Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của haruki murakami

Với cách viết tinh tế, thông minh, hài hước, với khả năng xây dựng những nhân vật có chiều sâu tâm lí không cùng, và mang đặc trưng của con người trong xã hội hiện đại và hậu hiện đại, v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ BÍCH THUẬN

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA HARUKI MURAKAMI

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội-2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ BÍCH THUẬN

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA HARUKI MURAKAMI

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 32

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lý Hoài Thu

Hà Nội-2013

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1.Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 11

3.1 Đối tượng nghiên cứu: 11

3.2 Phạm vi nghiên cứu: 11

4 Mục đích nghiên cứu 12

5 Phương pháp nghiên cứu: 12

6 Cấu trúc luận văn: 12

PHẦN NỘI DUNG 14

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HARUKI MURAKAMI 14

1.1.Cơ sở lí thuyết 14

1.1.1 Nhân vật văn học và nhân vật trong tiểu thuyết 14

1.1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết trong tiểu thuyết truyền thống và hiện đại 16

1.2.Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Haruki Murakami 22

1.2.1 Đôi nét về sự nghiệp và một số tiểu thuyết tiêu biểu của Haruki Murakami 22

1.2.2 Những phương tiện, thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật của Haruki Murakami 26

Chương II: NGHỆ THUẬT KHẮC HỌA HÌNH ẢNH- CHÂN DUNG NHÂN VẬT 32

2.1.Đời sống hiện đại qua chân dung nhân vật và không gian đô thị 33

2.1.1.Chân dung nhân vật 33

2.1.2 Không gian đô thị hiện đại 41

2.2 Lối sống công nghiệp hóa và phương Tây hóa qua hành động và

ngôn ngữ nhân vật 45

Tiểu kết 49

Chương III: NGHỆ THUẬT KHẮC HỌA TÂM LÍ CON NGƯỜI HIỆN ĐẠI 51

3.1 Người kể chuyện và sự di động điểm nhìn 52

3.1.1 Mối liên hệ giữa người kể chuyện và điểm nhìn 52

3.1.2 Người kể chuyện với điểm nhìn bên trong và sự di động điểm nhìn trong tiểu thuyết của Murakami 54

3.2 Đối thoại và độc thoại nội tâm 64

3.2.1 Đối thoại tâm lí 64

3.2.2 Độc thoại nội tâm: 70

3.3 Hồi ức, giấc mơ 74

3.3.1 Hồi ức 74

3.3.2 Giấc mơ 78

3.4 Hành vi tình dục như một nhu cầu giao cảm lớn 78

Chương IV: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT MANG TÍNH BIỂU TƯỢNG 84

4.1 Nhân vật biểu tượng và phương pháp sáng tác huyền thoại 84

4.1.1 Biểu tượng và nhân vật biểu tượng 84

4.1.2 Nghệ thuật xây dựng biểu tượng trong mối quan hệ với phương pháp huyền thoại 85

4.2 Các thủ pháp huyền thoại xây dựng nhân vật biểu tượng Murakami 86

4.2.1 Nhân vật biểu tượng của Murakami 86

4.2.2 Các thủ pháp huyền thoại trong việc xây dựng nhân vật mang tính biểu tượng 88

Tiểu kết 99

KẾT LUẬN 101 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 104 PHẦN MỞ ĐẦU

1.Lí do chọn đề tài

Nhật Bản là đất nước có nền văn hóa cổ truyền đặc sắc, độc đáo và tinh

tế, nơi cái Đẹp được nâng lên thành Đạo ―Thơ văn Nhật thể hiện ở mức độ cao nhất cái ―tín ngưỡng‖ đáng yêu này: tôn thờ cái Đẹp Cái Đẹp là tiêu thức,

là chuẩn tắc trong cuộc sống của người Nhật từ bao đời Từ chữ viết, áo quần đến ăn uống đều phải đẹp Cho đến tự sát cũng thế Trà đạo, cắm hoa, đốt hương

là các loại nghi thức của tín ngưỡng cái Đẹp ấy Tín ngưỡng ấy tuy không có tên gọi chính thức nhưng lại thấm sâu vào tư tưởng, dòng máu của người Nhật hơn bất kì tôn giáo nào khác‖ (13,tr 9)

Nền văn học Nhật Bản đã có truyền thống lâu đời và mang bản sắc

riêng, với những tác phẩm văn học cổ xuất sắc như Cổ sự ký, Vạn diệp tập, Truyện Genj, các bài thơ haiku tinh tế của nhà thơ Basho vĩ đại… Bước sang

thế kỉ XX, tiếp thu ảnh hưởng văn học phương Tây, văn học Nhật Bản đã trải qua quá trình hiện đại hoá và đạt đến đỉnh cao với những tác giả như Atukagawa Ryunosuke, Kawabata Yasunary, Oe Kenzaburo Kawabata Yasunary, Oe Kenzabuzo là hai nhà văn lớn đã đoạt giải Nobel 1968 và 1994, góp phần nâng cao vị thế của văn học Nhật Bản hiện đại trên thế giới, đưa sắc màu thẩm mĩ của văn chương Nhật Bản lan tỏa ngoài biên giới quốc gia

Song, hơn bất cứ ai, người có công lớn nhất trong việc đưa nền văn học của đất nước mặt trời mọc chinh phục các quốc gia khắp thế giới trong thời đại toàn cầu hóa chính là nhà văn đương đại nổi tiếng Haruki Murakami Ông cầm bút từ khoảng cuối thập niên 70 của thế kỉ XX, khi đang là một thanh niên gần 30 tuổi Cho đến nay, khi đã ở tuổi 65, sau hơn ba thập niên sáng tác, ông đã đạt được những thành tựu chói sáng trong sự nghiệp, tên tuổi ông được

vinh danh ở các giải thưởng văn học lớn nhất trên thế giới, nhiều lần nằm trong danh sách những ứng cử viên sáng giá nhất của giải Nobel những năm gần đây Đặc biệt hơn, ông đồng thời là một nhà văn được không chỉ các nhà chuyên môn đánh giá cao, mà còn được mọi tầng lớp độc giả trên khắp thế giới yêu mến Từ tiểu thuyết ―Rừng Nauy‖ năm 1987, hàng triệu độc giả ở nhiều quốc gia đã coi các tác phẩm của ông là một món ăn tinh thần quan trọng Chúng giúp cho họ đắm mình trong một câu chuyện hay, một thế giới

lạ kì, nơi có những con người vừa xa lạ vừa gần gũi mang trong họ cả một suối nguồn không vơi cạn những bí mật nội tâm cần đồng cảm, sẻ chia Đặc biệt, đó là những bí mật về tình yêu say đắm, về những hoan lạc và đau khổ trong tình yêu của con người, về sự thăng hoa của con người trong tình dục và tình yêu vừa muôn thuở vừa hiện đại Và trong những tác phẩm lớn nhất của ông, chủ đề tình yêu cá nhân luôn được hòa quyện trong chủ đề tìm kiếm bản ngã, chủ đề đấu tranh với cái Ác trong mỗi con người và xã hội dưới những hình thức biến tấu tinh vi của nó khiến tác phẩm của ông càng hấp dẫn những người đọc trí tuệ Với cách viết tinh tế, thông minh, hài hước, với khả năng xây dựng những nhân vật có chiều sâu tâm lí không cùng, và mang đặc trưng của con người trong xã hội hiện đại và hậu hiện đại, với sự thông tuệ của một nhà văn lớn am hiểu con người, cuộc đời, am hiểu văn hóa phương Đông và phương Tây từ cổ đến kim, Murakami là một hiện tượng làm rạng danh cho văn học hiện đại và hậu hiện đại Nhật Bản

Ông được nhiều nhà phê bình trên thế giới ca ngợi là nhà văn đương đại lớn của thế giới, người mang "hình vóc của thế kỷ XX‖ Nhiều nhà nghiên cứu đã khẳng định Murakami đã tạo ra một thứ văn chương tổng hợp, xóa nhòa ranh giới, dung hòa giữa truyền thống và hiện đại, phương Đông và phương Tây, văn hóa đại chúng và bác học, văn chương thuần túy và văn chương giải trí… Vừa mang dáng vẻ phương Tây vừa đậm hồn cốt Nhật Bản,

mỗi trang văn của Murakami cho thấy một nhãn quan hiện thực sắc bén, một phong cách mới, thể hiện được những vấn đề nóng bỏng của đời sống đương đại, và phát ngôn cho tư tưởng, tâm hồn con người thời hiện đại, đúng như ông nói: ―Tôi đã nỗ lực suốt nhiều năm trời để nắm được tư tưởng họ, tâm hồn họ, và dường như tôi đã nắm được tư tưởng, tâm hồn độc giả, nhiều độc giả‖

Tác phẩm của Murakami ngay từ đầu đã mang phong cách phương Tây, được đón chào nồng nhiệt bởi độc giả ở Mĩ và nhiều nước châu Âu từ sớm và sức hút của ông ngày càng lớn bởi những tác phẩm ―nặng kí‖ Song, chính phong cách phương Tây đó mà trước đây ông bị nhiều nhà văn đàn anh chê bai là ―sặc mùi bơ‖ bởi họ quen với một văn phong tiếng Nhật trau chuốt, bóng bẩy, một thế giới nghệ thuật mang tính truyền thống với cảm quan duy

mĩ Song, cùng với thời gian, và sự ủng hộ ngày càng mạnh mẽ của các độc giả trẻ, tác phẩm của ông không còn bị ghẻ lạnh nữa Giờ đây, nhiều nhà văn Nhật Bản đã ghi nhận việc ông truyền cảm hứng cho họ, để họ thẳng thắn viết

về những điều mà họ suy nghĩ trong hiện tại

Đọc những tác phẩm đầy sức lôi cuốn ma mị của ông người đọc khó có thể bỏ lửng khi đã bắt đầu vài dòng, và sẽ quên hết thời gian vì bị đắm chìm trong đó, không dễ ra khỏi thế giới nghệ thuật, không dễ nguôi quên những nhân vật ông xây dựng nên Người đọc bị ám ảnh bởi câu chuyện và những nhân vật đặc biệt, kì lạ, những con người của thế giới văn minh hiện đại, những con người cô đơn, u buồn song cũng rất mạnh mẽ trong cuộc chiến đấu cam go với số phận, với sự nghiệt ngã của tồn tại Thông điệp nào ngầm ẩn sau mỗi câu chuyện hiện thực mà bí ẩn, không dễ giải mã kia ?

Murakami, ―một trong những giọng nói hấp dẫn nhất trên văn đàn quốc tế”, đã xây dựng thế giới nhân vật của ông bằng nghệ thuật như thế nào,

để khiến nó có ―chất gây nghiện của loại văn chương tuyệt hảo nhất‖ (Scott

Reybum)?

