Ngôn ngữ trần thuật đư ợc sử dụng phổ biến trong truyền thuyết. N ó khác ngôn ngữ đối thoại và diễn xư ớng của sử thi. cốt truyện của truyền thuyết ngắn gọn nên ngôn ngữ kể chuyện mang tính ư ớc l ệ , biểu ưưng:
"giọng nói như sấm vỡ, mắt sáng như sao, thân cao 10 trư ợng"... Truyền thuyết sử dụng những mẩu đ ề quen thuộc, những mô típ phổ biến làm cho ngôn ngữ kể ngắn gọn xúc tích để từ đó ngư ời nghe nhớ rõ cốt truyện. Thánh Gióng, Thạch Tư ớng quân là những ngư ời khổng lồ sinh ra không biết nói cư ời. Lời nối đầu tiên là lời nối xin đi đánh giặc. Khi đánh thắng giặc xong các anh hùng đ ều bay về ư ời hoặc đi xuống biển.
Ngôn ngữ khi kể của sử thi cũng mang tính ư ớc l ệ , tư ợng trưng: "ve giút, ve te đ ã kêu một mùa khác mà chưa thấy ông về" 0 *, "ngươi chỉ đư ợc ăn cơm, uống nư ớc lã, hương nghệ chưa vương cũng mặc" 1 2 3 (Nữ thần mặt ư ời nói với Đàm San), sử thi thư ờng dùng chất liệu của thiên nhiên để tô vẽ ngư ời anh hùng: "Da bóng như lá vang, đẹp như lá tốc, xinh như sông Krôngsu, Krông soa ", "anh đi trên đư ờng thoăn thoắt như con rắn Prao, anh đi trong đám cỏ tranh lạnh như con rắn Praohơmot.." "tai thính như nai chân nhanh hơn sóc " sử thi lấy cái xấu để tô vẽ cho cái đẹp: "Bụng Ca rơ Bú to như cái bồ đựng thóc, răng như quả Knôc..."đ ối lập với vẽ đẹp của Xinh Nhã "da màu đồng, tóc đen như rắn than..."
, l > Xem chú thích ỏ ưang 27
Trang 41
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
Ngôn ngữ kể chuyện đầy kịch tính thông qua lời đối thoại u ơ lũ lông chân bằng đuôi voi, râu cằm dài đ ến ròn. ơ bọn da bị ma lem ăn trụi sạch nách sạch đầu, bay muốn gì, vào đây". Ngôn ngữ kịch còn đư ợc thể hiện trong việc mô tả sự đối lập giữa ngoại hình các nhân vật. Trong sử thi Đàm San, Mtao Mxây đư ợc miêu tả với dáng vẻ thật ghê sợ dữ tợn: "lông chân dày như đắp lên một lớp. Lông mày sắc như đá mài. Con mắt sáng ngời như đ ã uống hết một chum rư ợu, đ ến nổi con trâu lớn cũng không dám đi qua". Nó đối lập hoàn loàn vđi vẻ đẹp trang nhã, uy nghiêm của anh hùng Đàm San:
"đầu đội khăn kép, vai mang túi da [...] danh tiếng vang đ ến tận thần linh, sông núi". Như vậy với ngôn ngữ đầy kịch tính, nội dung tư tư ởng của sử thi đư ợc biểu đạt rỗ ràng, mạch lạc. Những kẻ thù của ngư ời anh hùng càng bị phê phán bao nhiêu, nhân vật anh hùng càng đư ợc ca ngợi và tôn vinh bấy nhiêu.
Ngôn ngữ kể chuyện của sử thi giàu hình ảnh so sánh, khoa trương phóng đại. Hãy xem sử thi Đàm San so sánh: "đoàn ngư ời đông như bầy nai, lố nhố như bầy kiến cánh, đoàn ngư ời chảy như một đám mối, đám kiến đen",
"anh đi ưên đư ờng cái thoăn thoắt như rắn Prao huê. Anh đi trong đám cỏ ưanh nhanh như con rắn Prao hmát..". Sử thi Êđê đ ã miêu tả thật độc đáo vẻ đẹp của cô gái Tây Nguyên: "thân mình uyển chuyển như cành cây Blô sai quả, mềm dẻo như những cành trên ngọn cây. Nàng đi như chim phụng bay, như chim diều lư ợn trên không, như nư ớc chảy dư ới suối". Chính biện pháp khoa trương phóng đại, so sánh giàu hình ảnh ưong ngôn ngữ đ ã tạo nên phong cách lăng mạn, hào hùng đầy sức hấp dẫn của sử thi Tây Nguyên.
Chưa chành vợ thành chỏng
Trang 42
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
Đ ặt biệt sử thi Tây Nguyên hay dùng phép lặp để kể truyện: "con lớn đúng 7 tháng, gia đình Gia rơ cốt làm l ể thổi tai cho Xinh Nhã, ăn 7 con trâu, 7 con bò, 7 con lợn, 7 con gà...". Đi ều đó phản ánh sinh động, tinh tế nhịp độ lao động và sinh hoạt của buôn làng Tây Nguyên.
Một đặc điểm đáng chú ý là ngôn ngữ của sử thi rất giàu nhạc điệu, vần điệu. Đ ặc trưng đó một mặt tạo ra âm hư ởng hài hòa, nhịp nhàng và uyển chuyển cho sử thi mặt khác đ ã làm cho sử thi tuy dài nhưng dễ nhớ, dễ ihuộc. Hãy nghe một đoạn miêu tả tiếng chiêng trong sử thi Đàm San:
"Tông ching mung ênai Ching dai pră !
Tông bi ă hră căr nu nao Tông tơ gù suôr mbông Tông tơ dỉông suôn êda"
(Dịch nghĩa: Đánh tiếng chiêng kêu nhất, tiếng chiêng ấm nhất. Đánh dần dần tiếng nó lan khắp xứ. Đánh bên dư ới nó luồn qua sàn. Đánh bên trên nó vọng lên trời) 0 '
Trang 43
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf