Chương 5: TÌNH CẢM VÀ Ý CHÍ
3. Hành ủộng tự ủộng hoỏ
3.1. Hành ủộng tự ủộng hoỏ là gỡ?
Trong cuộc sống hàng ngày của con người thỡ hành ủộng ý chớ cú vai trũ quan trọng, thiếu nú sẽ khụng ủược vỡ như vậy con người sẽ khụng cú một hành ủộng nào.
Tuy vậy, khụng cú nghĩa toàn bộ hoạt ủộng của con người lỳc nào cũng phải cú ý chớ. Bờn cạnh ựó con người còn phải có loại hành ựộng khác phối hợp, hỗ trợ cho hành ựộng ý chắ. đó là hành ủộng tự ủộng hoỏ.
Hành ủộng tư ủộng hoỏ là một hành ủộng cú ý thức, cú ý chớ nhưng do ủược lặp ủi lặp lại hay do luyện tập mà về sau trở thành những hành ủộng tư ủộng nghĩa là khụng cần cú sự kiểm soỏt trực tiếp của ý thức mà vẫn ủược thực hiện cú kết quả.
Vớ dụ: Ban ủầu mới học ủan len, thỡ hành ủộng ủan len là hành ủộng cú ý thức, nhưng khi thành thạo thỡ nú trở thành hành ủộng tự ủộng hoỏ. Lỳc bấy giờ cú thể vừa núi chuyện vừa ủan len.
Cú hai loại hành ủộng tự ủộng hoỏ: kĩ xảo và thúi quen.
Sự giống nhau và khác nhau giữa kĩ xảo và thói quen:
Kĩ xảo Thói quen
-Mang tính chất kĩ thuật
- ðược ủỏnh giỏ về mặt thao tỏc - ít gắn với tình huống
- Có thể ít bền vững nếu không thường xuyên luyện tập củng cố
- Con ủường hỡnh thành chủ yếu của kĩ xảo là luyện tập cú mục ủớch và cú hệ thống
- Mang tính chất nhu cầu, nếp sống - ðược ủỏnh giỏ về mặt ủạo ủức.
- Luôn gắn với tình huống cụ thể.
- Bền vững, ăn sâu vào nếp sống.
- Hỡnh thành bằng nhiều con ủường như rèn luyện, bắt chước
3.2. Quy luật hình thành kĩ xảo a. Quy luật về tiờn bộ khụng ủồng ủều
- Quy luật tiến bộ khụng ủồng ủều: Trong quỏ trỡnh luyện tập kĩ xảo cú sự tiến bộ khụng ủồng ủều:
+ Cú loại kĩ xảo khi mới luyện tập thỡ tiến bộ nhanh, sau ủú chậm dần.
+ Cú những kĩ xảo khi mới bắt ủầu luyện tập thỡ sự tiến bộ chậm, nhưng ủến một giai ủoạn nhất ủịnh nú lại tăng nhanh.
+ Cú những trường hợp khi bắt ủầu luyện tập thỡ sự tiến bộ tạm thời lựi lại, sau ủú tăng dần.
Nắm ủược quy luật trờn, khi hỡnh thành kĩ xảo cần bỡnh tĩnh, kiờn trỡ, khụng núng vội, khụng chủ quan ủể luyện tập cú kết quả.
b. Quy luật "ủỉnh" của phương phỏp luyện tập
Mỗi phương phỏp luyện tập kĩ xảo chỉ ủem lại một kết quả cao nhất cú thể cú ủối với nú, gọi là "ủỉnh" (trần) của phương Phỏp ủú. Muốn ủạt ủược kết quả cao hơn phải thay ủổi phương phỏp luyện tập ủể cú "ủỉnh" cao hơn.
c. Quy luật về sự tỏc ủộng qua lại giữa kĩ xảo cũ và kĩ xảo mới
Trong quỏ trỡnh luyện tập kĩ xảo mới, những kĩ xảo cũ ủó cú ở người học ảnh hưởng ủến sự hình thành kĩ xảo mới, sự ảnh hưởng này có thể tốt hoặc xấu. Nếu ảnh hưởng tốt thì làm cho quỏ trỡnh thành kĩ xảo mới nhanh hơn, dễ dàng hơn, bền vững hơn, người ta gọi ủú là sự di chuyển kĩ xảo. Ví dụ: Biết tiếng Pháp, hay tiếng Nga thì học tiếng Anh sẽ nhanh hơn.
