Chương 3 GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA ẨM THỰC TRUYỀN THỐNG CỦA HUYỆN QUAN SƠN
3.2. Một số giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa ẩm thực của người Thái huyện Quan Sơn
Trong Nghị quyết Trung Ương V khóa VIII về “Xây dựng và phát triển văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” cũng đã khẳng định quan điểm chỉ đạo cơ bản coi: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội; văn hóa là một mặt trận; xây dựng và phát triển văn hóa là một sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi phải có ý thức cách mạng và sự kiên trì, thận trọng và phát động phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”. Đứng trước tình hình kinh tế - xã hội đang phát triển như hiện nay Đảng và Nhà Nước ta đã nhận thức rõ được vai trò quan trọng của văn hóa. Đặc biệt, kinh tế - xã hội có nhiều biến động nên văn hóa cũng có nhiều biến đổi. Một mặt, sự giao lưu, mở cửa về kinh tế đã tạo điều kiện thuận lợi cho nước ta học hỏi kinh nghiệm, cách thức quản lý, tiếp thu các thành tựu khoa học - kỹ thuật của các nước phát triển,… nhưng mặt khác lại làm mai một về văn hóa, nếu tiếp thu không có chọn lọc và bài trừ những luồng văn hóa xấu thì trong tương lai văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam có thể bị mất đi. Chính vì vậy, cần đưa ra những giải pháp cụ thể để bảo tồn và phát các huy giá trị văn hóa dân tộc và văn hóa ẩm thực cũng là một
trong các giá trị văn hóa cần được bảo tồn, gìn giữ và phát huy vì vậy tác giả đề xuất một số giải pháp như sau:
3.2.1. Hoàn thiện chính sách bảo tồn di sản văn hóa của địa phương
Với khuynh hướng chung của đất nước là “xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” thì các cơ quan có thẩm quyền về văn hóa, trong đó có văn hóa ẩm thực ở Quan Sơn cần phải đưa ra những chính sách cụ thể như:
Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động văn hóa do xã, huyện tổ chức. Đặc biệt, đối với ẩm thực cần đẩy mạnh công tác giới thiệu ẩm thực trong các dịp lễ tại các xã, thị trấn và Ban Văn hóa xã sẽ chịu trách nhiệm thực hiện công việc này.
Cần giao lưu văn hóa thường xuyên hơn nữa với nước bạn Lào, đặc biệt là các xã biên giới nhằm thúc đẩy sự tiếp thu có chọn lọc các nền văn hóa mới từ bên ngoài.
Đưa ra chính sách thi đua sáng tạo văn hóa giữa các xã, có chính sách khen thưởng đối với chủ nhân sang tạo. Đồng thời, có quy định xử phạt đối với những ai có hành vi phá văn hóa.
Tuyên truyền về văn hóa địa phương trên các loa phát thanh của từng xã để văn hóa thấm sâu vào trong nhận thức của mỗi người dân và giúp người dân hiểu rõ được tầm quan trọng của văn hóa trong đời sống xã hội hiện nay.
Tạo điều kiện cho những sinh viên học các trường Văn hóa được nghiên cứu về văn hóa địa phương, cung cấp tài liệu và các thông tin
liên quan đến vấn đề cần nghiên cứu để góp phần gìn giữ các giá trị văn hóa tốt đẹp của địa phương.
Việc hoàn thiện các chính sách bảo tồn di sản văn hóa địa phương phải được thực hiện từ trên xuống dưới, sau đó đi sâu vào từng xã cụ thể. Công việc này được thực hiện dưới sự chỉ đạo của Phòng Văn hóa huyện Quan Sơn.
3.2.2. Sưu tầm, nghiên cứu, kiểm kê
Cần phải tổ chức sưu tầm, kiểm kê toàn bộ các món ăn truyền thống của người Thái, không chỉ ở Quan Sơn mà ở tất cả mọi nơi có đồng bào dân tộc đang sinh sống. Đối với mỗi loại món ăn cần phải nghiên cứu và ghi chép tỉ mỉ về mọi khía cạnh như nguồn nguyên liệu, quy trình chế biến, gia vị, cách ăn và các nghi lễ có liên quan đến ăn uống.
