Chương 6: NHÂN CÁCH VÀ SỰ HÌNH THÀNH NHÂN CÁCH
III. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH
1. Các yếu tố chi phối sự hình thành và phát triển nhân cách
1.4. Hoạt ủộng và giao tiếp
Mọi tỏc ủộng cú mục ủớch tự giỏc của giỏo dục sẽ khụng cú hiệu quả, nếu cỏ nhõn con người khụng tiếp nhận tỏc ủộng ủú, nếu họ khụng trực tiếp tham gia vào hoạt ủộng ủể hỡnh thành nhõn cỏch của mỡnh. Do ủú, hoạt ủộng của cỏ nhõn mới là yếu tố quyết ủịnh trực tiếp ủối với sự hình thành và phát triển nhân cách.
a. Hoạt ủộng của cỏ nhõn
- Hoạt ủộng là phương thức tồn tại của con người. Hoạt ủộng của con người là hoạt ủộng cú mục ủớch, mang tớnh xó hội, mang tớnh cộng ủồng, ủược thực hiện bằng những thao tỏc nhất ủịnh với những cụng cụ nhất ủịnh. Vỡ vậy, mỗi loại hoạt ủộng cú những yờu cầu nhất ủịnh và ủũi hỏi ở con người những phẩm chất tõm lớ nhất ủịnh. Quỏ trỡnh tham gia hoạt ủộng làm cho con người hỡnh thành những phẩm chất ủú. Vỡ thế, nhõn cỏch của họ ủược hỡnh thành và phỏt triển.
Thụng qua hai quỏ trỡnh ủối tượng hoỏ và chủ thể hoỏ trong hoạt ủộng mà nhõn cỏch ủược bộc lộ và hỡnh thành. Con ủường lĩnh hội kinh nghiệm xó hội và lịch sử bằng hoạt ủộng của bản thõn ủể hỡnh thành nhõn cỏch. Mặt khỏc, cũng thụng qua hoạt ủộng con người xuất tõm
"lực lượng bản chất" (sức mạnh của thần kinh, cơ bắp, trí tuệ, năng lực,...) vào xã hội, "tạo nờn sự ủại diện nhõn cỏch của mỡnh" ở người khỏc trong xó hội. ðõy là sự sỏng tạo, là những ủúng gúp của nhõn cỏch vào sự phỏt triển của xó hội.
- Hiểu ủược mối quan hệ giữa hoạt ủộng và nhõn cỏch nờn hoạt ủộng phải ủược coi là một phương tiện giỏo dục cơ bản. Nhưng khụng phải ở tất cả cỏc giai ủoạn hay thời kỡ phỏt triển và cũng khụng phải cỏc dạng hoạt ủộng ủều cú tỏc ủộng như nhau ủến sự hỡnh thành và phỏt triển nhõn cỏch. Theo quan ủiểm của nhà tõm lớ học nổi tiếng A.N. Lờụnchiộp thỡ cú những dạng hoạt ủộng ủúng vai trũ chủ yếu (gọi là hoạt ủộng chủ ủạo) trong sự phỏt triển nhõn cỏch cũn cỏc dạng hoạt ủộng khỏc ủúng vai trũ thứ yếu. Do ủú cần phải hiểu rừ, sự hỡnh thành và phỏt triển nhõn cỏch của mỗi người phụ thuộc vào hoạt ủộng chủ ủạo ở mỗi thời kỡ nhất ủịnh.
Muốn hỡnh thành nhõn cỏch, con người phải tham gia vào cỏc dạng hoạt ủộng khỏc nhau, trong ủú ủặc biệt chỳ ý tới vai trũ của hoạt ủộng chủ ủạo. Vỡ thế phải lựa chọn, tổ Chức và hướng dẫn cỏc hoạt ủộng ủảm bảo tớnh giỏo dục và tớnh hiệu quả ủối với việc hỡnh thành và phỏt triển nhõn cỏch. Hoạt ủộng cú vai trũ quyết ủịnh trực tiếp ủến sự hỡnh thành và phỏt triển nhõn cỏch như vậy nờn trong cụng tỏc giỏo dục cần chỳ ý thay ủổi làm phong phỳ nội dung,
hỡnh thức, cỏch thức tổ chức hoạt ủộng ủể lụi cuốn cỏ nhõn tham gia tớch cực, tự giỏc vào cỏc hoạt ủộng ủú.