Do đó, chúng tôi muốn đi tìm hiểu đề tài ―Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Haruki Murakami‖ để có điều kiện đi sâu vào thế giới nhân vật phong phú và độc đáo mà ông tạo dựng, nhằm trả lời rõ nét cho câu hỏi: thông qua những cách thức nào nhân vật của ông có sức ám ảnh đến vậy, giàu ý nghĩa đến vậy? Đó cũng là con đường để đánh giá về vị trí của nhà văn đương đại xuất sắc này trong tiến trình văn học hiện đại thế giới thông qua việc tiếp thu, những cách tân và đóng góp của ông cho kĩ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI

và những cảm xúc đương đại tôi cảm thấy run rẩy vì ngưỡng

mộ”(Independent on Sunday).“Các nhà phê bình cứ so sánh ông với

Raymond Carver, Raymond Chandler, Arthur C.Clarke, Don Delillo, Philip K.Dick, Bret Easton Ellis và Thomas Pynchon, một tập hợp không mấy thuần nhất, chỉ để nói rằng Murakami thực tế là một cái gì thật độc đáo” (The New York Times), Scott Reyburn trên tờ New Satesman nhận xét: "Haruki là một trong những giọng nói hấp dẫn nhất trên văn đàn quốc tế… Murakami cách này hay cách khác chính là hình vóc văn chương thế kỷ XXI"

Bên cạnh đó hàng loạt các bài nghiên cứu của các tác giả khác cũng đồng loạt xuất hiện Tính đến nay, có khoảng 10 cuốn sách có giá trị viết về

Murakami và các tác phẩm của ông Từ Katherine Knorr với Một tiểu thuyết

gia Nhật Bản trong hành trình tìm kiếm những lý tưởng đã mất đăng trên Diễn đàn ―Người đưa tin Quốc tế‖ đến Khoảng không gian tinh thần – Những điều kì lạ bên trong những thế giới Murakami đăng trên báo ―Thành phố Philadelphia‖, Mĩ, tháng 12.1997 Từ Tiểu thuyết mới Nhật Bản: Văn hóa đại chúng và văn học truyền thống trong sáng tác của Murakami và Banana Yoshimoto của Giorgio Amitrano (NXB Cheng & Tsui, 26.01.1996), Khiêu

vũ với cừu: Đi tìm sự đồng nhất trong tiểu thuyết của Murakami của Matthew Carl Strecher (Trung tâm Nhật Bản, Đại học Michigan, tháng 03.2002)

Giáo sư Lê Âu Phạn tại Harvard (Mỹ) trong tập tản văn Nhìn lại cuối thế kỷ xếp cuốn tiểu thuyết nổi tiếng Rừng Nauy của Murakami là một trong

mười bộ tiểu thuyết lớn thuộc văn học dịch có ảnh hưởng lớn nhất tới Trung Quốc thế kỷ XX Ray Rubin - Giáo sư văn học Nhật tại Harvard đã có một

công trình tiêu biểu nghiên cứu về Murakami: "Murakami và âm nhạc ngôn từ" Patricia Welch, giáo sư trợ giảng về văn chương Nhật Bản và văn học so sánh tại Đại học Hofstra, Mỹ đã có bài nghiên cứu công phu : ―Thế giới chuyện kể của Murakami” (2005) (Trần tiễn Cao Đăng dịch từ tiếng Anh)

Ông nhận xét Murakami đã xây dựng những nhân vật trong các tiểu thuyết có

mối quan hệ chặt chẽ với thực tại của Nhật Bản Các nhân vật đó “ là những sinh linh cô độc, khép mình trước thế giới, tự dựng lên những hàng rào tâm lí,

tự buộc mình cách li với cộng đồng Nhìn bề ngoài, cuộc sống của họ chẳng

có gì không ổn, nhưng vẫn thiểu một cái gì đó thế rồi, một điều gì đó mãnh liệt xảy ra làm xáo trộn sự tự mãn của họ, dấy lên trong họ một cuộc tìm kiếm nội tại, trong đó họ lặn xuống giếng sâu của kí ức cá nhân và kí ức văn hóa,

để tìm ý nghĩa của cuộc đời mình.‖ Ông nhận định về sự dấn thân nhiều hơn của các nhân vật của Murakami trong thời gian gần đây: ―có lẽ vì sự suy giảm nhịp độ phát triển kinh tế của Nhật Bản khiến người ta ngày càng khó nhắm mắt làm ngơ trước sự phân mảnh và trống rỗng của xã hội Nhật ngày nay

Trong những tác phẩm gần đây, Murakami xem ra không còn hài lòng với việc chỉ đơn thuần nắm bắt những cảm thức đó, mà ông cố gắng khảo sát nguồn cơn của chúng và đòi hỏi những nhân vật vốn xưa nay có phần tiêu cực của mình phải dấn thân hơn‖ Và ―Sau khi rốt cuộc nhận ra sự trống rỗng của mình và sự cộng thông giữa vạn vật , các nhân vật liền có những bước dò dẫm đầu tiên để vượt thắng sự trống rỗng trong chính mình và đến với những người khác”

Sau tiểu thuyết Rừng Nauy (1987) được độc giả trẻ Nhật Bản và thế giới đón

chào nhiệt liệt như với một bản tình ca ngọt ngào, u buồn và lãng mạn nhất, phản ánh được tâm thức của những người trẻ đang hoang mang, lạc lối trong

cuộc sống và tình yêu thời hiện đại, Murakami viết tiểu thuyết Biên niên kí chim vặn dây cót (xuất bản ở Nhật năm 1992, Jay Rubin chuyển ngữ sang

Anh ngữ, xuất bản ở Mỹ cuối năm 1994 đầu năm 1995) Đây là cuốn tiểu thuyết đưa tên tuổi của ông lên tầm thế giới, trở thành nhà tiểu thuyết Nhật Bản đáng được nhắc đến nhiều nhất và là cuốn tiểu thuyết khẳng định tài năng lớn của ông, khiến những ai chê tác phẩm của ông là bình dân, đại chúng, thời thượng phải im lặng Đây là một tiểu thuyết lớn, được đánh giá rất cao ―

Murakami viết về Nhật Bản ngày hôm nay, về sự cô độc nơi đô thị, và những chuyến du hành tự khám phá Ông đã kết hợp những hồi ức chiến tranh và suy tư siêu hình, những giấc mơ và ảo giác vào một tác phẩm ấn tượng và tràn đầy sức mạnh” (Independent) “Mê hoặc…Nỗ lực hết mình của Murakami để đưa tất cả những vấn đề của xã hội hiện đại Nhật Bản vào trong một chỉnh thể kiến trúc ngôn ngữ duy nhất” (The Washing Post Book World) “Một sự dụng tâm lớn lao cho nghệ thuật không gì có thể so

sánh!”(New York Observer) "Biên niên kí chim vặn dây cót " có trong nó

những cơn bão, chủ yếu trong sự sáng tạo không bằng phẳng của nó” (Jamie

James, ―The New York Times‖)…

Một tiểu thuyết xuất sắc nữa được Murakami cho xuất bản năm 2002 là

“Kafka bên bờ biển”, đến nay vẫn là tác phẩm đỉnh cao của ông cùng với

“Biên niên kí chim vặn dây cót” Tiểu thuyết viết lại câu chuyện Oedipe làm

vua của thần thoại và bi kịch Hy Lạp cổ đại trong lòng xã hội Nhật Bản hiện

đại Tác phẩm cũng nhận được vô vàn lời nhận xét, biểu dương: "Tác giả Nhật được yêu thích nhất tại Mỹ này có thể xuất bản ẩn danh tác phẩm này

mà những fan của ông vẫn sẽ nhận ra tức khắc Còn với những người đọc lần

đầu, Kafka bên bờ biển sẽ là lời giải thích xuất sắc cho tiếng tăm xứng đáng

của ông cả ở phương Tây lẫn ở quê nhà Ông viết ra loại văn hậu hiện đại, triết lý, hoang đường mà đọc thì thật lý thú; ông trầm trọng hơn Tom

Robbins, nhẹ nhõm hơn Thomas Pynchon." ( Steven Moore, The Washington Post) "Văn Murakami chẳng mấy khi ở dưới mức mê đắm cả, và tôi đã ngấu

nghiến Kafka bên bờ biển một lèo không nghỉ Với những ai yêu một tự sự lớn, cuốn tiểu thuyết này thực sự huy hoàng" ( David Mitchell, tác giả Croud

Atlas) "Trí tưởng tượng mãnh liệt của tác giả cũng như xác tín về sức mạnh

cổ xưa của câu chuyện ông đang kể lớn lao đến nỗi đã biến cả cái mớ hỗn độn này thành chân thực." (Laura Miller, The New York Times Book

Review) "Một cuốn sách để-ngấu-nghiến thật sự, cũng thật là một ám ảnh

siêu hình dai dẳng [ ] Đằng sau những cuộc phiêu lưu điên rồ và bất ổn theo lối theo lối biểu tượng của nhân vật chính, còn có một lực đẩy trong tiềm thức gần ngang bằng với lực đẩy của sex và tuổi trưởng thành: lực đẩy về phía hư vô, về khoảng trống, về sự rỗng không đầy hoan lạc Murakami là

họa sĩ nhẹ nhàng của những khoảng-chân-không." (John Updike, The New

Yorker)

Ở nước ta, việc nghiên cứu sáng tác của Murakami cũng diễn ra sôi

động vài năm gần đây 1996, Rừng Nauy là tiểu thuyết đầu tiên của Murakami

được giới thiệu Tiếp sau đó, các cuốn tiểu thuyết khác của ông liên tục được chuyển ngữ và ra mắt bạn đọc Sáng tác của Murakami cũng rất thu hút sự quan tâm của độc giả cũng như giới nghiên cứu Việt Nam Chuyên luận

―Truyện ngắn Murakami - nghiên cứu và phê bình‖ của Hoàng Long (NXB

Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2006) đã được in thành sách Ngày 17/03/2007, tại Hà Nội đã diễn ra hội thảo về việc chuyển dịch và xuất bản

các tác phẩm của hai tác giả Nhật Bản với chủ đề ―Thế giới của Murakami và Banana Yoshimoto‖ Tại đây, các nhà nghiên cứu đã đưa ra một số ý kiến đáng chú ý: “Khi nhắc đến văn học Nhật Bản, người ta thường nghĩ đến Kimono và hoa anh đào Tuy nhiên, Murakami là nhà văn của thế kỷ 21 và ông viết những gì đang diễn ra ở Nhật Bản Tác phẩm của ông thấm đẫm bản sắc Nhật Bản” (Nhật Chiêu) và “Nói đến văn học Nhật Bản, điều đầu tiên người ta nghĩ đến là võ sĩ đạo, trà đạo, Kimono Cũng như nói đến Việt Nam, người ta sẽ liên tưởng đến chiến tranh Việt Nam Các nhà văn Việt Nam nên lấy các tác phẩm của Murakami làm tiền lệ để suy nghĩ xem bản sắc là cái gì

và làm thế nào để có được một tác phẩm lớn” (Trần Tiễn Cao Đăng)

