Thời gian truyền thuyết là thời gian lịch sử - nó gắn liền với các sự kiện, biến cố và tiến ư ình lịch sử, với sự phát triển của nhân vật. Nó khác với thời gian ư ớc định tuyệt đối trong thần thoại, cổ tích (ngày xửa ngày xưa, đ ã lâu lắm rồi...). Thời gian ương truyền thuyết phản ánh thời gian lịch sử khách quan theo trật tự tuyến tính ít khi bị gián cách, phân đoạn hoặc đảo ngư ợc.
Tuy nhiên, thời gian lịch sử luôn có hai mặt thời gian xảy ra các sự kiện và thời gian thuật lại nó. Ví dụ trong truyền thuyết Thánh Giống thời gian diễn ra sự kiện anh hùng Giống đánh đuổi giặc Ân là khoảng thời vua Hùng Vương thứ VI. Thời gian lịch sử đó cùng với các sự kiện của nó đư ợc thuật lại như sau trong một bài hát trư ớc cửa đ ền Gióng ngày hội:
"Nhớ xửa thứ sáu Hùng Vương Hai mươi tám tư ớng, tư ớng cùng nữ nhung
Cậy thế xâm thư ợng khoe hùng Quân sang đóng chặt một vùng Vũ Ninh".
Trang 26
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
Thời gian thuật lại các sự kiện lịch sử thư ờng diễn ra muộn hơn sau đó khi mà nhân dân qua các thế hệ, các thời đại có nhu cầu tái hiện và nhận thức quá khứ, lịch sử của dân tộc.
Không gian trong truyền thuyết trư ớc hết là một không gian địa lý cụ thể: cảnh thiên nhiên, làng xóm, hoàn cảnh xã hội v.v... Trong truyền thuyết Thánh Gióng, Sóc Sơn - Vũ Ninh là địa điểm hoạt động cụ thể của anh hùng Gióng. Trong truyền thuyết thời Hùng Vương thì vùng Trung Châu, Vĩnh Phú là không gian sinh sống và hoạt động của caé anh hùng: Nguyễn Cận (huyện Lâm Thao), cốt Tung (ở Mê Linh) Dực và Cảm (ỏ huyện cẩm Khê) v.v...
Những không gian địa lý đó từ khi gắn kết với tên tuổi và chiến công thần kỳ của ngư ời anh hùng dân tộc đã ư ở thành không gian huyền thoại, thần thánh, nổ chứa đựng những giá trị tích cực, vĩnh hằng và mang tư tư ởng của một thời đại, dân tộc. Sự di chuyển, hoạt động, chiến đấu của ngư ời anh hùng giúp cho truyền thuyết tổ chức không gian lịch sử của mình: Thánh Gióng đi từ kẻ Đ ổng (iàng Gióng Mốt) qua làng Trung Mầu (Gia Lâm), Võ Giàng (Quế Võ), đ ến Vũ Ninh tấn công giặc Ân, sau đố ghé thăm làng Mai Cương rồi mới bay lờn nỳi Súc. Nơi nào vú ngựa phi đ ến cũng ư ở thành những địa danh lịch sửằ
những mảnh đất anh hùng. Qua các đời Hừng Vương, công lao đánh giặc, giữ nư ớc của nhân dân, của anh hùng lịch sử đã biến vùng đất lổ Trung Châu thành một không gian mang tính lịch sử thời thời đại. Đó là thời đại đâu tranh dựng nư ớc và giữ nư ớc của cha ông.
2.2 Không gian, thời gian sử thi:
Cũng như truyền thuyết, thời gian của sử thi là thời gian lịch sử, đố là thời đại mà con ngư ời Tây Nguyên còn sông trong các bộ lạc, thị tộc của chế
Trang 27
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
độ công xã nguyên thủy, cụ thể là khoảng cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX
"các dân tộc ít ngư ời ở Tây Nguyên như Êđê, Bana, Giarai, Mơ Nông... đang thuộc về thời kỳ cuối của chế độ công xã nguyên thủy" ( 1 ) .
