Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ STRESS CỦA KIỂM TOÁN VIÊN
2.3. Lý luận về stress của kiểm toán viên
Khái niệm stress trình bày ở trên theo quan điểm của Lazarus. Đây là một cách tiếp cận toàn diện từ sinh lý đến tâm lý. Khái niệm này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nguyên nhân và cách thức gây ra stress trong nghề kiểm toán, mà còn mở ra hướng nghiên cứu và phát triển các phương pháp can thiệp, hỗ trợ hiệu quả cho kiểm toán viên, đồng thời đảm bảo chất lượng công việc.
Kiểm toán viên là những người thực hiện việc đánh giá có hệ thống và độc lập các báo cáo tài chính và các hoạt động của tổ chức, nhằm đảm bảo rằng các báo cáo đó tuân thủ các chuẩn mực kế toán và pháp luật. Nghề kiểm toán yêu cầu tính chính xác cao đối với từng chi tiết, sự trung thực trong các phát hiện chuyên môn, và đồng thời phải tuân thủ các chuẩn mực nghề nghiệp. Đây là những yêu cầu đặc thù, tạo nên sự khác biệt đối với stress của kiểm toán viên so với các nghề khác.
Stress trong nghề kiểm toán phát sinh từ sự tương tác giữa kiểm toán viên với môi trường tài chính và kế toán, đặc biệt là trong các tình huống mà nguồn lực cá nhân không đủ để đáp ứng các yêu cầu cao từ công việc. Nó bao gồm nhiều khía cạnh tương tác với nhau: sinh lý, nhận thức, cảm xúc, và hành vi.
Khái niệm stress của kiểm toán viên là ta xem xét stress trong hoạt động đặc thù của kiểm toán viên. Tức là xem xét stress trong quá trình đánh giá có hệ thống và độc lập các báo cáo tài chính và hoạt động của tổ chức, nhằm xác nhận tính chính xác, trung thực, và tuân thủ các chuẩn mực kế toán. Trong nghề kiểm toán, mục tiêu chính không chỉ là tạo niềm tin cho các bên liên quan như cổ đông và chủ nợ thông qua việc xác nhận thông tin tài chính, mà còn là việc đảm bảo tính minh bạch và đúng mục đích sử dụng nguồn vốn. Các hoạt động kiểm toán, với áp lực thời hạn và yêu cầu chính xác cao, là nguồn gây ra stress chính cho kiểm toán viên.
Từ phân tích trên có thể xác định khái niệm stress của kiểm toán viên như sau:
Stress của kiểm toán viên là trải nghiệm phát sinh từ tương tác giữa kiểm toán viên với môi trường nghề nghiệp đặc thù, gồm những đòi hỏi cao về độ chính xác, trung thực, và tuân thủ chuẩn mực nghề nghiệp. Stress phát sinh khi kiểm toán viên gặp phải
những thách thúc vượt quá khả năng đấp ứng của họ, dẫn đến những thay đổi trong các khía cạnh thực thể, nhận thức, cảm xúc và hành vi. Stress được xem là hiện tượng đa chiều, gây ảnh hưởng tổng thể lên chất lượng công việc và sức khỏe nghề nghiệp.
Với khái niệm trên chúng ta thấy có một số điểm cần chú ý sau:
Stress của kiểm toán viên là sự hiểu biết toàn diện về những áp lực mà kiểm toán viên phải đối mặt trong công việc của họ. Nó bao gồm các yếu tố từ sinh lý/thực thể, nhận thức, cảm xúc, đến hành vi, mỗi khía cạnh đều đóng góp vào trạng thái stress tổng thể mà kiểm toán viên trải qua. Về thực thể gồm các triệu chứng thể chất như mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ và suy giảm hệ miễn dịch, phản ánh tác động trực tiếp từ áp lực công việc liên tục và yêu cầu tập trung cao độ. Về nhận thức là sự ảnh hưởng đến khả năng xử lý thông tin, giải quyết vấn đề và ra quyết định, gây giảm sự sắc bén trong phán đoán và tăng nguy cơ mắc phải sai lầm chuyên môn. Về cảm xúc: biểu hiện qua các phản ứng tiêu cực như lo âu, tức giận và buồn bã, ảnh hưởng đến tâm trạng và khả năng giao tiếp hiệu quả. Về hành vi thể hiện qua các thay đổi về thói quen sinh hoạt, ảnh hưởng đến hiệu suất làm việc và chất lượng công việc.
