Chương 3 GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA ẨM THỰC TRUYỀN THỐNG CỦA HUYỆN QUAN SƠN
3.1. Nguyên nhân biến đổi các giá trị văn hóa ẩm thực của người Thái Quan Sơn
3.1.1. Các yếu tố khách quan
Tác động của môi trường tự nhiên
Hiện nay, trong cả nước nói chung và ở Quan Sơn nói riêng nạn chặt phá rừng, đốt rừng làm nương rẫy để tăng gia sản xuất, trồng các loại cây công nghiệp vô hình đã làm hủy hoại môi trường sinh thái rừng tự nhiên gây ô nhiễm môi trường và gây ra các hiện tượng lũ lụt, hạn hán gây sạt lở, đất đai bị sói mòn. Ngoài ra, nạn khai thác gỗ bừa bãi làm cho số lượng rừng tự nhiên của vùng giảm xuống nghiêm trọng.
Cùng với sự biến đổi khí hậu, trái đất ngày càng nóng lên gây ra cho sinh hoạt của con người có nhiều biến đổi, môi trường tự nhiên rừng bị hủy hoại nghiêm trọng gây ảnh hưởng không nhỏ đến nguồn lương thực, thực phẩm. Một số loài động vật, thực vật đã và đang có nguy cơ tuyệt chủng. Điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến phong tục ăn uống truyền thống, cách sinh hoạt ăn uống của đồng bào. Trong các phiên chợ ngày nay hầu như không thấy xuất hiện các con thú rừng.
Các gia đình săn bắn được cũng không dùng làm thức ăn như trước kia nữa mà các loài này có giá trị rất cao nên họ thường mang đi bán và chỉ có những gia đình khá giả, công nhân viên chức mới có điều kiện ăn hoặc các nhà buôn đặc sản đi thu mua để chế biến trong các nhà hàng.
Còn lại, người dân ăn những lương thực, thực phẩm do mình nuôi trồng hoặc mua những lương thực, thực phẩm vận chuyển từ nơi khác đến.
Tác động của chính sách của Đảng và Nhà nước
Đảng và Nhà nước ta luôn có chủ trương nhằm đẩy mạnh phát triển kinh tế đưa nước ta từ một nền kinh tế nông nghiệp tự cung tự cấp sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần. Do vậy, từ thành thị đến nông thôn ngược lên miền núi đua nhau nhà nhà phát triển kinh tế, người người làm giàu. Để đảm bảo công bằng xã hội giữa đồng bằng và miền núi nhiều năm trước đây Đảng và Nhà nước ta đã có chủ trương tăng cường đầu tư phát triển kinh tế ở miền núi, trong đó có huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Một số dự án phát triển như chương trình 135, 120 đã đầu tư, tu bổ, xây dựng đường giao thông và các công trình cơ bản như điện, đường, trường, trạm. Cùng với đó, Nhà nước còn đầu tư cho các hộ nông dân vay vốn để phát triển thâm canh cây lúa, trồng các loại cây công nghiệp, cây ăn quả và chăn nuôi gia súc theo hướng sản xuất hàng hóa.
Chính sách di cư từ miền xuôi lên miền núi để xây dựng kinh tế mới, phát triển sản xuất làm giảm sự chênh lệch giữa các vùng. Tại địa phương hiện nay có nhiều hộ gia đình người Kinh lên làm ăn, sinh sống, phát triển kinh tế xen kẽ với đồng bào các dân tộc, đã có ảnh hưởng không nhỏ đến tập quán sản xuất, sinh hoạt, ăn uống của đồng bào các dân tộc trong đó có dân tộc Thái, đáng kể đến là một số nét văn hóa vật chất như xây dựng nhà cửa, trang phục bị biến đổi. Đặc biệt, là về tập quán ăn uống có nhiều món ăn, cách chế biến, gia vị bị pha tạp giống với người Kinh.
Một số tiến bộ của khoa học kỹ thuật đã được nghiên cứu, áp dụng như: trồng các giống lúa lai, nuôi các giống lợn lai kinh tế, các loài cá, gà tam hoàng, vịt siêu trứng,…đem lại năng suất cao, làm tăng đáng kể sản lượng và mang lại giá trị kinh tế cao giúp cải thiện đời sống kinh tế của đồng bào. Đồng thời, các chính sách này còn ảnh hưởng gián tiếp đến tập quán sinh hoạt ăn uống.
Tác động của sự giao lưu, hội nhập và phát triển văn hóa – xã hội Với chính sách mở cửa của Đảng và Nhà nước hiện nay chúng ta đang hội nhập với nền kinh tế thế giới, có nhiều luồng văn hóa ồ ạt tràn vào, sự giao lưu kinh tế - văn hóa diễn ra mạnh mẽ trong cả nước và lan đến tận các vùng miền núi, biên giới. Huyện Quan Sơn nằm ở vùng biên giới và có một cửa khẩu thì có rất nhiều hàng hóa được vận chuyển vào để thông thương với nước láng giềng Lào. Vì vậy có rất nhiều sản phẩm hàng hóa của Lào tràn sang nước ta như các đồ dùng sinh hoạt, quần áo và đặc biệt có nhiều đồ ăn mà ngày nay trong các bữa ăn của người Thái rất phổ biến. Cùng với đó, sự định cư của người Kinh và giao lưu văn hóa giữa người Thái, Người Mông, người Kinh diễn ra rất mạnh, đã mang cho vùng nhiều loại lương thực, thực phẩm, gia vị mới. Cùng với kỹ thuật chế biến mới, người Thái đã tiếp thu và biến đổi cho phù hợp với mình.
Tác động của sự phát triển kinh tế
Hiện nay, nhiều chính sách phát triển kinh tế, đã làm thay đổi đáng kể mức sống của người dân, đời sống đã được cải thiện, nâng cao lên một bước. trao đổi buôn bán diễn ra thường xuyên hơn, có nhiều khu hàng quán, tạp hóa mọc lên ở thị trấn Quan Sơn và các cụm trung
tâm xã. Hệ thống giao thông được nâng cấp, xây dựng đường liên thôn liên bản nên hàng hóa đã vào tận các làng bản xa xôi. Do vậy, các sản phẩm hàng hóa của các nghành công nghiệp hiện đại cũng đã đến tận tay người tiêu dùng như bột canh, mì chính, nước mắm,… đã làm thay đổi phần nào chất lượng mùi vị và màu sắc của các món ăn truyền thống.
3.1.2. Nguyên nhân chủ quan
Mọi sự vật, hiện tượng trên trái đất đều biến đổi và phát triển là quy luật tự nhiên của xã hội. Vì vậy, khi hình thành loài người trải qua hàng triệu năm cho đến nay con người hiện đại có ý thức phát triển cao;
từ sống dự vào tự nhiên, săn bắt hái lượm, dần dần họ đã biết thuần hóa các con thú rừng cùng với cây trồng tự nhiên trở thành vật nuôi cây trồng nuôi sống họ. Đến nay, khi khoa học kỹ thuật phát triển loài người đã phần nào bắt tự nhiên chinh phục cho mình, bằng chứng là loài người đã chế tạo ra công cụ sản xuất hiện đại để cải tạo tự nhiên, làm ra của cải, sản phẩm để thỏa mãn nhu cầu sinh hoạt, vui chơi, giải trí hàng ngày. Ăn uống là lĩnh vực rất quan trọng, chúng là nguồn cung cấp năng lượng cho cơ thể để tồn tại và hoạt động. Do vậy, ăn uống rất được quan tâm ở nhiều lĩnh vực. Trải qua tiến trình phát triển loài người đã thoát ra khỏi đời sống động vật. Hiện nay, loài người đã sáng tạo ra nhiều món ăn mới đa dạng và phong phú đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người. người Thái ở Quan Sơn cũng không nằm ngoài quy luật đó, họ cũng luôn luôn tìm tòi và tiếp thu, sáng tạo các nguồn lương thực, thực phẩm mới, cách chế biến mới, gia vị mới để làm cho các món ăn của dân tộc mình ngon hơn, đảm bảo hợp vệ sinh, tốt cho sức khỏe con người. Từ những món ăn chế biến thô sơ dần dần họ tìm
ra những gia vị, cách chế biến đặc trưng phù hợp với từng món ăn. Từ một nguyên liệu có thể chế biến thành nhiều món khác nhau và tìm tòi ra nhiều cách chế biến món ăn mới tăng cường cho sức khoẻ. Khi khoa học đã phát triển thì một số tập quán kiêng kỵ lạc hậu trong ăn uống không còn phù hợp nữa thì họ cũng thay đổi dần dần cho phù hợp với tiến trình phát triển của xã hội.