Chương 2 SỰ BIẾN ĐỔI TRONG VĂN HÓA ẨM THỰC CỦA NGƯỜI THÁI HUYỆN QUAN SƠN
2.1. Văn hóa ẩm thực của người Thái huyện Quan Sơn giai đoạn 1990 – 2005
2.1.4. Cách ứng xử trong ăn uống
Cách tổ hức ăn uống
Ăn uống là hoạt động không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt của mỗi người và tùy từng nơi, từng dân tộc có cách tổ chức ăn uống khác nhau được thể hiện trong ngày thường, ngày lễ tết.
Trong các bữa ăn ngày thường họ thường có nhiều thủ tục. “Khi thấy mọi người đã ngồi vào mâm, một người già nhất lên tiếng hỏi:
“Ngồi mâm đủ chưa các con?” “Các con ăn cơm đi”. Chỉ khi người già tuyên bố “ăn đi” thì các mâm mới bắt đầu chia đũa. Tiếp đó một bà cao tuổi nhất gọi vía các con cháu đã chết hoặc đi vắng, không có mặt trong mâm: “Con ơi, cháu ơi, đứa nào đi vắng về ăn cơm với bố mẹ, ông bà, con ơi, cháu ơi!”. Lại đến các bà mẹ trẻ có con đi vắng gọi vía: “Ba ơi…Hai ơi… về ăn cơm với ông bà, bố mẹ con ơi”. Với các bà mẹ trẻ chỉ được nói thầm với lòng mình” [16, tr. 37]. Như đã nói ở phần trước, trong ngày thường ăn uống hàng ngày của đồng bào Thái chia làm ba bữa chính. Trong phạm vi gia đình, người phụ nữ có vai trò quan trọng trong việc tổ chức bữa ăn từ đi chợ, nấu nướng, tìm kiếm rau, lấy nước, giã gạo,… Khi trong nhà có con gái lớn hoặc con dâu thì lại được chuyển giao sang người con. Còn vai trò của người đàn ông đối với việc tổ chức ăn uống của gia đình họ thường là đi săn bắt, chài lưới các loại động vật, thủy sản để cải thiện bữa ăn gia đình. Tuy nhiên, sự phân chia như vậy cũng chỉ là tương đối. Trong hoạt động hàng ngày thì người phụ nữ vẫn phải lên rừng hái rau và tìm kiếm các sản phẩm từ rừng, tham gia vào các công việc sản xuất cấy lúa, chăn nuôi gia súc, gia cầm. Bữa ăn gia đình thường được tổ chức ở trong nhà sàn hoặc trong nhà bếp riêng, thường là nơi cửa sổ thông thoáng. “Những gia đình đông người , bữa ăn thường có 3 đến 4 mâm cơm. Dù mấy mâm cũng nhất thiết phải bày theo một hàng dài, hàng thẳng từ cửa móng đi xuống, ông bà già cao tuổi nhất bao giờ cũng ngồi đầu going mâm cao nhất (phía ủa móng). Tiếp sau cứ thứ tự tuổi tác mà ngồi đến mâm cuối giòng. Con dâu và con gái trẻ ngồi đầu nồi xới cơm, các cháu nhỏ ngồi cạnh bố mẹ” [16, tr. 37]. Khi gia đình có khách thì khách được sếp ngồi
cạnh chủ nhà nhưng cũng không được ngồi ở vị trí phía trên, chính giữa cửa móng, lúc này họ chia thành 2 mâm cơm, phụ nữ và trẻ con trong nhà sẽ ăn ở gian nhà trong, còn ông bà và nam giới sẽ ngồi ở gian ngoài. Nói về kiểu ngồi thì “tất cả nam giới (kể cả già trẻ) phải ngồi xếp bằng tròn, không được mặc quần đùi ngồi ăn cơm. Tất cả nữ giới đều phải ngồi sép mái, kéo váy che kín chân, có thể chỉ để chòi 2 bàn chân. Tuyệt đối không ai được ngồi xổm hoặc ngồi chống gối. Ngồi xổm, ngồi chống gối hay nặc quần đùi là khing người, vô lễ, bất lịch sự, cho nên tuyệt đối kiêng kị.” [16, tr. 37]
Trong các ngày lễ tết là những dịp đặc biệt, họ thường làm các lễ vật đặc biệt để dâng cúng lên tổ tiên như: gà, lợn, bánh trưng, xôi và các món ăn truyền thống. Các công việc này thì mọi người trong gia đình đều phải làm nhưng bận nhất vẫn là người phụ nữ, thường là người mẹ, người vợ.