Hoạt ủộng của con người luụn luụn mang tớnh chất xó hội, tớnh cộng ủồng. ðiều ủú cũng cú nghĩa là hoạt ủộng luụn luụn gắn liền với giao tiếp. Vỡ thế, giao tiếp cũng là một con ủường cơ bản ủể hỡnh thành và phỏt triển nhõn cỏch.
b. Giao tiếp và nhân cách
Giao tiếp là một trong những con ủường cơ bản ủể hỡnh thành và phỏt triển nhõn cỏch. Liờn quan ủến vấn ủề này, nhà tõm lớ học Xụ viết B.F. Lụmốp ủó viết: "Khi chỳng ta nghiờn cứu lối sống của một cá nhân cụ thể, chúng ta không thể chỉ giới hạn ở sự phân tích xem nó làm cái gì và như thế nào, mà chúng ta còn phải nghiên cứu xem nó giao tiếp với ai và như thế nào".
Trong hoạt ủộng cú ủối tượng thỡ ủối tượng là những vật thể nờn mối quan hệ diễn ra chủ yếu giữa chủ thể với khỏch thể. Qua quỏ trỡnh chủ thể hoỏ, con người lĩnh hội ủược những tri thức kĩ năng, kĩ xảo... là chủ yếu ủể hỡnh thành mặt năng lực của nhõn cỏch. Cũn trong giao tiếp, ủối tượng lại là người khỏc, nhõn cỏch khỏc nờn mối quan hệ ở ủõy lại diễn ra rất sống ủộng giữa chủ thể với chủ thể. Mối quan hệ này diễn ra rất phức tạp thể hiện mối quan hệ người - người. Qua giao tiếp, con người có thể lĩnh hội một cách trực tiếp và nhanh chóng những chuẩn mực ủối xử với người khỏc, với xó hội ủương thời mà người ủú ủang sống và hoạt ủộng, nghĩa là qua giao tiếp liờn quan nhiều hơn ủến việc hỡnh thành mặt ủạo ủức của nhõn cách.
Giao tiếp là ủiều kiện tồn tại của mỗi cỏ nhõn và của cả xó hội loài người. Chỉ cú mối quan hệ giữa các cá nhân với nhau mới hình thành nên xã hội loài người. Mỗi cá nhân không thể phỏt triển bỡnh thường theo kiểu người và khụng thể trở thành nhõn cỏch nếu khụng ủược giao tiếp với những người khác. Giao tiếp là một trong những nhu cầu xã hội cơ bản nhất và xuất hiện sớm nhất hay có thể nói là nhu cầu bẩm sinh của con người. Nếu nhu cầu này khụng ủược thoả món sẽ gõy ra hậu quả nặng nề (bệnh "hospitalism" cú nghĩa là "bệnh do nằm viện"). Giao tiếp là một nhõn tố hay con ủường cơ bản ủể hỡnh thành và phỏt triển nhõn cỏch. Núi về tầm quan trọng của vấn ủề này, C. Mỏc ủó viết: "Sự phỏt triển của một cỏ nhõn ủược quy ủịnh bởi sự phỏt triển của tất cả cỏc cỏ nhõn khỏc mà nú giao lưu một cỏch trực tiếp hoặc gián tiếp với họ".
Qua con ủường giao tiếp, con người gia nhập vào cỏc quan hệ xó hội, lĩnh hội nền văn hoỏ xó hội, lĩnh hội các chuẩn mực xã hội và "tổng hoà các quan hệ xã hội" thành bản chất con người.
Cú thể núi cụ thể hơn rằng, ở ủõy, con người học ủược cỏch ủỏnh giỏ hành vi và thỏi ủộ, lĩnh hội ủược cỏc tiờu chuẩn ủạo ủức một cỏch trực tiếp từ cuộc sống, kiểm tra và vận dụng những tiờu chuẩn ủú vào thực tiễn, ủần dần hỡnh thành nguyờn tắc ủạo ủức trong cuộc sống của mỡnh.
Như vậy, những phẩm chất nhân cách quan trọng như tinh thần trách nhiệm. nghĩa vụ, tính
nguyờn tắc, tớnh trung thực, lũng nhõn ỏi... ủược biểu hiện và ủược hỡnh thành chớnh trong quỏ trỡnh giao tiếp. Cũng nhờ cú giao tiếp, con người mới cú thể ủúng gúp sức lực và tài năng của mình cho sự phát triển xã hội.