Nhiều bài viết đã được tập hợp trong cuốn kỉ yếu hội thảo như: Cuộc tìm kiếm bản thể của con người hiện đại (Nguyễn Hoài Nam), Cái mà tôi muốn mô tả trong tác phẩm của tôi là những con người (Trần Tiễn Cao Đăng dịch), Bí ẩn như là thủ pháp kể chuyện (Cao Việt Dũng), Những vẻ đẹp trong tác phẩm của Murakami ( Lâm Thiếu Hoa) "Murakami - hiện tượng cùng thời đại" (Kouichi - ký giả Mainichi), "Tản mạn Rừng Nauy và Murakami"

của Phạm Xuân Nguyên

Gần đây, hội thảo “Thế giới trong gương‖ về sáng tác của Murakami

cũng được tổ chức với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu như Tố Loan, dịch giả Lục Hương, Lương Việt Dũng…

Trên các diễn đàn văn học mạng, các website cũng có nhiều bài viết về

nhà văn Nhật Bản đương đại hấp dẫn này Một số bài viết đáng chú ý là: ―Hệ thống biểu tượng trong Biên niên kí chim vặn dây cót của Nguyễn Anh Dân (Evan.com), Thực tại trong ma ảo của Nhật Chiêu (evan.com), Cuộc tìm kiếm bản thể của con người hiện đại của tác giả Nguyễn Hoài Nam

(Tintuc.xalo.vn), Người tình Sputnik - Sự cô độc của kiếp người (Hạnh Linh)

hay Con người đa ngã trong Người tình Sputnik (Trần Tố Loan)

Nhà nghiên cứu Nhật Chiêu khẳng định :"Có những tác giả lớn nhưng chưa hề đạt giải Nobel văn học như Lep Tonxtôi của Nga, Nikos Kanzazaki của Hi Lạp… Vì vậy Haruki có đạt giải Nobel hay không, tôi cho là không quan trọng Tên tuổi của Murakami đã vượt xa tên tuổi của nhiều tác giả đạt giải Nobel trước đó" Theo ông, điều đặc biệt của Haruki là ở chỗ ông không theo đuổi cái đẹp bi cảm như Kawabata, cái đẹp quý phái như Tanizaki, hay cái đẹp bạo biệt như Mishima mà ông tạo dựng một cái đẹp mới: cái đẹp của đời sống thường ngày và tự nhiên Cái đẹp của đời sống thường ngày ấy trong tiểu thuyết Murakami đã "được trạm trổ tuyệt vời và tràn đầy những điều tuyệt diệu"

Về vấn đề tình dục, một vấn đề nổi bật trong sáng tác của Murakami, các nhà nghiên cứu cũng khẳng định những giá trị nghệ thuật trong cách khai

thác đề tài này của ông: ―Việc đi sâu khai thác con người bản năng, tự nhiên

đã phần nào hé lộ bị kịch con người hậu hiện đại Trong nỗi đau tột cùng của

sự cô đơn, trống rỗng trong một thế giới phi logic… họ đã tìm đến nhau và khi đó sex chỉ là một con đường giải thoát, trốn chạy của con người, như một cánh cửa tương thông của các số phận” (Rừng Nauy - Sex thuần túy hay

nghệ thuật đích thực - Phan Quý Bích) Quả vậy, ý kiến này đã nhận được sự

đồng tình của nhiều bạn đọc, khẳng định sự tự nhiên và nên thơ trong những trang viết về tình dục của Murakami

Theo khảo sát của chúng tôi, tại Thư viện Quốc gia Hà Nội, chưa có một luận án tiến sĩ nào về tác phẩm của Murakami Tuy nhiên, sáng tác của Murakami là đối tượng nghiên cứu của nhiều báo cáo khoa học, khóa luận, luận văn tốt nghiệp thuộc Đại học KHXH và NV vài năm trở lại đây Đó là

Kiểu nhân vật cô đơn trong một số tiểu thuyết của Banana Yoshimoto và Murakami của Hoàng Thị Hiền Lê, 2008; Hình ảnh con người hiện đại trong tiểu thuyết của Murakami và Nguyễn Bình Phương của Nguyễn Thúy Hằng, 2010; Nhân vật cô đơn trong tiểu thuyết của Murakami, Trần Thị Thoan, khóa luận tốt nghiệp,2010; Tiếp cận kiểu hình nhân vật xa lạ trong tác phẩm

“Kafka bên bờ biển‖ của Murakami, Nguyễn Hương Ngọc, niên luận, 2009

Trong các nghiên cứu trên, vấn đề nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Murakami đã có được đề cập đến, tuy nhiên sự phân tích còn

sơ lược bởi đó không phải là vấn đề chính mà chỉ để nhằm kiến giải thêm cho một kiểu nhân vật nào đó Đó có thể là kiểu nhân vật cô đơn, hoặc kiểu nhân vật xa lạ trong một số tiểu thuyết của Murakami Các phương tiện, kĩ thuật được phân tích chủ yếu là người kể chuyện và sự di động điểm nhìn, độc thoại nội tâm và dòng ý thức, sử dụng yếu tố phi lí, mối quan hệ giữa nhân vật và kết cấu, thủ pháp hành vi luận Các báo cáo khoa học và luận văn trên góp phần gợi ý cho người viết một số hướng đi trong việc triển khai đề tài của mình

Có thể thấy rõ, chưa có một công trình nào đề cập đến nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Murakami một cách hệ thống và toàn diện, chú trọng vào việc phân tích các phương tiện, biện pháp, thủ pháp kĩ thuật của nhà văn trong việc tạo dựng hệ thống nhân vật của mình Luận văn của chúng tôi mong muốn đóng góp một cái nhìn toàn diện, đầy đủ hơn về vấn đề này, để góp phần lí

giải sâu sắc hơn giá trị nghệ thuật và phong cách văn chương của một nhà văn đang có nhiều đóng góp lớn lao cho văn đàn thế giới đương đại

3 Phạm vi và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là ―Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Murakami‖ Nghĩa là chúng tôi đi sâu xem xét những phương tiện, biện pháp, kĩ thuật để khắc họa nhân vật trong tiểu thuyết của Murakami, tập trung ở những nhân vật chính trong một số tiểu thuyết tiêu biểu cho phong cách và tài năng của ông Các nhân vật trong tiểu thuyết luôn thể hiện một quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn, phục vụ cho ý

đồ nghệ thuật của tác phẩm Vì vậy, nhân vật sẽ được nhà văn xây dựng bằng các phương tiện nghệ thuật, các thủ pháp kĩ thuật phù hợp nhất để thể hiện những quan niệm ấy, chuyển đến người đọc một thông điệp Là một nhà văn Nhật Bản đương đại xuất sắc có ảnh hưởng lớn trên văn đàn thế giới hiện nay, tiểu thuyết của Murakami là sự tiếp thu có sáng tạo những tinh hoa trong nghệ thuật tiểu thuyết của thế giới, cả từ truyền thống lẫn hiện đại, cả ở phương Tây lẫn trong văn học Nhật Bản Những phương tiện, thủ pháp đó được vận dụng một cách nhuần nhuyễn và sáng tạo, dựng nên được một thế giới các nhân vật rất độc đáo, cuốn hút, sinh động Tuy nhiên, trong khuôn khổ của một luận văn, chúng tôi tập trung phân tích những phương tiện và kĩ thuật nổi bật nhất có khả năng lột tả được những khía cạnh Murakami muốn tạo dựng, tập trung ở những nhân vật chính Bên cạnh đó, người viết có đề cập đến vấn

đề này ở một số nhân vật phụ thuộc bình diện thứ hai, sau nhân vật chính, được nhà văn dụng công xây dựng khá sắc nét để truyền tải ý đồ nghệ thuật của mình

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn tập trung khảo sát các tiểu thuyết sau:

- Rừng Nauy, Người dịch: Trịnh Lữ, NXB Hội nhà văn, 2006

- Biên niên kí chim vặn dây cótkí chim vặn dây cót, Người dịch: Trần

Tiễn Cao Đăng, NXB Hội nhà văn, 2006

- Kafka bên bờ biển, Người dịch: Dương Tường, NXB Hội nhà văn, 2007

4 Mục đích nghiên cứu

Thông qua nghiên cứu về phương thức, phương tiện, các thủ pháp kĩ thuật trong việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Murakami, chúng tôi muốn tìm hiểu những đặc điểm nổi bật nhất trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của ông, qua đó, đánh giá vị trí và tầm ảnh hưởng của Murakami đối với nền văn học hiện đại Nhật Bản cũng như nền văn học thế giới Cũng là cách

để chúng tôi tìm hiểu sâu hơn về nghệ thuật tiểu thuyết đương đại thế giới thông qua một tác giả mà phong cách nghệ thuật có sự kết tinh của nhiều kĩ thuật viết văn cũng như quan niệm nghệ thuật về con người của cả phương Tây và phương Đông Đồng thời, là một cách để có hiểu biết sâu sắc hơn về đất nước và con người Nhật Bản hiện đại trong chiều sâu tinh thần của nó được phản ánh qua những hình tượng văn học

5 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học

- Phương pháp lịch sử xã hội

- Phương pháp loại hình

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp liên ngành văn học - văn hóa học - phân tâm học

6 Cấu trúc luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm bốn chương:

Chương 1: Cơ sở lí thuyết chung và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Murakami

Chương 2: Nghệ thuật xây dựng hình ảnh- chân dung nhân vật

Chương 3: Nghệ thuật khắc họa tâm lí nhân vật

Chương 4: Nghệ thuật xây dựng nhân vật biểu tượng

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HARUKI MURAKAMI

1.1.Cơ sở lí thuyết

1.1.1 Nhân vật văn học và nhân vật trong tiểu thuyết

“Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hình tượng các cá thể con

người trong tác phẩm văn học –cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo thể hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ‖(24, tr115) Không

tác phẩm văn học nào không có nhân vật Đó có thể là nhân vật có tên hay không tên, thậm chí là những con vật mang tính cách con người Đó có thể là những con người có đầy đủ ngoại hình, nội tâm, tiểu sử, tính cách, loại nhân vật ―tròn‖, song cũng có thể là ―nhân vật dẹt‖ chỉ có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn như nhân vật người trần thuật hoặc cảm xúc, cảm nghĩ, nỗi niềm, như nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình Nhà văn thông qua các nhân vật dẫn dắt ta vào một thế giới đời sống để khám phá nó Mỗi nhân vật không chỉ là một sự thể hiện tính cách và mảng đời sống gắn liền với nó, mà còn bộc lộ quan niệm, tư tưởng của tác giả

Thế giới nhân vật vô cùng đa dạng, song có thể thấy nhiều hiện tượng lặp lại, tạo thành các loại hình nhân vật Ví như, xét về thể loại, có nhân vật tự

sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch Xét về kết cấu, có nhân vật chính, nhân vật phụ Xét về ý thức hệ, có nhân vật chính diện, nhân vật phản diện Xét về cấu trúc, có nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng, nhân vật ngụ ngôn Sự phân biệt loại hình như trên chỉ mang tính tương đối, một số nhân vật mang đặc điểm của cả loại hình nhân vật này lẫn loại hình nhân vật khác

Nhân vật trong tác phẩm tự sự nói chung, nhân vật trong tiểu thuyết nói riêng là nơi thể hiện rõ nhất vai trò quan trọng của nhân vật trong việc thể hiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm và quan niệm nghệ thuật của nhà văn

Tiểu thuyết, như chúng ta đã biết, là thể loại giàu sức sống nhất và luôn luôn gắn với thì hiện tại Tiểu thuyết mang chứa trong nó một thế giới rộng lớn với những nhân vật sống động, hấp dẫn như chính cuộc đời kì lạ bởi thể

loại này là “tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng”(24, tr 328)

Tiểu thuyết hấp dẫn người đọc bởi nó là cái nhìn cuộc sống ở góc độ đời tư, là sự tái hiện đời sống ở chất văn xuôi không thi vị hóa, lí tưởng hóa

Đó là một thực tại cùng thời, đang sinh thành, chứa đựng bao ngổn ngang bề bộn của cuộc sống Cái bi, hài, cái cao cả lẫn tầm thường, cái lớn và nhỏ, nghiêm túc và buồn cười đều có thể có mặt trong tiểu thuyết Người đọc có thể tìm thấy trong tiểu thuyết thời đại mình hình ảnh cuộc sống đương đại phong phú gắn liền với số phận thăng trầm của các nhân vật mà nhà văn dụng công xây dựng để gửi gắm tư tưởng của mình về cuộc đời

Nhân vật tiểu thuyết là ―con người nếm trải, tư duy, chịu khổ đau, dằn vặt của cuộc đời” và là ―con người đang biến đổi trong hoàn cảnh, con người đang trưởng thành do cuộc đời dạy bảo” ―Ngoài hệ thống sự kiện, biến cố và những chi tiết tính cách, tiểu thuyết miêu tả suy tư của nhân vật về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm, trình bày tường tận tiểu

sử của nhân vật, mọi chi tiết về quan hệ giữa người với người, về đồ vật, môi trường, nội thất…Belinski gọi thể loại này là “sử thi của đời tư” bởi vì nó

“miêu tả những tình cảm, dục vọng và những biến cố thuộc đời sống riêng tư

và đời sống nội tâm của con người” (24, tr326)

Như vậy, nhân vật trong tiểu thuyết đóng vai trò quan trọng bởi thông qua câu chuyện số phận của một cá nhân, người đọc tìm thấy những vấn đề nhân sinh có ý nghĩa lớn lao, những vấn đề bản thể có ý nghĩa khái quát Các nhà văn, bằng tài năng của mình, đã thổi hồn vào câu chữ, để dựng lên trên trang giấy những con người có khi còn sinh động hơn cả những người chúng

ta đã gặp, đã buồn vui yêu ghét ngoài đời Nhưng không chỉ sinh động, đầy đặn, có hồn, các nhân vật mà các tiểu thuyết gia tài năng tạo ra còn mang chở trong chúng những vấn đề nhân sinh sâu sắc, những câu hỏi xoáy sâu về thời đại và những câu trả lời đầy sức nặng nghiệm sinh cho những gì chúng ta đang trở trăn Vì vậy, tiểu thuyết vẫn là thể loại được đón đọc, được chờ mong của hàng triệu độc giả trong thời đại văn hóa nghe nhìn lên ngôi, để được cùng vui buồn với những nhân vật lạ kì, những số phận xa lạ mà gần gũi, và sâu hơn để sống thêm những cuộc đời khác hay chính là sống cho thật sâu, thật đằm cái cuộc đời duy nhất mà mỗi chúng ta chỉ đi qua một lần Qua các nhân vật ấy, chúng ta hiểu đầy đủ hơn về thế giới mà mình đang sống với những vấn đề lớn lao của nó, cũng lại hiểu thấu hơn chính thế giới trong con người mình, cái thế giới mà không phải lúc nào ta cũng hiểu rõ

1.1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết trong tiểu thuyết truyền thống và hiện đại

Có thể hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật là những phương thức, phương tiện, biện pháp nghệ thuật, những thủ pháp kĩ thuật nhà văn dùng để tạo nên hình hài, vóc dáng, tính cách, tâm lí cho nhân vật của mình, sao cho nhân vật đó chuyển tải được ý đồ nghệ thuật của nhà văn Các nhà tiểu thuyết mỗi thời đại, mỗi trường phái nghệ thuật lại tìm cho mình những thủ pháp riêng để xây nên thế giới nhân vật sinh động và chuyển tải được ý đồ nghệ

thuật của mình Theo Lại Nguyên Ân, ―biện pháp nghệ thuật (cũng được gọi

là thủ pháp nghệ thuật) là những nguyên tắc cấu trúc trong việc tổ chức một

phát ngôn nghệ thuật Trong thực tiễn nghiên cứu văn học, người ta thường nói đến các biện pháp nghệ thuật khi xác nhận những hình thức phát ngôn mới, hoặc khi sử dụng những biện pháp nghệ thuật đã ổn định vào biện pháp mới Do vậy, biện pháp nghệ thuật nào nổi bật sẽ có ý nghĩa đáng kể Trong văn học vừa có việc chủ động đổi mới các biện pháp nghệ thuật truyền thống, vừa có việc chủ ý kế thừa chúng, hoặc ở cấp độ “phong cách lớn” của một thời đại” Việc chủ ý sử dụng hay coi thường những biện pháp nghệ thuật nhất định - bao giờ cũng có ý nghĩa về mặt nội dung” (8, tr 114)

Từ điển thuật ngữ văn học khẳng định một cách ngắn gọn phương thức, phương tiện để xây dựng nhân vật là: “Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn và mọi chi tiết các loại Đó là mâu thuẫn nội tâm của nhân vật, mâu thuẫn giữa nhân vật này với nhân vật kia, giữa tuyến nhân vật này với tuyến nhân vật kia”

Sách Lí luận văn học trình bày một cách chi tiết hơn về những phương thức, phương tiện nghệ thuật để khắc họa nhân vật, bao gồm chi tiết để miêu

tả chân dung, hành động, tâm trạng Thứ hai là ngôn ngữ đối thoại và độc thoại, bao gồm độc thoại được nói thành lời và độc thoại nội tâm Thứ ba, nhân vật bộc lộ mình nhiều nhất qua các hành động, đặc biệt trong xung đột,

mâu thuẫn: ―Nhờ được miêu tả qua xung đột, mâu thuẫn nên khác với hình tượng hội họa điêu khắc, nhân vật văn học là một chỉnh thể vận động, có tính cách được bộc lộ dần trong không gian, thời gian, mang tính chất quá trình” (24, tr 236) Các tác giả cũng khẳng định: Nhân vật có thể được miêu tả trực

tiếp, song cũng có thể được miêu tả gián tiếp qua cảm nhận của nhân vật khác, qua miêu tả đồ vật, môi trường xung quanh nhân vật sống Sự thể hiện nhân vật phải phù hợp với nội dung và kiểu loại nhân vật trong mỗi phương pháp sáng tác

Quả vậy, ở phương Tây và phương Đông, tiểu thuyết trải qua các phương pháp sáng tác khác nhau, mỗi phương pháp ngoài việc kế thừa nghệ thuật xây dựng nhân vật tiểu thuyết từ truyền thống lại có những cách thức, phương tiện nghệ thuật của riêng mình để phù hợp với việc phản ánh tâm thức của con người thời đại ấy

Tiểu thuyết phương Tây các thế kỉ trước, đặc biệt tiểu thuyết của chủ nghĩa hiện thực phê phán thế kỉ XIX với các nhà văn bậc thầy đã chú ý xây dựng nhân vật như một con người vừa quen vừa lạ, chú ý đến tính điển hình của nhân vật, tính cụ thể - lịch sử của nhân vật trong việc đại diện cho một tầng lớp, giai cấp Nhân vật được xây dựng trong mối quan hệ biện chứng với hoàn cảnh điển hình, sao cho tính cá thể và tính khái quát của nhân vật phải hòa quyện một cách sinh động Tiểu thuyết hiện thực thế kỉ XX, đặc biệt là

tiểu thuyết hiện thực xã hội chủ nghĩa có sự tiếp nối với chủ nghĩa hiện thực

phê phán cổ điển trong việc xây dựng những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình, nhưng chú ý đến việc nhân vật chính diện phải có tác động tích cực, phải cải tạo hoàn cảnh Nhân vật trong chủ nghĩa hiện thực được xây dựng sao cho giống như một con người thực trong cuộc sống, có đầy đủ lai lịch, ngoại hình, tâm lí, có quá trình phát triển tâm lí biện chứng với sự tác động của hoàn cảnh lịch sử, xã hội Con người xã hội được chú ý hơn con người tự nhiên, phần tâm lí- ý thức được chú ý hơn phần tâm lí vô thức

Tiểu thuyết truyền thống đã mài sắc khả năng phân tích tâm lí nhân vật, chú ý đến ―phép biện chứng tâm hồn‖ khi xây dựng nhân vật Tuy nhiên, sự miêu tả con người trong dạng nhân vật ―tròn‖, nghĩa là đầy đủ mọi biểu hiện nhìn thấy được của con người thực, và miêu tả tâm lí trong một cái nhìn phân tích thấu đáo mọi biến đổi của nó theo một logic nhất định đã không còn phù

hợp với thế kỉ XX ― Bị xô đẩy bởi những náo loạn của lịch sử, bị lôi kéo vào một tiến trình tăng tốc khó có thể chế ngự được, khắp nơi phải đương đầu với

việc quốc tế hóa các vấn đề nhân sinh, thế kỉ XX đã mang lại trong chưa đầy một trăm năm, nhiều biến đổi hơn so cả với suốt độ dài thời gian kể từ ngày sáng thế” (19,tr14) Do đó, ―cả những khái niệm kiên cố nhất, những điều rõ ràng, xưa cũ và tự nhiên nhất cũng bị rung chuyển và tranh cãi, những hệ thống ổn đinh, có cơ sở vững chắc nhất bị phá vỡ”(19,tr15) Các thế kỉ trước gắn liền với hình ảnh một thực tại được hợp nhất thì thế kỉ XX là ― sự nổ tung thực tại thành nhiều thực tại không thể rút gọn‖ Văn học nghệ thuật thế kỉ

XX chứa đựng vô số vấn đề về số phận con người - những đứa con Hiroshima Hàng loạt các trường phái, chủ nghĩa hiện đại trong văn học nghệ thuật ra đời, đặc biệt có ảnh hưởng lớn suốt thế kỉ là trường phái siêu thực, chủ nghĩa đa đa…dưới ảnh hưởng của tâm lí học hiện đại của Freud, triết học đời sống… khước từ cái nhìn duy lí về thế giới, phủ định sự trật tự, logic mà

