1. Tim hiểu cốt truyện sử thi và truyền thuyết
1.2 Cốt truyện truyền thuyết
Giông như cốt truyện sử thi Bana, Êđê, cốt truyện của truyền thuyết anh hùng thời Hùng Vương cũng xoay quanh cuộc đời, hoạt động và chiến công của nhân vật anh hùng. Bố cục, truyền thuyết thư ờng chia làm 3 phần:
Phần mở đầu thư ờng nêu hoàn cảnh lịch sử của đất nư ớc, dân tộc và nguồn gốc ra đời thần kỳ của nhân vật anh hùng. Truyền thuyết Thánh Gióng mở đầu ương thế nư ớc đang sắp có giặc ngoại xâm. Vua Hùng Vương thứ VI truyền lệnh tìm ngư ời tài giúp nư ớc. Thánh Gióng sinh ra từ dâu chân Ông Đ ổng như một sự tích hợp của nhiều giá trị và phải đợi đ ến ba tuổi mới cất tiếng nói đầu tiên là xin đi đánh giặc. Trong một truyền thuyết khác ở vùng đất Tổ, nhân dân kể: "Dực và Cảm là hai anh em sinh đôi do bà mẹ mộng thấy rắn phủ mình mà đẻ ra trong cùng một bọc"* 2 *. Hay trong truyền thuyết
"Cốt Tung đại vương" ở đất Vĩnh Phú, cốt Tung đư ợc sinh ra khi cha mẹ của ông nhặt nhạnh các xương cốt không ai chôn cất đưa xuống chân núi để chôn.
Đó là thời giặc Ân kéo sang xâm lư ợc nư ớc ta. Diễn biến truyền thuyết quay quanh trục hoạt động đánh giặc giữ nư ớc của ngư ời anh hùng. Trục cốt truyện đó mang tính trực tuyến, đơn nhất. Nghĩa là, nếu như diễn biến của sử thi đư ợc xâu chuỗi từ hàng loạt các sự kiện, các tình huống xung đột thì diễn tiến của cốt truyện truyền thuyết chỉ xoay quanh một sự kiện và xung đột duy nhất đó là giết giặc và cứu nư ớc. Thánh Gióng chỉ có một mục đích duy nhất là
, J Ỉ Bài ca chàng Đàm San, NXB văn hóa dân tộc - HN 1977
, 2 > Truyền ihuyếl ở xã Tiên Lường, Huyện cẩm Khê Phú Thọ
Trang 23
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
đánh giặc nên khi quân nhà Ân đ ến chân núi Trâu Sơn ở Vũ Ninh, ông duỗi chân đứng dậy cao hơn mư ời trư ợng, rút kiếm, đội nón, cư ỡi ngựa phi như bay xông vào quân giặc. Đôi khi, ngoài các trục hành động chính là giết giặc, cứu nư ớc, ngư ời anh hùng còn tham gia giết thuồng luồng, chém rắn trừ hại cho dân. Tiêu biểu là chàng Nguyễn Cận trong truyền thuyết ở xã Hà Thạch, huyện Lâm Thao, Phú Thọ; Ông Cây Xanh ương truyền thuyết ở xã Sơn V i , Lâm Thao, Phú Thọ V.V...Những hoạt động ấy góp phần tô vẽ thêm cho tài đức, chiến công của ngư ời anh hùng dân tộc. Kết thúc câu truyện truyền thuyết thư ờng mang màu sắc thần kỳ, phần thắng thư ờng thuộc về nhân vật anh hùng, non sông, đất nư ớc sạch bóng quân thù. Tuy nhiên, đó không phải là cách kết thúc có hậu giống cổ tích và sử thi. cổ tích và sử thi kết thúc có hậu nhằm phản ánh ư ớc mơ, nguyện vọng của nhân dân và lý tư ởng thẩm mỹ cửa thời đại. Còn chiến thắng của anh hùng truyền thuyết là sự thật lịch sử đư ợc nhân dân truyền tụng. Đánh đổi cho độc lập và chỏ quyền của đất nư ớc là cái chết vinh quang của ngư ời anh hùng: "Cốt Tung quay mình ném đá vào ỉu giặc. Quân giặc khiếp sợ chạy dạt đi không dám đuổi íheo nữa. Tới gốc đa lớn đầu làng, Cốt Tung ngồi xuống nghỉ, cắm giáo bên mình rồi chết. Mối đùn lên thành mộ". Một đặc điểm đáng chú ý trong cốt truyện truyền thuyết là các anh hùng đ ều biến mất sau khi thực hiện kỳ tích: "Dực và Cảm, trên đư ờng về làng mây ngũ sắc phủ xuống, hai anh em biến vào trong mây",