Trong quỏ trỡnh giao tiếp, con người khụng chỉ nhận thức ủược người khỏc, mà cũn nhận thức ủược chớnh bản thõn mỡnh. Khi tiếp xỳc, con người thấy ủược những cỏi cú ở người khỏc, tự so sỏnh ủối chiếu với những cỏi mỡnh làm, với cỏc chuẩn mực xó hội nờn ủó thu nhận ủược những thụng tin cần thiết ủể hỡnh thành sự ủỏnh giỏ bản thõn như một nhõn cỏch, ủể hỡnh thành một thỏi ủộ giỏ trị - cảm xỳc nhất ủịnh ủối với bản thõn... Rừ ràng là qua giao tiếp, con người ủó hỡnh thành khả năng tự ý thức.
Như vậy, cú thể khẳng ủịnh rằng, giao tiếp là hỡnh thức ủặc trưng cho mối quan hệ người - người, là nhân tố cơ bản của việc hình thành và phát triển tâm lí, ý thức, nhân cách. Giao tiếp và hoạt ủộng của con người chỉ cú thể diễn ra trong cộng ủồng, trong nhúm và tập thể.
Con người là một thực thể xó hội. Nhõn cỏch của nú ủược hỡnh thành và phỏt triển chỉ trong một mụi trường xó hội cụ thể nhất ủịnh mà con người ủang sống và hoạt ủộng. Mụi trường ủú gồm gia ủỡnh, làng xúm, phố phường, nhà trường, cỏc nhúm xó hội, cỏc cộng ủồng và cỏc tập thể (đội nhi đồng, đội thiếu niên, đồn thanh niên...) mà nĩ là thành viên. Vậy thế nào là nhóm và thế nào là tập thể?
Nhúm là một tập hợp người ủược thống nhất lại theo những mục ủớch chung. Tuỳ theo tiờu chuẩn phân loại mà người ta phân thành nhóm nhỏ và nhóm lớn; nhóm chính thức và nhóm không chính thức; nhóm thực và nhóm quy ước... Nhóm có thể phát triển thành tập thể. Tập thể là một nhúm người, là một bộ phận của xó hội, ủược thống nhất lại theo những mục ủớch chung, tuõn theo cỏc mục ủớch của xó hội. Như vậy, trong nhà trường phổ thụng thỡ một học sinh có thể là thành viên của nhiều nhóm hay nhiều tập thể khác nhau.
Nhóm và tập thể có vai trò to lớn trong việc hình thành và phát triển nhân cách. Trong nhóm và tập thể, mỗi cỏ nhõn cú ủiều kiện thuận lợi nhất ủể hoạt ủộng cựng nhau (vui chơi, học tập lao ủộng,...), ủể tiếp xỳc trực tiếp với nhau và trờn cơ sở ủú thiết lập cỏc quan hệ giữa cỏ nhõn này với cá nhân khác, giữa nhóm này với nhóm khác. "Sự phong phú thực sự về mặt tinh thần của cá nhân hoàn toàn phụ thuộc vào sự phong phú của những mối liên hệ hiện thực của họ".
Vì thế, các ảnh hưởng của xã hội, các mối quan hệ xã hội thông qua các nhóm và tập thể tác ủộng ủến từng cỏ nhõn. Ngược lại, mỗi cỏ nhõn tỏc ủộng ủến cộng ủồng, ủến xó hội, ủến cỏ nhân khác cũng thông qua các nhóm và tập thể mà nó là thành viên.
Tỏc ủộng của nhúm và tập thể ủến nhõn cỏch cỏc hoạt ủộng cựng nhau, qua dư luận tập thể, truyền thống tập thể, qua cỏc phong trào thi ủua, qua cỏc hỡnh thức hội họp, sinh hoạt cõu lạc bộ v.v...Vỡ vậy, vận dụng nguyờn tắc giỏo dục trong tập thể và bằng tập thể ủặc biệt cú ý nghĩa trong việc hình thành và phát triển nhân cách.
Túm lại bốn yếu tố sinh thể, mụi trường xó hội. giỏo dục và tự giỏo dục, hoạt ủộng và giao tiếp ủều tỏc ủộng ủến sự hỡnh thành và phỏt triển nhõn cỏch, nhưng cú vai trũ khụng giống nhau. Theo quan ủiểm tõm lớ học mỏcxớt thỡ, yờu tố sinh thể giữ vai trũ làm tiền ủề, yếu tố mụi trường xó hội cú vai trũ quyết ủịnh yếu tố giỏo dục và tự giỏo dục giữ vai trũ chủ ủạo, yếu tố hoạt ủộng và giao tiếp của cỏ nhõn cú vai trũ quyết ủịnh trực tiếp ủối với sự hỡnh thành và phát triển nhân cách.