đề cao sự hỗn độn, thế giới vô thức Theo Lê Huy Bắc ―trước thế kỉ XX, thời đai của các nhà lãng mạn, hiện thực và tự nhiên chủ nghĩa, nhà văn có uy quyền tuyệt đối, luôn nuôi tham vọng là kĩ sư tâm hồn cho mọi đối tượng độc giả Sang thế kỉ XX, đặc biệt là sau Chiến tranh thế giới lần thứ nhất, nhân loại phải đối diện với sự đổ vỡ vô cùng vô tận mà nguyên do tại lòng tham vô đáy, tại những tín điều xuẩn ngốc của con người Thời kì này được mệnh danh là thời Chúa đã chết Người ta gọi khoảng thời gian kể từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai trở đi là thời đại hoài nghi Trạng thái tâm lí đó được nâng lên thành chủ nghĩa: chủ nghĩa hoài nghi.‖ ―Hoài nghi là sản phẩm của sự đánh mất niềm tin và cũng là sản phẩm của sự cảm nhận về sự tan rã của cái tôi quyền uy truyền thống Các nhà văn Ban dắc, Lep Tôn- xtoi…miêu tả con người trong sự xung đột với xã hội Qua xung đột cơ bản

đó, nhà văn phô bày những nét đẹp cũng như sự đồi bại trong quan hệ giữa người với người của những cái tôi hướng ngoại Điều đó đồng nghĩa với những cái tôi đầy tự tin ở chính mình S Freudd xuất hiện, sự tự tin thái quá

của con người bị hạ bệ Những “cái tôi” sau khi được mổ xẻ, phân tích sẽ được đối diện với cái vô thức, nơi phần con không ngừng thúc giục phần người trả lại tự do bình đẳng cho nó.‖ Những nhà văn hiện đại như James

Joyce, Phonoclo, đã khước từ việc miêu tả trực tiếp những xung đột xã hội, để miêu tả con người trong sự xung đột với chính nó vì thế, ―cái tôi‖ hướng nội

lên ngôi ―Người ta không khao khát cuộc sống vĩnh hằng trên thiên đường, cũng không khao khát cuộc sống hạnh phúc nơi trần thế mà chỉ khao khát sự bình yên trong thẳm sâu tâm hồn, nơi bản năng vô thức đang đòi hiện diện Như thế, những con người tiêu biểu của các nhà văn hiện đại kiệt xuất đều là những cái tôi đứng bên lề lịch sử Diễn đạt cách khác là cái tôi với lịch sử mới của riêng nó Cái tôi bỗng thành kẻ xa lạ không chỉ trước thượng đế, đồng loại mà còn ngay cả trước bản thân mình” ( 10, tr88,tr89)

Từ thực tiễn xã hội và tâm thức con người hiện đại, các nhà văn thế kỉ

XX đã có những đổi mới mạnh mẽ trong nghệ thuật khắc họa nhân vật phù hợp với quan niệm của họ về con người và thế giới Theo nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào, sự đổi mới cực đoan nhất là ở trào lưu tiểu thuyết Mới những năm 50 ở Pháp, phủ nhận nhân vật và câu chuyện về nó, lịch sử của nó, thay vào đó chỉ còn hai yếu tố: thế giới đồ vật và dòng chảy ngôn từ Con người cũng được đồ vật hóa Song, nhà văn vẫn không thể tiêu diệt nổi một cái nhìn

Do đó, sự hủy diệt nhân vật không thực sự tuyệt đối, mà chỉ là hủy diệt tính cách Sự cực đoan của trường phái này khiến nó chỉ tồn tại được năm năm và không có độc giả Tuy nhiên, điều đó cũng cho thấy một hướng đi nổi bật của nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại là thể hiện tâm lí nhân vật không giống như các thế kỉ trước nữa, tuy nhiên, không hẳn là nhân vật tâm lí đã chết Trước đây, tâm lí nhân vật xuất hiện trên bề nổi, qua những dấu hiệu dễ nhận thấy và qua cả lời bình luận trực tiếp của người kể chuyện Còn nay, người kể chuyện không bộc lộ thái độ mà gần như trung hòa, thản nhiên trước đối tượng miêu

tả Ngay cả người kể chuyện ở ngôi thứ nhất vốn được xem là một biện pháp

có lợi thế để thể hiện thế giới nội tâm trữ tình và đơn âm, chủ quan thì nay cũng khác, bởi nhân vật ―tôi‖ giờ đây không phân tích tâm trạng mình, nhìn mọi sự từ điểm nhìn bên ngoài Cho nên, lời kể chuyện từ ngôi thứ nhất lại mang âm hưởng khách quan, đa âm, khó xác định Nhiều nhà văn đã hướng

về việc xây dựng nhân vật như là sự thể hiện một ý niệm, một tư tưởng, một quan niệm triết học Điều đó càng khiến cho chúng ta tưởng rằng nhân vật tâm lí đã chết Thực chất, đó là nhà văn không còn xây dựng những nhân vật gắn với sự thật của cuộc sống hàng ngày, không phải một ca tâm lí riêng biệt

mà là con người mang chở những vấn đề khái quát cho thân phận con người nói chung Khởi đầu từ Kafka với những nhân vật trừu tượng, vô danh, không

rõ diện mạo, cá tính, đường viền lịch sử bị xóa nhòa, chỉ còn lại một ý nghĩa khái quát, một cảm nhận về sự bi đát của con người trong thế giới phi lí Các nhân vật của chủ nghĩa hiện sinh Pháp là một biểu hiện đỉnh cao của khuynh hướng trừu tượng hóa nhân vật

Như vậy, nhân vật ở tiểu thuyết hiện đại không còn là một con người đầy đủ lai lịch, họ tên, ngoại hình, trang phục, cũng không được miêu tả đời sống tâm lí bên trong như một quá trình phát triển logic, gắn liền với hoàn cảnh lịch sử, mà chỉ còn là một mảnh tâm trạng, hoặc những mảnh tâm trạng Nhà văn chú ý khắc sâu sự vỡ vụn, đứt đoạn trong tinh thần và phần vô thức, bản năng của nhân vật Nhân vật bị tan rã, cắt thành nhiều mảnh không thể tạo dựng, lắp ghép lại Hành động nhân vật thiên về thể hiện tâm trạng và có

ít hành động lớn thúc đẩy cốt truyện Đối thoại nhân vật giờ đây không hướng

về bộc lộ thông tin và nhu cầu giao tiếp mà ngược lại, như là độc thoại bởi sự phá sản giao tiếp, thể hiện qua sự rời rạc, cụt lủn, không ăn nhập với nhau Các kĩ thuật dòng ý thức, độc thoại nội tâm được sử dụng triệt để và với chất

lượng khác hẳn thế kỉ trước, để diễn tả những trạng thái ức chế, cô đơn khủng hoảng của con người trong thế kỉ XX

Nhà văn chú ý đến việc tạo dựng người kể chuyện không còn điểm nhìn toàn tri, biết tuốt mà cũng trung hòa, phi tính cách, ngôn ngữ và giọng điệu giống như mã số cần giải đáp Sự di động điểm nhìn vừa tạo nên hiện thực đa chiều, đa diện trong tác phẩm, cũng là biện pháp để tạo dựng kiểu nhân vật không liền mảnh

Phương pháp sáng tác huyền thoại trở thành một phương pháp nổi bật trong văn học hiện đại, với sự quay về tư duy huyền thoại và vận dụng những

cổ mẫu huyền thoại trong sáng tác để thể hiện sự phản ứng với thế giới hiện đại Các nhân vật được xây dựng bằng những biểu tượng cổ sơ và motif cổ hoặc theo tư duy huyền thoại, qua đó nhà văn truyền thông điệp mang tính khái quát về những vấn đề muôn thuở của nhân loại, những bi kịch nhân sinh trong thế kỉ đổ vỡ này

Văn học Nhật Bản thế kỉ XX chịu ảnh hưởng phương Tây từ cuộc cải cách Minh Trị duy tân, đã tiếp thu thành tựu và tư tưởng của các trào lưu văn học nghệ thuật phương Tây, gặt hái được nhiều thành công

1.2.Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Haruki Murakami

1.2.1 Đôi nét về sự nghiệp và một số tiểu thuyết tiêu biểu của Haruki Murakami

Haruki Murakami sinh năm 1949 tại Kyoto và hiện đang sống ở

Boston, Mỹ Ông đã trở thành hiện tượng trong văn học Nhật Bản và thế giới đương đại Sinh ra trong một gia đình mà bố và mẹ đều là những giáo viên văn học Nhật, nhưng Haruki Murakami lại chịu nhiều ảnh hưởng của văn hóa

và văn học phương Tây Các nhà văn Nhật không cuốn hút ông bằng Balzac, Flaubert, Chekhov, Dickens, Dostoievsky… Murakami cũng thích truyện trinh thám, khoa học giả tưởng Có thể chính sở thích này đã để lại dấu ấn

trong nhiều tác phẩm của ông với các yếu tố huyễn ảo, siêu hình Ông còn yêu thích các loại nhạc hiện đại, đặc biệt là nhạc Jazz

Tốt nghiệp trung học, Murakami vào học khoa Kịch cổ điển tại trường Đại học Tổng hợp Waseda Tại đây, ông đã gặp được người bạn gái có chung nhiều sở thích là Takahashi Yoko Họ nhanh chóng kết hôn, và năm 1971, hai

vợ chồng tạm ngưng học đại học để mở một quán rượu nhạc Jazz có tên là Peter Cat, tên chú mèo cưng của hai người Quán nhạc Jazz ấy tồn tại trong vòng bảy năm và đó cũng là thời gian vợ chồng Murakami tốt nghiệp đại học

Năm 1978, ông viết tác phẩm đầu tiên, truyện ngắn Nghe gió hát - đoạt

giải thưởng Gunzo dành cho các cây bút mới Vợ chồng Murakami quyết định bán quán Jazz để ông chuyên tâm viết văn Từ đó, Murakami chính thức trở thành nhà văn chuyên nghiệp Phong cách Murakami định hình rõ nét từ sau

tác phẩm thứ ba, Cuộc phiêu lưu theo cừu hoang (A wild Sheep chase, 1982)

– ảo giác, siêu hình nhưng rất đỗi hiện thực Đây cũng là tác phẩm đoạt giải

Tác giả mới trong năm (Noma) Năm 1985, tiểu thuyết Xứ sở kì diệu vô tình

và nơi tận cùng thế giới (Hard-Boiled Wonderland and the End of the World)

ra mắt cũng gây được tiếng vang lớn

Những năm 80 của thế kỉ XX, Nhật Bản trở thành đất nước tiêu thụ, nhiều thế hệ thanh niên sống lệ thuộc vào các giá trị vật chất Murakami cảm thấy lạc lõng trong bầu không khí ấy Năm 1986, ông cùng vợ rời Nhật sang

sống ở Ý Chính tại đây, tiểu thuyết Rừng Nauy (Norwegian Wood, 1987) ra

đời, trở thành một hiện tượng best seller trên thế giới Tiểu thuyết kể về đời sống của thanh niên trí thức Nhật Bản thập niên 60, 70 của thế kỉ XX với nhiều biến động về kinh tế và ý thức hệ

