1. Tim hiểu cốt truyện sử thi và truyền thuyết
1.1. Cốt truyện sử thi
Cốt truyện đóng vai trò chủ đạo trong thể loại tự sự dân gian. Theo Trần Đ ình sử quan hệ giữa cốt truyện với nhân vật thời trung cổ hoàn toàn khớp với nhau; mọi yếu tố tác phẩm đư ợc tổ chức sát với sự vận động của cốt truyện và nhân vật tới mức không có gì thừa, tất cả đ ều nằm trọn trong mối quan hệ nhân quả. Ngay cả những lời nói của nhân vật dư ờng như chỉ nhằm thúc đẩy các khâu cốt ưuy ện(thắt nút, đỉnh điểm...)phát triển.
Cốt truyện của sử thi xoay quanh cuộc đời, sự nghiệp, hoạt động, cùng các sự kiện lớn ảnh hư ởng đ ến ngư ời anh hừng cộng đồng - nhân vật trung tâm của sử thi. cốt truyện sử thi thư ờng đư ợc chia làm 3 phần: phần mỏ đầu, phần diễn biến và phần kết thúc. Cách kết cấu như thế làm cho sử thi dù có dung lư ợng dài nhưng vẫn đảm bảo nhu cầu dễ nhớ, dễ lưu truyền của văn học dân gian. Chất liệu tạo nên cốt truyện là các sự kiện, đó là những việc có tác động trực tiếp đ ến số phận và tính cách của nhân vật. Ngư ợc lại toàn bộ những hoạt động, tính cách của nhân vật đặc biệt là nhân vật chính và các nhân vật đôi lập với nó là cơ sở để xây dựng các sự kiện sử thi. Các sự kiện đó bao giờ cũng đầy ắp tình huống và xung đột kịch. Nhân vật anh hùng với hành động của mình đ ã giải quyết những xung đột đó. Đúng như Đ ỗ Hồng Kỳ
f T r u ờ - u ] ủot Hiu; S ư P h u m
ị rì* . M Ỏ - C H I - M I N M
Trang 19
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
nhận xét "trong các cốt truyện sử thi mỗi sự kiện, mỗi chuỗi hành động đư ợc thể hiện khá hoàn chỉnh ương một phần nào đó của tác phẩm. Theo thời gian , nhân vật đư ợc đặt vào những hoàn cảnh, những mâu thuẫn ngày càng cao và sau đó các hành động tương ứng của nhân vật, các biến cố diễn ra dần dần kết thúc cốt truyện M ( 1 ) .
Có thể rút ra các sự kiện lớn của cốt truyện sử thi như sau:
- Sự kiện nhân vật đư ợc phôi thai và chào đời.
- Nhân vật khác ganh ghét đố k ỵ cư ớp phá dân làng của nhân vật anh hùng
- Anh hùng đoạt lại vợ, em gái, ngư ời yêu.
- Anh hùng chống đối các luật tục cổ truyền; các sự kiện đầu gắn liền với phần mở đầu cốt truyện một cách phổ biến. Qua đó, hoàn cảnh gia đ ình, nguồn gốc xuất thân của nhân vật đư ợc bộc lộ. Trong Đàm San biểu hiện ấy thể hiện quà lời trao đổi giữa Hơ Nhí và Hơ Bhí về tục nối dây (Hơ Nhí và Hơ Bhí phải cư ới Đàm San về làm chồng theo nguyện vọng của ông nội). Trong Xinh Nhã đó là lời kể về cuộc sống gia đ ình của vợ chồng Gia rơ kết và Hơ Bia Đá - cha mẹ Xinh Nhã và nguyên nhân, tình huống dẫn đ ến xung đột, mâu thuẫn khốc liệt giữa cha mẹ Xinh Nhã với Gia rơ Bú. Trong "Anh hùng Dông Tư"(S ử thi Bana) là cảnh Dông Tư ngủ bảy năm trong nhà Rông không biết dậy ăn cơm, vui chơi, chạy nhảy .v.v... Mở đầu" Đam Di đi săn"là việc tả
"năm anh em Đàm Di đ ều xinh trai đẹp gái[...]mẹ đẻ ra anh em Đàm D i , như ngư ời xưa truyền lại khi sức ở chân bà còn nhiều, sức ở tay bà còn dư thì đúng
Đ ỗ Hồng Kỳ: Sử thi thần thoại M^nông, NXB KHXH, H, 1996 ưang 142
Trang 20
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
là một ngư ời xương sắt, gân đồng, gan to, mật lớn."
Phần diễn biến của cốt tmyện thư ờng nêu lên hàng loạt các sự kiện, tình huống sử thi và đó cũng là thời điểm ngư ời anh hùng đư ợc đẩy vào cốt truyện để giải quyết xung đột. Tình huống chính của sử thi "Anh hùng Dông Tư" là sự kiện nàng Hơ Bia Phu - ngư ời yêu của Dông Tư bị cứ ơp bắt và chàng lên đư ờng đi cứu ngư ời yêu. Diễn biến của sử thi Đàm San lại đư ợc xâu chuỗi từ hàng loạt các sự kiện: từ việc Đàm San đi chặt cây thần, tấn công các tù trư ởng Mtao Mxây, Mtao Grư để cứu Hơ Nhí đ ến việc chàng đi bắt nữ thần mặt trời về làm vợ. Tuy nhiên không phải lúc nào tình huống sử thi cũng đư ợc hành động của các nhân vật giải quyết một cách liên tục, đôi khi nó phải trãi qua nhiều giai đoạn, nhiều bư ớc chuẩn bị. Chẳng hạn để trả thù cho cha mẹ, em gái, anh em Đàm Di phải từng bư ớc gầy dựng buôn làng, tập trung lực lư ợng, vũ khí rồi sau đó mới đi đánh Carơ Bú.