Stress của kiểm toán viên không chỉ là áp lực từ công việc hàng ngày mà còn bao gồm sự tích tụ từ trách nhiệm chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Khái niệm này phản ánh không chỉ yêu cầu công việc cụ thể mà còn từ bản chất của nghề kiểm toán, yêu cầu sự chính xác và tuân thủ chuẩn mực. Điều này làm sáng tỏ rằng stress trong nghề kiểm toán là một hiện tượng đa diện, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc và các phương pháp can thiệp phù hợp để giảm thiểu và quản lý hiệu quả.
Stress của kiểm toán viên gắn liền chặt chẽ với nội hàm nghề kiểm toán.
Nghề kiểm toán đòi hỏi sự tuân thủ tuyệt đối các quy định pháp luật, chuẩn mực kế toán, và đối tượng đồng thời là những yêu cầu khát khe về độ chính xác, minh bạch.
Các yêu tố như khối lượng công việc, áp lực thời gian, mâu thuẫn vai trò, và hành vi lãnh đạo đóng vai trò quan trọng trong việc gây stress. Stress được nhận thấy trong tất cả các giai đoạn của quy trình kiểm toán, từ việc thu thập dữ liệu, kiểm tra chéo, đến báo cáo và đề xuất kết luận.
Stress trong nghề kiểm toán là nguồn gây nguy cơ làm giảm chất lượng báo cáo tài chính nếu không được quản lý hiệu quả. Nó không chỉ ảnh hưởng đến sự tập trung và khả năng phán đoán của kiểm toán viên, mà còn tác động đến tinh thần hợp tác trong tập thể, nguyên nhân chính dẫn đến hành vi tránh né trách nhiệm hoặc sai sót chuyên môn.
Với các phân tích trên, khái niệm stress của kiểm toán viên cung cấp khung
tham chiếu quan trọng để hiểu rõ những khía cạnh đa dạng của stress trong nghề nghiệp này và chuẩn bị cơ sở lý luận cho việc phân tích biểu hiện stress trong mục 2.3.2. Biểu hiện stress của kiểm toán viên.
2.3.2. Biểu hiện stress của kiểm toán viên
Từ phân tích những biểu hiện cơ bản của stress và đặc điểm hoạt động nghề nghiệp của kiểm toán viên, dựa theo quan điểm của Nguyễn Sinh và cộng sự, và Cornish-Bowden, A., tác giả xác định stress của kiểm toán viên biểu hiện ở 4 khía cạnh: thực thể, nhận thức, cảm xúc, hành vi [7], [60].
2.3.2.1. Stress về sinh lý/thực thể của kiểm toán viên
Biểu hiện stress về mặt sinh lý/thể chất của kiểm toán viên được hình thành từ
sự kết hợp của yếu tố môi trường làm việc căng thẳng và đặc thù công việc kiểm toán.
Các biểu hiện này bao gồm:
1) Mệt mỏi và kiệt sức:
Trong môi trường kiểm toán, áp lực từ thời hạn chặt chẽ và yêu cầu cao về độ chính xác gây ra tình trạng mệt mỏi và kiệt sức. Căng thẳng liên tục kích thích sự tiết hormone cortisol và adrenaline, làm mất cân bằng năng lượng, dẫn đến cảm giác kiệt sức không chỉ trong ngắn hạn mà còn có thể kéo dài.
Hiệu quả công việc của kiểm toán viên được đo lường từ nhiều khía cạnh khác nhau như hiệu quả thực hiện cam kết kiểm toán, hệ thống kiểm soát, quyết định và phán đoán chuyên môn, thăng tiến [27], [31], [141], [145], [171], [214]. Áp lực thời gian là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến những khía cạnh này. Nó được sử dụng như một phương tiện để cải thiện sự hữu hiệu và hiệu quả, và là một phần của hệ thống kiểm soát trong các công ty kiểm toán nhằm nâng cao chất lượng [52], [135], [141], [176].
Việc áp dụng kiểm soát định lượng như tăng áp lực thời gian có thể gây ra các hành vi rối loạn chức năng trong kiểm toán viên [59], [190]. Áp lực về thời hạn không chỉ làm tăng khả năng mắc sai lầm trong công việc mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của kiểm toán viên, làm suy giảm hiệu quả công việc và chất lượng kiểm toán. Như vậy, việc quản lý và giảm thiểu áp lực thời gian không chỉ cần thiết cho sức khỏe tinh thần của kiểm toán viên mà còn quan trọng cho việc duy trì chất lượng kiểm toán và sự hài lòng trong nghề nghiệp [69], [146].
Nghiên cứu được đăng trên "Frontiers in Behavioral Neuroscience" đã phân tích mối liên hệ giữa stress và cảm giác mệt mỏi [149]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng sự gia tăng hormone do stress làm cạn kiệt năng lượng, từ đó dẫn đến tình trạng mệt mỏi. Hiện tượng này không chỉ giới hạn ở cảm giác mệt mỏi bình thường mà còn
kéo theo các hậu quả sức khỏe lâu dài nếu stress kéo dài [129].