Sống và nổi tiếng ở Châu Âu nhưng đến năm 1990, hai vợ chồng ông quay trở lại Nhật Bản để rồi một năm sau lại ra đi Lần này Murakami đến Hoa Kì, làm giáo sư danh dự ở Đại học Princeton và Đại học Massachusett

Năm 1992, tiểu thuyết Phía Nam biên giới, phía Tây mặt trời (South of the

Border, West of the Sun) ra đời Tác phẩm được coi là đỉnh cao trong sự

nghiệp của Murakami thuộc về Biên niên kí chim vặn dây cót (1994-1995)

Tác phẩm khẳng định tài năng văn chương lớn của ông như một tiểu thuyết gia đương đại xuất sắc của thế kỉ XX Với dung lượng lớn, kết cấu phức tạp, nhiều tuyến nhân vật, bút pháp hiện thực pha lẫn huyền ảo, tác phẩm thể hiện một cách xuất sắc vấn đề truy tìm bản ngã và đấu tranh với các Ác trong xã hội hiện đại Tác phẩm còn đề cập một cách trực diện đến vấn đề nhạy cảm của người Nhật, đó là tội ác chiến tranh ở Mãn Châu trong chiến tranh thế giới thứ II Haruki Murakami đã được trao giải thưởng Yomiuri, người trao thưởng là nhà văn Oe Kenzabuzo, giải Nobel 1994, nhà văn từng phê phán ông gay gắt nhất

Năm 1995, hai sự kiện lớn ở Nhật Bản đã tác động trực tiếp đến quyết định quay trở về quê hương của Murakami là trận động đất ở Kobe và vụ tín

đồ Giáo phái Chân lý Aum xả hơi độc trong tàu điện ngầm ở Tokyo Hai tập truyện mang đậm dấu ấn của những sự kiện này là Sau cơn động đất (After the Quake, 1995) và Mạch ngầm (Underground, 1995) Năm 1999, sự xuất hiện của tiểu thuyết Người tình Sputnik cũng gây được tiếng vang khi lần đầu

Murakami đề cập đến vấn đề tình yêu đồng giới Năm 2002, nhà văn cho ra

mắt cuốn tiểu thuyết Kafka bên bờ biển ( Kafka on the Shore), cuốn tiểu

thuyết quan trọng vào bậc nhất trong sự nghiệp của ông Năm 2006, ông đã

được trao giải thưởng Franz Kafka của Cộng hòa Séc cho tác phẩm này Hai

nhà văn nhận giải thưởng này trước ông đã nhận giải Nobel

Giải thưởng gần đây nhất của Murakami là một giải quốc tế rất uy tín,

giải O’’Conner, dành cho tuyển tập truyện ngắn được dịch sang tiếng Anh, Cây liễu mù, Người đàn bà ngủ (Blind Willow, Sleeping Woman, 2006) tập

hợp 24 truyện ngắn ông viết rải rác từ năm 1981 đến 2005 Năm 2004, ông

cho ra mắt tiểu thuyết Sau lúc nửa đêm (After Dark) 2004 Đặc biệt, từ 2004 đến 2009, ông lần lượt cho ra mắt ba tập tiểu thuyết 1Q84, gây nên những cơn

sốt trong ngành xuất bản tại Nhật Bản và các quốc gia khắp thế giới Lấy cảm

hứng từ tác phẩm 1984 của một nhà văn Anh, ông tiếp tục đi sâu khai thác

chủ đề mối quan hệ cá nhân và những thế lực hắc ám tồn tại trong xã hội văn

minh Tháng tư 2013, cuốn sách mới nhất của Murakami Tsukuru Tasaki vô vị

và những năm tháng hành hương của anh lại gây thêm một niềm cảm hứng

mới cho hàng trăm ngàn độc giả, trong đó tác giả đã thẳng thắn đối mặt với thảm họa động đất miền Đông Nhật Bản năm 2011

Murakami được xem là nhà văn của tuổi trẻ, với những tác phẩm xoáy sâu vào thế giới nội tâm, sự tổn thương và bất lực có thực của thế hệ trẻ trong việc tìm kiếm con đường của mình Ông đem đến một hiện thực mới mẻ và đẫm hơi thở thời đại, đưa văn học Nhật Bản hòa nhập mạnh mẽ vào dòng chảy văn chương đương đại thế giới Ogawa Yoko, nhà văn nữ Nhật Bản

đương đại đã phát biểu ―Vào một ngày, Murakami bỗng dưng xuất hiện như

từ một hành tinh khác tới Đọc văn ông, tôi cảm thấy như tìm được thứ không khí hợp với cơ thể mình Điều đó làm tôi thấy có thể cầm bút và sáng tác”

Các tác phẩm của Murakami thường sử dụng nhiều kiểu câu ngắn gọn, phản ánh chính xác ý tưởng ông định thể hiện, tránh lối diễn đạt uyển chuyển,

mơ hồ mà người Nhật thường dùng Do vậy, chúng giống với những tác phẩm chuyển ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Nhật và khiến một số nhà phê bình Nhật Bản nhận xét: văn ông thiếu đi những yếu tố bản sắc dân tộc Song, thực tế, trong từng trang văn của Murakami vẫn thấm đẫm nét Á Đông, hồn cốt Nhật Bản bởi sự tinh tế trong việc diễn tả tâm lí con người, và người đọc luôn thấy các nhân vật được cảm thông chia xẻ bằng một thứ tình cảm cảm động đến nao lòng

Ở các tiểu thuyết về sau, Murakami càng thể hiện rõ sự quan tâm đến vấn đề văn hóa, lịch sử của Tổ quốc một cách trực diện hơn, như ông thổ lộ:

―Trước đây, tôi muốn làm một nhà văn ngoài lề Nhật Bản Nhưng tôi vẫn là một nhà văn Nhật Đây là đất nước tôi và gốc rễ của tôi Tôi không thể trốn chạy khỏi tổ quốc mình” Chủ đề về quá khứ tàn bạo của nước Nhật trong thế

chiến thứ II thường xuyên trở lại trong các tiểu thuyết của Murakami cho thấy ông là một nhà văn đầy trách nhiệm và tinh thần nhập thế

Murakami Haruki xứng đáng với sự khẳng định của từ điển bách khoa

Columbia ấn bản năm 2000, là ―một trong những tiểu thuyết gia thế kỉ XX quan trọng nhất của Nhật Bản”

1.2.2 Những phương tiện, thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Haruki Murakami

Đi vào thế giới nghệ thuật của Haruki Murakami, người đọc không khỏi ngạc nhiên trước những câu chuyện đầy hấp dẫn được kể bởi một trí tưởng tượng mãnh liệt, một tâm hồn suy tư về cuộc sống, một trí tuệ sâu sắc và cái

nhìn đầy chất hài hước ―Một tiểu thuyết gia xuất sắc…ông nắm bắt được nỗi đau chung trong tâm hồn và trí óc của con người đương đại‖ (Jay Mclnerney) ―Tồn tại khái niệm kì bí mang tên Hiệu ứng Haruki Murakami: đọc sách của ông người ta trở nên trầm lặng vì bắt buộc phải chìm đắm vào một trạng thái thiền” (Frankfurter Allgemeine Zeitung) “Không chỉ là nhà văn lớn của Nhật Bản ông còn là nhà văn lớn của thời đại‖ (Los Angeles

Times)…

Haruki Murakami sáng tác nhiều truyện ngắn song các tác phẩm chứng

tỏ nội lực mạnh mẽ của ông chính là tiểu thuyết Tính từ khi cầm bút đến nay, năm 1979, hơn ba mươi năm, ông lao động miệt mài, nghiêm túc và đầy hứng thú để cho ra đời gần chục cuốn tiểu thuyết nặng kí Và ngòi bút ông trưởng thành theo thời gian, ngày một thể hiện độ chín muồi, sung sức của một tài

năng lớn Những nhận xét dành cho ông thêm nhiệt nồng ―Murakami có một tài năng không ai sánh kịp trong việc biến các ẩn dụ triết học thành những câu chuyện bí hiểm‖ (The New York Times) ―Cần phải xếp Haruki Murakami vào hàng các tiểu thuyết gia lớn nhất còn sống hiện nay trên thế giới” (Guarndia)

Các nhân vật chính trong tiểu thuyết của ông thường là những con người trẻ tuổi, đang sinh sống tại các đô thị hiện đại của Nhật Bản trong những thập niên cuối của thế kỉ XX Nhân vật trung tâm đồng thời cũng thường là người kể chuyện vốn là những nhân vật cô đơn Toru Wanatabe

trong Rừng Nauy, Toru Okada trong Biên niên kí chim vặn dây cót, Kafka trong Kafka bên bờ biển…đều cô đơn giữa xã hội, giữa mọi người xung

quanh Họ là kiểu ―nhân vật xa lạ‖ Họ mang trong lòng một tình yêu mãnh liệt và cũng đồng thời là một nỗi đau, nỗi bất hạnh, hay mặc cảm nào đó rất lớn Tâm hồn họ luôn chất chứa nhiều cảm xúc, tâm sự, nhiều câu hỏi và suy

tư về bản thân, về cuộc sống, cái chết Bổ sung vào những nhân vật trung tâm đầy cô đơn, mang những nét dị biệt trong tinh thần đó là những nhân vật chính hoặc phụ khác có những nét tương đồng Tất cả làm một thế giới nhân vật dường như không chú ý đến việc trở thành điển hình cho một loại người, một tầng lớp người mang tính phổ biến nào, mà là những cái tôi ―bên lề cuộc sống‖, những cái tôi ―ngoại biên‖, những cái Khác – một đặc trưng của mĩ học hậu hiện đại Chưa ở đâu xuất hiện nhiều như trong tiểu thuyết của Murakami những nhân vật với vẻ ngoài bình thường, đời sống sung túc, bình yên mà thế giới tinh thần bên trong lại nhiều hoang mang, vết thương, đổ vỡ đến thế Những ẩn ức tâm lí, những chấn thương tinh thần rất sâu sắc làm méo

mó cuộc đời họ, khiến họ suốt đời là một mảnh vỡ bơ vơ, không ngừng khao khát yêu thương và kiếm tìm những ấm áp, kiếm tìm chân lí, không ngừng truy vấn bản thân và cuộc đời Vết thương tinh thần của các nhân vật cũng

mang màu sắc hết sức hiện đại và hậu hiện đại: hầu hết liên quan đến vấn đề tình dục Murakami khai thác vô vàn cung bậc của cảm xúc con người quanh vấn đề rất nhân bản này Ông tỏ ra là một người có kiến thức sâu rộng về tâm

lí học hiện đại, nơi lí thuyết phân tâm học của S Freud có ảnh hưởng lớn trong việc nhìn nhận, thấu hiểu một con người Murakami đem đến trong mỗi tiểu thuyết của ông một hình tượng nhân vật dị biệt không lặp lại, khai thác đến không cùng những tổn thương tinh thần vô hình vô ảnh mà có sức công phá ghê gớm mỗi con người, xoay quanh những chủ đề nổi bật mang màu sắc hiện đại và hậu hiện đại: tình yêu – tình dục, khát vọng – bản năng, truy tìm bản ngã Hòa quyện với đó là chủ đề về thân phận, trách nhiệm của con người trong dòng xoáy của lịch sử, trước sự tàn bạo của chiến tranh, sự phi lí của tồn tại đầy rẫy cái Ác Trong các nhân vật trung tâm của các tiểu thuyết lớn của

ông, đặc biệt là Biên niên kí chim vặn dây cót và Kafka bên bờ biển, người

đọc được tiếp xúc với vô vàn các vấn đề của con người thời đại Nếu Toru

Wanatabe trong Rừng Nauy, một tiểu thuyết hiện thực – lãng mạn dễ đọc đối

với giới trẻ đã mang trong mình những câu hỏi siêu hình về mối quan hệ giữa

sự sống và cái chết, thì Toru Okada trong Biên niên kí chim vặn dây cót cùng

với những nhân vật anh tiếp xúc, quan hệ còn dẫn người đọc tới một mê cung những con đường chằng chịt dẫn về hiện tại – quá khứ, về bóng tối bên trong con người – bên ngoài đời sống, về hiện thực đời thường – chiến tranh Tất cả thách đố con người bằng những tồn tại và biến mất đầy phi lí, bằng những sự đan xen chồng chéo giữa thực tại và hư ảo không thể phân biệt và đòi hỏi con người phải dấn thân, dù đau đớn tinh thần, bầm dập thể xác để xác định sự tồn tại có ý nghĩa của mình, trước sự lộng hành của cái Ác ở khắp mọi nơi, mọi ngóc ngách, xuyên suốt chiều dài quá khứ đến hiện tại và cả tương lai Cậu bé

Kafka trong tiểu thuyết Kafka bên bờ biển, tác phẩm tuyệt vời, xuất sắc, phức

tạp và tinh tế, biến ảo của Murakami cũng chứa đựng những vấn đề tinh thần

sâu sắc của nhân loại muôn đời và hiện đại Đó là ―mặc cảm Oedip‖, là ―phức cảm Genji‖, là khát vọng yêu thương cùng mặc cảm tội lỗi mà loài người luôn

lo sợ Bên cạnh đó, những câu hỏi đầy ám ảnh về sự hủy diệt con người của chiến tranh, nỗi cô đơn của con người giữa xã hội văn minh kĩ trị, nơi không thiếu những kẻ đầu óc rỗng tuếch, hẹp hòi, thiếu vắng hoàn toàn trí tưởng tượng, sự cảm thông, luôn sẵn sàng làm điều ác cho đồng loại…

Những nhân vật của Murakami là con người Nhật Bản hiện đại, song cũng là bất cứ con người nào trên thế giới đã toàn cầu hóa này Cho dù sống trong những điều kiện kinh tế sung túc, có sự trợ giúp hiệu quả của máy móc tiện nghi, và dường như không còn chịu áp bức giai cấp, không trực tiếp chịu đựng những tai họa do chiến tranh gây ra - song không vì thế mà họ hết khổ đau Những nỗi khổ đau mang màu sắc mới hoặc được khai thác dưới góc nhìn mới của nhà văn, đã hiện ra khiến mọi người đọc phải xót xa, trở trăn, và sống sâu sắc hơn với những yêu thương và vết thương tinh thần sâu hoắm, nặng nề của nhân vật

Bên cạnh việc xây dựng những nhân vật là những con người bình thường của thế giới thực tại, Haruki Murakami còn đặt các nhân vật của ông vừa ở trong thế giới thực tại vừa trong thế giới hoang đường của huyền thoại

Do đó, bên cạnh những đặc điểm thông thường khiến chúng ta có thể nhận diện nhân vật như những con người của cuộc sống hiện đại, là sự đan xen những đặc điểm mang tính huyền ảo, huyễn tưởng Các nhân vật được nhà văn gắn với những nét lai lịch, ngoại hình hay hành động kì lạ, giống như trong các tác phẩm thuộc thể loại ma ảo, khoa học giả tưởng hay các truyền thuyết, thần thoại xa xưa Cách sáng tạo này là một xu hướng nổi bật trong thế

kỉ XX, được gọi là phương pháp sáng tác huyền thoại trong văn học

Với những nhân vật được xây dựng bằng các chi tiết cổ mẫu, bằng motif huyền thoại cổ hay theo cách tư duy của huyền thoại, Haruki Murakami

chủ ý gửi gắm một tư tưởng, một ý niệm, một ý nghĩa khái quát, một quan niệm triết học về con người Có thể gọi kiểu nhân vật này là nhân vật biểu tượng: Biểu tượng cho sự hành trình tìm kiếm bản ngã và hành động đấu tranh với phần bóng tối trong con người Trong các nhân vật trung tâm của ông, hầu hết ta đều tìm thấy sự đan xen hòa quyện của các lớp ý nghĩa: vừa là con người của thế giới thực tại hiện đại văn minh, với đời sống tâm lí nhiều khát vọng và ẩn ức, vết thương, đồng thời vừa là một biểu tượng mà nhà văn muốn dùng để hình tượng hóa những ý niệm, tư tưởng của mình Sự bóc tách các mặt trong một nhân vật không phải là công việc đơn giản và không tránh khỏi có phần máy móc, bởi nhân vật của Murakami là sự tổng hòa đầy sống động và sâu sắc, biến ảo của hàng trăm, hàng nghìn chi tiết độc đáo, tạo nên một sự thú vị và một chiều sâu tinh thần hấp dẫn Song, đó cũng là công việc thách đố đầy thú vị và người viết cố gắng hết sức để phân tích được nghệ thuật xây dựng nhân vật của ông – một công việc mang tính kĩ thuật mà vẫn khắc họa được những diện mạo phong phú của các nhân vật

Haruki Murakami là nhà văn đa phong cách Có thể tìm thấy âm hưởng

chủ nghĩa hiện thực tâm lí truyền thống, song rõ hơn là âm hưởng của chủ nghĩa hiện đại và một tinh thần hậu hiện đại trong nội dung và văn phong ông

Sự ảnh hưởng của văn hóa, văn học phương Tây trong tác phẩm của Haruki Murakami rõ nét và tự nhiên Ông không chủ tâm thuộc về một trường phái nào, và khi viết cũng để mặc cho cảm hứng, ngẫu hứng đưa mình phiêu lưu trong sự tưởng tượng mãnh liệt và phóng khoáng cùng các nhân vật Sự hòa trộn giữa các kĩ thuật biểu hiện của các chủ nghĩa, trường phái văn học khác nhau trong hai thế kỉ, sự tổng hòa của hồn cốt Nhật Bản và phong cách phương Tây giúp ông tạo nên những nhân vật mang chiều sâu nội tâm tinh tế

và chuyên chở được những vấn đề lớn của con người trong thế kỉ XX

Khi khắc họa lớp bề ngoài của nhân vật, nhà văn vẫn dùng bút pháp hiện thực, tuy không còn hoàn toàn truyền thống, song vẫn cho thấy những con người có thực, với hành động có thực trong cuộc sống công nghiệp hiện đại Tuy nhiên, khi đi sâu vào thế giới tinh thần của nhân vật, nhà văn đã sử dụng nhiều kĩ thuật của văn học hiện đại và hậu hiện đại phương Tây trong việc khắc sâu ấn tượng về các nhân vật – mảnh vỡ Các nhân vật hiện lên không đơn thuần là dòng chảy tâm lí có thể phân tích logic, mà chịu sự chi phối của nhiều điều phi lí, bất khả nhận thức, nên sự cô đơn, hoang mang của nhân vật hiện lên rất rõ nét, đầy những chấn thương tinh thần từ thơ ấu và những ẩn ức tình dục cần được giải tỏa Các hành động của nhân vật chủ yếu nhằm bộc lộ nội tâm, trong đó hành vi tình dục được miêu tả như một nhu cầu giao cảm lớn của con người, xoa dịu nỗi cô đơn và sự mất phương hướng Nhiều giấc mơ, hồi ức, tưởng tượng và độc thoại nội tâm của nhân vật được tái hiện bên cạnh các đối thoại và sự miêu tả ngoại hình, chân dung có giá trị lớn trong việc khắc họa thế giới tinh thần đặc biệt của nhân vật Các thủ pháp

di động điểm nhìn, cắt dán, kết cấu mê lộ …hỗ trợ đắc lực trong việc diễn tả những mảnh vỡ tinh thần không liền mảnh lại được của các nhân vật hiện đại

và hậu hiện đại

Bút pháp huyền thoại của phương pháp sáng tác huyền thoại trong thế

kỉ XX - mà một trong những bậc thầy là Kafka – cũng được Haruki Murakami sử dụng như một kĩ thuật chủ đạo trong việc xây dựng nhân vật Mọi cái phi lý nhất, siêu thực nhất, tượng trưng nhất đều tồn tại, đặt mình ngang hàng với tất cả những cái bình thường khác Những yếu tố kì ảo hoang đường trở thành phương tiện nghệ thuật và tư duy nghệ thuật, đem lại những nhận thức mới và sâu hơn về đời sống, con người, tăng thêm tính triết lí, đa nghĩa và tính độc đáo của tác phẩm

Chương II: NGHỆ THUẬT KHẮC HỌA HÌNH ẢNH - CHÂN DUNG NHÂN VẬT

Sau chiến tranh thế giới thứ II, kinh tế Nhật Bản phát triển thần kì ―Có thể xem thập niên 60 như cái mốc chấm dứt thời hậu chiến về mặt chính trị và giai doạn 1955 - 1974 tương ứng với sự hưng thịnh thần tốc của kinh tế Nhật Bản Có nhiều lí do để giải thích hiện tượng này: trình độ tri thức, kĩ thuật cao, chủ nghĩa tập đoàn và sức sống mãnh liệt của người Nhật, lợi lộc đến từ nền kinh tế đặc nhu của trận chiến Triều Tiên và mối liên minh quân sự có tính cách địa lí chính trị với Mỹ Người ta có thể xem năm 1960 như điểm xuất phát của một xã hội mới mà đặc điểm là chủ nghĩa hòa bình, ý thức về quyền lợi cá nhân và sự hưởng thụ tự do” “Những năm 1940, người Nhật còn lo cái ăn, những năm 1950 mối lo của họ là nhà ở, nhưng bước qua thập niên 1960, với sự đô thị hóa và những giấc mơ vật chất của xã hội tiêu dùng,

an ninh và tiện nghi cá nhân mới chính là những cái thiết thân của con người thời buổi ấy”(32, tr595,596 ) Nhưng trong xã hội ấy, là ―sự chán ngán và mệt mỏi, kết quả của một cuộc sống sung túc nhưng không có lấy một lí tưởng cho ngày mai‖ Và ― nhu cầu thoát khỏi nhàm chán là một nhu cầu lớn của xã hội Nhật Bản quá sung túc nhưng cuộc sống lại đơn điệu, kể cả sự nhàm chán trong đời sống tình dục‖ (32, tr638)

