Thế giới nghệ thuật thơ lưu trọng lư trước cách mạng

“ Tôi là thi sĩ của th-ơng yêu” “ Tôi chỉ là ng-ời mơ -ớc thôi” “ Tôi chỉ là một khách tình si” “ Tôi là một kẻ mơ màng Yêu sống trong đời giản dị bình th-ờng” Cái tôi trữ tình trong

0

môc lôc

Trang

Më ®Çu 1

Ch-¬ng 1: C¸i t«i tr÷ t×nh trong th¬ L-u Träng L- 5

1.1 Kh¸i niÖm c¸i t«i vµ c¸i t«i tr÷ t×nh 5

1.2 C¸i t«i tr÷ t×nh trong th¬ míi 6

1.3 C¸i t«i tr÷ t×nh trong th¬ L-u Träng L- 8

1.3.1 C¸i t«i méng t-ëng 8

1.3.2 C¸i t«i sÇu buån 18

1.4 L-u Träng L- – c¸i t«i tr÷ t×nh tiªu biÓu cho th¬ míi thêi kú ®Çu 27

Ch-¬ng 2: H×nh t-îng thÕ giíi trong th¬ L-u Träng L- 29

2.1 H×nh t-îng ng-êi em 30

2.2 H×nh t-îng ng-êi giang hå 34

2.3 H×nh t-îng thiªn nhiªn 37

2.4 Kh«ng gian, thêi gian 41

Ch-¬ng 3: H×nh thøc nghÖ thuËt th¬ L-u Träng L- 48

3.1 ThÓ lo¹i th¬ 48

3.2 Ng«n ng÷ th¬ 55

3.3 Nh¹c ®iÖu trong th¬ 58

3.4 BiÖn ph¸p tu tõ 62

KÕt luËn 65

Tµi liÖu tham kh¶o 67

1

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

Phong trào thơ mới là hiện t-ợng thơ lớn nhất trong nửa đầu thế kỷ XX

đã đ-a thơ ca Việt Nam b-ớc vào thời kỳ hiện đại, tạo nên ảnh h-ởng sâu rộng

đối với sự phát triển thơ ca dân tộc

Thơ mới là thơ của thời đại cái tôi cá nhân, chịu ảnh h-ởng sâu sắc của nền văn học nghệ thuật thế giới Vì thế mỗi tác giả là một thế giới riêng của cái tôi cá nhân trong v-ờn hoa muôn màu sắc của thi ca Việt Nam Mỗi một ngòi bút, mỗi một giọng thơ, mỗi tác giả là cả một thế giới rộng lớn mà ng-ời

đọc cần đi sâu tìm hiểu và khám phá thế giới đó

Với việc tự xây dựng cho mình một tháp ngà nghệ thuật riêng biệt, các nhà thơ mới đã tạo nên những “ tháp thơ” mang đậm phong cách và thể hiện thế giới cái tôi thật đa dạng của mình Những “ tháp thơ” này thật sự hấp dẫn bạn đọc, đáng là đối t-ợng của một sự nghiên cứu chuyên sâu có hệ thống

Cho đến nay những giá trị phong phú của thơ mới về nội dung và nghệ thuật đã đ-ợc khám phá và khẳng định Những thế giới nghệ thuật của các nhà thơ cũng đã đ-ợc nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến trong các bài nghiên cứu của mình L-u Trọng L- cũng là một cây bút tiêu biểu trong phong trào thơ mới giai đoạn đầu Bằng những sáng tác của mình ông đã làm hiện lên tr-ớc mắt ng-ời đọc một thế giới nghệ thuật phong phú, đa dạng, mang đậm phong cách L-u Trọng L- Thế giới nghệ thuật đó còn biết bao bí ẩn cần đ-ợc khám phá để ta có thể hiểu hơn về hồn thơ L-u Trọng L-

Đi sâu vào nghiên cứu đề tài này chúng tôi hi vọng sẽ khám phá đ-ợc thế giới nghệ thuật đầy bí ẩn đó, một thế giới bao trùm mông lung trong mơ mộng, buồn sầu, những hình ảnh cứ chập chờn h- thực, dòng thời gian chảy trôi vô định, không gian mờ nhoè…một thế giới vừa thực vừa ảo khó phân

đó của thế giới nghệ thuật thơ L-u Trọng L- nh- cái tôi trữ tình và nhấn mạnh khía cạnh nhạc điệu trong thơ L-u Trọng L-, ch-a có một công trình nghiên cứu nào nghiên cứu một cách khái quát về thế giới nghệ thuật thơ L-u Trọng L-

Trong “ Thi nhân Việt Nam” Hoài Thanh đã khái quát rất chính xác về cái tôi trữ tình L-u Trọng L- trong hai chữ “ mơ màng nh- L-u Trọng L-”

Ông khẳng định “ Mộng! Đó mới là quê h-ơng của L-” Bài viết chỉ nghiêng

về tìm hiểu thế giới mộng của cái tôi L-u Trọng L- mà ch-a khái quát về thế giới nghệ thuật nhà thơ

Vũ Ngọc Phan trong bài viết “ L-u Trọng L-” cũng tìm hiểu hồn thơ L-u Trọng L- ở khía cạnh tình và mộng Nhà nghiên cứu đã đi sâu tìm hiểu những rung động nhẹ nhàng, tinh tế của hồn thơ và hoà nó vào cái mơ mộng muôn th-ở của thi nhân Ông khái quát “ L-u Trọng L- là một thi sĩ đa tình và mơ mộng”

Hà Minh Đức cũng chỉ khái quát đ-ợc cái mộng, cái mơ, cái tình của L-u trọng L- để thấy đ-ợc sự phát triển của cái tôi L-u Trọng L- trong giai

đoạn sau Thế giới nghệ thuật thơ L-u Trọng L- tr-ớc cách mạng không phải

là cái mà bài nghiên cứu h-ớng đến

Lê Đình Kỵ đã có những khám phá khá mới mẻ về dòng cảm xúc của hồn thơ mơ màng chìm đắm trong tình yêu, nh-ng đó cũng chỉ là một khía cạnh của thế giới nghệ thuật

3

Hoàng Trung Thông với bài viết “ Nghĩ về nhà thơ L-u Trọng L-” cũng chỉ là những cảm nhận của tác giả về nhà thơ, trong đó L-u Trọng L- đ-ợc khái quát trong “ say mê yêu, say mê viết, say mê mộng”

“ Một nhà thơ mới rất chú trọng về âm điệu : L-u Trọng L-” , trong bài viết này Lê Tràng Kiều đã phân tích khá rõ nét đặc sắc của nhà thơ đó là âm

điệu Đây là một nét mới khác biệt để tạo nên thế giới nghệ thuật thơ L-u Trọng L- rất khác biệt với các nhà thơ khác

Nguyễn Văn Long cũng chỉ khái quát L-u Trọng L- trong hai chữ tình

và mộng “ thế giới thơ của Tiếng thu là thế giới của tình và mộng” Tình L-u Trọng L- là tình day dứt miên man trong thế giới mộng, cứ mơ màng, day dứt trong những mối tình t-ởng t-ợng để rồi tan vỡ và lại đau khổ

Nguyễn Xuân Nam, Nguyễn Tấn Long, Nguyễn Hữu Trọng và nhà nghiên cứu Thiếu Mai cũng đã có những bài viết về L-u Trọng L-, nh-ng hầu hết chỉ phân tích tìm hiểu ở những khía cạnh riêng biệt và nhấn mạnh thế giới mộng ảo của L-u Trọng L-

Những tác phẩm của L-u Trọng L- cũng đã đi sâu vào lòng ng-ời đọc bởi cái mới mẻ, độc đáo Nhiều nhà nghiên cứu cũng đã có những bài viết về tác phẩm này

- Thi sĩ L-u Trọng L- với Tiếng Thu - Kiều Thanh Quế

- L-u Trọng L- và Tiếng Thu - Ngô Văn Phú

- Bài kết thúc tập thơ Tiếng Thu - L-u Trọng L-

- Tiếng Thu, thơ nhạc của L-u Trọng L- - Đỗ Đức Hiểu

- Bài thơ Nắng mới – Vũ Quần Ph-ơng

Những bài viết, bài nghiên cứu về thơ L-u Trọng L- cũng nh- những tác phẩm của L-u Trọng L- thì rất nhiều nh-ng chỉ đem đến cho bạn đọc những hiểu biết riêng lẻ về từng khía cạnh khác nhau của thế giới nghệ thuật phong phú L-u Trọng L-

Quá trình nghiên cứu L-u Trọng L- đã có từ rất lâu và sẽ con kéo dài bởi thế giới nghệ thuật thơ L-u Trọng L- tr-ớc cách mạng còn rất nhiều vấn

4

đề mà ta còn cần phải nghiên cứu.Sẽ còn rất nhiều bài viết, bài nghiên cứu tìm hiểu thế giới nghệ thuật thơ L-u Trọng L- để bạn đọc có thể hiểu rõ hơn về nhà thơ tiêu biểu này