Kết thức sử thi thư ờng cố hậu, phần thắng luôn thuộc về nhân vật chính diện. Đ ố là kiểu kết cấu phù hợp với loài hình tự sự dân gian nối chung, phù hợp với ư ớc mơ, tình cảm, lý tư ởng của cộng đồng, xã hội. Tác phẩm nào cũng kết thúc tưng bừng trong tiệc cư ới say sưa, chiêng trống rộn ràng... Trong các tác phẩm "Dăm Di đi săn" và "Đàm San" cảnh vui mừng chiến thắng đư ợc miêu tả "tin anh em Đàm Di giết đư ợc tan, đánh đư ợc vờ bọn ác Carơ
Bú làm mọi ngư ời buôn iàng gần xa không ngớt lời ngợi khen, ca tụng";" ơ các em trong làng, ơ các cháu ương nhà... chúng ta hãy làm lễ cáo thần, cáo tổ liên... cầu cho chúng ta luôn luôn khoẻ mạnh, năm tháng yên vui, đất đai mãi mãi xanh tươi [...] Hãy đem rư ợu ra không ngớt, hây giết trâu bò, dê lợn không ngừng! Hãy đánh lên những chiêng có tiếng ngân vang, đánh nhè nhẹ cũng vang vọng khắp núi non!..." (Đàm San)
Trang 21
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
cốt truyệt của sử thi thư ờng kéo dài nhiều sự kiện, dung lư ợng câu chữ vô cùng phong phú, thế giới nhân vật đa dạng, phức tạp... Đi ều đó làm nên lính hoành tráng, kỳ vỹ cho sử thi Tây Nguyên. Kết cấu dài hơi như vậy tạo đi ều kiện cho sử thi có thể miêu tả chi tiết, tỉ mỉ và sâu sắc đặc điểm ngoại hình, tính cách, tâm lý, hành động của ngư ời anh hùng nhân vật trung tâm sử thi. Xoay quanh đời sống cộng đồng và hoạt động, chiến công của ngư ời anh hùng Tây Nguyên, sử thi Bana, Êđê đã khiến cho ngư ời nghe quyến luyến và yêu mến loại nhân vật này. Tuy nhiên để làm nên sức cuốn hút đó, ngoài việc miêu tả đầy ắp các sự kiện, tình huống, xung đột kịch; tác phẩm sử thi dân gian dài hơi còn phải có một phương thức diễn xư ớng hấp dẫn và phù hợp. Nghệ nhân Bana, Êđê đống vai trò quan trọng trong nghệ thuật lưu truyền và diễn xư ớng các khan (sử thi Êđê) các Hmon (sử thi Bana). Họ thư ờng là những ngư ời già cả, cố trí nhớ tất, giọng ngâm khoe, cố khả năng truyền tải lôi cuốn cả một thiên anh hùng ca dài hơi. Thời gian diễn xư ớng kéo dài từ đêm này qua đêm khác vào các ngày lễ hội (Đâm ưâu, bỏ mã), ngày nông nhàn, ỏ ưên nhà rông trong một không gian ấm áp, thiêng liêng tràn ngập lòng tin vào câu chuyện kể: "hễ ương ngôi nhà cố ngư ời kể khan.
Khi mặt trời lặn, ngư ời nghe chăm chú, bất động như thế nào thì lúc mặt ư ời mọc họ vẫn y nguyên như vậy". Cái tài của ngư ời diễn xư ớng không nằm ở chỗ thuật lại hoặc kể lại câu truyện một cách nhuần nhuyễn thuộc lòng mà thể hiện ở việc ngư ời kể như hoá thân vào nhân vật, nhập thân vào thế giới sử thi và đồng tham gia sáng tạo với tác giả dân gian. Chính vì thế hành động kịch, ngồn ngữ đối thoại và tâm lý tính cách của nhân vật đư ợc nghệ nhân diễn xư ớng một cách chân thật và có hồn. "Ngư ời kể khan ngồi ngay một chỗ, theo từng đoạn mà đổi nét mặt lúc buồn, lúc vui... Đo ạn đánh nhau, nét
Trang 22
gfsdsd sd sdsd dsd sd454 4545 4545xfdf def dtrrtrrtrt 454 454 545gd luan van do an khoa luan tot nghiep fdfd 454 dhfg fgfgf
mặt đổi thành dữ đội, giọng đanh thép, Những cho bi thảm, nhớ nhung, chết chóc thì hạ giọng sụt sùi, làm cho ngư ời nghe cũng sụt sùi theo" 0 *.