Các nhân vật của Murakami thường sống ở các thập niên 60, 70, và 80,

90 của thế kỉ XX, khi đất nước Nhật Bản đã phát triển cường thịnh, người dân

đã quen với một đời sống kinh tế sung túc, đủ đầy, tiện nghi vào bậc nhất thế giới, và được phương Tây hóa triệt để trong mọi hình thức của cuộc sống Murakami cũng là một người tự nguyện và hứng thú học hỏi những giá trị văn hóa phương Tây, từ đời sống đến văn học, âm nhạc…cổ điển và hiện đại, cao cấp và đại chúng Đó cũng là lí do khiến trong các tiểu thuyết của ông, các nhân vật hầu hết là những thanh niên Nhật Bản hiện đại với một đời sống

công nghiệp và phương Tây hóa đậm đặc, không còn chút vương vấn với văn hóa truyền thống của những samurai, geisha, trà đạo, cắm hoa, thơ haiku, kịch Noh…

Nhân vật của ông sống giữa những siêu đô thị đông đúc của Nhật Bản,

có một đời sống bề ngoài chẳng khác nào ở các nước phương Tây hiện đại và các quốc gia phát triển khác Sự miêu tả hình ảnh – chân dung con người hiện đại như một định hướng quan trọng trong sáng tác của Murakami, để từ đó đi sâu khám phá những vấn đề tinh thần của con người hiện đại trong những xã hội phát triển cao Tuy không phải là phần trọng tâm trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của Murakami song là phần không thể thiếu để hiểu về các nhân vật Từ điểm xuất phát này, Haruki Murakami sẽ dẫn chúng ta đi vào những tầng sâu hơn trong việc khám phá những ―con người trong con người‖,

để có một cái nhìn đầy đủ về những con người trong xã hội công nghiệp hóa, phương Tây hóa của Nhật Bản hiện đại Mối liên hệ giữa chủ nghĩa hiện thực

và nghệ thuật xây dựng nhân vật của Murakami trong phần này là khá chặt chẽ Ông tái hiện các nhân vật trong một không gian đô thị đặc trưng, với những dáng vẻ bên ngoài phù hợp với đời sống đó, với những hành động thích nghi và lối sống hiện đại

2.1.Đời sống hiện đại qua chân dung nhân vật và không gian đô thị

2.1.1.Chân dung nhân vật

―Chân dung là sự miêu tả các thuộc tính tự nhiên, bề ngoài của nhân vật (như lứa tuổi, thân hình, nét mặt, màu tóc ), các biểu hiện về mặt xã hội, hoàn cảnh, truyền thống văn hóa như ăn mặc, trang điểm, kiểu tóc Chân dung có thể bao gồm những động tác, tư thế, cử chỉ, ánh mắt, giọng nói, biểu hiện đặc trưng của nhân vật…tạo thành cái hình dáng ổn định bề ngoài Chân dung có thể là tượng trưng, có thể là tả thực, nhưng bao giờ nhà văn cũng muốn khám phá ý nghĩa toát ra từ chân dung nhân vật‖ (24, tr140)

Chân dung nhân vật là một khía cạnh được các nhà văn chú ý đến khi xây dựng nhân vật Trong chủ nghĩa hiện thực truyền thống, cách miêu tả thường chi tiết, để lại trong người đọc một hình dung tương đối rõ nét Đến các nhà văn hiện đại, nhân vật không còn là một con người gần như bằng xương bằng thịt nữa mà chỉ là những mảnh vỡ, những mảnh tâm trạng Do đó, chân dung nhân vật không được chú trọng miêu tả, bởi nhân vật không còn đại diện cho chính cá nhân nó nhiều nữa mà nghiêng về tính nhân loại phổ quát, thể hiện những ý niệm, tư tưởng Các nhân vật của Kafka, Camuy là những ví dụ tiêu biểu Thật khó để hình dung diện mạo của họ như một cá nhân rõ ràng, cụ thể với màu tóc, màu mắt, dáng vẻ đặc trưng bên ngoài Và cũng không biết được nhiều hơn về lai lịch, tiểu sử, nhân thân của họ, đường viền lịch sử quanh họ Đi xa hơn nữa là trường phái Tiểu thuyết Mới của Pháp những năm 50, phá hủy cả ngoại hình và tính cách nhân vật, chỉ còn sự miêu

tả đồ đạc

Murakami xây dựng các nhân vật của ông một cách dung hòa giữa chủ nghĩa hiện thực truyền thống và chủ nghĩa hiện đại, hậu hiện đại, nên tuy không còn tái hiện một cách chi tiết, kĩ lưỡng ngoại hình hay cách ăn mặc, không nêu thật rõ lai lịch, nguồn gốc của nhân vật, song thường thì ông cũng dựng lên cho người đọc một hình dung nhất định về một mặt nào đó của nhân vật mà ông thấy cần thiết Đa phần là các nhân vật có một vẻ ngoài ―thấp thoáng‖, một lai lịch ―mờ mờ‖, đủ để người đọc có ấn tượng chung về họ, song cũng thách đố người đọc dựng lên chân dung của họ một cách rõ ràng, mạch lạc

Các nhân vật chính Toru Wanatabe, Toru Okada, Kafka đều không được nhà văn miêu tả kĩ ngoại hình Chúng ta không hình dung rõ ràng rằng

họ béo gầy ra sao, khuôn mặt có những nét cụ thể chi tiết nào Chỉ có đôi lần, nhân vật soi gương và phát hiện ra sự biến đổi trên gương mặt mình, mang

tính chất tâm lí, mang ý nghĩa tượng trưng, không có tác dụng nhận dạng cụ thể Toru Okada nhìn thấy một vết bầm bằng bàn tay trẻ sơ sinh trên má mình, Toru Wanatabe soi gương nhận ra một khuôn mặt râu ria lởm chởm hốc hác

vì nỗi đau mất người yêu, Kafka thấy một bộ mặt xanh lè thất thần trong gương

Tuy nhiên, qua lăng kính của người kể chuyện, cũng có đôi nét ngoại hình của các nhân vật khác được miêu tả, mang tính cá thể hóa, để người đọc nhận diện được nhân vật một cách tương đối Đây là Midori trẻ trung, cá tính

―Midori có mái tóc cực ngắn với những chỏm tóc cắt theo kiểu răng cưa nhọn hoắt‖ với sự thích thú vì không lẫn vào hàng trăm cô gái tóc dài khác:

―khi đột ngột cắt tóc ngắn đi, tôi thấy như mình không được che chắn gì cả Như thể có ai đó vừa ném tôi trần truồng ra giữa đám đông” Kasa May May,

cô bé hiện ra trong mảnh vườn với Toru Okada thì người nhỏ nhắn, tóc tết bím Naoko u buồn thì có đôi mắt hay nhìn xoáy vào Toru mỗi khi tâm lí

nàng bất ổn “mắt nàng sâu thẳm và trong vắt đến mức làm tôi như ngộp thở‖

Miss Saeki thì có nụ cười đẹp như những đốm nắng trong một ngày mùa thu

khiến tim ta thắt lại Chàng trai thủ thư Oshima thì sao?“mặt anh ta thuộc loại nhỏ nhắn, nét đều đặn, xinh xắn chứ không điển trai”

Còn một số nhân vật được miêu tả ngoại hình mang tính ẩn dụ như

Wataya Noboru, chính trị gia suy đồi ―không điển trai nhưng cao ráo, mảnh

dẻ, phong thái đường hoàng, rõ con nhà dòng dõi‖ – một dáng vẻ rất quen

thuộc của những con người hiện đại thành đạt - để đối lập với bản chất xấu xa bên trong lớp vỏ đầy nhã nhặn, quý phái kia Còn những trường hợp như bà

tiên tri Kano Malta, bên cạnh ―thân hình cân đối, thon thả‖, có đôi mắt ― thiếu chiều sâu một cách bí hiểm Chúng phẳng lì, như thể làm bằng thủy tinh‖ lại

thuộc một chủ ý miêu tả nhân vật sẽ phân tích ở chương 4 về nhân vật biểu

tượng Sự kì lạ gây cảm giác gờn gợn trong đôi mắt dường như chẳng nhìn cái

gì này báo hiệu những điều bất thường, không thuộc thế giới hiện thực.‖

Nhìn chung, một vài chữ ít ỏi miêu tả khuôn mặt, dáng vẻ nhân vật của nhà văn là điều nằm trong dụng ý nghệ thuật của ông Đó là cái neo đậu để nhân vật không tồn tại vô hình, vô ảnh song không phải là chủ đích để miêu

tả Trong xã hội hiện đại, nơi mà việc trang điểm, thẩm mĩ viện có thể thay đổi đến bất ngờ ngoai hình nhân vật, thì khuôn mặt, màu tóc, các nếp nhăn hay biểu hiện tương tự không có nhiều ý nghĩa nữa Song, có một khía cạnh ngoại hình nhân vật mà Murakami thường miêu tả nhiều ở tất cả các nhân vật

đó là các bộ phận gợi cảm trên cơ thể Nhân vật chính hầu hết là các thanh niên nam nữ hiện đại, đang ở lứa tuổi cơ thể vừa trưởng thành, với cái nhìn đầy nhục cảm khiến họ thường nhìn các nhân vật khác qua lăng kính của một khao khát, ám ảnh libido Do đó, những hình ảnh được nhắc đến nhiều là những cặp chân rất đẹp, là tấm lưng trắng ngần, là thân hình mảnh mai của các cô gái, còn các chàng trai được miêu tả ở thân hình rắn chắc, khỏe mạnh, trẻ trung đầy ham muốn của họ Cách miêu tả của Murakami tự nhiên, không

e ngại, né tránh những vùng nhạy cảm nhất trên thân thể và nhằm nhiều mục đích Khi thì ông muốn diễn tả cuộc sống tự do tình dục buông thả của lớp trẻ đang trống rỗng niềm tin, khi thì ông lại chuyên chở vẻ đẹp của tình người trong những cảm xúc tình dục thăng hoa Đoạn văn miêu tả vẻ đẹp thân thể

của Naoko trong Rừng Nauy là một ví dụ đáng nhớ về ngòi bút miêu tả vừa

trần trụi, vừa nên thơ của Murakami trước ngoại hình gợi cảm của con người

― Tôi cảm thấy như giấc mơ của mình vẫn đang tiếp diễn khi nhìn những ngón tay mảnh dẻ, đáng yêu của nàng cởi dần từng chiếc khuy từ trên xuống dưới…Trần truồng, và vẫn quỳ cạnh giường, nàng nhìn tôi Tắm trong ánh trăng dìu dịu, thân thể của Naoko ánh lên như da thịt sơ sinh khiến tôi thấy tan nát cả cõi lòng Khi nàng cử động, và nàng cử động nhẹ đến mức hầu như