Chương 2 SỰ BIẾN ĐỔI TRONG VĂN HÓA ẨM THỰC CỦA NGƯỜI THÁI HUYỆN QUAN SƠN
2.2. Văn hóa ẩm thực của người Thái huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa từ năm 2005 đến nay
2.2.3. Các đồ ăn, đồ uống
Nhìn chung, các đồ ăn và đồ uống ngày nay không có thay đổi nhiều so với trước. Hầu hết những biến đổi trong ẩm thực đều là sự thay đổi về các nguồn thực phẩm, các loại gia vị, mô hình ăn uống, cách thức chế biến món ăn,…
Trong bữa ăn ngày thường
Hiện nay, đồng bào Thái vẫn chia bữa ăn thành 3 bữa là bữa sáng, bữa trưa và bữa tối nhưng không ăn các bữa phụ. Vì điều kiện kinh tế đã phát triển hơn nhiều so với trước nên các bữa ăn ngày thường không khác mấy so với những ngày lễ tết. Trong mâm cơm của họ có đầy đủ cơm, và thức ăn bao gồm nhiều loại như: thịt, cá, trứng, tôm, cua, rau,…
Cơ cấu bữa ăn của người Thái Quan Sơn có sự thay đổi như sau:
Bữa ăn = cơm + (thịt + cá hoặc trứng + rau)
Cụ thể hơn, tức là cơm là yếu tố quan trọng và đầu tiên không thể thiếu trong bữa ăn hàng ngày, sau đó tầm quan trọng của các loại thức ăn được sắp xếp theo thứ tự giảm dần từ trái qua phải.
Nhìn chung, hệ thống các món ăn ngày thường vẫn như trước nhưng về đặc điểm của nó có sự thay đổi. Các món ăn trong những ngày này chủ yếu vẫn là các món có nguồn gốc từ động vật và thực vật như: cơm và các món thịt và rau xào, luộc, nấu canh, nướng, rán,…
nhưng cách chế biến và các loại gia vị phức tạp hơn.
Về cách tổ chức ăn uống thì người phụ nữ vẫn giữ vai trò quan trọng, họ vẫn đảm đang công việc nấu nướng, lựa chọn thực phẩm và chế biến ra sao. Nhưng do sự phát triển của khoa học kỹ thuật – kinh tế thì công việc nội trợ của phụ nữ đơn giản hơn rất nhiều. Dưới sự trợ giúp của máy móc thì họ không phải giã gạo và làm những công việc vất vả như trước nữa, họ có nhiều thời gian để tổ chức bữa ăn với các món ăn được chế biến cầu kỳ và mới lạ. Họ không còn quan tâm nhiều đến việc ăn thế nào cho no mà dần dần họ chuyển sang ăn ngon và đủ chất dinh dưỡng. Người đàn ông đôi khi thay vai trò của người phụ nữ
trong việc bếp núc. Điều đó đã nói lên phần nào đó ảnh hưởng của các chính sách bình đẳng giới của Đảng và Nhà nước. Vị trí ngồi trong gia đình cũng không còn quy định khắt khe như trước nữa. Quy mô bữa ăn trong gia đình cũng được giảm nhẹ vì các gia đình không còn ở chung ba, bốn thế hệ mà sau khi kết hôn họ ra ở riêng, vì vậy bữa ăn cũng gọn nhẹ hơn rất nhiều.
Bữa ăn trong các lễ hội, đám cưới, đám tang
Vào các ngày này thì công việc chuẩn bị đồ cúng vẫn rất chu đáo và cẩn thận nhưng không quá khắt khe như trước. Trong các đám cưới, đám ma họ đến giúp việc cho nhau và giúp đỡ bằng tiền, ít dùng bằng các hiện vật. Vào các dịp lễ hội thì không chỉ có nam giới mà nữ giới cũng được tham gia vào một số công việc chuẩn bị đồ cúng nhưng việc tổ chức ăn uống vẫn do nam giới giữ vai trò quan trọng.
Đối với lễ hội: có hai lễ hội lớn được khôi phục và tổ chức rất lớn trong những năm gần đây là lễ hội Chá Chiêng và lễ hội Mường Xia. Đây đều là 2 lễ hội lớn và có phần ẩm thực phong phú. Cả hai lễ hội này đều mang ý nghĩa tâm linh rất lớn, vì vậy đồ cúng phải chuẩn bị thật kỹ lưỡng, đầy đủ các món ăn như: hai chai rượu, sáu bát xôi, một con gà luộc, một đầu lợn, một con chó thui, bánh trưng; một số đồ cúng đi kèm như: ba cuộn vải trắng, ba vòng bạc, áo của con cháu;
cùng với một số dụng cụ của thầy cúng như: một thanh kiếm, một chiếc chuông đồng,…
Lễ hội Chá Chiêng: là lễ hội được tổ chức vào ngày 30 tết âm lịch, là lễ hội giành cho một thầy mo giỏi giao tiếp với các vị thần linh, với ông bà tổ tiên để cầu xin cho con cháu được bình an, làm ăn phát
đạt, mọi sự đều thành. Đây còn là dịp con cháu và những người được thầy mo chữa bệnh gọi chung là “con nuôi” (lúc liềng) đến tạ ơn thần linh, tổ tiên nói chung và thầy mo nói riêng.được tổ chức lên nhờ sự đóng góp các lễ vật của tất cả con cháu trong nhà cũng như tất cả con nuôi của thầy mo, họ sẽ mang rượu thịt đến để làm lễ và cúng tế. Sau khi cúng xong, con cháu và các con nuôi sẽ lấy thức ăn trong mâm cúng ra để ăn gọi là ăn lộc (tóm khuân), việc làm này có ý nghĩa là khi ăn lộc thì những điều thầy mo cầu xin với thần linh và tổ tiên sẽ được thực hiện. Lễ hội chá Chá Chiêng được tổ chức 1 ngày 1 đêm, ăn uống linh đình và họ thường tổ chức trên ngôi nhà sàn của thầy mo. Địa điểm thường tổ chức là nhà ông Diệp, bản Muỗng, xã Trung Xuân, Quan Sơn, Thanh Hóa.
Lễ hội Mường Xia: đây là lễ hội mới được phục dựng năm 2010, lễ hội nhằm quảng bá cho du lịch của huyện Quan Sơn, đặc biệt là hang Bo Cúng nằm ở xã Sơn Thủy. Lễ hội này cũng được tổ chức mỗi năm 1 lần tại xã Sơn Thủy, huyện Quan Sơn. Đây là lễ hội lớn mang giá trị tâm linh cao vì thế các đồ cúng trong mâm cúng cũng rất cầu kỳ, được chuẩn bị kỹ lưỡng.
Ngoài ra, trong các dịp mừng nhà mới mừng lúa mới thì ăn uống đơn giản và ít tốn kém hơn trước.
Như vậy, nhờ có sự phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội mà có những thay đổi trong ăn uống của người dân Thái. Nhờ các chính sách của Đảng, Nhà nước mà cách tổ chức ăn uống của họ trong các đám cưới, đám tang hay trong các lễ hội cũng bớt tốn kém hơn.