QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
1. Bản chất, chức năng, vị trí, vai trò của tài chính trong thời
a. Bản chất của tài chính
Tài chính là một phạm trù kinh tế phản ánh các quan hệ
phân phối tổng sản phẩm xã hội dưới hình thái giá trị, thông qua đó hình thành, sử dụng các quỹ tiền tệ tập trung và không tập trung để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của từng chu thé trong nền kinh tế.
Bán chất của tài chính được thể hiện thông qua các
quan hệ phân phối chủ yếu sau đây:
- Quan hệ phân phối đưới hình thái giá trị giữa nhà nước với doanh nghiệp, được thực hiện thông qua thuế, riêng đối với doanh nghiệp nhà nước, ngoài thông qua thuế còn thông qua phân phối quỹ tích lũy, vên đầu tư.
- Quan hệ phân phối đưới hình thái giá trị giữa nhà
nước với các tô chức chính trị - xã hội.
- Quan hệ phân phối đưới hình thái giá trị trong nội bộ
các tô chức chính trị - xã hội.
- Quan hệ phân phối đưới hình thái giá trị giữa nhà nước với dân chủ, người sản xuất kinh doanh cá thẻ...
Như vậy, tài chính là quan hệ phân phối dưới hình thái
giá trị, phân phối bằng hiện vật không phải là quan hệ tài chính. Tài chính cũng không phải là tiền. Tiền là vật ngang
giá chung trong trao đổi hàng hóa với các chức năng của nó
như biểu hiện và đo lường giá trị hàng hóa, chức năng
phương tiện lưu thông, phương tiện thanh toán, phương tiện cất trữ... Tài chính là sự vận động độc lập tương đối của đồng tiền với hai chức năng thanh toán và tích lũy trong
lĩnh vực phân phối. Ở đây, tiền chỉ là phương tiện để thực
hiện quan hệ phân phối tổng sản phẩm xã hội đưới hình thức giá trị. Quan hệ tài chính cũng không khác với quan hệ
hàng hóa - tiền tệ. Quan hệ tài chính là sự chuyển dịch giá
trị từ chủ thể này sang chủ thể khác và dịch chuyến giá
không phải hoàn lại. Còn quan hệ hàng hóa - tiền tệ chỉ là
sự chuyên hóa hình thái tồn tại của giá trị, từ hình thái này
sang hình thái khác: hàng - tiền - hàng.
Từ phạm trù tài chính đã kéo theo một số khái niệm liên quan như nguồn tài chính, ngân sách, tín dụng, thị
trường tài chính, các tổ chức tài chính,...
Bản chất của tài chính là do bản chất của Nhà nước và
bản chất của các chủ thê kinh tế trong nền kinh tế quyết định.
Trong nền kinh tế thị trường, mỗi chủ thể kinh tế là một chủ thể tài chính. Ở các quốc gia có nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường phổ biến đều có các nhóm chủ thể
sau đây:
- Nhà nước bao gồm các cấp, ngành.
- Các doanh nghiệp trong các ngành thuộc các thành
phần kinh tế.
- Dân cư bao gồm các hộ gia đình và cá nhân người lao động sống độc lập.
- Các tô chức chính trị - xã hội như Đảng, các đoàn thể
quần chúng, các hội nghề, các tôn giáo.
- Nhưng ở mỗi quốc gia có chế độ kinh tế, chính trị xã hội khác nhau thì bản chất của các chủ thể trong các nhóm
trên đây cũng khác nhau, điều đó quy định mặt chất của các
mối quan hệ phân phối hình thành thu nhập và phân phối sử
dụng thu nhập để tái sản xuất các mặt hoạt động của từng chủ thể và qua đó tái sản xuất xã hội, tái sản xuất ra các quan hệ sản xuất khác nhau, tái sản xuất ra chế độ chính trị - xã hội khác nhau. Điều đó quy định bản chất tài chính ở mỗi quốc gia. Sự tác động qua lại của nguồn tài chính giữa các chủ thể là biểu hiện của việc bảo tồn mặt chất của các mối quan hệ phân phối. Sự thay đổi về lượng (nguồn tài chính) đến một giới hạn nào đó sẽ dẫn tới sự thay đổi về chất của các mối quan hệ phân phối giữa các chủ thể, làm thay đôi bản chất của tài chính.
Ở nước ta, từ cơ chế cũ chuyên sang cơ chế mới bản
chất của tài chính ở nước ta có những đặc điểm sau đây:
Một là, nền kinh tế có nhiều chủ thể với bản chất khác
nhau, đầu tư những nguồn tài chính khác nhau vào quá trình tái sản xuất xã hội ở nước ta nhằm thực hiện các lợi ích - khác nhau.