Trong các đám cưới, đám tang hay lễ hội thì đó là những ngày trọng đại được tổ chức rất to nên có sự tham gia của rất nhiều người như anh em, họ hàng, làng xóm đến chia vui, chia buồn và mang tính chất cộng đồng. vào những dịp này cần chuẩn bị nhiều lương thực, thực phẩm nên gia đình không thể tự lo hết được, vì vậy anh em, họ hàng sẽ giúp đỡ một phần như: gạo, rượu, gà, công vệc nấu nướng, làm cỗ,…
nhất là trong đám ma, người ta thường tổ chức các hội để giúp đỡ gia đình tổ chức đám tang. Trong hội hay trong họ thì sẽ có một người đứng đầu, là hội trưởng và trưởng họ. Trong đám cưới, đám tang thì ông chủ gia đình là người có vai trò quan trọng nhất, quyết định và huy động mọi công việc, tổ chức ăn uống như thế nào và các món ăn được làm ra sao. Ngoài ra, khác với ngày thường, người phụ nữ đảm nhiệm
bữa ăn gia đình thì vào ngày có đám cưới, đám tang thì đàn ông lại là chủ chốt, cách chế iến như thế nào do đàn ông quyết định, phụ nữ chỉ là phụ. Điều này cho thấy rõ ràng quan niệm “trọng nam, khinh nữ”, quyền gia trưởng trong xã hội xưa.
Cách ứng xử trong ăn uống
Cách ứng xử trong ăn uống là nét riêng biệt của mỗi tộc người, thông qua cách ứng xử trong ăn uống mà thấy rõ quan hệ trong ứng xử của tộc người đó.
Trong phạm vi gia đình: bữa cơm thường là lúc gia đình sum họp, quay quần với nhau bên mâm cơm. Nhất là trong các bữa chính thì sẽ có đầy đủ các thành viên trong gia đình, còn các bữa ăn phụ thêm thì người ăn trước người ăn sau. Họ có ý thức chờ nhau ăn, thể hiện tính đồng cam cộng khổ trong một gia đình. Trong bữa cơm, đặc biệt là những khi mất mùa, đói kém thì người già, trẻ em và phụ nữ có thai luôn được ưu tiên.
Trong quan hệ xã hội: người Thái Quan Sơn rất hiếu khách, khi có khách đến nhà chơi dù giàu hay nghèo họ vẫn mời khách ở lại dùng cơm. Cơm mời khách thường nhiều thức ăn hơn ngày thường, trong bữa ăn có đủ cơm, thịt và rau. Khi có khách, người phụ nữ thường lo nấu nướng, còn nam giới sẽ tiếp khách. Đặc biệt, trong bữa cơm mời khách không thể thiếu rượu, chủ nhà thường mời khách uống trước và gắp cho khách những miếng ngon để thể hiện sự hiếu khách của chủ nhà.
Trong phạm vi cộng đồng: trong các dịp ma chay, cưới xin họ thường nhờ họ hàng đến giúp đỡ công việc và chia sẻ niềm vui, nỗi
buồn cùng gia đình. Họ đến giúp các gia đình có việc luôn giúp cả mặt vật chất lẫn tinh thần, được thể hiện bằng cách giúp đỡ làm cỗ và một số vật chất như gạo, rượu, củi,…để giúp đỡ gia chủ và uống rượu mừng hoặc chia buồn cùng gia chủ. Điều này thể hiện tinh thần tương thân tương ái, chia ngọt sẻ bùi của đồng bào nơi đây. Trong đám cưới thì cô dâu, chú rể thường đi mời rượu và mời cơm từng mâm để tỏ lòng cảm ơn. Trong đám tang họ cũng uống một ít rượu để chia buồn với gia đình có tang. Trong các lễ hội thì mọi người cùng nhau góp tiền và lương thực, thực phẩm để tổ chức lễ hội và dâng lên thần linh, tổ tiên.
Ngoài ra, khi đi săn bắn và bẫy thú rừng, người Thái thường tổ chức thành các nhóm để cùng đi săn, sản phẩm sau khi săn sẽ được chia ai có công lớn nhất sẽ được phần nhiều hơn, những người còn lại sẽ được chia đều như nhau. Một phần khác họ để ăn cùng nhau và uống rượu với nhau để ăn mừng. Tất cả những điều đó đều thể hiện tinh thần đoàn kết và biết hợp tác trong cộng đồng của đồng bào Thái Quan Sơn.