3 Mục đích yêu cầu

1 Thấy đ-ợc cái tôi trữ tình đầy mộng ảo và sầu buồn của nhà thơ L-u Trọng L-, chính cái tôi trữ tình này đã chi phối toàn bộ thế giới nghệ thuật của nhà thơ

2 Tìm hiểu và phát hiện ra thế giới hình t-ợng mà nhà thơ đã khắc hoạ trong các sáng tác của mình

3 Khám phá các hình thức nghệ thuật mà L-u Trọng L- đã sử dụng trong tác phẩm Thấy đ-ợc cái độc đáo riêng biệt của các hình thức nghệ thuật

Ch-ơng 1 Cái tôi trữ tình trong thơ L-u Trọng L-

Ch-ơng 2 Hình t-ợng thế giới trong thơ L-u Trọng L-

Ch-ơng 3 Hình thức nghệ thuật thơ L-u Trọng L-

5

Ch-ơng 1 : Cái tôi trữ tình trong thơ l-u trọng l-

1.1 Khái niệm cái tôi và cái tôi trữ tình

1.1.1 khái niệm cái tôi

“Cái tôi” là một khái niệm triết học, nó đánh dấu ý thức đầu tiên của con ng-ời về bản thể tồn tại của chính mình, để nhận ra mình là một con ng-ời khác với tự nhiên và khác với những ng-ời khác

Các nhà triết học duy tâm nh- : R.Đề Các, I G Phichrê, G.Hêghen, đến chủ nghĩa Phrớt, chủ nghĩa hiện sinh đều khẳng định cái tôi là ph-ơng diện trung tâm của tâm hồn con ng-ời, là cốt lõi của ý thức

Triết học duy vật của chủ nghĩa Mác – Lê Nin lại khẳng định “ cái tôi”

là trung tâm tinh thần của con ng-ời có quan hệ tích cực đối với thế giới, đối với bản thân mình Triết học Mác đã xác định giá trị con ng-ời cá nhân từ bản thân con ng-ời với t- cách là chủ thể và khách thể của các mối quan hệ Mác viết “ Sự giàu có thực sự về mặt tinh thần của cá nhân hoàn toàn phụ thuộc vào

sự giàu có của quan hệ hiện thực của họ” , chỉ có con ng-ời độc lập kiểm soát những hành vi của mình và có khả năng thể hiện tính chủ động toàn diện mới

có cái tôi của mình

Cái tôi chính là cấu trúc phần tự giác, tự ý thức của nhân cách Có thể coi đó là trung tâm tinh thần, ý nghĩa điều chỉnh dự báo của nhân cách mang tính định h-ớng về động cơ, niềm tin, lợi ích, thế giới quan, là cơ sở hình thành những tình cảm xã hội của con ng-ời và xác định mặt cá tính của nhân cách

Nh- vậy, triết học Mác – Lê Nin đã thấy đ-ợc vai trò tích cực của cái tôi Đó là một khái niệm về cấu trúc nhân cách mang tính phổ quát Hiện t-ợng cái tôi vừa mang tính xã hội – lịch sử, vừa phân biệt cái độc đáo và khẳng định tính tích cực của nhân cách cá nhân

Quan niệm về “ cái tôi” triết học và khoa học nhân văn hoặc đóng vai trò phạm trù, hoặc có mối liên hệ chi phối, quen thộc với cái tôi trữ tình trong thơ ở các thời đại

6

1.1.2 Khái niệm cái tôi trữ tình

Cái tôi trữ tình là sự thể hiện một cách nhận thức và cảm xúc đối với thế giới và con ng-ời thông qua lăng kính cá nhân của chủ thể và thông qua việc

tổ chức các ph-ơng tiện của thơ trữ tình tạo ra một thế giới tinh thần riêng biệt, độc đáo mang tính thẩm mỹ nhằm tác động đến ng-ời đọc

Bản chất của cái tôi trữ tình là một khái niệm tổng hòa nhiều yếu tố hội

tụ theo quy luật nghệ thuật, bao gồm cả ba ph-ơng diện : Bản chất chủ quan cá nhân, đây là mối liên hệ giữa tác giả với cái tôi trữ tình đ-ợc thể hiện trong tác phẩm; Bản chất xã hội của cái tôi trữ tình là mối quan hệ của cái tôi trữ tình và cái ta cộng đồng; Bản chất thẩm mỹ cái tôi trữ tình là trung tâm sáng tạo và tổ chức văn bản

Cả ba ph-ơng diện cá nhân – xã hội – thẩm mỹ đều nằm trong hình thức thể loại trữ tình Cái tôi trữ tình khác về chất so với cái tôi nhà thơ, đó là

sự khác nhau giữa cuộc đời và nghệ thuật, giữa chủ nghĩa tự nhiên và chủ nghĩa hiện thực, giữa nguyên mẫu và điển hình, giữa “ gốc rễ” và “ cành lá” nảy nở sinh động của nó Cái tôi trữ tình không chỉ là cái tôi nhà thơ, nó còn

là cái tôi thứ hai hoặc cái tôi đ-ợc khách thể hóa, đ-ợc thăng hoa trong nghệ thuật và bằng nghệ thuật

Cái tôi trữ tình có quan hệ chặt chẽ với cái tôi nhà thơ nh-ng từ cái tôi nhà thơ đến cái tôi trữ tình còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác

1.2 Cái tôi trữ tình trong thơ mới

Bản chất của thơ lãng mạn là tiếng nói của cái tôi cá nhân Kiểu nhà thơ lãng mạn song hành với sự tự ý thức của cá nhân nh- là một cá thể độc đáo, riêng biệt Thơ lãng mạn là thơ của tâm hồn, tâm hồn ấy đã thoát ra khỏi tính quy phạm và nó đã bộc lộ hết mình, để “ tâm hồn tiếp xúc trực tiếp với ngoại giới” Cái tôi trữ tình v-ợt lên hoàn cảnh bằng những t-ởng t-ợng khác th-ờng, bằng mộng ảo, hoài niệm hoặc bằng tôn giáo, lịch sử, truyền thuyết chỉ với mục đích là khẳng định mình, khẳng định sự tự do của mình

Hoài Thanh trong “ Thi nhân Việt Nam” viết “ Ngày thứ nhất…chữ tôi xuất hiện trên thi đàn Việt Nam, nó thật bỡ ngỡ Nó nh- lạc loài nơi đất khách Bởi nó mang theo một quan niệm ch-a từng có ở xứ này : quan niệm

“ Tôi là thi sĩ của th-ơng yêu”

“ Tôi chỉ là ng-ời mơ -ớc thôi”

“ Tôi chỉ là một khách tình si”

“ Tôi là một kẻ mơ màng

Yêu sống trong đời giản dị bình th-ờng”

Cái tôi trữ tình trong thơ mới thỏa sức tung hoành khẳng định giang sơn

và thế giới riêng của mình, những cá tính riêng biệt và t- thế của cái tôi trữ tình đ-ợc bộc lộ rõ nét :

“ Tôi là con chim đến từ núi lạ

Ngứa cổ hót chơi !”

( Xuân Diệu )

Không những thế cái tôi trữ tình còn là trung tâm cảm hứng, giãi bày, thể hiện và tự bộc lộ mình :

“ Tôi muốn đi bên cạnh cuộc đời

Trăm năm theo dõi đám mây trôi”

Cái tôi trữ tình trong thơ mới còn là cái tôi luôn thể hiện nỗi buồn, sự cô

đơn một cách trực tiếp :

“ Tôi buồn không hiểu vì sao tôi buồn”

L-u Trọng L- trong “ Tiếng thu” cũng đã thể hiện rõ cái tôi của mình một cách độc đáo và thật đặc sắc, hiên ngang cùng tháp Chàm vững chắc của Chế lan Viên, sánh ngang cùng nỗi sầu vũ trụ của Huy Cận…Cái tôi trữ tình L-u Trọng L- là một thế giới của những đắm say mơ màng và nỗi buồn sầu không duyên cớ

8

“ Sóng cây gió gợn giời bao la sầu”

Cái tôi trữ tình trong thơ mới còn là một cái tôi thoát ly cuộc sống hiện thực Điều này cũng do hoàn cảnh lịch sử thời kỳ đó Tầng lớp trí thức tiểu t- sản muốn thoát khỏi hiện thực xã hội nh-ng họ không biết đi về đâu, họ tìm cách đ-a mình vào một thế giới của riêng mình Chế Lan Viên đã cuốn mình vào thế giới Chàm u linh với những ma hời và một thế giới xa xăm cuối chân trời : “ Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh

Một vì sao trơ trọi cuối trời xa”

Thế lữ thì lai mơ về một chốn bồng lai tiên cảnh :

“ Trời cao xanh ngắt.- Ô kìa

Hai con hạc trắng bay về Bồng Lai”

Hay Vũ Hoàng Ch-ơng chìm đắm trong thế giới của say :

“ Say đi em! Say đi em!