Cũn khi kĩ xảo cũ ảnh hưởng xấu ủến sự hỡnh thành kĩ xảo mới, gõy cản trở, khú khăn cho sự hỡnh thành kĩ xảo ủú sẽ là sự giao thoa kĩ xảo,...
d. Quy luật dập tắt kĩ xảo
Khi kĩ xảo ủó ủược hỡnh thành, nếu khụng ủược sử dụng, luyện tập, củng cố thường xuyờn thỡ sẽ bị suy yếu và cuối cựng sẽ bị dập tắt. Chẳng hạn một ngoại ngữ nào ủú nếu khụng ủược sử dụng thường xuyờn thỡ kĩ năng sử dụng ngoại ngữ ủú sẽ bị mai một ủi.
Quy luật này cho chúng ta thấy vai trò quan trọng của việc "văn ôn, võ luyện".
Việc hỡnh thành thúi quen ủược thực hiện bằng con ủường khỏc nhau. Một trong những con ủường ủú là sự lặp ủi lặp lại một cỏch ủơn giản cỏc cử ủộng và hành ủộng khụng chủ ủịnh ủược nảy sinh trong cỏc trạng thỏi tõm lớ nhất ủịnh của con người. Chẳng hạn cú những học sinh hay "núi leo" trong lớp, hay cú em hay ngậm bỳt trong mồm khi suy ngẫm ủiều gỡ ủú - hoặc có người hay dùng những ngón tay "gõ trống" trên mặt bàn - có người hay vo tròn giấy hoặc di chuyển ủồ vật từ chỗ nọ sang chỗ kia khi ủang sốt ruột; hoặc cú người cú thúi quen khi nói chuyện hay vung tay v.v...
Những thúi quen này do lặp ủi lặp lại nhiều lần những cử chỉ, hành ủộng khụng chủ ủịnh. Cú những thói quen do bắt chước trong quá trình sống.
Ví dụ: Trẻ em bắt chước người lớn uống cà phê, hút thuốc... dần dần trở thành thói quen có hại ở các em.
Nhưng cú con ủường thứ ba là thúi quen ủược hỡnh thành - do sự giỏo dục và tự giỏo dục.
Những thúi quen này tốt - cú lợi cho hoạt ủộng học tập, rốn luyện của học sinh. Muốn giỏo dục - hỡnh thành thúi quen tốt bản thõn mỗi học sinh phải ủạt mục ủớch khi hỡnh thành thúi quen. đó là hình thành thói quen có những hành vi văn minh, giao tiếp có văn hoá với mọi người, với thầy cụ... Muốn làm ủược ủiều ủú cần chỳ ý ủến cỏc ủiều kiện cơ bản sau:
+ Phải làm cho học sinh tin tưởng vào sự cần thiết phải có những thói quen ấy.
+ Tổ chức những ủiều kiện khỏch quan thỳc ủẩy sự hỡnh thành thúi quen.
+ Phải cú sự kiểm soỏt của học sinh ủối với việc thực hiện nghiờm chỉnh cỏc hành ủộng cần phải chuyển thành thói quen.
+ ðấu tranh tích cực, kiên quyết gạt bỏ những thói quen xấu.
+ Củng cố những thúi quen tốt ủang ủược hỡnh thành bằng những cảm xỳc dương tớnh ở học sinh qua sự khích lệ, khuyến khích v.v... của nhà giáo.