Cần có những nghiên cứu cụ thể về văn hóa ẩm thực của người Thái Quan Sơn để có thể đổi mới, sáng tạo các món ăn, cách thức chế biến ngon hơn, một số nét ứng xử tốt đẹp phù hợp với đời sống hiện đại, để nó sống được trong tình hình kinh tế - xã hội hiện nay.
Chụp ảnh, ghi hình và phân loại cụ thể các món ăn, nguồn lương thực, thực phẩm, các cách chế biến,…để có thể lưu giữ một cách tốt nhất về ẩm thực cho thế hệ sau tìm hiểu.
Hiện nay các bảo tàng mới chỉ chú trọng đến bảo tồn một số hiện vật về văn hóa vật chất, chưa có những biện pháp lâu dài để lưu giữ và bảo tồn những giá trị tốt đẹp trong văn hóa ẩm thực của các dân tộc nói chung và của dân tộc Thái ở Quan Sơn nói riêng, có chăng cũng chỉ là một số hiện vật, dụng cụ dùng trong ăn uống. Bởi vậy, phải tăng cường
nghiên cứu để đưa văn hóa ẩm thực vào trong các bảo tàng để gìn giữ và giới thiệu cho mọi người được biết. Cần đẩy mạnh công tác sưu tầm các hiện vật bằng thật hơn nữa như các dụng cụ chế biến để trưng bày trong các bảo tàng.
Tất cả những điều đó đều nhằm tạo một nguồn tư liệu đầy đủ về ẩm thực của người Thái vùng Quan Sơn nói riêng và cả nước nói chung để từ đó đưa ra định hướng phát triển nguồn lương thực, thực phẩm;
đầu tư khoa học kỹ thuật để phát triển, nâng cao đời sống của đồng bào cho kịp với tiến độ phát triển chung của đất nước cho phù hợp với giai đoạn ngày nay.
3.2.3. Tăng cương thông tin, quảng bá
Phát hành những ấn phẩm có chất lượng và thông tin chi tiết về sức hấp dẫn của các món ăn truyền thống của các dân tộc, trong đó có dân tộc Thái ở Quan Sơn, thiết kế những hoạt động văn hóa cho khách du lịch liên quan đến ẩm thực như hình ảnh về những món ăn, các đoạn clip, đĩa CD, DVD dạy nấu các món ăn truyền thống,…đây hẳn sẽ là những hình ảnh thật sự mới về người Thái Quan Sơn.
Tận dụng các cơ hội để triển khai, tham gia các hội nghị, các liên hoan, trình diễn,… để có điều kiện tuyên truyền, tiếp thị về sản phẩm địa phương, trong đó có cả ẩm thực của người Thái.
Tổ chức các gian hàng ẩm thực truyền thống của người Thái Quan Sơn trong các dịp lễ hội như lễ hội Mường Xia. Đây sẽ là cơ hội tốt để quảng bá ẩm thực Thái với khách du lịch.
Cần phải mở rộng các dịch vụ nhà hàng tại địa phương, bày trí đúng theo phong cách ăn uống, các nguồn nguyên liệu, gia vị, các đồ
dùng ăn uống của người Thái ở đây để quảng bá cho khách du lịch được biết, hiểu thêm về các phong tục tập quán của họ và thúc đẩy cho nghành du lịch ở nước ta phát triển. Nhất là khi có phiên chợ cuối năm tại cửa khẩu Na Mèo và hang Bo Cúng tại xã Sơn Thủy được là nơi đang thu hút được rất nhều khách đến tham quan du lịch. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển du lịch kết hợp với ẩm thực và dịch vụ nhà hàng, khách sạn vừa để tăng thêm thu nhập cho người dân, vừa có thể dễ dàng quảng bá các giá trị văn hóa trong ăn uống được mọi người biết đến và vừa để bảo tồn được lâu dài.
Bên cạnh đó nên tổ chức các buổi giới thiệu về văn hóa ẩm thực của đồng bào để thấy đặc trưng riêng của từng huyện, từng tỉnh để thấy rõ chúng có sự khác nhau như thế nào của cùng một dân tộc sống ở những vùng khác nhau. Giới thiệu là để quảng bá văn hóa ẩm thực của người Thái với dân tộc khác hiểu được các món ăn, cách chế biến, cách thức tổ chức của dân tộc mình. Giới thiệu bằng cách tổ chức các gian hàng ẩm thực bằng các hình ảnh trực quan, các hiện vật cụ thể đã và đang được người dân sử dụng. Qua đó, có thể phát triển các dịch vụ nhà hàng chế biến những món ăn truyền thống.
3.2.4. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục trong các trường học
Trước hết, cần tìm kiếm các nghệ nhân ẩm thực để từ đó tổ chức các buổi ngoại khóa hoặc mở lớp dạy nấu ăn các món ăn truyền thống của người Thái Quan Sơn kết hợp với những món ăn hiện đại cho những người có đam mê với ẩm thực để từ đó mọi người, nhất là giới trẻ cùng tham gia học tập kinh nghiệm, cách làm sáng tạo phù hợp với cuộc sống hiện nay.
Hiện nay, trong nghành giáo dục đưa vào giảng dạy môn học ngữ văn địa phương, cần phải thêm vào đó những nội dung của văn hóa vật chất cũng như văn hóa tinh thần đặc biệt là giới thiệu về văn hóa ẩm thực cho các em hiểu biết thêm về văn hóa ẩm thực của dân tộc mình.
Ngoài ra, cần khuyến khích các em học môn công nghệ vì nó có phần dạy cắm hoa, nấu ăn,…Trong môn học này cũng cần dạy cho các em cách chế biến các món ăn của dân tộc mình để các em hiểu hơn về văn hóa ẩm thực của dân tộc để cho thế hệ ý thức được vai trò của văn hóa ẩm thực nói riêng và các giá trị văn hóa khác nói chung.
3.2.5. Nâng cao hiểu biết, nhận thức cho cộng đồng
Cần tổ chức các buổi thi nấu ăn cho đồng bào vào những dịp lễ tết, lễ hội hay những ngày lễ như ngày gia đình Việt Nam, 08/03, 20/10,… để khuyến khích họ học tập và gìn giữ những món ăn của dân tộc mình, mọi người nhận thức thêm phần quan trọng của các món ăn truyền thống trong đời sống hàng ngày, mọi người từ đó củng cố thêm được cách thức chế biến, nguyên liệu của các món ăn truyền thống dân tộc, cùng học hỏi kinh nghiệm để từ đó nhân rộng ra cho tất cả mọi người cùng biết, cùng làm, cùng được thực hiện đây cũng là cách tốt.
Có chính sách khen thưởng, khuyến khích đồng bào tiếp tục tham gia các cuộc thi, các lễ hội ẩm thực các dân tộc tổ chức ở địa phương, thành phố khác, nâng cao hiểu biết cũng như niềm tự hào văn hóa tộc người của chính những người tham gia.
Tuyên truyền vai trò của văn hóa ẩm thực cho chính người dân để mọi người hiểu bởi không có một sự vật, hiện tượng nào tồn tại được mà tách khỏi không gian văn hóa, không một tổ chức cá nhân nào
có đủ khả năng để bảo tồn văn hóa cũng như văn hóa ẩm thực bằng chính người dân bản địa. Giúp họ có ý thức trong việc bảo tồn văn hóa ẩm thực của chính dân tộc mình. Từ đó các bà, các mẹ truyền dạy cho con cháu mình và các thế hệ trẻ tiếp thu những kiến thức về văn hóa ẩm thực, các món ăn truyền thống cũng như cách ứng xử tốt đẹp của dân tộc mình.
Thực hiện tốt công tác tuyên truyền, vận động tới người dân, các cấp chính quyền và đoàn thể để mọi người đều nhận thức rõ vai trò, trách nhiệm của cá nhân, tổ chức mình trong công tác gìn giữ và phát huy tập quán ăn uống truyền thống của dân tộc. Công việc này cần được triển khai thường xuyên ở những địa điểm thích hợp, nhất là gắn với các hoạt động giáo dục, y tế, truyền thông và sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Xóa bỏ những nghi lễ, tập tục lạc hậu, những kiêng kỵ trong ăn uống ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe người dân.
Cần phải khuyến khích người dân tiếp thu những yếu tố tích cực, tiến bộ, áp dụng thành tựu khoa học – kỹ thuật, công nghệ hiện đại vào trong ẩm thực như cách chế biến nhanh, sử dụng các dụng cụ chế biến hiện đại,… góp phần tiết kiệm thời gian.
Đối với các nghành, các cấp cần phải có chính sách đầu tư, khuyến khích bảo tồn các giá trị văn hóa của các dân tộc nói chung và văn hóa ẩm thực của dân tộc Thái nói riêng.
Nâng cao trình độ hiểu biết của đội ngũ cán bộ trí thức chuyên nghành về văn hóa dân tộc để họ đi sâu tìm tòi cách thức, phương pháp tốt hơn, cụ thể cho từng văn hóa vật chất cũng như các giá trị văn hóa
tinh thần nói chung và văn hóa ẩm thực nói riêng, để phù hợp với tình hình cụ thể của từng địa phương, để góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống văn hóa dân tộc.
3.2.6. Xây dựng nguồn lực về tài chính
Để thực hiện tốt công tác bảo tồn văn hóa ẩm thực thì tài chính là một nguồn lực vô cùng quan trọng, nó giúp cho các kế hoạch, các chiến lược đi vào thực tế triển khai nhưng muốn tìm kiếm được nguồn tài chính phục vụ cho văn hóa thì đó là một vấn đề khó khăn đối với một huyện miền núi như Quan Sơn. Tuy nhiên, Quan Sơn có thể xây dựng nguồn lực tài chính phục vụ cho công tác bảo tồn dưới hai hình thức chính:
Cơ quan chủ quản:
Mỗi năm các cơ quan chủ quản thuộc lĩnh vực văn hóa như:
Phòng Văn hóa, Ban Văn hóa,…phải trích một phần nguồn tài chính công cho việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa địa phương.
Tổ chức viện trợ cho từng dự án văn hóa cụ thể, xin cấp ngân sách từ Sở Văn hóa.
Tận dụng mọi cơ hội để thu hút tài trợ cho văn hóa từ các cá nhân, tổ chức trong và ngoài huyện.
Nguồn tài chính từ cộng đồng:
Tổ chức đóng góp tài chính theo từng hộ gia đình, cơ quan đoàn thể,… để thực hiện việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa địa phương, trong đó có văn hóa ẩm thực.
Ngoài ra, còn một số khoản thu từ các lớp dạy nấu ăn, cho thuê các gian hàng ẩm thực trong các lễ hội,…
Nếu thực hiện tốt các cơ chế xây dựng nguồn tài chính như trên cộng thêm hạn chế những mặt hạn chế và phát huy những mặt thuận lợi thì công tác bảo tồn văn hóa địa phương sẽ được triển khai một cách có hiệu quả.
Tiểu kết
Hiện nay, văn hóa ẩm thực của người Thái Quan Sơn tuy chưa có nhiều thay đổi lớn nhưng với tình hình kinh tế - xã hội ngày càng phát triển như hiện nay thì sớm muộn cũng sẽ có sự biến đổi, thậm chí còn rơi và tình trạng bị mai một. Trong văn hóa ẩm thực tuy không biến đổi mạnh mẽ như các giá trị văn hóa vật chất khác như nhà cửa, trang phục, ngôn ngữ,… nhưng trong bối cảnh hiện nay đã có nhiều biến động phức tạp thì vấn đề này thì cũng rất đáng quan tâm. Việc tìm hiểu rõ các nguyên nhân cũng như các giá trị tốt đẹp ở trong đó là rất cần thiết, để từ đó đề ra các biện pháp bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa vật chất cũng như giá trị tinh thần tốt đẹp ở trong đó; đồng thời tìm ra và xóa bỏ những tập tục lạc hậu, những kiêng kỵ không cần thiết trong ăn uống gây ảnh hưởng đến sức khỏe và công việc; góp phần gìn giữ những nét văn hóa tốt đẹp của người Thái ở Quan Sơn nói riêng và các dân tộc thiểu số ở nước ta nói chung.