Say cho lả lơi ánh đèn”

L-u Trọng L- thì lại chìm đắm trong những giấc mộng tình ái và giấc mơ giang hồ để rồi lại “ giật mình” chìm trong những nỗi sầu :

“ Tình ái hay đâu mộng cuối trời”

Nh- vậy cái tôi trữ tình trong thơ mới là một thế giới đầy những đ-ờng nét, hình ảnh của cái tôi nhà thơ Nó tạo nên đ-ợc những tháp ngà nghệ thuật cao vút và là đối t-ợng của các nhà nghiên cứu

1.3 Cái tôi trữ tình trong thơ L-u Trọng L-

Cái tôi trữ tình trong thơ L-u Trọng L- tr-ớc cách mạng có thể nói là một thế giới riêng biệt, đó là thế giới của mộng – sầu – yêu hay nói một cách khác nó là thứ khí quyển dày đặc bao bọc toàn bộ thi phẩm của ông

9

ta phải theo ng-ời thơ n-ơng nhẹ từng b-ớc, nếu đặt chân quá mạnh thế giới

ấy sẽ vỡ tan và biến mất

Thế giới “ mộng” của “ Tiếng thu” đ-ợc lan tỏa từ tâm hồn s-ơng khói phiêu lãng của L-u Trọng L- Hoài Thanh đã hoàn toàn đúng khi cố định ấn t-ợng chung của mình về thơ L-u Trọng L- ở hai chữ “ mơ màng nh- L-u Trọng L-” Ông cũng đã từng khẳng định “ mộng” đó mới là quê h-ơng của L-

Thế giới mộng trong “ Tiếng thu” thể hiện khá rõ cái tôi mơ mộng của L-u trọng L- Thi nhân đi giữa cõi thu mộng từng b-ớc sợ sệt, ngại ngùng nh-

lo đạp phải những linh thiêng của trời đất rắc xuống Chính vì thế nó rất khác với thế giới mộng của Hàn mặc Tử, “ mộng” của L-u Trọng L- rất ít hành

động, động tác nhà thơ luôn trong trạng thái mơ màng, không biết mình đang sống ở không gian nào :

“ Ta mơ trong đời hay trong mộng”

Bởi thế mọi cử chỉ cũng trở nên đầy bâng khuâng, dè dặt, sẽ sàng : “ Muốn ca nàng chỉ lặng thầm ca

Ngại ngùng sợ gió chim xao động”

Cái nhìn của L-u Trọng L- là cái nhìn trong suốt đẩy sự vật hiện t-ợng

đến bến bờ huyền diệu, thơ mộng Đôi mắt thi nhân không phải là đôi mắt của ng-ời trần gian nữa mà thi nhãn của ng-ời thơ đi bên lề cuộc đời, nhìn cuộc sống này qua một lớp khói s-ơng huyền ảo Ông lúc nào cũng cảm thấy mình

đang trên con thuyền mộng trôi quá dải Ngân hà, bập bềnh trên mây bạc, xung quanh là mầu xanh lồng lộng và khắp trời nh- đầy ánh sao, con thuyền tâm hồn L-u Trọng L- cứ trôi mãi không bến đỗ

Cái tôi mộng t-ởng L-u Trọng L- không chỉ là những “ giấc mộng” ,

“giấc mơ” mà còn là “gối mộng” “thuyền mộng” “cõi mơ” “ đóa mộng

đầu”…D-ới bút thơ L-u Trọng L- “ mộng” đã có thêm những hàm nghĩa mới

Có khi là một ẩn ức, một ám ảnh không sao giải thoát nổi :

“ Đã qua rồi cơn mộng

Đừng vỗ nữa tình ơi”

Có lúc lại là một trạng thái êm nhẹ, lơ lửng

10

“ Trên trời chiếc nhạn êm nh- mộng

Lơ lửng âm thầm nhẹ cánh bay”

Khi lại là một cõi u tình lồng lộng

“ D-ới chân không nghe chèo vỗ sóng

Thuyền bơi trong cõi mơ lồng lộng”

Chất “ mộng” trong “ Tiếng thu” thoát thai từ hồn thơ bảng lảng, chập chờn L-u Trọng L-, vì vậy có những bài thơ rất mộng nh-ng không dùng đến

chữ mộng nào (Tiếng thu) có những hình ảnh thơ sắc nét, hiện thực nh-ng vẫn

là hình ảnh của cõi mộng (Nắng mới) có những đ-ờng nét trở nên s-ơng khói

mờ ảo trong con mắt đa tình kỳ diệu của thi nhân (Trăng lên) “ Mộng” đã

nhập vào linh hồn câu chữ, huyền ảo hóa những dòng thơ trong nỗi sầu buồn mênh mang và cái say s-a chếnh choáng

L-u Trọng L- không chờ có cảnh đẹp nh- mộng hay có giấc chiêm bao rồi mới có thơ “ mộng” Các nhà thơ khác có khi mộng, có khi tỉnh và mộng một cách có điều kiện Vì vậy mỗi khi họ nói đến chữ “ mộng” tức khắc ng-ời

ta nghĩ đến những ý cảnh mới, những tâm trạng khác với lúc th-ờng L-u Trọng L- không thế, ông bao giờ cũng viết với tâm thức của kẻ đang mộng Nguyễn Văn Long đã cảm nhận khá sâu sắc “ cái tôi trữ tình trong thơ L-u Trọng L- hầu nh- rất ít mối liên hệ với thực tại, mất khả năng nhận thức cuộc sống hiện thực mà luôn luôn chìm đắm trong thế giới mộng t-ởng”

Đối với L-u Trọng L-, thế giới mộng không phải là một cõi tách biệt với cõi sống mà chính là môi tr-ờng sống của hồn thơ thi nhân Nếu Đinh Hùng nhập mộng phải bằng hút thuốc phiện thì L-u Trọng L- ch-a bao giờ biết đến khái niệm “ nhập mộng” Vì chỉ ở trong mộng nhân vật trữ tình mới thật sự sống cuộc sống của chính mình

Đến với cái tôi trữ tình L-u Trọng L- là đến với thế giới của mộng t-ởng Mộng tràn vào, xuyên thấm trong suốt thi phẩm của ông Trong 52 thi phẩm tập “ Tiếng thu” bao trùm lên đó là một không gian chập chờn mộng ảo, thời gian bị xóa nhòe trong làn s-ơng khói mông lung xa thẳm Với trái tim mộng ảo L-u Trọng L- đã kiến tạo nên trong “ Tiếng thu” một thế giới

“mộng” riêng của mình, một thế giới rất khác biệt với các nhà thơ khác cùng thời

11

Hàn Mặc Tử cũng là những giấc mộng nh-ng đó là những giấc mộng

điên loạn của con ng-ời đang bị cuộc sống chối bỏ Một cái tôi mộng ảo đầy

đau th-ơng, muốn níu kéo lại cuộc sống nh-ng đành bất lực.Cái tôi trữ tình luôn trong trạng thái của sự đổ vỡ, chia li:

“ Hôm nay có một nửa trăng thôi

Một nửa trăng kia ai cắn vỡ rồi”

Hay những giấc mộng tình cuồng nhiệt của Xuân Diệu:

“ Một trời mơ đang cầu nguyện trong tôi

Chờ một tiếng để bừng nên hạnh phúc”

Còn thế giới mộng ảo của L-u Trọng L- là những giấc mộng nhẹ nhàng, tinh tế, trong suốt và mang nặng cái tình của L-u Trọng L- Với ông thế giới luôn là những giấc” chiêm bao”

“ Hôm qua bạn ạ ta chiêm bao”

Hay là những “ giấc mơ tàn”

“ Bên bờ trơ lại giấc mơ tàn”

Và những “ giấc mộng đầu” :

“ Dan díu cùng nhau giấc mộng đầu”

L-u Trọng L- luôn trong trạng thái mộng và đôi khi chính nhà thơ cũng không biết mình đang mộng hay đã tỉnh :

“ Không biết ta mơ hay đã tỉnh”

L-u Trọng L- không “ nhập mộng” , không chỉ “ mơ” mới “ mộng” mà ngay trong cuộc đời ông cũng “ mộng” Cũng từ những kỉ niệm t-ơi sáng về ng-ời mẹ đã khuất L-u Trọng L- đã xây dựng lại một thế giới mộng ảo về ng-ời mẹ đã khuất Nhà thơ sống mơ màng giữa hiện tại và quá khứ mà không thể phân định rạch ròi đ-ợc:

