L TÍNH TẤT YẾU KHÁCH QUAN CỦA CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA
4. Quan niệm về công nghiệp hóa, hiện đại hóa
Trong lịch sử, một số nước đã tiến hành công nghiệp
hóa bắt đầu từ cuối thế kỷ XVIII, mở đầu là nước Anh bằng
cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất. Thực chất của công nghiệp hóa trong thời đó là chuyển nền kinh tế nông nghiệp sử dụng lao động thủ công sang nền kinh tế công nghiệp sử dụng kỹ thuật máy móc. Từ giữa thế kỷ XX trên thế giới diễn ra cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, làm cho lực lượng sản xuất có bước phát triển mới về chắt,
thúc đây quá trình cấu trúc lại nền kinh tế thế giới, làm thay
đổi sâu sắc mọi mặt đời sống xã hội. “Thế kỷ XXI sẽ tiếp tục có nhiều biến đổi. Khoa học và công nghệ sẽ có bước
tiến nhảy vọt. Kinh tế tri thức có vai trò ngày càng nỗi bật
trong quá trình phát triển lực lượng sản xuất. Toàn cầu hóa
kinh tế là một xu thế khách quan, lôi cuốn ngày càng nhiều
nước tham gia...” Trong bối cảnh những nước đi sau phải
găn công nghiệp hóa với hiện đại hóa, nghĩa là tranh thủ ứng dụng những thành tựu của cách mạng khoa học và công nghệ, nâng cao hàm lượng tri thức của các yếu tố sản xuất,
từng bước phát triển kinh tế tri thức ngay trong quá trình
công nghiệp hóa.
Vì vậy, nước đang phát triển nào có đủ nội lực để thực hiện lồng ghép hệ thống công nghệ cũ với hệ thống công nghệ mới; lồng ghép hai nhiệm vụ: chuyển từ kinh tế nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp, đồng thời từng bước phát
triển kinh tế tri thức, tức là vừa có những bước tuần tự, vừa có những bước nhảy vọt, thì có thé tranh thủ thời cơ, vượt qua thách thức để thực hiện công nghiệp hóa “rút ngắn”.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã nhân
mạnh: “Con đường công nghiệp hóa, hiện dai hóa của nước ta cần và có thể rút ngắn thời gian, vừa có những bước tuần tự, vừa có bước nhảy vọt. Phát huy những lợi thế của đất nước, tận dụng mọi khả năng để đạt trình độ công nghệ tiên tiến, đặc biệt là công nghệ thông tin và công nghệ sinh học, tranh thủ ứng dụng ngày càng nhiều hơn, ở mức cao hơn và phổ biến hơn những thành tựu mới về khoa học và công nghệ, từng bước phát triển kinh tế tri thức. Phát huy nguồn
lực trí tuệ và sức mạnh tinh thần của người Việt Nam; coi ' Dang Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lẫn
thứ LX, Nxb.Chính trị quốc gỉa, H.2001, tr.64.
phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ là
nền tảng và động lực của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện
đại hóa”".
Quan niệm về công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay
có những điểm khác so với quan niệm về công nghiệp hóa
trước khi đỗi mới.
Thứ nhất, công nghiệp hóa gắn với hiện đại hóa. Nước
ta tiến hành công nghiệp hóa trong điều kiện thế giới đang
diễn ra cuộc cách mạng khoa học và công nghệ và một số nước đã bắt đầu phát triển nền kinh tế tri thức, bởi vậy không chỉ chuyển lao động thủ công thành lao động cơ khí hóa mà còn phải tranh thủ ứng dụng rộng rãi những thành
tựu khoa học và công nghệ tiên tiễn của thời đại.
Thứ hai, công nghiệp hóa trước đây được tiến hành theo cơ chế kế hoạch hóa, tập trung quan liêu, bao cấp, với các chỉ tiêu pháp lệnh. Ngày nay, công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Kế hoạch chủ yếu mang tính định hướng: thị trường phản ánh nhu cầu có khả năng thanh toán của xã hội, sẽ quyết định việc phân bố các nguồn lực cho sản xuất, hình thành cơ cau
kinh tế mới, lấy hiệu quả kinh tế - xã hội làm thước do.
Thứ ba, công nghiệp hóa trước đây được coi là việc riêng của Nhà nước; ngày nay công nghiệp hóa, hiện đại hóa ' Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biếu toàn quốc lần
thee IX, Nxb.Chinh tri quéc gia, H.2001, tr.91,
là sự nghiệp của toàn dân, của mọi thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Phải tuyên truyền, phát động, tổ chức để toàn dân, mọi thành phần kinh tế tham
gia tích cực vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Nhưng muốn công nghiệp hóa, hiện đại hóa tiến nhanh,
phát triển đúng hướng phải tăng cường sức mạnh kinh tế
nhà nước, làm cho kinh tế nhà nước thật sự giữ vai trò chủ đạo thể hiện ở tiềm lực kinh tế, năng suất lao động, hiệu
quả sản xuất - kinh doanh, có khả năng hướng dẫn, chi phối nền kinh tế quốc dân.
Thứ tư, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa phải lấy việc phát huy nguồn lực con người làm yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh và bền vững. Trong mọi chủ
trương, chính sách phải nhằm giải phóng mọi tiềm năng của con người, thường xuyên quan tâm, bồi dưỡng trí lực, thể lực, sử đụng nhân tài. Nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân, phát triển văn hóa giáo dục, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, động viên toàn dân cần, kiệm để công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Thứ năm, trước đây trên thực tế đã xây dựng một nền kinh tế khép kín, hướng vào ưu tiên phát triển công nghiệp nặng. Ngày nay, xây dựng một nền kinh tế mớ cả trong nước và với bên ngoài, đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ đối ngoại và kinh tế đối ngoại trên cơ sở giữ vững độc
lập chủ quyền; kết hợp kinh tế với quốc phòng an ninh, xây
dựng nền kinh tế mở hướng mạnh vào xuất khẩu, thay thế nhập khẩu bằng sản phẩm trong nước sản xuất có hiệu quả.
Thứ sáu, phải lấy hiệu quả kinh tế - xã hội làm tiêu
chuẩn cơ bản để xác định phương án phát triển, lựa chọn dự án đầu tư và công nghệ. Đầu tư chiều sâu để khai thác tối
đa năng lực sản xuất hiện có. Lựa chọn dự án đầu tư với những quy mô thích hợp với từng ngành, từng lĩnh vực, từng địa phương, ưu tiên những dự án quy mô nhỏ và vừa,
đòi hỏi ít vốn, tạo nhiều việc làm, thu hồi vốn nhanh.