; yêu quê hương đất nước nồng nàn sâu sắc; đấu tranh bất khuất kiên cường chống giặc ngoại xâm Hai đặc trưng sau

15 bộ trải dài từ Vĩnh Phú, Sơn Tây, Tuyên Quang, Cao Bằng xuống Hải

Phú) được chọn làm nơi đóng đô của các Vua Hùng lại có địa thế "sơn chầu thủy tụ", "khí thiêng sông núi" dồi dào

thái xã hội phong kiến hình thành khá sớm, có tham vọng bành trướng lãnh thổ, sát nhập nước nhỏ thành quận, huyện nên nguy cơ bị xâm lược là điều khó tránh Cuối thời đại Hùng Vương, một bộ tộc sống vùng Bắc Bộ gọi là

bờ cõi xây dựng một nhà nước hùng mạnh hơn Hoàn cảnh lịch sử, địa lý đó khiến cho tinh thần yêu nước và ý chí đánh giặc của nhân dân lên cao Nó phả nhiệt huyết vào từng truyền thuyết, và từng thần tích khiến cho câu truyện lịch sử nào cũng thấm đẫm tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc

Quá trình lập quốc, xây dựng nhà nước sơ kỳ cùng với bao phong tục, tập quán sinh hoạt của nhân dân Văn Lang được phản ảnh rõ nét trong truyền thuyết anh hùng thời Hùng Vương Qua đó, vai trò cộng đồng, sự đoàn kết của người Việt trong quá trình xây dựng, bảo vệ đất nước từ hiện thực cuộc sống bước vào truyền thuyết ngồn ngộn, sinh động vấn đề chống xâm lược

tài xuyên suôi, chủ đạo trong truyền thuyết của các thời đại muộn hơn về sau

Trang 17

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

Trong đó, điểm sáng của câu chuyện là qui tụ, đề cao người anh hùng chiến trận của dân tộc

chiến tranh, liên minh các bộ lạc, xây dựng một cộng đồng hùng mạnh; nó phản ảnh đúng bản chất lý tưởng của thời đại, của cộng đồng Cuộc chiến tranh của họ còn nằm ương phạm vi bộ lạc, thị tộc chứ chưa vươn lên tầm các cuộc đấu ưanh dân tộc chống ngoại xâm Vì thế yếu tố nhà nước, chủ quyền quốc gia không được đặt ra Truyền thuyết người Việt khác với sử thi Tây Nguyên ở sự phát triển cao về ý thức chủ quyền, độc lập cũng vì lẽ, cơ cấu xã hội của thời kỳ Hùng Vương là cơ cấu nhà nước sơ kỳ Cùng với sự ý thức sâu sắc về chủ quyền độc lập thì tư tưởng yêu nước căm thù giặc trong truyền thuyết của nhân dân thông qua anh hùng dân tộc cũng được bộc lộ rõ Nó là

sự phát triển cao độ của tư tưdng cộng đồng, của lý tưởng liên minh bộ lạc và

đại, xã hội, trình độ văn minh của các tộc người Tây Nguyên và người Việt

cổ chính là cơ sở của cảm hứng nghệ thuật tạo nên hai loại hình tự sự dân gian vừa có những nét tư tương đồng vừa có những nét dị biệt

Trang 18

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

Cốt truyện đóng vai trò chủ đạo trong thể loại tự sự dân gian Theo

Trần Đình sử quan hệ giữa cốt truyện với nhân vật thời trung cổ hoàn toàn

khớp với nhau; mọi yếu tố tác phẩm được tổ chức sát với sự vận động của cốt truyện và nhân vật tới mức không có gì thừa, tất cả đều nằm trọn trong mối quan hệ nhân quả Ngay cả những lời nói của nhân vật dường như chỉ nhằm thúc đẩy các khâu cốt ưuyện(thắt nút, đỉnh điểm )phát triển

Cốt truyện của sử thi xoay quanh cuộc đời, sự nghiệp, hoạt động, cùng các sự kiện lớn ảnh hưởng đến người anh hừng cộng đồng - nhân vật trung

tâm của sử thi cốt truyện sử thi thường được chia làm 3 phần: phần mỏ đầu,

phần diễn biến và phần kết thúc Cách kết cấu như thế làm cho sử thi dù có dung lượng dài nhưng vẫn đảm bảo nhu cầu dễ nhớ, dễ lưu truyền của văn học dân gian Chất liệu tạo nên cốt truyện là các sự kiện, đó là những việc có tác động trực tiếp đến số phận và tính cách của nhân vật Ngược lại toàn bộ những hoạt động, tính cách của nhân vật đặc biệt là nhân vật chính và các nhân vật đôi lập với nó là cơ sở để xây dựng các sự kiện sử thi Các sự kiện

hành động của mình đã giải quyết những xung đột đó Đúng như Đỗ Hồng Kỳ

f T r u ờ - u ] ủot Hiu; S ư P h u m Trang 19

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

nhận xét "trong các cốt truyện sử thi mỗi sự kiện, mỗi chuỗi hành động được thể hiện khá hoàn chỉnh ương một phần nào đó của tác phẩm Theo thời gian , nhân vật được đặt vào những hoàn cảnh, những mâu thuẫn ngày càng cao và sau đó các hành động tương ứng của nhân vật, các biến cố diễn ra dần dần