“ Lòng r-ợu theo thời dĩ vãng

Chập chờn sống lại những ngay không

Đối với L-u Trọng L- mỗi sự vật, hiện t-ợng hiện hữu của thế giới đều

ẩn chứa một linh hồn vô hình, và nhà thơ bao giờ cũng nhìn sâu vào bên trong, vào chiều sâu vô hình ấy Chính vì vậy thế giới nhà thơ L-u trọng L- không

có những đ-ờng nét minh bạch rõ ràng, những sắc hình muôn vẻ của thế giới

1.3.1.1 Giấc mộng tình yêu

Thế giới mộng ảo của L-u Trọng L- ngan ngát h-ơng tình ái Đây cũng

là giấc mộng êm ái nhất của thi nhân.Tình yêu trong thơ L-u Trọng L- là tình yêu của những mộng t-ởng, đắm say, mơ màng nh-ng cũng lắm tàn phai rơi rụng Có thể thấy kết cấu chung của những chuyện tình trong “ Tiếng thu” bao giờ cũng đi từ đắm say đến tan vỡ, đi từ thực đến mộng, trong giấc mộng tình yêu “ vời vợi “ không cùng :

“ Mùa đông đến đón ở bên sông

Vội vã cô em đi lấy chồng”

Lòng lạnh giá thi sĩ đứng ở bên này sông vẫn không thôi xây mộng -ớc “ Anh là chim Ô th-ớc

Sẽ bắc cầu nguyện -ớc

Một đêm một lần qua”

Bằng những giấc mộng tình thi sĩ đã xây cây cầu ấy bằng thơ

Tình yêu bao giờ cũng là đề tài muôn thuở hấp dẫn các thi nhân h-ớng ngòi bút của mình vào để khám phá biết bao điều mới lạ, những cảm xúc mãnh liệt hay chỉ là một chút rung động trong cõi lòng Các nhà thơ mới hầu nh- ai cũng có mảng thơ viết về đề tài tình yêu nh-ng không ai có thể có một giấc mơ ái tình ngan ngát h-ơng thơm và cũng đầy những ảo mộng sầu đau nh- L-u Trọng L- Xuân Diệu lao vào tìm kiếm những cuồng nhiệt cháy bỏng, muốn h-ởng thụ tình yêu một cách trực tiếp và mãnh liệt :

13

“ Van em em hãy giữ nguyên quê mùa

Nh- hôm em đi lễ chùa

Cứ ăn mặc thế cho vừa lòng anh”

Còn L-u Trọng L- thì lại mơ màng với những giấc mơ tình ái, vì chỉ trong những giấc mộng của mình thi nhân mới có thể đến đ-ợc với ng-ời tình của mình – một ng-ời tình luôn đến trong những giấc chiêm bao mộng t-ởng hằng đêm của thi nhân

Những mối tình của L-u Trọng L- đều mang những h-ơng vị “ huyền

ảo” của thế giới mộng, nh-ng nó cũng rất trong sáng và không kém phần dạt dào của những đợt “ sóng tình” Nh-ng những mối tình đắm say đó rồi cũng chỉ là những giấc mộng mà khi thi nhân “ giật mình” tỉnh dậy thì một nỗi sầu

đã mang trong dạ Tình L-u Trọng L- là thế đó, nó có những đắm say, những mơ màng nh-ng nó cũng có những nỗi buồn :

“ Ch-a biết tên nàng biết tuổi nàng

Mà sầu trong dạ đã mang mang

Tình yêu nh- bang trăng hiu quạnh

Lạnh lẽo đêm tr-ờng giãi gió s-ơng”

(Một chút tình)

L-u Trọng L- cũng có những giấc mộng tình yêu thật trong sáng, nhẹ nhàng, tình yêu đó chỉ dừng lại ở những rung động nhẹ nhàng rất thanh cao, trong sáng đến mức một lời thốt ra thôi cũng nghe nh- bâng quơ nh-ng lại ẩn chứa biết bao tình ý Tình yêu ở đây vẫn mang cái e ấp tình tứ của buổi đầu sơ

14

ngộ, để tất cả nh- một “ bông hoa phong kín ý yêu đ-ơng” , một tình yêu vừa chớm nở :

“ ủa sao má đỏ hây hây

ái ân đã đến tự ngày nào em?”

“ Đằng xa bỗng thấy đò em lại

Sông lặng em bơi nhẹ mái chèo

Trong giấc mơ tình ái của mình thi nhân lang thang đi tìm những ngọt ngào của h-ơng tình ái, để thấy đ-ợc hình ảnh nhẹ nhàng, thấp thoáng của ng-ời em : “ Vầng trăng từ độ lên ngôi

Năm năm bến cũ em ngồi quay tơ”

Hay để đi tìm những nỗi nhớ và lắng nghe những niềm “ ái ân”

“ Nhớ em trong ánh trăng mờ …

…Lắng nghe trăng giãi bên thềm

Lắng nghe trăng giãi bên thềm …ái ân”

L-u trọng L- tìm đến những giấc mộng tình cũng nh- muốn s-ởi ấm

trái tim mộng ảo đầy phiêu du mà thi nhân đã trót mang :

“ Cậy em đan hộ tấm tình yêu

Để về mang ủ lòng anh lạnh”

(Đan áo)

15

Thi nhân tìm đến với mộng tình cũng mong tìm đ-ợc những câu tình tứ “ Em có bao giờ nói với anh

Những câu tình tứ thủa ngày xanh”

(Khi thu rụng lá)

hay tìm về một kỷ niệm :

“ Hoa lá quanh nàng lác đác rơi

Cuối v-ờn đeo giỏ hái hái mùng tơi

Mùng tơi úa đỏ đôi tay nõn

Cô bé nhìn tay nhí nhảnh c-ời”

(Lá mùng tơi)

Trong thơ L-u Trọng L- ng-ời đọc đặc biệt ấn t-ợng với những “ đoá mộng đầu” xuất hiện không chỉ một lần ở “ Tiếng thu” “ Đoá mộng đầu” ấy mang vẻ đẹp ngây thơ, h-ơng thơm tinh khiết, thiêng liêng của một tình yêu vừa hé mở Nhân vật trữ tình khao khát hái mộng ru mình vào những cuộc tình

đẹp nh- mộng ảo :

“ Chờ anh d-ới gốc sim già nhé

Em hái đ-a anh đoá mộng đầu”

(Một chút tình)

Tình yêu của L-u Trọng L- là thế đó, bởi nhà thơ đang sống trong mộng và mộng luôn là bầu không khí để thi nhân có thể thở đ-ợc, sống đ-ợc trong đó L-u Trọng L- mơ nhiều những giấc mơ tình ái riêng của mình, mang đậm cái tôi trữ tình của thi nhân khiến ng-ời đọc không thể nhầm lẫn Khi đọc thơ L-u Trọng L- ta cũng cảm thấy giấc mộng tình yêu của L- cũng

đầy đủ những cung bậc tình yêu nh-ng nó lại chìm đắm trong thế giới mơ màng Nó có những đắm say nh-ng cũng lại rất nhẹ nhàng tinh tế, có những -ớc mong, những kỉ niệm êm đềm t-ơi vui nh-ng lại cũng có những “ giật mình” và những nỗi sầu mộng

1.3.1.2 Giấc mộng giang hồ

“Sống ở thế kỷ XX, ngày ngày nện gót giầy trên các con đ-ờng Hà Nội,

mà ng-ời cứ mơ màng thấy mình gò ngựa ở những chốn xa xăm nào” L-u Trọng L- là thế đó, luôn sống trong những giấc mộng theo chân ng-ời lữ

bó buộc của cuộc sống tầm th-ờng v-ơn tới thế giới lãng mạn bay bổng

Thi nhân th-ờng mơ thấy mình tha h-ơng đặt chân đến những chốn

mênh mông, khi gò ngựa bên sông d-ới gốc đào (Hôm qua), khi dừng chân b-ớc cô đơn trong chiều đông hoang lạnh (Lá mồng tơi), khi ở bến Ngân sơn cùng tiên nữ (Túp lều cỏ) Ng-ời thơ cứ phiêu du mãi trong chiếc thuyền

mộng bơi trong không gian :

“ Thẳm xa xa thẳm một màu lơ

Thuyền trôi đã quá dải Ngân Hà”

Nh- vậy, nhà thơ không chỉ phiêu du bằng t-ởng t-ợng mà còn t-ởng t-ợng mình phiêu du vào cõi mộng Ng-ời khách chinh phu ấy chỉ trọ ở cuộc

đời trần thế và luôn muốn ra đi đến một thế giới khác, kiếm tìm một chân trời khác thoả -ớc mộng ra đi của mình

Giấc mộng giang hồ là giấc mộng phiêu du của thi nhân Nhà thơ nh- muốn thoát khỏi cái thực tại chật hẹp đầy nhỏ bé và níu kéo gia đình để có thể thoả chí nơi những miền xa, dấn thân vào cuộc đời phiêu lãng :

“ Thôi rồi ra chốn n-ớc non

Lồng son lại để sổ con chim trời

17

nhân, trong những cơn mộng đắm say nhất của mình ng-ời thơ cũng thấy mình đang trong cuộc hành trình của một lữ khách

“ Cảnh x-a xe ngựa một chiều đông”

“ Gò ngựa bên sông d-ới gốc đào”