2) Rối loạn giấc ngủ:
Stress tác động mạnh mẽ đến chất lượng và thời lượng giấc ngủ của kiểm toán viên. Điều này thể hiện qua việc khó ngủ, giấc ngủ không sâu, hay thường xuyên thức giấc giữa đêm, gây ra tình trạng mất ngủ hoặc ngủ không ngon giấc. Stress và rối loạn giấc ngủ luôn thể hiện mối quan hệ tương tác lẫn nhau. Morin và cộng sự khẳng định khi stress tăng cao, đặc biệt là trong thời gian đoạn cao điểm của kiểm toán, nó ảnh hưởng đến chất lượng và thời lượng giấc ngủ của các kiểm toán viên [137]. Nghiên cứu khác của Johnson và Johnson cũng phát hiện các kiểm toán viên thường có các giai đoạn ngủ REM ngắn hơn, quá trình cần thiết cho việc phục hồi nhận thức của não người, trong những khoảng thời gian làm việc với cường độ cao, nhiều áp lực và các đòi hỏi khắt khe [110].
Nghiên cứu khác của Johnson và Johnson cũng phát hiện các kiểm toán viên thường có các giai đoạn ngủ REM ngắn hơn, quá trình cần thiết cho việc phục hồi nhận thức của não người, trong những khoảng thời gian làm việc với cường độ cao, nhiều áp lực và các đòi hỏi khắt khe [110].
3) Đau đầu và căng cơ:
Tăng áp lực máu và căng co thắt cơ, từ đó gây ra đau đầu và đau cơ, đặc biệt là ở vùng cổ và vai. Đây không chỉ là triệu chứng cấp tính mà còn có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe mãn tính nếu không được giải quyết.
Kết quả công việc của kiểm toán viên rất quan trọng vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của cuộc kiểm toán. Mọi thỏa hiệp trong công việc có thể dẫn đến chất lượng kiểm toán không đạt yêu cầu, gây ra các trách nhiệm pháp lý tiềm tàng và mất uy tín cho công ty [30], [78]. Sau nhiều vụ bê bối kế toán và kiểm toán lớn, vấn đề hiệu quả công việc của kiểm toán viên càng trở nên quan trọng hơn, đặc biệt là trong mắt công chúng [140], [176]. Chính yêu cầu về chất lượng công việc là một nguyên nhân cơ bản dẫn tới hiện tượng đau đầu và căng cơ của các kiểm toán viên.
4) Vấn đề tim mạch:
Sự gia tăng hormone liên quan đến stress như chất adrenaline và chất cortisol làm tăng nhịp tim và huyết áp, gây ra rủi ro về tim mạch. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những kiểm toán viên có tiền sử bệnh tim mạch hoặc những người làm việc trong môi trường có áp lực cao trong thời gian dài. Stress có thể dẫn đến các vấn đề về tim mạch của kiểm toán viên. Tác giả Kane cho thấy chất adrenaline và cortisol khi được giải phóng sẽ làm tăng nhanh nhịp tim và huyết áp. Sự gia tăng đột biến này đặc
biệt càng rõ ràng trong mùa kiểm toán cao điểm. Và tình trạng kéo dai khiến cho các kiểm toán viên có thể mắc các bệnh về tim mạch [113].
5) Suy giảm hệ thống miễn dịch:
Stress kéo dài còn ảnh hưởng đến hệ thống miễn dịch, làm giảm khả năng phản ứng của cơ thể với các tác nhân gây bệnh. Điều này làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng, từ những bệnh thông thường như cảm lạnh đến các bệnh mãn tính nghiêm trọng hơn. Stress kéo dài có liên quan đến sự ức chế và suy yếu của hệ thống miễn dịch của cơ thể, làm tăng khả năng nguy cơ mắc các bệnh [180]. Đối với kiểm toán viên, đặc biệt là trong thời gian làm việc dài, nguy cơ phơi nhiễm sẽ tăng cao.
Nghiên cứu của Nakata chỉ ra rằng kiểm toán viên sẽ có tỷ lệ mắc bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên cao hơn khi vào “mùa kiểm toán” [144].
Việc tiếp xúc với stress kéo dài dễ khiến các kiểm toán viên gặp phải nhiều rối loạn về sức khỏe tinh. Stein cho rằng căng thẳng kéo dài làm tăng nguy cơ lo âu và trầm cảm [196]. Đối với các kiểm toán viên, Mohd, và Shbail và các cộng sự đã tìm thấy mối tương quan chặt chẽ giữa áp lực của mùa kiểm toán và gia tăng tỷ lệ lo lắng lâm sàng [135], [190].