Ngoài thời gian lịch sử, sử thi Êđê, Bana còn có thời gian sự kiện - Đó là khoảng thời gian xảy ra các sự kiện, nó gắn liền với sự vận động và phát triển của thực tại. Nhịp điệu của thời gian sự kiện thư ờng khác nhau, lúc nhanh, lúc chậm lúc gián đoạn. Nó thư ờng đư ợc biểu thị qua nhịp điệu cuộc sống. nhịp độ hành động. Chẳng hạn "rồi họ nghỉ 7 ngày lấy sức, 7 đêm lấy hơi và bàn việc nhà, việc cửa, việc cứu cha mẹ, vợ con, việc đánh kẻ ác, diệt kẻ dữ". (Đàm Di đi săn). "Ba lần Mtao Grưch ạy quanh đồi và dậm nát 3 đám cỏ tranh. Bảy lần cây mác nhọn của Mtao Grư phóng mạnh như sao băng tư ởng chừng cắm vào đùi Đàm San nhưng rồi chỉ đâm oan một con lợn". Khác với truyền thuyết, sử thi Êđê, Bana còn diễn tả cả thời gian tâm lý, nỗi niềm của nhân vật. Hãy nghe một đoạn ương sử thi Đàm San: "Đàm San cũng khóc, chàng khóc cả ngày cho đ ến chiều, thâu đêm cho đ ến sáng". Một loại thời gian phổ biến và đặc trưng của sử thi Êđê, Bana là thời gian ư ớc định, biểu trưng: "Ông Đàm San đi kiếm đạt mây bắp chuối biền biệt, đã tháng năm, ve giúi ve te < 2 >
đ ã kêu một mùa khác mà vẫn chưa thấy ông về". "Mặt trời lên cao, nó chấm ngang cây xà dọc phía Đông ( 3 ) ". Gắn liền với nghệ thuật diễn xư ớng dân gian, sử thi còn có thời gian ư ần thuật. Ví dụ các già làng hay nghệ nhân diễn xư ớng Tây Nguyên thư ờng ngâm hay kể sử thi một cách lôi cuốn hấp dẫn từ đêm này qua đêm nọ, từ ngày này sang ngày khác không biết chán, không biết mệt
"' Phan Đăng Nhật, nghiên cứu sử thi VN, ư 91
1 3 1
Ve giút kêu iháng 3. Ve te kêu tháng 4
1 1 Khoảng 8 giờ sáng
Trang 28
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
Thế giới sử thi tồn tại hai loại không gian, đó là không gian thần thoại và không gian trần thế, ngư ời anh hùng cùng cộng đồng sinh sống, hoạt động, lấy vợ, sinh con, dựng vợ gả chồng một cách bình thư ờng, mộc mạc: "ngày ngày lên rẫy đi nương, gieo lúa trồng ngô. Tối về xay thóc, giã gạo, nấu rư ợu thổi cơm tiếp khách" (Đàm San đi săn, tr 11). Trai gái yêu nhau "muốn uống nư ớc chung một bầu, nằm chung một chiếu... cùng nhau đi xúc cá dư ới sông, bắt lổ kiến vàng ngoài rẫy". Thậm chí thế giới thần trong sử thi cũng bị trần thế và ngư ời hoá. Ông ư ời (Giôn) biết làm rẫy, chăn nuôi, thổi cơm, như ngư ời hạ giới, thần hay giúp đỡ anh hùng lâm nạn, thậm chí Đàm San còn có lúc dọa nạt ông Giỗn. Quan hệ giữa thần và ngư ời giống quan hệ họ hàng, đồng lộc và ranh giới rất mờ nhạt. Sử thi mang màu sắc đời thư ờng, ư ần thế nhưng cái đời thư ờng, trần thế ấy không đơn giản chút nào. Xã hội và con ngư ời sử thi là hình ảnh thu nhỏ của Tây Nguyên nhưng "giàu hơn, sung sư ớng hơn, anh hùng hơn, cao sang hơn" hiện thực. Vì sao như vậy, vì cuộc đời thực còn nhiều đi ều chưa vừa ý, ngư ời Tây Nguyên tìm đ ến cuộc đời ương sử thi là nơi hài hoa giữa cuộc sống đang cố và cuộc sống muốn có. Thế giới sử thi hoà hợp "cái hiện thực và hư ảo", cái thực tại xã hội và siêu nhiên thành một thể thống nhất để "tỏa ra một cuộc sống gần cuộc sống thật nhưng phong phú hơn, phổng khoáng hơn"* 1 *. Không gian thần thoại của sử thi đư ợc xây dựng từ thế giới các nhân vật thần linh. Hình ảnh và ảnh hư ởng của thần linh góp phần làm phức tạp và sinh động thêm cho cuộc sống của con ngư ời thần thế. Tuy nhiên giữa con ngư ời và thần linh luôn có mối quan hệ hai chiều. Thần linh quyết định sự tồn tại của nhân vật, tạo ra các xung đột và hành động sử thi đồng thời giải quyết những vấn đ ề mà con ngư ời không làm
a t Phan Đăng Nhại: Nghiên cứu sử thi Việt Nam, NXB KHXH. 2001. trang 102
Trang 29
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
đư ợc. Kh i Đàm San và Mtao Mxây đánh nhau bất phân thắng bại; giáo của Đàm San đâm không chết Mxây, ông Giỗn đã bày cho Đàm San cách lấy chày đập vào tai kẻ thù để chiến thắng. Hay lúc khác, khi
Xinh Nhã bị con voi của Prông Mưng kẹp chặt, ông Giỗn đ ã ném thuốc thần cho Xinh Nhã uống. Xinh Nhã uống thuốc xong "nhảy xuống đất nắm chặt đôi ngà, con voi bỗng đứng im như pho tư ợng nhà mồ". Mặt khác ở đây bên cạnh hình ảnh thần linh nắm mọi quyền lực đ ã dần xuất hiện sự phản kháng mạnh mẽ đ òi hỏi quyền lực của nhân vật anh hùng. Đi ều đó thể hiện cao nhất trình độ tư duy, nhận thức của con ngư ời ở thời đại nguyên thủy.