Ngay trong giấc mộng tình, chí giang hồ cũng thấp thoáng với những

“chốn bụi hồng”, những cảnh gò l-ng ngựa trên những chặng đ-ờng xa hay những cảnh trời non n-ớc hùng vĩ gọi mời Có thể nói giấc mộng giang hồ là khao khát đ-ơc ra đi, khao khát đ-ợc bay l-ợn theo những cánh chim, phiêu

du trong những làn mây hay những cảnh gò ngựa nơi miền xa thẳm

“Cuộc đời phiêu l-u” “tiếng gọi nơi hồ hải” hay “cảnh phong trần” luôn

là những hình ảnh đ-ợc L-u Trọng L- sử dụng để nói lên -ớc mộng đ-ợc làm một lữ khách tha h-ơng nơi chân trời góc bể

“ Đôi phen nhớ cảnh phong trần…

.T-ởng nghe tiếng gọi nơi hồ hải…

…Chẳng bao giờ nghĩ đến đời phiêu l-u”

“ Biết sao trái đ-ợc tính trời

Giang hồ ấy cốt trọn đời phiêu linh”

18

Giang hồ để đ-ợc đi và giang hồ cũng là sự thể hiện cái tôi phát triển mạnh mẽ muốn bứt phá của thi nhân :

“ Anh trẻ anh về nơi gió bụi

.Giữa nơi cát bụi anh lăn lộn”

(Túp lều cỏ)

Mộng giang hồ của thi nhân là một giấc mơ dài đầy những niềm đam

mê khao khát nh-ng ta cũng có thể hiểu đó là một giấc mơ mà thôi bởi con ng-ời mơ màng nơi gò ngựa xa thẳm đó cũng chỉ suốt đời mơ -ớc mình trên một chuyến đi xa

1.3.2 Cái tôi sầu buồn

Mộng trong thơ L-u Trọng L- bao giờ cũng gắn với sầu và buồn Sầu là thứ tình cảm có tính chất nhân loại muôn th-ở Với các nhà thơ lãng mạn cái buồn là một phạm trù thẩm mỹ Amusset khẳng định “ Chẳng có gì làm ta cao lớn hơn những nỗi đau khổ lớn” Thi sĩ lãng mạn quan niệm buồn là âm điệu thích hợp nhất của thi ca “ Tiếng thu” không phải là cung đàn lạc điệu của bản

“nhạc sầu” thơ lãng mạn Việt Nam 1930-1945, có điều cung đàn “Tiếng thu” t-ơng đối khác lạ với các cung đàn khác Nếu Huy Cận gieo nỗi sầu trong những vần thơ ảo não, Chế lan Viên thê thiếp trong tiếng khóc Chàm, Hàn Mặc Tử rên xiết quằn quại trong nỗi đau th-ơng t-ởng chừng nh- tan vỡ cả xác hồn thì nỗi buồn trong thơ L-u Trọng L- chỉ là nỗi sầu mộng vừa v-ơng vấn vừa tê tái

Vậy mà chính L-u Trọng L- lại là ng-ời nói trực tiếp đến nỗi sầu buồn nhiều hơn cả Trong 52 thi phẩm của tập “ Tiếng thu” có đến 23 bài nói đến chữ “ sầu” chữ “ buồn” (51 lần chiếm 44%)

Với cái tôi mơ màng dễ rung động nh-ng những rung động ấy cũng dễ tan nếu ta không thật nhẹ nhàng Trong cõi mộng của mình, ng-ời thơ luôn khao khát đến một tình yêu, khao khát đ-ợc ra đi, khao khát đ-ợc hoà mình vào cùng mây ngàn gió núi nh- những cánh chim Nh-ng đó chỉ là -ớc muốn, tình yêu dù đẹp nh-ng cũng chỉ là mơ, khao khát ra đi không thành Vì thế đó cũng chỉ là giấc mộng muôn th-ở của thi nhân, cái buồn cái sầu đã tràn vào thơ nh- thế đó

19

Đối với thi nhân cuộc sống chỉ là mộng và mộng, mộng và sầu Cái mộng của ông khác với cái mộng của thơ truyền thống ở chữ sầu này Và th-ờng xuyên nhất là nỗi sầu tỉnh mộng Có cái gì đó bàng hoàng trống trải khi giấc mộng tan :

“ Giật mình ta thấy bồ hôi lạnh

Mộng đẹp bên chăn biến mất rồi”

Sau khi triền miên trong những cơn mơ, tỉnh dậy thi nhân chỉ thấy vệt hoen rơi của n-ớc mắt mặn đắng u buồn Trong “ Tiếng thu” nhân vật trữ tình th-ờng xuyên giật mình : “ giật mình nhớ ra” , “ giật mình ẵm phải cái không gian” và tiếp đó là cảm giác trĩu nặng của sầu đau, bẽ bàng Điều đó cũng chứng tỏ thi sĩ luôn sống trong mộng và nỗi sầu buồn

Nỗi sầu từ lòng ng-ời toả lan ra thế giới xung quanh :

“Nàng đi ôm nỗi sầu vô hạn vô hạn sầu tràn khắp cỏ cây"

“ D-ới n-ớc lâu đài tan tác vỡ

Bên bờ trơ lại giấc mơ tàn”

Thế giới mộng cũng héo rũ, ảo mờ :

“ Đã héo lắm nụ c-ời trong mộng

Đã mờ mờ lắm bóng thân yêu”

(Thú đau th-ơng)

Nỗi sầu cứ lan bàng bạc trong mọi ngõ ngách tâm hồn thi sĩ Vì thế trong cái nhìn của mình tiên cảnh trong thơ L-u Trọng L- không phải là cõi

20

thanh sáng huy hoàng, hoan lạc Thi sĩ đem nỗi sầu trần ai lên tiên cảnh, biến

Li Tao thành ng-ời cô phụ :

“ Ngồi bến Hoa Giang khóc trăng sầu

Một mình ta tuôn thầm giọt lệ‟

(Hồn nghệ sĩ)

khiến Quý phi thẫn thờ sụt sùi :

“ Nửa vạt sầu che vội mặt hoa”

L-u Trọng L- trở lại ngày x-a xua hết bóng chim câu trắng của niềm vui và hạnh phúc, đẩy nàng tiên nữ mơ mộng đến với nỗi sầu đau kì lạ :

Trở lại với cõi trần, ng-ời thơ lại gặp ngay nỗi “ sầu mây trắng”

“ Vài chàng trai trẻ sầu biêng biếc

Mộng nở trong lòng sắc đỏ hoe”

(Mây trắng)

Mây trắng trong thơ Thôi Hiệu x-a bay chơi vơi giữa hiện tại và quá khứ, nó là cái vô cùng đối lập với cái nhỏ bé hữu hạn của con ng-ời Chàng trai trẻ – nhân vật trữ tình của bài thơ nhìn mây trắng nh- hiện hữu của thu buồn, mây trắng bay về kéo nỗi buồn ngày x-a trở lại khiến tấm lòng son trẻ

“sầu biêng biếc” nỗi sầu ánh lên lấp lánh h- thực nh- một điều hiện hữu mà khó hiểu khó nắm bắt Từ đó mà giấc mộng trai trẻ mang sắc lệ “ đỏ hoe” Nỗi

bi thu của L-u Trọng L- không phải là đôi mắt buồn đăm đăm h-ớng về cố h-ơng mà là nỗi sầu mây trắng nhập mộng vào cái sầu biêng biếc và giấc mộng đỏ hoe của lòng ng-ời tạo nên một dấu ấn đặc biệt kì lạ Chỉ bằng con mắt mộng của nhà thơ mới thấy đ-ợc nỗi sầu có màu “ biêng biếc” nh- thế

Âm h-ởng của tâm trạng sầu buồn man mác khắp thế giới “ Tiếng thu” , ng-ời cô phụ thổi “ tiếng vi vu” , ng-ời trai trẻ “ sầu biêng biếc” , ng-ời tiên “ sầu ứa

21

lệ” , ng-ời thơ “ mang mang nỗi sầu nghìn dặm” , trời đất “ vô hạn sầu” , trăng gió cũng sầu, cỏ cây ủ rũ

a “ Sầu ở L-u Trọng L- cũng chỉ bó hẹp ở sầu tình (trong “ Tiếng thu”

“nắng mới” là bài duy nhất không phải nói chuyện tình yêu), ở nhiều nhà thơ khác nguyên nhân sầu tình có thể thấy rất rõ hoặc do phụ bạc, hoặc do xa cách

về không gian, do duyên kiếp Nh-ng ở L-u Trọng L- nỗi sầu phần lớn là không có nguyên cớ rõ ràng, dù đôi khi nhà thơ cũng dựng lên sự đối lập giữa

“ngày ấy” và “hôm nay”, giữa “mộng” và “tỉnh” và một đôi lần nhắc đến tình huống ng-ời yêu đi lấy chồng

“ Ch-a biết tên nàng biết tuổi nàng

Mà sầu trong dạ đã mang mang”

(Một chút tình)

“ Ai bảo em là giai nhân

Cho đời anh đau khổ”

(Một mùa đông)