Hai là, trong các chủ thé tài chính, nhà nước là chủ thế nắm nguồn tài chính to lớn nhất và thông qua chính sách
thu, chỉ tài chính nhà nước để thực hiện định hướng xã hội
chủ nghĩa sự phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta.
Ba là, các chủ thể khác trong nền kinh tế đều phụ thuộc vào nguồn tài chính nhà nước ở những mức độ khác nhau.
Đây là cơ sở kinh tế để nhà nước kiểm soát hoạt động tài chính của các chủ thể trong nền kinh tế.
Trong nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần và chủ
động hội nhập kinh tế quốc tế, tất yếu xuất hiện nhiều chủ
thể tài chính có bản chất khác nhau. Song, với nguồn tài chính to lớn trong tay nhà nước cùng với chính sách tài chính quốc gia, mọi nguồn tài chính từ trong nước và ngoài nước sẽ được thu hút để phát triển nền kinh tế thị trường.
định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm vào mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Đó là
bản chất chủ yếu của tài chính trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội thông qua phát triển nền kinh tế thị trường ở
nước ta. :
b, Chức năng của tài chính
Tài chính có hai chức năng là phân phối và giám đốc.
- Chức năng phân phối
Chức năng phân phối là chức năng trọng yếu của tải chính.
Đối tượng phân phối của tài chính là các đại lượng giá trị tiền tệ để hình thành thu nhập bằng tiền cho các chủ thể
trong nền kinh tế và phân phối thu nhập đó để tái sản xuất
các mặt hoạt động của từng chủ thể.
Hình thức phân phối của tài chính được thực hiện thông
qua hai hình thức là phân phối lần đầu và phân phối lại.
Phân phối lần đầu là phân phối kết quả sản xuất, kinh doanh ở các đơn vị kinh tế để bù đắp lại giá trị các tư liệu sản xuất đã tiêu dùng và hình thành thu nhập ban đầu cho
các chủ thể đã tham dự vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Nội dung của phân phối lần đầu được tiến hành như sau:
Thu nhập từ bán hàng hóa hoặc dịch vụ được thanh toán bằng tiền được phân phối để hình thành các quỹ.
+ Quỹ bù đắp giá trị tư liệu sản xuất đã tiêu dùng “C”.
+ Quỹ tiền lương cho những người lao động “V”.
+ Làm nghĩa vụ với nhà nước dưới hình thức thuế gián
thu (thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất - nhập khẩu...)
+ Phần còn lại là lợi nhuận được phân phối:
e Nộp thuế thu nhập doanh nghiệp.
e Trả lãi vay.
e Phân phối cho những người góp vốn và cho những người lao động.
Phân phối lại là tiếp tục phân phối thu nhập được hình
thành trong phân phối lần đầu để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của từng chủ thể, qua đó mà thực hiện tái sản xuất
cá biệt và tái sản xuất xã hội.
Phân phối lại của tài chính bao hàm cả phân phối giá. trị bằng tiền của các tài sản trong nền kinh tế.
Phân phối lại là một quá trình rất phức tạp, một mặt nó trải qua nhiều khâu, nhiều tầng nắc trung gian và thường phát sinh mâu thuẫn giữa hình thành thu nhập và phân phối
sử dụng thu nhập giữa các chủ thé. Mat khdc, quá trình
phân phối lại diễn ra một cách triền miên trong nền kinh tế,
đường như không có điểm dừng.
- Chức năng giám đốc
Chức năng giám đốc của tài chính là sử dụng tiền và
thông qua sự vận động của tiền trong quá trình phân phối để
kiểm tra, giám sát và đánh giá các hoạt động kinh tế.
Mục đích của giám đốc tài chính là để làm cho phân
phối đúng đắn - phân phối tuân thủ các tất yếu kinh tế nhằm
nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn tài chính.
Trong nền kinh tế thị trường, mỗi chủ thể kinh tế là một
chủ thể giám đốc tài chính. Từng chủ thể phải tiến hành giám sát, kiểm tra quá trình phân phối hình thành thu nhập của mình, kiểm tra việc phân phối thu nhập cho các nhu cầu chi tiêu và kiểm tra giám sát việc sử dụng các khoán chỉ
tiêu để đảm bảo hiệu quả.
Giám đốc của tài chính được thực hiện dưới hai hình
thức là giám đốc trực tiếp và giám đốc thông qua các tô chức chuyên môn.
Hình thức trực tiếp là thông qua việc quan sát để phân tích và đưa ra quyết định về điều chỉnh các quan hệ phân
phối hoặc điều chỉnh trong quản lý sử dụng thu nhập để
đem lại hiệu quả cao. Hình thức này chỉ áp dụng trong
phạm vi hẹp, các quan hệ phân phối đơn giản và các nguồn
tài chính nhỏ bé. Các hộ gia đình, các cá nhân thường sử dụng hình thức này.