Các biểu hiện trên không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe và hiệu quả công việc của kiểm toán viên mà còn có thể gây hậu quả lâu dài đối với sức khỏe thể chất của họ nếu không được nhận biết và xử lý kịp thời. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển các chiến lược quản lý stress hiệu quả trong ngành kiểm toán, cũng như việc chăm sóc sức khỏe tổng thể cho kiểm toán viên. Bên cạnh các tác động sinh lý và tâm lý của stress đối với kiểm toán viên, cả hai hình thức tác động này còn có mối liên hệ sâu sắc với nhau. Ví dụ, kiệt sức có thể làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn giấc ngủ [129], trong khi thiếu ngủ có thể làm tăng tính nhạy cảm với các tác nhân gây stress [110]. Do vậy, stress tác động đến kiểm toán viên không chỉ ở khía cạnh tâm lý, sinh lý, mà còn tác động mang tính toán diện đồng thời cả tâm- sinh lý của kiểm toán viên.
Tóm lại, về mặt sinh lý/thực thể, có thể thấy rằng stress về sinh lý/thực thể của kiểm toán viên không chỉ dừng lại ở những biến đổi sinh lý cơ bản mà còn bao gồm các phản ứng phức tạp hơn liên quan đến áp lực công việc, trách nhiệm chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp, áp lực thời gian, sự mơ hồ về vai trò, sự xung đột về vai trò, hành vi của lãnh đạo, tính cách của kiểm toán. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc nhận biết sớm và can thiệp hiệu quả vào stress, nhằm bảo vệ sức khỏe tinh thần và thể chất của các kiểm toán viên, đồng thời duy trì chất lượng công việc trong một
môi trường ngày càng đòi hỏi và áp lực.
2.3.2.2. Stress về nhận thức của kiểm toán viên
Stress về nhận thức của kiểm toán viên là một chủ đề quan trọng và phức tạp, với những ảnh hưởng rộng lớn đến hiệu suất làm việc và sức khỏe tinh thần của họ.Từ
những phân tích ở trên có thể xác định biểu hiện stress của kiểm toán viên về mặt nhận thức như sau:
Theo quan điểm tương tác qua lại (transaction) của Lazarus cho thấy rằng stress không chỉ là một phản ứng sinh lý mà còn liên quan đến các yếu tố nhận thức, cảm xúc và hành vi. Điều này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nguyên nhân và cách thức mà stress tác động đến kiểm toán viên, từ đó mở ra hướng can thiệp và hỗ trợ hiệu quả. Stress ảnh hưởng đến mọi khía cạnh của con người, từ sinh lý đến tâm lý. Trong nghề kiểm toán, nơi mà áp lực công việc và yêu cầu chính xác cao là điều không thể tránh khỏi, stress nhận thức có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Các biểu hiện này bao gồm lo lắng liên tục, khó khăn trong tập trung, quên lãng, và suy giảm khả năng ra quyết định. Kiểm toán viên thường xuyên phải đối mặt với áp lực từ thời hạn và khối lượng công việc lớn, đặc biệt trong các giai đoạn cao điểm, tạo ra môi trường làm việc căng thẳng. Sự căng thẳng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn tác động mạnh mẽ đến khả năng nhận thức. Khi bị stress, khả năng tập trung, xử lý thông tin, và ra quyết định của kiểm toán viên có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng, làm giảm hiệu quả công việc và chất lượng quyết định. Các nghiên cứu như của Nakao, Morgado, và Kulshreshtha đã chỉ ra rằng stress ảnh hưởng đến cách thức hoạt động của bộ não, đặc biệt ở các khu vực liên quan đến xử lý thông tin và quản lý cảm xúc. Điều này càng được làm rõ qua nghiên cứu của Boals và Banks, cho thấy rằng stress có thể gây suy giảm trí nhớ và làm giảm hiệu quả ra quyết định. Trong môi trường làm việc của kiểm toán viên, những tác động này càng trở nên rõ ràng, khi stress từ công việc làm giảm năng suất và chất lượng công việc [28], [139], [143].
Stress nhận thức ở kiểm toán viên không chỉ ảnh hưởng đến hiệu suất công việc mà còn tác động sâu rộng đến tinh thần và sức khỏe tâm lý của họ. Các biểu hiện của stress nhận thức có thể được nhóm lại thành các phần chính để hiểu rõ hơn về vấn đề này.
1) Ảnh hưởng tiêu cực lên khả năng xử lý thông tin, giải quyết vấn đề, suy giảm khả năng ra quyết định
Kiểm toán viên chịu stress có thể gặp khó khăn trong việc xử lý thông tin và giải