“ Sầu” đi đôi với yêu, cũng nh- “ sầu” đi đôi với “ mộng” Cũng chính từ

“yêu”, “sầu”, “mộng” mà ở thi nhân có sự say s-a chếnh choáng trong mắt thi nhân hình ảnh thực của thế giới nh- nhoè đi, các đ-ờng nét trở nên huyền

hồ h- ảo, L-u Trọng L- say s-a trong màu tuyệt diệu :

“ Cho mắt đẹp nữa lúc mơ màng”

(Lại uống)

Trong cơn say s-a tình ái đến ngây ngất, ru hồn thi nhân lạc b-ớc vào cõi mộng thì liền sau đó là những cái “ giật mình” kéo thi nhân trở lại với nỗi sầu : “ Giang tay ta đón nàng vào dạ

Giật mình ẵm phải cái không gian”

Nỗi sầu tình ái lớn nhất mà thi nhân mang trong mình đó là không thể sống mãi trong những giấc mơ tình ái ngọt ngào mà luôn bị bừng tỉnh ngay trong những cơn mộng đẹp nhất, để lại những vệt n-ớc mắt hoen rơi vì mộng

đẹp đã biến mất Đau khổ biết bao khi L-u Trọng L- đã sống trong mộng chỉ

22

để đ-ợc gần gũi, đ-ợc h-ởng h-ơng vị ngọt ngào của ng-ời tình trong cổ tích thì thi nhân lại phải đối mặt với những sự chia ly và những giọt n-ớc mắt hoen rơi

Nỗi sầu vì sự xa cách, chia li, đổ vỡ ngay khi tình yêu đang trong giai

đoạn h-ơng nồng ngan ngát, không phải chỉ riêng mình L-u Trọng L- mới có

mà đó là nỗi sầu chung của các nhà thơ khi đến với những mối tình đắm say Xuân Diệu- nhà thơ của tình yêu luôn luôn muốn h-ởng thụ một cách mãnh liệt thì thi sĩ cũng luôn sợ hãi về sự tan vỡ :

“ Dẫu tin t-ởng : chung một đời, một mộng

“ Hôm nay ngồi ngóng ở bên song

Đ-ợc tin ai mới lấy chồng

C-ời ch-a dứt câu, tình đã vội ”

Và khi tình yêu không trọn vẹn, thi nhân chỉ còn mong ng-ời yêu là cô

em gái để an ủi cõi lòng :

23

“ Em chỉ là ng-ời em gái thôi,

Ng-ời em sầu mộng của muôn đời

Tình em nh- tuyết giăng đầu núi

Vằng vặc muôn thu nét tuyệt vời”

Tuy nói thế nh-ng thi nhân vẫn âm thầm đau khổ với chính mình, nỗi buồn ở nội tâm dằn vặt, khi phải nhớ lại những kỉ niệm x-a :

“ Ngày một, ngày hai cách biệt nhau

Chẳng đ-ợc cùng em kê gối sầu”

Không chỉ phải đối mặt với nỗi sầu tỉnh mộng mà giờ đây thi nhân còn phải đối mặt với sự xa cách vời vợi, đó là sự chia li tan tác của “ kẻ ra non n-ớc, ng-ời thành thị” cắt đứt giấc mộng thi nhân :

“ Mùa đông đến đón ở bên sông

Vội vã cô em đi lấy chồng”

(Khi thu rụng lá)

Giấc mộng ái tình đành giang dở để lại một nỗi sầu l-u luyến :

“ Em có nhớ chăng ngày hạ thắm

Tình anh l-u luyến một bên lòng”

(Khi thu rụng lá)

Hình ảnh trong giấc mơ thi nhân không còn t-ơi vui nữa mà nó đã là

hình ảnh hoang vắng nh- cõi lòng thi nhân “ cây trơ” ,“ dậu đổ” ,“ mồng tơi héo” Nỗi sầu đã thấm sâu vào trong cõi mộng thi nhân, mơ là đó, nh-ng cuối cùng cũng chỉ co lại là một chữ “ sầu” :

“ Ta còn thấy bóng kẻ thơ ngây

Tr-ờng tình thất vọng trở về đây

Ôm khối tình đau trách đời tẻ”

(Bâng khuâng)

Trong giấc mộng tìm đến với “ tr-ờng tình” L-u Trọng L- chỉ gom lại những nỗi thất vọng dài, ôm trong mình nỗi niềm trách móc cuộc đời tẻ nhạt với ông Những giấc mộng tình tan vỡ để lại niềm trống trải bâng khuâng nơi cõi lòng thi nhân :

b Thi nhân không chỉ sầu trong giấc mơ tình ái mà thi nhân còn sầu

ngay giữa cuộc đời này Sống trong thế giới nh-ng d-ờng nh- L-u Trọng L- không thấy mình tồn tại ở thế giới, ông cứ gò mình vào một nơi xa xăm , mờ

ảo của cõi mộng để rồi ngay trong cõi mộng ông lại cũng cảm thấy mình xa lạ

và sầu ngay trong cõi mộng

Nỗi sầugiữa cuộc đời của thi nhân thì không có gì là lạ, bởi ông dù hàng ngày nện gót giầy trên các phố ph-ờng Hà Nội nh-ng ông lại cảm thấy mình nh- đang ở một thế giới nào đó :

“ Đã thấy đầu non một cảnh tiên

Nhà cỏ ba gian v-ờn một khoảnh

Có hồng có táo có đào tiên”

mà lại đi tìm niềm yêu ở một thế giới khác L-u Trọng L- cứ sống mơ màng

đi về giữa hai cõi đời và mơ nh- thế nh-ng cuối cùng đời cũng là những nỗi sầu lạc lõng còn mơ cũng là những giấc mơ tàn Không còn cõi nào để thi nhân có thể hoà mình vào

Sầu giữa cuộc đời là nỗi sầu cô đơn trống trải, giữa bao thanh sắc cuộc sống, những nhịp thở dồn dập, gấp gáp của cuộc đời L-u Trọng L- vẫn thấy mình nh- một ng-ời khách trọ bên lề cuộc đời Cõi mơ là thi nhân h-ớng tới lại cũng là những nỗi sầu, nỗi buồn của sự tỉnh mộng L-u Trọng L- chỉ còn

25

biết cứ mơ màng ở cả hai thế giới, buồn sầu ở cả hai thế giới và là khách trọ ở cả hai thế giới

“ Khóc chuyện thế gian c-ời ngặt nghẽo

Cùng c-ời những chuyện thế gian đau”

(Một mùa đông)

Nỗi sầu cuộc đời bỗng chốc trở thành tiếng c-ời “ ngặt nghẽo” trong tiếng khóc Nỗi sầu cuộc đời d-ờng nh- đ-ợc đẩy đến tận cùng đối với thi nhân, “ đau” chuyện thế gian, “ khóc” chuyện thế gian nh-ng “ đau khóc” lại trong tiếng c-ời “ ngặt nghẽo” Cuộc đời này ít giành -u ái cho thi nhân, bởi đi

đâu ông cũng tìm thấy một nỗi sầu đa mang Có lẽ trái tim ng-ời thơ quá lớn

để ôm vào mình nỗi sầu cuộc đời

c Thế giới của L-u Trọng L- là những nỗi sầu và nh-ng giấc mơ sầu

nh-ng d-ờng nh- thi nhân lại thích đắm mình vào những nỗi sầu ấy Mộng để khi tỉnh mộng lại sầu nh-ng thi nhân không vì thế mà không mộng nữa, thi nhân lại mộng nhiều hơn, không chỉ mộng trong cuộc đời mà thi nhân còn mộng ngay trong mộng Mộng để tìm thấy cái “ thú đau th-ơng”

Cái “ đỏ hoe” của mộng khi mây trắng bay về cũng là cái “ đỏ hoe” trong mắt chàng trai trẻ Tr-ớc mùa thu, tr-ớc cái bao la vô tận của thời gian, không gian, ng-ời trai trẻ buồn đến ứa lệ và làm nên sắc mộng lạ- “ đỏ hoe”

“ Vài chàng trai trẻ sầu biêng biếc

Mộng nở trong long sắc đỏ hoe”

(Mây trắng)

Mộng nhiều khi chồng chất lên nhau tạo nên những “ mộng kép”

“ Ta mơ trong đời hay trong mộng

Vùng cúc bên ngoài động d-ới s-ơng”

(Tình điên)

L-u Trọng L- mơ ngay trong mộng, những hình ảnh chập chờn h- thực

cứ trùng lên nhau “ vùng cúc động d-ới s-ơng” càng làm thơ thêm huyền ảo

đẩy hồn thơ xuống sâu thêm một tầng mộng nữa “ Mộng mà thôi! mộng hão hờ” ba từ mộng liên tiêp đã khiến câu thơ chìm đắm trong mộng Nh-ng mộng

26

để làm gì? để lại đ-ợc những cái “ giật mình” , những giọt n-ớc mắt hoen rơi, những giấc mộng tàn Nh-ng thi nhân đâu có tránh nỗi sầu mà còn tuyên bố : “ Hãy lịm ng-ời trong thú đau th-ơng”