"Thánh Gióng cởi giáp, cư ỡi ngựa bay lên trời, hôm đó là ngày 9 tháng 4 t còn để vết tích ở hòn đá ưên núi". Cách kết thúc thần kỳ như thế nhằm thể hiện tình cảm thương mến, quyến luyến của nhân dân với ngư ời anh hùng dân tộc, nhằm bất tử hoá, thần thánh hoá chiến công và sự nghiệp của nhân vật anh hùng. Cốt truyện ưuy ền thuyết mang tính tuyến tính. Không gian, thời gian, các sự kiện, hành động của nhân vật đư ợc sắp xếp theo trình tự cái nào diễn
Trang 24
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
ra ưư ớc nói trư ớc và ngư ợc lại. Kết cấu truyện đơn giản, ngắn gọn dễ nhớ, dễ kể, có thể lưu truyền rộng rãi qua nhiều địa phương, nhiều thế hệ. cốt truyện ngắn gọn như thế không cho phép truyền thuyết kể tỉ mỉ dông dài, tràn lan các sự kiện. Nó chỉ tập trung miêu tả. những vấn đ ề cốt lõi, tất yếu về thời đại, địa danh, nhân vật trung tâm... để khu biệt truyền thuyết thời này, vùng này với truyền thuyết ở thời khác, vùng khác. Ví dụ: Thời Vua Hùng thứ VI, giặc Ân xâm lư ợc nư ớc ta, cậu bé Gióng ở làng Phù Đ ổng cầm quân đi dẹp giặc. Hay "Cốt Tung Đ ại Vương" ở Mê Linh, Vĩnh Phú phá giặc Ân v.v...
Đ ặc trưng xúc tích ngắn gọn của cốt truyện truyền thuyết khiến cho cách xây dựng nhân vật anh hùng mang tính biểu trưng và ư ớc lệ rất cao; các mẫu đ ề thần kỳ đư ợc sử dụng lặp đi lặp lại cô đúc và hiệu quả. Nhờ vậy mà hình tư ợng ngư ời anh hùng đư ợc miêu tả như là biểu tư ợng khái quát cho cả một thời đại, một dân tộc. Nế u sử thi là thể loại tự sự kể bằng văn xuôi kết hợp với văn vần, có quy mô lớn về hình thức (số lư ợng câu, số lư ợng nhân vật), phản ánh những sự kiện, biến cố quan trọng của cộng đồng thì truyền thuyết anh hùng là truyện kể bằng văn xuôi, có kết cấu ngắn gọn (hạn chế về số lư ợng câu từ và nhân vật), phản ánh cuộc đấu tranh xây dựng và bảo vệ chủ quyền của dân tộc. Hai phương thức biểu đạt này có những nguyên tắc riêng khi thể hiện hình tư ợng ngư ời anh hùng. Tính đài hơi và quy mô của sử thi tạo đi ều kiện cho việc xây dựng hình tư ợng ngư ời anh hừng đư ợc toàn diện, cụ thể, ngoại hình, tài năng, tâm lý tính cách cửa nhân vật đư ợc khắc họa rõ nét.
Trong khi đó do kết cấu ngắn gọn, truyền thuyết chỉ khái quát hóa những thuộc tính cơ bản của nhân vật anh hùng (như lòng yêu nư ớc chẳng hạn) nhằm xây dựng hình tư ợng ngư ời anh hùng biểu trưng cho toàn dân tộc. Ví dụ Thánh Gióng là một biểu tư ợng đẹp đ ẽ về lòng yêu nư ớc của dân tộc la trong buổi đầu dựng nư ớc và giữ nư ớc.
Trang 25
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
Tuy nhiên, kết cấu cốt truyện không cho phép truyền thuyết miêu tả tâm lý, tính cách của nhân vật. Nhưng bù lại ngư ời anh hùng đư ợc tập trung miêu lả ở hành động, chiến công và qua đó thể hiện lòng yêu quê hương đất nư ớc, căm thù giặc và ý chí bảo vệ chủ quyền đất nư ớc. Đó cũng chính là nhu cầu biểu đạt lý tư ởng thẩm mỹ của thời đại, của nhân dân.