Hình thức giám đốc thông qua các tổ chức chuyên môn như: bộ máy hạch toán, trong đó quan trọng nhất là hạch toán kế toán, tổ chức kiểm toán, tổ chức thanh tra, kiểm tra tài chính. Dựa trên các tài liệu, các báo cáo kế toán đã được đơn vị kiểm toán xác nhận đảm bảo tính hợp pháp và trung
thực, chủ thể tài chính tiến hành phân tích hoạt động kinh tế tài chính, qua đó điều chỉnh phân phối các nguồn tài chính và tìm các biện pháp đảm bảo sử dụng các nguồn tài chính, tiết kiệm đem lại hiệu quả cao hơn.
Phân phối và giám đốc là những chức năng khách quan
của tài chính mà mỗi chủ thể tài chính phải thực hiện.
Trong thực tế việc thực hiện hai chức năng này của các chủ
thể trong nền kinh tế nước ta thời gian qua còn nhiều mặt
hạn chế do những nguyên nhân chủ yếu sau đây:
Thứ nhất, ở nước ta từ nền kinh tế mang nặng tính chất hiện vật, quan hệ phân phối hiện vật là chủ yếu, chuyển
sang nên kinh tế thị trường quan hệ phân phối dưới hình
thái giá trị tiền tệ là chủ yếu. Cho nên việc thực hiện các
chức năng của tài chính ở tất cả các chủ thể đều là mới mẻ,
khó tránh khỏi những bỡ ngỡ, bị động trong phân phối và
chưa hiểu hết sự cần thiết của giám đốc tài chính.
Thứ hai, hệ thống luật pháp về kinh tế - tài chính chưa
đồng bộ, các tất yếu kinh tế - xã hội, tất yếu chính trị - xã hội chưa được thể hiện đầy đủ trong các văn bản pháp luật về tài
chính. Do đó việc thực hiện chức năng phân phối và giám đốc
của từng chủ thể chưa có chuẩn mực rõ ràng và đầy đủ.
Thứ: ba, trình độ dân trí chưa cao, khả năng nắm bắt các tất yếu kinh tế - kỹ thuật, tất yếu kinh tế - chính trị - xã hội còn hạn chế nên việc thực hiện phân phối khó tránh khỏi
những sai lầm.
Thứ tư, về phía chủ quan do động cơ lợi ích cá nhân, cục bộ chi phối nên việc thực hiện chức năng phân phối ở
một số chủ thê đã làm thiệt hại lợi ích của các chủ thể khác,
từ đó không cần và không muốn thực hiện chức năng giám
đốc tài chính.
Mặc dù thực hiện chức năng phân phối và chức năng
giám đốc của tài chính ở nước ta còn nhiều hạn chế, song thông qua việc thực hiện chức năng phân phối đã có nhiều cố găng trong việc huy động các nguồn tài chính cho đầu tư phát triển. Thời kỳ 1991-1995 mới huy động khoảng 18 tỷ USD (theo giá 1995) thì đến thời kỳ 1996-2000 huy động khoảng 440 nghìn tỷ đồng, tương đương gần 40 tỷ USD (theo giá 1995). Nhờ đó, năng lực của hầu hết các ngành sản xuất, dịch vụ và kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội được nâng lên rõ rệt. Việc phân phối nguồn tài chính nhà nước đã thé hiện được vai trò chủ đạo trong việc lôi cuốn nguồn tài chính của các chủ thể khác hướng vào đầu tư phát triển các
ngành kinh tế quốc dân, điều chỉnh cơ cấu kinh tế theo
hướng tiến bộ.
Do sự chuyển dịch cơ cấu đầu tư vào các ngành, nên cơ cầu ngành đã chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Năm 2000 so với năm 1995 tỷ trọng nông,
lâm, ngư nghiệp/GDP đã giảm từ 27,2% xuống 24,3%;
công nghiệp vả xây dựng từ 28,7% lên 36,6%; dịch vụ từ 44.4% giảm xuống 39,1% (do tác động mạnh của cuộc
khủng hoảng tải chính tiền tệ khu vực châu Á năm 1997).
Với tốc độ tăng nguồn tải chính cho đầu tư phát triển
bình quân hàng năm là 8,6% đã đảm bảo cho nền kinh tế 5
năm qua đạt được tốc độ tăng trưởng khá, bình quân hàng năm là 7%. Quan hệ tích lũy và tiêu dùng đã được cải thiện theo hướng tăng tích lũy cho đầu tư phát triển, đồng thời
đời sống vật chất và tỉnh thần của nhân dân được tiếp tục
nâng lên. Tổng quỹ tích lũy tăng bình quân hàng năm trên
9,5%; tổng quỹ tiêu dùng tăng bình quân hàng năm trên 5%, tiêu dùng bình quân đầu người tăng hàng năm gần
3,59).
c. Vi tri, vai trỏ của tài chính trong thời kỷ quá độ lên chủ nghia xã hội ở nước ta
Trong nền kinh tế theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung,
các quan hệ phân phối chủ yếu là phân phối hiện vật. Phân
phối dưới hình thức giá trị tiền tệ chỉ là hình thức, là cái bóng của các quan hệ phân phối hiện vật và chạy theo các quan hệ hiện vật, do đó tài chính không có vai trò quyết
định quá trình phát triển kinh tế - xã hội.