L-u Trọng L- d-ờng nh- muốn đẩy mình vào trong những nỗi buồn sầu

để mà nhấm nháp nỗi sầu buồn ấy Sầu trở thành h-ơng vị trong cuộc sống

“lạc loài” của L-u Trọng L- :

“ Đêm khuya trăng động trong cây lá

Vò võ ta se mấy đoạn sầu”

Nh- một ng-ời cần mẫn L-u Trọng L- “ se” lại những đoạn sầu nh- muốn kết lại tấm thảm sầu để trải lên cuộc đời mình, để nhà thơ có thể đ-ợc

đắm chìm trong nỗi sầu đó Nỗi sầu qua L-u Trọng L- đã đ-ợc thi vị hoá, trở thành nhịp thở của thi nhân :

“ Hãy nh- chiếc sao băng băng mãi

Để lòng buồn, buồn mãi không thôi”

27

L-u Trọng L- đi l-ợm lặt từng nỗi buồn để ôm vào mình, nhà thơ d-ờng nh- “ khoan khoái” đ-ợc chìm đắm trong nỗi “ sầu” mà mình nhặt đ-ợc bên dòng đời

Nỗi sầu buồn là một “ thú vui” của L-u Trọng L-, với cái nhìn thi vị hoá nỗi buồn nên nhà thơ luôn muốn mình đ-ợc chìm đắm trong những nỗi sầu buồn để đ-ợc cảm nhận nó Đó là trái tim nhân hậu của L- đang mở ra để

“khóc vay” “sầu vay” cho cuộc đời này

1.4 L-u Trọng L- – cái tôi trữ tình tiêu biểu cho thơ mới thời kỳ đầu

“Thơ phát khởi từ trong lòng ng-ời ta” (Lê Quý Đôn) Đây là quy luật sáng tạo muôn đời của thi ca.Tuy nhiên cách bộc lộ ở mỗi thời đại là không hoàn toàn giống nhau

Trong thơ x-a quan niệm cái ta cộng đồng đã chi phối hầu hết mọi mặt trong đời sống và cả thi ca “ từ đời này sang đời khác, đại khái chỉ có bấy nhiêu tập tục, bấy nhiêu ý nghĩ, bấy nhiêu tin t-ởng Cho đến những nỗi yêu ghét vui buồn cơ hồ cũng nằm yên trong khuôn khổ nhất định”

Nh-ng đến thời kỳ thơ mới cái tôi cá nhân lên tiếng đòi quyền tự do bộc

lộ mình, khẳng định cái bản ngã cá nhân mình Chữ tôi xuất hiện cùng quan niệm cá nhân, Thế Lữ cho đó là :

“ Cái thuở ban đầu l-u luyến ấy

Nghìn năm ch-a dễ mấy ai quên”

Thơ mới trong giai đoạn đầu L-u Trọng L-, Phạm Huy Thông, Nguyễn Nh-ợc Pháp, Vũ Đình Liên Thế Lữ đã dắt tay ng-ời khách lạ ấy vào thơ để giới thiệu với bạn đọc

L-u Trọng L- là ng-ời có công đầu tiên đ-a thơ mới đến với làng thơ Việt Nam và cũng là một cái tôi trữ tình khá tiêu biểu cho thơ mới thời kỳ

đầu Qua cái tôi trữ tình L-u Trọng L- ta có thể nắm bắt đ-ợc sự phát triển của cái tôi trữ tình trong thơ mới giai đoạn đầu nh-ng cái tôi trữ tình L-u Trọng L- vẫn mang một nét riêng, độc đáo của L-u Trọng L-

Tr-ớc tiên cái tôi trữ tình trong thời kỳ đầu này còn mang một cảm xúc trong sáng trong cái nhìn đối với con ng-ời và thế giới xung quanh Cái tôi

28

yêu đời, ham muốn thể hiện mình, khao khát h-ởng thụ tự do vì thế đôi mắt cái tôi trữ tình đang còn “ trong veo” tr-ớc tất cả

“ Mỗi lần nắng mới reo ngoài nội

áo đỏ ng-ời đ-a tr-ớc dậu phơi”

Thiên nhiên đang còn nguyên màu sắc t-ơi vui và rộn rã tr-ớc con mắt thi nhân Điều này ta cũng có thể thấy ở các nhà thơ nh- Thế Lữ, Huy Thông “ Trời trong xanh chân trời đỏ hây hây

Tiếng chim xanh nhí nhảnh ở trong cây”

(Thế Lữ)

Những rung động trong cảm xúc L-u Trọng L- cũng đang ở mức độ

trong sáng, nhẹ nhàng :

“ Sớm vin ngành liễu so mầu tóc

Chiều ngắt hoa lê đo nụ c-ời

Ng-ời đẹp bên sông sầu chửa biết

Bên sông ngày l-ợm lá bàng rơi”

Cái tôi trữ tình L-u Trọng L- cũng là cái tôi luôn mang trong mình những nỗi buồn sầu, nh-ng đó chỉ là những cảm xúc sầu buồn nhẹ nhàng, thanh thoát chứ không phải là một cái tôi sầu buồn đến da diết, ảo não nh- thời kỳ sau

“ Dạ buồn lại thổi tiếng vi vu”

Nỗi sầu buồn trong thơ L-u Trọng L- khiến ng-ời đọc có thể cảm nhận

đ-ợc nh-ng chỉ để l-u lại trong lòng ng-ời đọc một cảm xúc bâng khuâng, dè dặt một nỗi sầu thoảng qua chứ không phải là một nỗi sầu ảo não nh- Huy Cận : “ Một chiếc linh hồn nhỏ

Mang mang thiên cổ sầu”

Cái tôi trữ tình L-u Trọng L- hầu nh- đã khái quát đ-ợc các đặc điểm phát triển của cái tôi trữ tình giai đoạn đầu của thơ mới nh-ng nó lại cũng mang những nét đặc tr-ng khác biệt mà chỉ có ở L-u Trọng L-

29

Ch-ơng 2: hình t-ợng thế giới trong thơ l-u trọng l-

Phong trào thơ mới 1932 – 1945 giải thoát cái tôi cá nhân và nó v-ơn lên tự khẳng định, đòi quyền làm chủ của mình, từ đó hình thành một quan hệ mới giữa cá nhân nhà thơ và thế giới

Quá trình cái tôi cá nhân tự khẳng định trên t- cách chủ thể trữ tình

đồng thời cũng là quá trình thế giới bên ngoài, xung quanh nó đ-ợc đẩy ra thành khách thể Với sự xuất hiện của nhà thơ lãng mạn, lần đầu tiên thế giới

đ-ợc cảm nhận, đ-ợc nhìn ngắm bằng kinh nghiệm, bằng đôi mắt của từng cá nhân

Thế giới của các nhà thơ đ-ợc xây dựng bằng ngôn từ, ta cũng qua ngôn

từ gợi tả của lời bài thơ, bằng trí t-ởng t-ởng ng-ời đọc có thể hình dung bức tranh thế giới với hình khối và đ-ờng nét, với màu sắc và âm thanh sống động

đ-ợc tạo ra từ cảm xúc chủ quan của nhà thơ

Thế giới trong thơ L-u Trọng L- là một thế giới đ-ợc bao bọc trong mộng t-ởng, các hình ảnh, đ-ờng nét trong thế giới đó cứ bàng bạc, thấp thoáng sau một làn s-ơng khói mong manh chứ không hiện lên một cách rõ nét Vì thế khi ta tìm hiểu thế giới hình t-ợng thơ L-u Trọng L- ta cần tìm, thấu hiểu cái hồn nhà thơ gửi gắm trong đó chứ không phải vẽ lên một bức tranh với đầy đủ đ-ờng nét và màu sắc

Hình t-ợng thế giới thơ L-u Trọng L- là hình t-ợng thế giới của cõi mơ, nó mang những nét khác biệt so với thế giới của các nhà thơ mới cùng thời Thế giới của Xuân Diệu là thế giới của màu sắc t-ơi tắn, h-ơng vị ngọt ngào và âm thanh ríu rít, rạo rực đầy sự sống mãnh liệt Còn Hàn Mặc Tử lại

là thế giới của những khổ đau, dằn vặt và điên loạn mông lung L-u Trọng L- vừa có cái rạo rực của sự sống, lại có cái mơ màng, ngơ ngác của cái tôi lạc lõng, lại có cái mông lung, vô định của cõi mơ không cùng

Đi sâu vào thế giới thơ L-u Trọng L- là đi sâu vào thế giới của cõi mơ với những hình ảnh, đ-ờng nét mờ ảo, không gian phẳng lặng nh- mặt hồ n-ớc mênh mông lan toả, thời gian nhập nhoè, các hình t-ợng xuất hiện trong thơ thì không rõ nét mà chỉ thoảng qua trong các -ớc vọng của nhà thơ