Có thể rút ra các sự kiện lớn của cốt truyện sử thi như sau:

- Nhân vật khác ganh ghét đố kỵ cướp phá dân làng của nhân vật anh hùng

- Anh hùng đoạt lại vợ, em gái, người yêu

- Anh hùng chống đối các luật tục cổ truyền; các sự kiện đầu gắn liền với phần mở đầu cốt truyện một cách phổ biến Qua đó, hoàn cảnh gia đình, nguồn gốc xuất thân của nhân vật được bộc lộ Trong Đàm San biểu hiện ấy thể hiện quà lời trao đổi giữa Hơ Nhí và Hơ Bhí về tục nối dây (Hơ Nhí và Hơ

Xinh Nhã đó là lời kể về cuộc sống gia đình của vợ chồng Gia rơ kết và Hơ

mâu thuẫn khốc liệt giữa cha mẹ Xinh Nhã với Gia rơ Bú Trong "Anh hùng

biết dậy ăn cơm, vui chơi, chạy nhảy v.v Mở đầu"Đam Di đi săn"là việc tả

Đ ỗ Hồng Kỳ: Sử thi thần thoại M^nông, NXB KHXH, H, 1996 ưang 142

Trang 20

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

là một người xương sắt, gân đồng, gan to, mật lớn."

Phần diễn biến của cốt tmyện thường nêu lên hàng loạt các sự kiện, tình huống sử thi và đó cũng là thời điểm người anh hùng được đẩy vào cốt truyện để giải quyết xung đột Tình huống chính của sử thi "Anh hùng Dông

chàng lên đường đi cứu người yêu Diễn biến của sử thi Đàm San lại được xâu chuỗi từ hàng loạt các sự kiện: từ việc Đàm San đi chặt cây thần, tấn công các tù trưởng Mtao Mxây, Mtao Grư để cứu Hơ Nhí đến việc chàng đi bắt nữ thần mặt trời về làm vợ Tuy nhiên không phải lúc nào tình huống sử thi cũng

phải trãi qua nhiều giai đoạn, nhiều bước chuẩn bị Chẳng hạn để trả thù cho

trung lực lượng, vũ khí rồi sau đó mới đi đánh Carơ Bú

Kết thức sử thi thường cố hậu, phần thắng luôn thuộc về nhân vật chính diện Đố là kiểu kết cấu phù hợp với loài hình tự sự dân gian nối chung, phù hợp với ước mơ, tình cảm, lý tưởng của cộng đồng, xã hội Tác phẩm nào cũng kết thúc tưng bừng trong tiệc cưới say sưa, chiêng trống rộn ràng Trong các tác phẩm "Dăm Di đi săn" và "Đàm San" cảnh vui mừng chiến thắng

liên cầu cho chúng ta luôn luôn khoẻ mạnh, năm tháng yên vui, đất đai mãi

không ngừng! Hãy đánh lên những chiêng có tiếng ngân vang, đánh nhè nhẹ cũng vang vọng khắp núi non! " (Đàm San)

Trang 21

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

cốt truyệt của sử thi thường kéo dài nhiều sự kiện, dung lượng câu chữ

vô cùng phong phú, thế giới nhân vật đa dạng, phức tạp Điều đó làm nên

thi Xoay quanh đời sống cộng đồng và hoạt động, chiến công của người anh hùng Tây Nguyên, sử thi Bana, Êđê đã khiến cho người nghe quyến luyến và yêu mến loại nhân vật này Tuy nhiên để làm nên sức cuốn hút đó, ngoài việc miêu tả đầy ắp các sự kiện, tình huống, xung đột kịch; tác phẩm sử thi dân gian dài hơi còn phải có một phương thức diễn xướng hấp dẫn và phù