Chuyến nền kinh tế mang nặng tính chất hiện vật sang
nền kinh tế hàng hóa, vị trí, vai trò của tài chính ở nước ta đã có sự thay đổi căn bản, được thể hiện ở những điểm chủ
yếu sau đây:
Một là, tài chính là một khâu của chu trình sản xuất trong nền kinh tế thị trường. Nếu tài chính phân phối đúng thì quá trình tái sản xuất được tiến hành thuận lợi, nhanh
chóng và đạt hiệu quả cao. Nếu tài chính phân phối sai lầằm
thì quá trình tái sản xuất sẽ bị rối loạn.
Ị Xem Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lan thiz IX, Nxb.Chinh tri quéc gia, H.2001, tr.230-231.
Chúng ta biết rằng, chu trình của tái sản xuất trong nên kinh tế tự cung tự cấp là: sản xuất - phân phối - tiêu dùng.
Sản phẩm sản xuất ra được phân phối một bộ phận cho sản
xuất là các tư liệu sản xuất; bộ phận còn lại là phân phối cho tiêu dùng. Quan hệ phân phối trong nền kinh tế tự cung
tự cấp là phân phi hiện vật, do đó chưa xuất hiện tài chính.
Trong nền kinh tế mang nặng tính chất hiện vật, sản phẩm làm ra được phân phối cho sản xuất và cho tiêu dùng.
Bộ phận dư thừa của từng cơ sở sản xuất và bộ phận dư thừa trong tiêu dùng của từng cá nhân được đem trao đối.
Vì thế, chu trình của tái sản xuất là: sản xuất - phân phối -
trao đổi - tiêu dùng. Ở mắt khâu phân phối là phân phối
hiện vật cho nên tài chính không có vị trí, vai trò gì trong
chu trình tái sản xuất.
Trong nền kinh tế hàng hóa - kinh tế thị trường, sản phẩm sản xuất ra là để bán, để trao đổi. Vì thế, chu trình của tái sản xuất là: sản xuất - trao đổi - phân phối - tiêu dùng.
Phân phối trong chu trình tái sản xuất này là phân phối
giá trị tiền tệ. Quan hệ phân phối dưới hình thái giá trị tiền tệ là tài chính. Như vậy, tài chính là một mắt khâu của quá trình
tái sản xuất trong nền kinh tế thị trường. Tài chính phụ thuộc vào sản xuất và trao đổi. Song, đến lượt nó sự phân phối của
tài chính lại quyết định sản xuất, tiêu dùng và trao đối.
Hai là, tài chính là một mặt cơ bản của các quan hệ sản
xuất. Nếu phân phối của tài chính đúng thì sẽ bảo tồn và
phát triển quan hệ sở hữu, quan hệ phân công và hiệp tác
lao động xã hội. Nếu tài chính phân phối sai lầm thì sẽ làm
xói mòn và phá vỡ quan hệ sở hữu, quan hệ phân công và hiệp tác lao động xã hội.
Trong nền kinh tế thị trường, quan hệ phân phối chủ yếu là phân phối giá trị tiền tệ. Do đó, tài chính là mặt cơ
bản thứ ba của hệ thống các quan hệ sản xuất. Phân phối của tài chính phụ thuộc vào quan hệ sở hữu, quan hệ phân công và hiệp tác lao động. Song, đến lượt nó sự phân phối
của tài chính lại có vai trò quyết định đến quan hệ sở hữu,
quan hệ phân công và hiệp tác lao động.
Ba la, trong nền kinh tế thị trường, tài chính được sử
dụng làm một trong những công cụ quan trọng bậc nhất để nhà nước quản lý và điều tiết các quan hệ kinh tế - xã hội.
Ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển, các nhà nước đều sử dụng tài chính để chữa trị căn bệnh kinh niên
của nền kinh tế thị trường là tính chu kỳ của khủng hoảng kinh tế và tình trạng thất nghiệp, phân hóa giàu - nghèo làm tăng mâu thuẫn xã hội.
Ở nước ta, thông qua chính sách để điều chỉnh cơ cầu kinh tế quốc dân, từng bước hình thành cơ cấu kinh tế quốc dân hợp lý, hiện đại; thông qua chính sách thu - chỉ tài
chính nhà nước để bảo tồn và phát triển các tài sản thuộc sở hữu toàn dân, tạo cơ sở kinh tế ngày càng lớn để định
hướng sự phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta; thông