30

2.1 Hình t-ợng ng-ời em

Gắn liền với giấc mơ tình ái là hình ảnh ng-ời em – ng-ời tình trong mộng của thi nhân Trong từng giấc mộng của thi nhân ta đều thấy thấp thoáng hình ảnh của một ng-ời con gái, hình ảnh đó không chỉ xuất hiện trong một vài bài thơ mà nó xuất hiện ở hầu hết trong 52 thi phẩm của tập “ Tiếng Thu” Ng-ời em là cội nguồn sầu mộng trong hồn thơ, hình ảnh ng-ời em có khi đ-ợc nhà thơ miêu tả nh- một cô gái Chiêm Thành, ng-ời sơn nữ, ng-ời con gái quay tơ nơi bến cũ hay ng-ời đã đến bến sông Ngân… Dù là ai đi nữa thì chính họ cũng đã đem lại nguồn cảm xúc nuôi d-ỡng tâm hồn thi nhân, họ

là những bản tình ca diệu vợi u buồn gieo vào hồn thơ dễ rung động của L-u Trọng L-

Hình ảnh ng-ời em đến trong thơ L-u Trọng L- không phải bằng những đ-ờng nét cụ thể, hữu hình, những chân dung sắc nét mà chỉ là ý niệm

về một ng-ời con gái đ-ợc nhìn qua lăng kính ảo ảnh của cái tôi mơ màng L-u Trọng L- Nhà thơ gọi đó là “ nàng” , “ em” , “ cô em” , “ ng-ời em gái” hay

“Vân n-ơng”… nh-ng tất cả chỉ là mộng t-ởng của cái tôi nhà thơ

Hình t-ợng ng-ời em hiện lên chỉ bằng một vài nét khắc hoạ của nhà thơ, vì thế hình ảnh ng-ời em trong “ Tiếng thu” không bao giờ hiện ra trực diện tr-ớc mắt ng-ời đọc mà chỉ là một nét để ng-ời đọc cùng t-ởng t-ợng và

ru mình vào thế giới mộng của thi nhân:

“ Lộng lẫy trong màu xiêm áo biếc

Nh- nàng tiên nữ động Quỳnh Diêu”

Ta t-ởng nh- ng-ời em hiện ra tr-ớc mắt, nh-ng không, ta lại chỉ thấy

đ-ợc cái “ lộng lẫy” của “ xiêm áo” và một vẻ đẹp rất chung chung “ tiên nữ

động Quỳnh Diêu”

Với hình t-ợng ng-ời em thi nhân th-ờng chấm phá bằng một vài nét về

“đôi mắt”, “mái tóc” kèm theo là chiếc gối, nh-ng những nét chấm phá ấy cũng huyền hồ: tóc mây, mắt lệ… ba hình ảnh đó đi về trong “ Tiếng Thu” và gây đ-ợc nhiều ám ảnh nhất

“Đôi mắt em lặng buồn Nhìn thôi và chẳng nói”

31

“Mắt em là một giòng sông Thuyền ta bơi lặn trong dòng mắt em”

“Cho lệ em rơi, khăn anh -ớt Cho mắt đẹp nữa lúc mơ màng”…

Hình ảnh đôi mắt đ-ợc nhà thơ khắc hoạ thật sống động nh- cái nhìn thẳm sâu vào cõi mộng thi nhân Tuy nhà thơ khắc hoạ rất nhiều hình ảnh đôi mắt em nh-ng nó cũng không đem lại chút “ thực” nào trong cõi mộng của thi nhân „ Đôi mắt” ấy không phải là một đôi mắt t-ơi vui mà đó luôn là hình ảnh một “ đôi mắt lặng buồn” , “ mắt lệ”… Chính cái buồn ấy là khúc nhạc ngân, là dòng sông để L-u Trọng L- có thể ngụp lặn trong đó

Hình ảnh “ mái tóc” cũng là hình ảnh đ-ợc L-u Trọng L- khắc hoạ khá nhiều khi xây dựng hình t-ợng em:

“Nghiêng nghiêng mái tóc h-ơng nồng Thời gian lặng rót một dòng buồn tênh”

bị che mờ đi bởi “ làn tóc lơi” , “ lỏng buông mái tóc” , “ nghiêng nghiêng mái tóc”… đó chính là cái chập chờn huyền ảo mà cuốn hút ng-ời đọc

Gắn với hình t-ợng ng-ời em còn là hình ảnh chiếc “ gối mộng” nữa: “ Còn đâu giờ nhung lụa

Mộng chùm trên bông Tình ấp trong gối”

“ Ai bảo em là giai nhân

32

Cho lệ tràn đêm xuân Cho tình tràn tr-ớc ngõ Cho mộng tràn gối chăn”…

Hình ảnh ng-ời em cùng những giấc mộng tình của thi nhân luôn gắn với hình ảnh chiếc gối, đó cũng là “ gối sầu” , “ gối mộng” bởi những giấc mộng tình ái và hình ảnh em luôn tan biến khi nhà thơ chợt tỉnh cơn mộng, sự chia ly của thi nhân với chiếc gối mộng là sự chia ly của thi nhân với ng-ời

em Vì thế chiếc gối này cũng nh- sự hiện hữu hình ảnh ng-ời em trong mộng của thi nhân

“Đôi mắt”, “mái tóc”, “chiếc gối” cũng là những hình ảnh khá phổ biến

mà các nhà thơ th-ờng sử dụng để khắc hoạ hình ảnh ng-ời em nh-ng với L-u Trọng L- thì khác, ông luôn có cái nhìn riêng biệt mà ta có thể dễ dàng nhận

ra Cặp mắt lặng nhìn thăm thẳm của L-u Trọng L- khác hẳn “ Đôi giếng mắt

đã chứa trời vạn hộc” của Xuân Diệu hay đôi mắt đ-ợm “ một vẻ ngây thơ và -ớc ao” của Hàn Mặc Tử Mái tóc nghiêng nghiêng ủ mộng của ông rõ ràng không giống với “ tóc ngời” , “ tóc xanh tốt” của Xuân Diệu

“Tóc liễu buông xanh quá mỹ miều”

Thậm chí cũng không giống mái tóc tuy đôi khi đ-ợm màu huyền bí nh-ng vẫn đậm tính tạo hình của Vũ Hoàng Ch-ơng:

“Bồng bềnh mua chảy óng l-ng thon”

Chiếc gối của ông cũng vậy, hình nh- nó hoen nhiều lệ tình hơn chiếc gối của Huy Cận và cũng chứng kiến nhiều phút giây giật mình thảng thốt của chủ nhân hơn

Ngoài những hình ảnh “ đôi mắt” , “ mái tóc” , “ chiếc gối” thì L-u Trọng L- cũng khắc hoạ đến những hình ảnh “ đôi má” , “ đôi tay” hay thậm chí là

“giọng nói tiếng c-ời” của ng-ời em

“Mồng tơi úa đỏ đôi tay nõn Cô bé nhìn tay nhí nhảnh c-ời”

“Môi em đ-ợm sặc mùi nho t-ơi Đôi má hồng em chúm chím nụ c-ời Đôi mắt em say màu sán lạn”

33

Hình t-ợng ng-ời em đ-ợc nhà thơ xây dựng nh- một ng-ời tình trong

cổ tích, một ng-ời tình để thi nhân có thể phiêu dạt tâm hồn mình tới những miền xa xôi, ng-ời tình ấy tuy có xuất hiện nh-ng ta không nhận ra bởi hình

ảnh đó chỉ thấp thoáng nh- ở một miền cổ tích khác với cuộc đời thực Và chính thi nhân cũng chỉ có thể nhìn thấy ng-ời em qua cõi mộng và chỉ có trong mộng thi nhân mới gặp đ-ợc ng-ời tình của mình Hình ảnh mang đậm tính chất tâm trạng chứ không phải là một nét đặc tả

Ng-ời tình cổ tích đó chính là một nét khác biệt và cũng là độc đáo của L-u Trọng L-, bởi viết về tình yêu và ng-ời tình trong mộng thì rất nhiều nhà thơ mới đã viết nh-ng để tạo ra một tình yêu ảo mộng và một ng-ời tình cổ tích thấp thoáng ẩn hiện sau làn s-ơng cõi mơ thì chỉ có L-u Trọng L- Trong thơ Thế Lữ ta có thể thấy hình ảnh cô em rất thực, sống động trong thế giới của tự nhiên:

“Cô nàng váy ỡm ờ đứng trông Tóc cô gió lẳng lơ chòng Nắng vàng rỡn cặp má hồng hồng t-ơi”

Khác với ng-ời đàn bà tuyệt đối trong thế giới vĩnh cửu của Đinh Hùng, tồn tại một cách tiên nhiên đâu đó trong cõi siêu nghiêm, ng-ời em trong thơ L-u Trọng L- là ng-ời em sầu mộng, ng-ời em luôn mang tâm trạng của ng-ời cô phụ vọng phu, mang dáng dấp của những giai nhân trong song cửa