hợp Nghệ nhân Bana, Êđê đống vai trò quan trọng trong nghệ thuật lưu

truyền và diễn xướng các khan (sử thi Êđê) các Hmon (sử thi Bana) Họ

truyền tải lôi cuốn cả một thiên anh hùng ca dài hơi Thời gian diễn xướng kéo dài từ đêm này qua đêm khác vào các ngày lễ hội (Đâm ưâu, bỏ mã), ngày nông nhàn, ỏ ưên nhà rông trong một không gian ấm áp, thiêng liêng tràn ngập lòng tin vào câu chuyện kể: "hễ ương ngôi nhà cố người kể khan Khi mặt trời lặn, người nghe chăm chú, bất động như thế nào thì lúc mặt ười mọc họ vẫn y nguyên như vậy" Cái tài của người diễn xướng không nằm ở chỗ thuật lại hoặc kể lại câu truyện một cách nhuần nhuyễn thuộc lòng mà thể hiện ở việc người kể như hoá thân vào nhân vật, nhập thân vào thế giới

sử thi và đồng tham gia sáng tạo với tác giả dân gian Chính vì thế hành động kịch, ngồn ngữ đối thoại và tâm lý tính cách của nhân vật được nghệ nhân diễn xướng một cách chân thật và có hồn "Người kể khan ngồi ngay một chỗ, theo từng đoạn mà đổi nét mặt lúc buồn, lúc vui Đoạn đánh nhau, nét

Trang 22

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

mặt đổi thành dữ đội, giọng đanh thép, Những cho bi thảm, nhớ nhung, chết

1.2 Cốt truyện truyền thuyết:

anh hùng thời Hùng Vương cũng xoay quanh cuộc đời, hoạt động và chiến công của nhân vật anh hùng Bố cục, truyền thuyết thường chia làm 3 phần: Phần mở đầu thường nêu hoàn cảnh lịch sử của đất nước, dân tộc và nguồn gốc ra đời thần kỳ của nhân vật anh hùng Truyền thuyết Thánh Gióng mở đầu ương thế nước đang sắp có giặc ngoại xâm Vua Hùng Vương thứ VI truyền lệnh tìm người tài giúp nước Thánh Gióng sinh ra từ dâu chân Ông

tiếng nói đầu tiên là xin đi đánh giặc Trong một truyền thuyết khác ở vùng đất Tổ, nhân dân kể: "Dực và Cảm là hai anh em sinh đôi do bà mẹ mộng

"Cốt Tung đại vương" ở đất Vĩnh Phú, cốt Tung được sinh ra khi cha mẹ của

ông nhặt nhạnh các xương cốt không ai chôn cất đưa xuống chân núi để chôn

quanh trục hoạt động đánh giặc giữ nước của người anh hùng Trục cốt truyện

của cốt truyện truyền thuyết chỉ xoay quanh một sự kiện và xung đột duy nhất

Trang 23

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf

đánh giặc nên khi quân nhà Ân đến chân núi Trâu Sơn ở Vũ Ninh, ông duỗi chân đứng dậy cao hơn mười trượng, rút kiếm, đội nón, cưỡi ngựa phi như bay

dân Tiêu biểu là chàng Nguyễn Cận trong truyền thuyết ở xã Hà Thạch, huyện Lâm Thao, Phú Thọ; Ông Cây Xanh ương truyền thuyết ở xã Sơn Vi,

đức, chiến công của người anh hùng dân tộc Kết thúc câu truyện truyền thuyết thường mang màu sắc thần kỳ, phần thắng thường thuộc về nhân vật anh hùng, non sông, đất nước sạch bóng quân thù Tuy nhiên, đó không phải

là cách kết thúc có hậu giống cổ tích và sử thi cổ tích và sử thi kết thúc có

hậu nhằm phản ánh ước mơ, nguyện vọng của nhân dân và lý tưởng thẩm mỹ cửa thời đại Còn chiến thắng của anh hùng truyền thuyết là sự thật lịch sử

là cái chết vinh quang của người anh hùng: "Cốt Tung quay mình ném đá vào

ỉu giặc Quân giặc khiếp sợ chạy dạt đi không dám đuổi íheo nữa Tới gốc đa lớn đầu làng, Cốt Tung ngồi xuống nghỉ, cắm giáo bên mình rồi chết Mối

là các anh hùng đều biến mất sau khi thực hiện kỳ tích: "Dực và Cảm, trên

để vết tích ở hòn đá ưên núi" Cách kết thúc thần kỳ như thế nhằm thể hiện tình cảm thương mến, quyến luyến của nhân dân với người anh hùng dân tộc, nhằm bất tử hoá, thần thánh hoá chiến công và sự nghiệp của nhân vật anh hùng Cốt truyện ưuyền thuyết mang tính tuyến tính Không gian, thời gian, các sự kiện, hành động của nhân vật được sắp xếp theo trình tự cái nào diễn

Trang 24

gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf