3. Một S Ố đặc đi ếm của nhân vật sử thi - truyền thuyết
3.4 Hành động trong chiến trận
Trong sử thi, hành động của nhân vật thể hiện đồng thời ở hai mặt.
Hoạt động của lao động sản xuất và hoạt động chiến đấu. Tuy nhiên loại hoạt đông thứ hai chiếm vai trò chủ đạo trong đời sống của nhân vật anh hùng. Đó cũng chính là môi trư ờng để anh hùng phát huy và bộc lộ tài trí, sức mạnh của mình. Hoạt động chiến đấu của ngư ời anh hùng sử thi và truyền thuyết giống nhau ở chỗ đ ều thực hiện lần lư ợt các phương diện, giai đoạn của cuộc giao chiến từ sự chuẩn bị ban đầu, huy động sức lực của tập thể đ ến giao tranh và giành chiến thắng. Xinh Nhã "một tháng, hai tháng, ba tháng, mới làm xong chiếc khiên. Hàng trăm, hàng ngàn dân làng nhất khiêng không nổi". Anh em Đàm Di "nghỉ một ngày một đêm, hôm sau lấy dao ra mài cho thật sắc, lấy
( l ) Ý kiến của K. Mác. Dần Iheo Cao Huy Đỉnh; Bộ ba lác phẩm nhận giải thưởng HCM - đợi Ì, trang 446
Trang 36
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
gươm miết cho thật bén..., lấy khiên ra chữa cho thật tốt lên đư ờng đi đánh kẻ ác Ca rơ Bú."Đàm San "mời tất cả bà con bộ tộc đ ến, tập trung giáo mác "để theo ta
đi đánh một trận to". Mọi ngư ời động viên khích lệ ngư ời anh hùng chiến đấu: "chúng tôi chúc ông đi khoe chân về mạnh tay, múa khiên đư ợc giỏi cầm dao đư ợc chắc, vung gươm đư ợc nhanh đư ợc mạnh";"Hãy uống cùng nhau một ngụm rư ợu trư ớc lúc cất chân lên đư ờng. Chúc anh em đi khoe chân về khoe tay. Chúc cho chúng ta sớm giết đư ợc bọn Ca rơ Bú...' , ;"Tiếng chiêng giục giã họ đi theo ngư ời tù trư ởng oai hùng". Trư ớc khi thực hiện hành động chiến đấu ngư ời anh hùng bao giờ củng chủ động tuyên chiến: "ơ Gia rơ Bú ! Con voi của mày giết cha tao đâu rồi? Đem tới đây ta thi sức với nó thử"(Lời của Xinh Nhà ) Cuộc chiến diễn ra quyết liệt., đôi bên ngang sức ngang tài: "Hai ngư ời đánh nhau quần qua quần lại, làm mặt đất nát vụn như ngư ời ta đánh bông, nát mịn như ngư ời ta sàn cám. Hai ngư ời đánh nhau từ lúc mặt ư ời mới dậy ưên ngọn cây Phía Đông đ ến khi mặt trời đứng bóng trên đ ĩnh núi, đ ĩnh cây." "Hơ Lát Dang nhẹ nhàng đỡ bên này, nhanh nhẹn né bên kia chàng càng múa càng dẻo tay, nhanh chân, khiến lá cọ chàng quay tít kín ngư ời, dao cán dài chàng mda che kín đất". Cuối cùng Hơ Lát Dang tay đao nhảy một nhảy đã đuổi kịp Ca rơ Bú , chẳng để hắn kịp van xin, chàng vung đao liền một nhát. Cái bụng Ca rơ Bú đứt đôi, bao nhiêu cơm, canh, rư ợu , thịt vọt tung đầy mặt đất bắn tung lên cả bụi cây, ngọn cỏ ven lối đi".
Ngư ời anh hùng không chỉ dùng sức để chiến đấu mà còn dùng mưu, bàn tính lập kế hoạch(H ơ Lát Dang giả dạng đi ều tra tình hình địch).Tuy nhiên không chỉ có sức và trí là đủ, ngư ời anh hùng còn mự ơn niềm tin vào thần linh, vào cộng đồng để chiến thắng kẻ thù. Trên chiến trư ờng, họ dũng
Trang 37
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
cảm. gan dạ đ ến độ "dầu chết hoặc ngất đi cũng không hề lùi bư ớc". Ngư ời anh hùng chiến đấu với phong thái lự tin, với nhân cách cao đẹp. Đi ều đó làm cho họ vư ợt xa kẻ thù của mìmh. Mtao Mxây khi thất thế đã van nài Đàm San: "khoan khoan để tao xuống đất. Đ ừng vội đâm tao trư ớc lúc tao xuống".
Và Đàm San rất khẳng khái "tao không ihèm đâm mày trư ớc lúc mày xuống, con lợn dư ới đất tao không đâm thì mày tao cũng không đâm." Dù căm giận và hận thù kẻ ác nhưng Đàm san vẫn mở cho chúng một con đư ờng hiếu sinh
"đư ợc, muốn sống, ta sẽ cho sống! Từ nay, tụi chúng mày phải biết phát nương, làm rẫy lấy cái ăn, cái mặc..." Nhờ có sức mạnh, tài năng, ý chí và cả sự tự tin , đức độ, ngư ời anh hùng trở nên bách chiến bách thắng, vư ợt xa ngư ời ư ần và đạt đ ến tầm vũ trụ. Đó cũng chính là ư ớc mơ lý tư ởng của cộng đồng.
Thánh Giống đ ã chuẩn bị cho cuộc chiến chống giặc Ân rất kỹ lư ỡng.
Giống đ ã nối với sứ giả của nhà vua "rèn cho ta một con ngựa sắt, một chiếc nón sắt và một cây gậy sắt để ta đi đánh giặc". Đ ể chuẩn bị sức lực Gióng đã
"ăn bảy nong cơm, ba nong cà, uống cạn một khúc sông" Thạch tư ớng xin vua làm cho một con voi đá cao mư ời trư ợng và trao cờ Thiên đ ế để đánh giặc Man. So với anh hừng truyền thuyết, anh hùng sử thi cố sự chuẩn bị chiến đấu tốt hơn vì ngươi anh hùng truyền thuyết đ ến phút cuối cùng khi giặc tràn vào bờ cõi bỗng trở nên to lớn, khổng lồ.(Thánh Gióng, Thạch tư ớng, Cốt Tung thân cao 10 trư ợng). Thánh Gióng ra trận luôn có một tập thể quần chúng cỗ vũ hư ởng ứng: ông cầm vồ ở làng Trung Mã. Anh em làng cán, làng Ngư ờm, đám ư ẻ chăn trâu... Trong cuộc chiến chống giặc ngoại xâm, ngư ời anh hùng chiến đấu, dũng mãnh, quật khởi với tất cả sức vóc của mình: "Thạch tư ớng quân chuyển động ầm ầm như nư ớc chảy, thác reo, thiên
Trang 38
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
binh vạn mã đi như gió bay mưa chuyển, trời đất mịt mù, thây chất thành núi, máu chảy thành sông", "Thánh Gióng nhổ bụi tre ở hai bên đư ờng, quật tới tấp vào đám giặc cỏ." "Nguyễn Cận xông xáo giữa ngàn quân giặc hung ác như vào chỗ không ngư ời". Nế u cuộc giao tranh giữa nhân vật anh hùng và kẻ thù ương sử thi mang tính chất đối chọi cá nhân với cá nhân: Đàm San đánh nhau với Mtao Grư "bảy lần Đàm san múa lên, bảy lần Đàm San quay tít. Rồi cây lao của Đàm San nhanh như sao băng cắm vào đùi của Mtao Grư", Xinh Nhã đánh nhau với Gia rơ Bú. Thì cuộc giao tranh ương truyền thuyết mang tính chất cá nhân với một tập thể. Thánh Gióng đánh giặc Ân, Thạch tư ớng đánh giặc Man. Đi ều này cố thể giải thích từ nguyên do anh hùng sử thi là nhân vật lý tư ởng của cộng đồng, anh đại diện và nỗi bật trong cộng đồng bằng hành động cá nhân của mình, trong lúc đó ưuy ền thuyết vừa có xu hư ớng đ ề cao vai ư ò cá nhân của anh hùng lại vừa cố xu hư ớng biến họ thành biểu tư ợng của thời đại nên hình tư ợng tích tụ nặng về tính biểu tư ợng, ơ sử thi, ngư ời anh hùng bách chiến bách thắng bình yên vô sự trở về dân làng với bầu đoàn của cải, nô lệ cư ớp đư ợc; còn anh hùng truyền thuyết cổ khi thất bại, hy sinh; cốt tung bị giặc bao vây, nhưng vẫn cố kháng cự và trở về quê hương, Thánh giống đánh giặc xong không về nhà mà hoá thân ngay trên núi Sóc Sơn, Thạch tư ớng hoá thân trên đỉnh nứi Phư ợng Hoàng... Dựa vào mục đích của cuộc chiến ta có thể lý giải đư ợc đi ều này, cuộc chiến tranh trong truyền thuyết là cuộc đấu tranh cho dân tộc giành độc lập và bảo vệ chủ quyền đất nư ớc. Đó là một cuộc chiến ưanh chính nghĩa, Ngư ời anh hùng trở thành tiêu điểm của các chuẩn mực giá trị. Chẳng hạn ngư ời anh hùng yêu nư ớc hoàn thành nhiệm vụ của mình xong rồi thì hiển thánh. Còn cuộc chiến trong sử thi không nằm ngoài mục đích liên minh xác nhập các bộ lạc nên anh hùng cộng đồng hư ởng thụ các chiến lợi phẩm là tất yếu. Một đằng đại diện
Trang 39
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
cho lý tư ởng của thời đại, một đằng vừa biểu trưng cho lý tư ởng của cộng đồng vừa chân chất đời thư ờng nên dẫn đ ến những cách kết thúc khác nhau như thế.