thế giới nghệ thuật thơ lưu quang vũ

Nghiên cứu về "Thế giới nghệ thuật thơ Lưu Quang Vũ" sẽ góp phần khẳng định tài năng của anh trong lĩnh vực thơ ca, làm sống lại tâm hồn chân thực, luôn trăn trở về lẽ sống, về con người

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

MỤC LỤC

M ỤC LỤC 3

MỞ ĐẦU 6

1.LÝ DO CH ỌN ĐỀ TÀI 6

2.L ỊCH SỬ VẤN ĐỀ 7

3.PH ẠM VI NGHIÊN CỨU 12

4.ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI 12

5.PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 13

6.K ẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN 14

Chương 1: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT TRONG THƠ LƯU QUANG VŨ 15 1.1.QUAN NI ỆM VỀ THƠ 15

1.1.1.Thơ để sống với đời thường và sống cùng giấc mơ phui trước 17

1.1.2.Thơ là ô cửa mở tôi tình yêu 21

1.1.3.Thơ tôi là mây trắng của đời tôi 24

1.2.T Ừ QUAN NIỆM THƠ ĐẾN HÌNH ẢNH CON NGƯỜI TRONG THƠ 25

1.2.1.Con người công dân mang đậm chất lý tưởng 27

1.2.2.Con người đời thường 35

1.2.3.Con người trong cõi mộng và bức chân dung tự họa của nhà thơ 54

1.2.3.1.Con người trong cõi mộng 54

1.2.3.2.B ức chân dung tự họa của nhà thơ 64

Chương 2: NHỮNG NGUỒN CẢM HỨNG LỚN TRONG THƠ LƯU QUANG VŨ 70

2.1.C ẢM HỨNG VỀ ĐẤT NƯỚC - NHÂN DÂN 70

2.1.1.Cảm hứng về đất nước trong truyền thống văn hóa - lịch sử 70

2.1.2.Cảm hứng về đất nước đau thương 76

2.1.2.1.C ảm hứng về đất nước nghèo khó: 76

2.1.2.2.C ảm hứng về đất nước đau thương trong khói lửa chiến tranh 79

2.1.3.Cảm hứng về nhân dân - những người làm nên đất nước 84

2.2.C ẢM HỨNG VỀ TÌNH YÊU 87

2.2.1.Tình yêu gắn với số phận 88

2.2.2.Tình yêu với những đam mê và khát vọng 92

2.2.3.Tình yêu và những vẻ đẹp của muôn mặt đời thường 95

2.2.3.1.Tình yêu tr ần thế mà lý tưởng 95

2.2.3.2.Tình yêu và nhân cách 96

Chương 3: HÌNH ẢNH VÀ GIỌNG ĐIỆU THƠ LƯU QUANG VŨ 99

3.1.NH ỮNG HÌNH ẢNH QUEN THUỘC VÀ ĐA NGHĨA 99

3.1.1.Hình ảnh ngọn gió 100

3.1.2.Hình ảnh mưa 104

3.1.3.Hình ảnh ngọn lửa 107

3.1.4.Hình ảnh con tàu, bức tường, quả chuông 110

3.2.GI ỌNG ĐIỆU THƠ LƯU QUANG VŨ 113

3.2.1.Giọng điệu buồn, da diết 114

3.2.2.Giọng điệu đắm đuối 121

K ẾT LUẬN 125

PHẦN PHỤ LỤC 128

I.VÀI NÉT TI ỂU SỬ 128

II.TÁC PH ẨM CHÍNH 128

Kịch dài 128

Kịch ngắn 133

Các thể loại khác 134

TÀI LIỆU THAM KHẢO 135

MỞ ĐẦU

Lưu Quang Vũ là một con người hội tụ tài năng về nhiều mặt, hầu như ở lĩnh vực nào trong hoạt động nghệ thuật anh cũng đạt được những thành tựu đáng quý Thuở bé anh đã sớm bộc lộ năng khiếu hội họa đồng thời cũng bộc lộ cốt cách của một thi sĩ tài hoa, đa cảm trong tương lai Con đường sự nghiệp của anh đã khởi đầu từ thơ và kết thúc

rất thành công ở kịch Bên cạnh đó, "như một chiếc cầu nối giữa thơ và kịch", truyện

ngắn của anh đã tạo được nét riêng, để lại những dư vị khó quên trong lòng người đọc

Để có được vị trí xứng đáng trong nền văn học Việt Nam hiện đại, tạo được dấu ấn trong lòng độc giả như ngày hôm nay, anh đã phải trải qua một quá trình lao động nghệ thuật quên mình với một năng lực và tốc độ làm việc phi thường Những kết quả mà anh đạt được thật đáng khâm phục khi biết bao khó khăn của đời sống riêng và chung liên

tiếp chồng chất lên cuộc sống của anh Nhưng vượt lên tất cả anh đã khẳng định mình,

khẳng định một bản lĩnh sống vững vàng và mạnh mẽ

Sinh thời Lưu Quang Vũ vẫn thường quan niệm: "Thơ và kịch rất gần nhau Đó là hai thể loại lớn của văn học, là cuộc sống và thế giới tinh thần của con người được biểu

hiện ở dạng tinh chất nhất, mạnh mẽ nhất, tuy nghệ thuật của chúng có những điểm khác

biệt" [18, 143] Mặc dù kịch là nơi đã đưa Lưu Quang Vũ đến vinh quang nhưng theo như nhiều người thì thơ mới là nỗi đàm mê lớn nhất, là nơi anh ký thác nhiều nhất Anh thường nói với bạn bè là anh thích làm thơ hơn viết kịch, rằng thành công của thơ thường mang cho anh niềm vui lâu hơn kịch, thậm chí anh có thể đổi tất cả chỉ để có được một bài thơ hay Điều đó có lẽ vì thơ là một thể loại bộc lộ sâu sắc diện mạo tâm hồn của con người, nhất là những con người đa tài, đa cảm như anh Thơ là một thể loại hợp với "cái

tạng" của anh hơn cả Và trên thực tế, nhiều bài thơ của anh đã vượt qua được sự sàng lọc

khắc nghiệt của thời gian

Nghiên cứu về "Thế giới nghệ thuật thơ Lưu Quang Vũ" sẽ góp phần khẳng định

tài năng của anh trong lĩnh vực thơ ca, làm sống lại tâm hồn chân thực, luôn trăn trở về lẽ

sống, về con người, về tình yêu nơi anh, một tâm hồn tiêu biểu cho một thế hệ trong giai đoạn hào hùng nhưng cũng đầy khó khăn, gian khổ của đất nước Và đó cũng là thái độ trân trọng của người viết đối với di sản của người nghệ sĩ tài hoa và đa cảm này

sống xã hội mà còn rất sâu sắc, tinh tế trong những cảm nhận về thế giới vi mô của con người Thơ Lưu Quang Vũ đã thể hiện sâu sắc diện mạo tâm hồn anh cũng như mọi sự được mất trong cuộc đời anh Vũ Quần Phương đã nhận xét một cách sâu sắc về anh:

"Đọc thơ anh có cảm giác anh viết kịch để sống với mọi người và làm thơ để sống với riêng mình" [20, 34] Thơ và kịch, hướng nội và hướng ngoại là hai mặt gắn bó hài hòa, làm nên diện mạo hoàn chỉnh của một con người nơi Lưu Quang Vũ

Thơ Lưu Quang Vũ thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn

học nổi tiếng như: Hoài Thanh, Lê Đình Kỵ, Vũ Quần Phương, Phong Lê, Vương Trí Nhàn, Huỳnh Như Phương, và cả các nhà thơ cùng thời khác như Phạm Tiến Duật, Anh

Ngọc, Tất cả đều đánh giá cao tài năng của anh, thể hiện sự ưu ái đối với những vần thơ chan chứa tình đời, tình người nơi anh, bày tỏ sự đồng cảm trước những vần thơ đầy suy

tư, dằn vặt về số phận, về cuộc đời của anh, cả sự trân trọng đối với những vần thơ "viển vông cay đắng u buồn" nơi anh Bên cạnh sự khẳng định ngợi khen thì cũng có một vài

nhận xét về những hạn chế trong thơ của anh, chủ yếu là ở những bài thơ đầu tay Hiện nay những bài viết này đều được Lưu Khánh Thơ tập hợp lại trong quyển "Lưu Quang

Vũ- Tài năng và lao động nghệ thuật", hay trong quyển "Xuân Quỳnh- Lưu Quang Vũ, tình yêu và s ự nghiệp"

Bài viết đầu tiên về thơ Lưu Quang Vũ là bài "Một cây bút trẻ nhiều triển vọng"

của Hoài Thanh Ở đây, chỉ qua những bài thơ đầu tay của Lưu Quang Vũ, nhà phê bình văn học nổi tiếng này đã nhận ra tâm hồn thi sĩ tài hoa nơi anh và chỉ ra chiều hướng phát triển của thơ anh Bên cạnh cảm xúc tươi vui, trong trẻo của một chàng trai mới bước chân vào cuộc sống chiến đấu, Hoài Thanh còn nhận ra sự già dặn trong suy nghĩ, cảm xúc của anh so với những người cùng trang lứa Ông tỏ ra rất thích thú trước những bài thơ chan chứa tình yêu quê hương, đất nước, yêu cuộc sống chiến đấu, lao động của anh Hoài Thanh còn tìm ra nét bản chất trong thơ anh đó là: buồn và đắm đuối Bên cạnh việc nêu lên những thành công nhất định về nghệ thuật, ông còn chỉ ra sự non nớt, ngập ngừng trong thơ anh Nhưng suy cho cùng đó là điều không tránh khỏi của một thi sĩ mới bước chân vào làng thơ

Khi tập thơ đầu tay "Hương cây - Bếp lửa" (in chung với Bằng Việt) của Lưu Quang Vũ ra đời, Lê Đình Kỵ đã viết bài "Hương cây - Bếp lửa, đất nước và đời ta" nêu

lên những nhận xét, đánh giá chung về tập thơ Tác giả tỏ ra rất tâm đắc trước những bài thơ Lưu Quang Vũ viết về thiến nhiên Tình yêu thiên nhiên âm thầm, sâu sắc trong thơ anh đã được nâng lên thành tình yêu quê hương, đất nước Bên cạnh việc khẳng định

những thành công của tập thơ, ông còn nêu lên nhược điểm chung là thiếu chiều sâu và

sức khái quát trước những vấn đề lớn, "giàu cảm xúc mà ít chất suy nghĩ" [20, 28]

Trong lời bạt cho tập thơ "Bầy ong trong đêm sâu" với tựa đề "Những bài thơ

"vi ển vong cay đắng u buồn" viết trong những năm chiến tranh", Vương Trí Nhàn đã

thể hiện sự cảm nhận sâu sắc về những bài thơ Lưu Quang Vũ viết trong giai đoạn này Tác giả nhận xét: "Tiếp nối vào những vần thơ rất mơ mộng, rất trong sáng của anh trong

"Hương cây", những vần thơ sau đây sẽ cho thấy một Lưu Quang Vũ khác, Vũ của dằn

vặt, đau xót, lỡ lầm, cô đơn, mà cũng là Vũ muốn vươn lên mọi mệt mỏi, mọi hoài nghi

để sống, để tồn tại Hai chặng khác nhau nhưng đều là của một con người thống nhất" [20, 64] Nguyên nhân tạo nên hai chặng đường khác nhau ấy là do những "đa đoan phức

tạp" của cuộc đời riêng cộng với những khó khăn chung của đất nước Ở tập thơ này, Vương Trí Nhàn đặc biệt chú ý đến hình ảnh "Mưa", tác giả viết rằng: "Trong các thi sĩ cùng thời, Vũ là người nhạy cảm với mưa và thân thuộc với mưa hơn ai hết" [20, 69] Tác giả còn rất thành thực khi cho rằng dù thơ Lưu Quang Vũ có lạc điệu so với âm điệu chung của thơ chống Mỹ lúc bấy giờ nhưng vẫn được đông đảo bạn trẻ (trong đó có tác

giả) yêu mến vì nó đã thể hiện một cách trung thực hiện thực tâm trạng của con người lúc

bấy giờ

Trong bài viết "Những vần thơ thấm đẫm băn khoăn", Huỳnh Như Phương cũng

tỏ ra rất cảm thông và trân trọng đối với những bài thơ Lưu Quang Vũ viết trong giai đoạn đầy bi kịch riêng và chung của mình Và cũng như Vương Trí Nhàn, Huỳnh Như Phương rất chú ý đến hình ảnh "mưa" trong tập thơ này Qua thơ Lưu Quang Vũ, tác giả rút ra nhận xét: "Tâm hồn Vũ là một thể phức hợp của những đối cực và nghịch lý Thậm chí có khi anh tự mâu thuẫn với chính mình" [20, 106] Cuối cùng, tác giả rút ra một nhận định có tính khái quát như sau: "Lưu Quang Vũ thật sự là một nhà thơ của tuổi trẻ, một

tuổi trẻ luôn băn khoăn, dằn vặt, tra vấn về cuộc đời và tự tra vấn lòng mình" [20, 108]

Ở bài viết "Những bài thơ sống với thời gian", Bích Thu đã thể hiện sự đồng cảm

sâu sắc với những bài thơ buồn mà Lưu Quang Vũ viết trong những năm chiến tranh

khốc liệt nhất Khi đi sâu vào phương diện "cái tôi" trong thơ anh, tác giả nhận xét: "Ẩn

chứa bên trong cái thể chất thanh xuân của Vũ là một trái tim trải đời, đầy ưu tư, dằn vặt Anh luôn luôn chiêm nghiệm, nghiền ngẫm con người và sự đời cả phần ánh sáng lẫn

phần khuất tối " [20, 103] Chính những nỗi đau tâm hồn và sự đắng cay nghiệt ngã của

số phận đã giúp anh sáng tác nên những bài thơ sống mãi trong lòng người đọc

Khi đọc tập thơ "Mây trắng của đời tôi", Vũ Quang Vinh trong bài viết "Đọc Mây

tr ắng của đời tôi nhớ Lưu Quang Vũ" đã khẳng định Lưu Quang Vũ là một nhà thơ tài

năng Tác giả bài viết nhận xét: "Điều đáng quý nhất ở thơ Lưu Quang Vũ không nằm trong kỹ xảo, trong khả năng trau chuốt ngôn từ mà chính là một hồn thơ chân thành, da

diết Sức nói, sức gợi, sức cảm của thơ anh chính bắt nguồn từ đó" [20, 97] Trong bài

viết này Vũ Quang Vinh còn đề cập đến chủ đề tình yêu trong thơ Lưu Quang Vũ, khẳng định sự thành công của anh khi viết về đề tài này Ngoài ra tác giả còn điểm qua một số bài thơ ghi lại những sinh hoạt đời thường và những bài thơ mang chủ đê rộng lớn khác

của Lưu Quang Vũ

Bên cạnh những bài viết ghi lại một vài nhận xét, đánh giá về từng tập thơ như trên thì bài viết "Đọc thơ Lưu Quang Vũ" của Vũ Quần Phương là một bài viết công phu,

cung cấp cho người đọc một cái nhìn tương đối rõ về đời thơ Lưu Quang Vũ Tác giả đã điểm qua các chặng đường sáng tác của Lưu Quang Vũ, từ những bài thơ đầu tay trong

"Hương cây" đến những bài thơ viết trong những năm chiến tranh khốc liệt nhất trong

"Cu ốn sách xếp lầm trang" cho đến tập "Mây trắng của đời tôi" Mỗi chặng đường thơ

anh, Vũ Quần Phương đều thể hiện một sự cảm nhận tinh tế, sâu sắc với những nhận xét xác đáng Qua đó tác giả đã tìm ra nét bản chất trong thơ Vũ đó là sự đắm đuối và giàu

tưởng tượng Tác giả cho rằng "đắm đuối là bản sắc cảm xúc của Lưu Quang Vũ" [20,

38] Và cũng như các nhà nghiên cứu, phê bình khác, Vũ Quần Phương cũng đặc biệt

quan tâm đến những bài thơ buồn, thể hiện sự cô đơn, ưu tư, dằn vặt về số phận, về cuộc đời mà Lưu Quang Vũ viết trong khoảng những năm đầu 70 Tác giả cho rằng đây là giai đoạn trưởng thành trong nhận thức của Lưu Quang Vũ và cũng là đỉnh điểm trong nghệ thuật thơ anh Ngoài ra Vũ Quần Phương còn đề cập đến cảm hứng dân tộc, cảm hứng về nhân dân trong thơ Lưu Quang Vũ, khẳng định đây là nguồn cảm hứng bền chắc trong thơ anh

Trong bài viết "Tình yêu - đau xót và hy vọng", khi ghi lại những mối tình đã qua

trong cuộc đời của Lưu Quang Vũ, Lưu Khánh Thơ đã rất tinh tế khi phát hiện ra những

dấu ấn cảm xúc trong thơ anh qua mỗi cuộc tình Trong bài viết này, tác giả đã nhận xét:

"Mỗi người con gái ra đi đã để lại trong lòng anh một vết thương May sao anh lại chính

là một thi sĩ, nên những nỗi đau ấy đã kết tụ lại thành những bài thơ tình da diết, cháy

bỏng" Và "vốn là một người đàn ông tài hoa, đa cảm nên tình yêu và thơ ca luôn luôn là

cứu cánh còn lại trong cuộc đời anh" [20, 59]

Nguyễn Thị Minh Thái trong bài viết "Thơ anh Lưu Quang Vũ", sau khi nêu

những cảm nhận chung về thơ anh đã nhận xét: "Thơ là nơi ẩn náu cuối chót của chàng thi sĩ buồn này Thơ với Lưu Quang Vũ là tất cả sự hàm ơn và trang trải riêng tư của tâm

hồn chàng với đời sống" [20, 92]

Đặc biệt trong bài viết "Tam hồn trở gió", Phạm Xuân Nguyên đã đi sâu phân tích

hình ảnh "ngọn gió" trong suốt đời thơ Lưu Quang Vũ Tác giả cho rằng cuộc đời, con người và thơ anh có thể ví như ngọn gió: "Bởi như gió, anh phóng túng, tự do Dám sống đúngtmình, dám nghĩ đúng mình Anh không thể yên ổn trong những cái mực thước, khuôn phép, vừa phải, lừng chừng"[20, 79]

Ngoài ra trong cồn hai bài viết đi vào phân tích, bình giảng bài "Vườn trong phố"

và bài "Và anh t ồn tại" của Anh Ngọc và Nguyễn Hoàng Sơn Qua đó hai tác giả đã phát

hiện ra cái hay, cái đẹp trong từng bài thơ cụ thể và trong hồn thơ Lưu Quang Vũ nói chung

Ngoài những bài viết về thơ Lưu Quang Vũ được tập hợp trong "Lưu Quang Vũ-

Tài năng và lao động nghệ thuật" đã điểm qua ở trên thì trong quyển "Một số gương mặt

văn chương học thuật Việt Nam hiện đại", Phong Lê đã có hai bài viết về Lưu Quang

Vũ cả hai bài viết đều đánh giá cao tài năng và sức sáng tạo nơi anh Trong quyển "Xuân

Qu ỳnh- Lưu Quang Vũ, tình yêu và sự nghiệp" còn có hai bài viết của hai nhà thơ cùng

thời với Lưu Quang Vũ, đó là Anh Ngọc và Phạm Tiến Duật cả hai đều thể hiện những tình cảm sâu sắc cùng với sự trân trọng đối với những gì mà Lưu Quang Vũ và Xuân

Quỳnh để lại cho chúng ta

Như vậy qua các bài nghiên cứu, phê bình thơ Lưu Quang Vũ như trên, chúng tôi

thấy rằng các tác giả đã có những đóng góp nhất định trong việc phát hiện ra những đặc điểm của thơ anh Nhưng nhìn chung, những bài viết này chỉ mới đi vào tìm hiểu một tập thơ, hoặc chỉ dừng lại nghiên cứu một khía cạnh, một mặt nào đó trong thơ Lưu Quang

Vũ chứ chưa có một công trình nào đi sâu nghiên cứu, khảo sát toàn diện và có hệ thống

về thơ anh, để từ đó rút ra những đặc điểm trong phong cách, nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật thơ anh, Vì vậy nghiên cứu về thơ Lưu Quang Vũ vẫn còn là một đề tài mới

lạ, hấp dẫn cho nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học cũng như những người quan tâm, yêu thích thơ anh

Để thực hiện việc nghiên cứu đề tài "Thế giới nghệ thuật thơ Lưu Quang Vũ”

chúng tôi đi vào khảo sát và trích dẫn các tập thơ sau:

- "Hương cây - Bếp lửa" (in chung) - Nxb Văn học, 1968

- "Mây tr ắng của đời tôi" - Nxb Tác phẩm mới, 1989

- "B ầy ong trong đêm sâu" - Nxb Hội nhà văn, 1993

- "Thơ tình Xuân Quỳnh - Lưu Quang Vũ" - Nxb Văn học, 1994

- "Lưu Quang Vũ - thơ và đời" - Nxb Văn hóa thông tin, 1997

Trong điều kiện và chừng mực nhất định, chúng tôi có thể đối sánh thơ Lưu Quang

Vũ với một so vở kịch của anh, đối sánh thơ anh với thơ của một số tác giả trước, sau

hoặc cùng thời như Chế Lan Viên, Huy Cận, Xuân Diệu, Xuân Quỳnh, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, để từ đó rút ra những nét riêng biệt ở thơ Lưu Quang Vũ

Tên tuổi của Lưu Quang Vũ được biết đến chủ yếu là nhờ những thành công vượt

trội của anh trong kịch trường Việc nghiên cứu về "Thế giới nghệ thuật thơ Lưu Quang

Vũ" sẽ góp phần khẳng định những đóng góp của anh trong lĩnh vực thơ ca, đem đến một

cái nhìn tương đối toàn diện về tài năng nghệ thuật của anh

Qua nguồn dẫn liệu mà chúng tôi khảo sát, đề tài "Thế giới nghệ thuật thơ Lưu

Quang Vũ" nhằm mang lại những đóng góp sau:

- Luận văn đã tìm hiểu thơ Lưu Quang Vũ trên bình diện của thế giới nghệ thuật,

đây là một cách tiếp cận mới Trong quá trình tiếp cận "Thế giới nghệ thuật thơ Lưu

Quang Vũ" người viết xem đó như một chỉnh thể nghệ thuật bao gồm nhiều phương diện

có mối quan hệ gắn bó biện chứng với nhau "Thế giới nghệ thuật thơ Lưu Quang Vũ"

trước hết được hình thành từ một quan niệm nghệ thuật nhất quán, từ cách nhìn về con người và cuộc đời Trong thế giới ấy nhất thiết phải có hình ảnh của "cái tôi" với những

trạng thái cảm xúc riêng biệt Và trong quá trình tìm hiểu thơ Lưu Quang Vũ, người viết

nhận thấy chính những nhận thức về đất nước, về con người, về tình yêu, về bản thẩn là

những nguồn cảm hứng sáng tạo dạt dào nơi anh Điều này đã tạo nên bề dày của "Thế

gi ới nghệ thuật thơ Lưu Quang Vũ"

- Trong quá trình nghiên cứu, người viết luôn có ý thức khảo sát, nhận diện thơ Lưu Quang Vũ một cách có hệ thống

- Nghiên cứu tác phẩm trong sự thống nhất nội dung và hình thức của nó, người viết

đã cảm nhận được tính độc đáo trong tư duy nghệ thuật cũng như trong nội dung tư tưởng

của Lưu Quang Vũ so với các nhà thơ cùng thế hệ khác

- Cảm nhận được một giọng điệu riêng và sắc thái thống nhất in đậm cá tính sáng

tạo của người nghệ sĩ ở Lưu Quang Vũ

Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu trên, người viết vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp tiếp cận hệ thống: Người viết coi thế giới nghệ thuật thơ Lưu Quang

Vũ là một chỉnh thể toàn vẹn bộc lộ quan điểm thống nhất về thế giới và con người của tác giả

- Phương pháp so sánh: Luận văn sử dụng phương pháp này để làm rõ "thế giới

ngh ệ thuật thơ Lưu Quang Vũ" với những nét độc đáo trong quan niệm về thế giới và

con người, trong những nguồn cảm hứng về đất nước, nhân dân, về chiến tranh, về hạnh phúc, tình yêu, Mục đích của phương pháp này là khẳng định những đóng góp đặc sắc

của Lưu Quang Vũ so với một số gương mặt thơ khác, xác định tính nhất quán, hệ thống trong quan niệm nghệ thuật của anh

- Phương pháp lịch sử - cụ thể: Người viết vận dụng phương pháp này để tìm hiểu

hoàn cảnh lịch sử xã hội với những biến cố ảnh hưởng đến quá trình sống và sáng tạo nghệ thuật của Lưu Quang Vũ, khiến nhà thơ tạo ra những tác phẩm mang nét độc đáo, riêng biệt

Ngoài ra người viết còn sử dụng các phương pháp khác như khảo sát thống kê, phân tích, chứng minh,

Để tiếp cận "Thế giới nghệ thuật thơ Lưu Quang Vũ", trước tiên người viết trình

bày các quan niệm về thơ của Lưu Quang Vũ và hình ảnh con người được thể hiện trong thơ anh, xem đó như một tiền đề để đi vào khai thác những nguồn cảm hứng lớn của anh,

ở đây người viết đề cập đến hai nguồn cảm hứng nổi bật trong thơ Lưu Quang Vũ: Cảm

hứng về đất nước - nhân dân và cảm hứng về tình yêu Qua đó người viết tìm ra những nét nổi bật trong nội dung cũng như trong nghệ thuật của thơ Lưu Quang Vũ Để thực

hiện nhiệm vụ này, ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được tổ chức thành 3 chương như sau:

- Chương 1: Quan niệm nghệ thuật trong thơ Lưu Quang Vũ

- Chương 2: Những nguồn cảm hứng lớn trong thơ Lưu Quang Vũ

- Chương 3: Hình ảnh và giọng điệu thơ Lưu Quang Vũ

Chương 1: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT TRONG THƠ LƯU

QUANG VŨ

Thơ là một hoạt động tinh thần rất phong phú và tinh tế trong đời sống của con người Mặc dù thơ là một thể loại văn học được sản sinh ra từ rất sớm thế nhưng để tìm được một định nghĩa đúng đắn và hoàn chỉnh về thơ là một điều không đơn giản Lý luận

về thơ xưa nay đã có rất nhiều, nó ghi dấu sự trưởng thành trong ý thức nghệ thuật của nhà thơ, nhưng làm thơ về thơ thì không phải ai cũng có thể làm được Bởi lẽ, ngoài

những yêu cầu cần có như một bài thơ thông thường thì thơ về thơ còn đòi hỏi nhà thơ

phải có những khám phá mới mẻ, sâu sắc Trong lịch sử thi ca, những bài thơ nổi tiếng,

để lại ấn tượng sâu sắc như "Con bồ nông" của Muset, những bài thơ trong tập

"Đaghextan của tôi" của Raxim Ganýatốp quả thực không nhiều Ngay với Óctaviô Paj

(Giải Nôben Văn học 1990) xuất sắc với 23 tập tiểu luận, trong đó có phần rất lớn bàn về văn học nghệ thuật thì thơ về thơ của ông lại không có được tầm vóc tương xứng

Thơ Việt Nam hiện đại có nhiều câu thơ bàn về thơ Có người viết như một tuyên

ngôn: "Nay ở trong thơ nên có thép, Nhà thơ cũng phải biết xung phong" (Hồ Chí Minh),

"Dùng cán bút làm đòn xoay chế độ, Mỗi vần thơ bom đạn phá cường quyền" (Sóng

Hồng) Có người viết như một sự răn mình: "Thơ ơi quặng thải bao lần, Biết bao giờ mới

ra v ần kim cương" (Xuân Diệu), hay như một lời động viên, khích lệ: "Thơ ta ơi hãy cất cao ti ếng hát, Ca ngợi trăm lần Tổ quốc chúng ta" (Tố Hữu), Nhưng phần lớn những

quan niệm về thơ này chỉ nhân cơ hội nào đó mà nảy sinh Và trong số những nhà thơ

từng làm thơ về thơ thì Chế Lan Viên được xem là người có nhiều định nghĩa về thơ bằng thơ hơn cả

Trong thế hệ thơ chống Mỹ, Lưu Quang Vũ là một người rất có ý thức về sự sáng

tạo, về việc tìm kiếm con đường nghệ thuật cho riêng mình Những bài thơ trực tiếp bày

tỏ quan niệm nghệ thuật của anh chiếm khoảng 10% (13/121 bài thơ trong quyển "Lưu

Quang Vũ Thơ và Đời") Nhưng quan trọng không phải ở số lượng mà ở vẻ độc đáo,

sống động của những quan niệm sáng tác được viết bằng thơ của Lưu Quang Vũ

Lưu Quang Vũ khác với Chế Lan Viên- cây đại thụ của nền thơ Việt Nam hiện đại Thơ về thơ của Chế Lan Viên luôn mang đậm chất triết lý và hùng biện Còn đối với Lưu Quang Vũ, thơ không phải chuyện nghề, chuyện kỹ thuật; thơ về thơ của anh cũng không

là triết lý, lý luận Với anh, thơ là cả một thế giới sống động, phong phú, đầy đắm say, hư

ảo và quyến rũ được gọi là "nàng Thơ",

Trong thế giới ấy, con người sáng tạo là ai? Nhân vật sáng tạo trong cõi thơ Lưu Quang Vũ có những biểu hiện khá đặc biệt Ở thơ về thơ trong thơ Chế Lan Viên phần

lớn xuất hiện một nhân vật giả định (là anh, là ta, là nhà thơ nói chung), để giãi bày, thuyết phục, tranh cãi, Còn nhân vật trong thợ về thơ của Lưu Quang Vũ lại chính là tác

giả với những danh xứng: tôi, lòng tôi, đời tôi,

Nhân vật ấy chủ động và đầy khát vọng trong hành trình tìm thơ, hành trình sáng

tạo của mình: Tôi nhận, tôi viết, tôi tìm, tôi thức, tôi thắp lên, tôi tiếp nối, tôi không muốn

vi ết, tôi không thể viết, Khát vọng sáng tạo và sức tưởng tượng mãnh liệt của nhân vật

trữ tình khiến cho thế giới quan niệm thơ của Lưu Quang Vũ sống động, mở rộng Nhân

vật trữ tình luôn tự hình dung thấy mình trong một khung cảnh sáng tạo kỳ vĩ, có tầm vóc

của vũ trụ: bãi bể thời gian, ghềnh đá, biển khơi, mặt trời, Ta có thể dẫn ra những câu thơ: "Lên ghềnh đá chênh vênh tôi viết; Trên bãi bể của thời gian tôi viết, "

Hành trình sáng tạo, hành trình kiếm tìm của nhân vật trữ tình trong thế giới thơ về

thơ của Lưu Quang Vũ dai dẳng, bền chặt Sự kiếm tìm đo bằng số đo thời gian: Suốt tuổi thơ, bao năm tháng, Và đo bằng số đo của sự kiên lòng, bền bỉ: "Tôi bôi xóa rất nhiều

th ề ước đẹp Riêng với em tôi chẳng phản bao giờ Người ta bảo rằng em đã chết, Người ta bảo quên đi đừng phí sức Em làm gì có thực mà mong Tôi làm sao có thể nguôi yên, Khi bi ết ở nơi nào em vẫn sống, Em sẽ đến như ngày rồi sẽ nắng, " (Thơ tình

vi ết về một người đàn bà không tên (III))

Cũng rất lạ, nhân vật sáng tạo tự lắng nghe thơ mình, để rồi tự miêu tả chúng:

"Nh ững câu thơ âm thầm", "Những câu thơ thao thức không nguôi", "Những dòng chữ như móng tay day dứt, trên vỏ dưa xanh thắm của mùa hè” Anh còn biết có phút đột

chuyển thiêng liêng, bí ẩn trong sự sáng tạo Phải có phút huyền diệu ấy, xác chữ mới thành thơ, mới có được linh hồn, được sống Anh so sánh khoảnh khắc thiêng liêng ấy

với khoảnh khắc: "Men trắng lên màu trong lò nung", để đất vô tri chuyển màu thành

gốm Trong sáng tạo nghệ thuật có phút chuyển đổi thầm kín, huyền diệu lạ kỳ Theo chúng tôi, quan niệm này của Lưu Quang Vũ rất gần với quan niệm đã trở thành quen thuộc: "Thơ chỉ tràn ra khi trong tim ta cuộc sống đã thật đầy" Song ở Lưu Quang Vũ,

qua sự chiêm nghiệm của nhân vật trữ tình, ý tưởng quá trình sáng tạo nghệ thuật trên

bỗng trở nên lung linh, say đắm hơn

Trong hành trình sáng tạo của mình, Lưu Quang Vũ luôn nghiền ngẫm cuộc sống từ nhiều mặt, "cả phần ánh sáng lẫn phần khuất tối" Có thể nói cái đa thanh, đa dạng của

cuộc đời và tâm trạng con người hiện ra trong thơ anh thật đậm rõ Vì vậy những quan

niệm về thơ của anh cũng rất phong phú, sống động và nhiều ý nghĩa

1.1.1 Thơ để sống với đời thường và sống cùng giấc mơ phui trước

Đây có thể coi là quan niệm chủ đạo, chi phối cả đời thơ của Lưu Quang Vũ Như chúng ta đã biết, nghệ thuật là phương tiện để phản ánh đời sống, vì thế nghệ thuật không

thể tách rời cuộc sống dù chỉ trong giây lát Thơ ca có giá trị không chấp nhận sự thoát ly, tách rời cuộc sống nhiữig cũng không phải là sự sao chép cuộc sống một cách nguyên

mẫu, máy móc Như những con ong cần mẫn hút tinh túy của hoa để tạo nên chất mật cho đời, nhà thơ phải biết chắt lọc chất liệu mà cuộc đời cung cấp để tạo nên những vần thơ

có giá trị đi vào lòng người đọc Thơ ca luôn gắn liền với cảm xúc Đọc thơ mà không tìm thấy nỗi lòng nhà thơ thì đó không phải là thơ ca đích thực

Lưu Quang Vũ là một nhà thơ rất giàu cảm xúc Chính lòng yêu đời, yêu cuộc sống

đã thôi thúc anh cầm bút Con đường nghệ thuật mà anh đã chọn đem lại cho anh lắm vinh quang nhưng cũng không ít chông gai Nhưng chỉ với nghệ thuật thơ ca anh mới có

thể gởi gắm những tâm tình, ước mơ, khát vọng, những băn khoăn, rạo rực, ưu tư, của

bản thân mình, và cũng chỉ với thơ anh mới nói được nhiều chuyện đời hơn cả Anh đã đến với thơ bằng niềm đam mê mãnh liệt chứ không phải vì "miếng cơm manh áo", với

thơ anh có thể đánh đổi tất cả:

Nhưng trước khi có chữ viết

Đã cổ thơ ca Như tình yêu thơ đã sinh ra Không ph ải vì tiền nhuận bút Không s ợ ngục tù bạo lực

Dù kh ổ sở phiền hà Thơ không bao giờ câm lặng

(N ếu đó là tội lỗi)

Theo anh thơ không phải là thứ tôn giáo cao siêu, huyền bí cũng không phải là

những ghi chép vặt vãnh về con người, cuộc đời, mà thơ phải khơi dậy ở lòng người

những đợt sóng tình cảm tuôn trào mãnh liệt với những yêu thương, căm giận, thông

cảm, xót xa, nghẹn ngào, và cả những bâng khuâng, xao xuyến, ưu tư, Thơ chính là nguồn năng lượng để con người tranh đấu không ngừng:

Thơ không phải là chứng minh Không ph ải hào quang phản chiếu cửa tấm gương

Thơ là bó đuốc đốt thiêu là bàn tay thắp lửa Thơ sinh sự với cuộc đời không cho ai dừng bước cả

(Nói v ới mình và các bạn)

Thơ không phải là trang giấy in nguyên vẹn hình bóng cuộc đời, khơi dậy cảm xúc

mà còn chắp cánh cho con người vươn tới những ước mơ, khát vọng Vì thế, Lưu Quang

Vũ tâm niệm: Thơ phải vừa có ích cho hiện tại vừa giúp con người vươn đến tương lai,

vươn đến những khát vọng cao xa, bay bổng: "Thơ phải dạy ta nhìn bằng con mắt thật",

nhưng thơ cũng phải "Vẫy gọi mọi người vươn tới tương lai" Theo quan niệm của anh thì

"Thơ để sống với đời thường và sống cùng giấc mơ phía trước" ("Nói với mình và các

b ạn") Quan niệm này rất có ý nghĩa trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, bởi lẽ đời sống

của con người gồm có hai phần: cuộc sống thường ngày bề bộn, khó khăn thậm chí xấu

xa nhưng không thể nào chối bỏ và cuộc sống lý tưởng, mơ ước mà người ta luôn hướng đến Con người không thể chỉ sống với trước mắt, và cũng không thể chỉ đuổi theo giấc

mơ Trong thơ Lưu Quang Vũ có rất nhiều hình ảnh đối lập gay gắt là để diễn tả điều

này: "Th ơ là cái bánh ăn và giấc mộng", "hạt cát và ngôi sao", "bờ và biển cả", "vực tối

và ánh l ửa", "đáy biển tối và cầu vồng", "tro bụi và ngọn lửa", "tường mảnh chai và đám mây xô d ạt", "thân cành khô khẳng và hoa trắng muốt", Như thế, thơ là cả thực và

mộng, thật và ảo, cả sự thật tầm thường lẫn khát vọng bay bổng

Là một nhà thơ chân chính, "càng yêu thương càng không vừa ý với mọi điều", vì

thế Lưu Quang Vũ không chấp nhận kiểu "làm xiếc" ngôn từ, anh khẳng định dứt khoát

và mạnh mẽ: thơ cao quý là thơ bám rễ sâu vào cuộc đời, không tô vẽ, gian dối Đây

cũng chính là quan niệm chủ đạo trong quá trình sáng tạo của các nhà thơ Việt Nam thời

kỳ hiện đại Sóng Hồng đã quan niệm một cách sâu sắc về nghệ thuật: "Nghệ thuật không

th ể tách rời cuộc sống, dù chỉ trong giây lát Cuộc sống là một quá trình sáng tạo không

ng ừng, nghệ thuật cũng phải sáng tạo" Và cũng trên cơ sở này, Tố Hữu quan niệm: "Thơ

bi ểu hiện tinh chất của cuộc sống", "Thơ là cái nhuỵ của cuộc sống", Lưu Trọng Lư cũng lưu ý đến đặc điểm này của thơ: “Thơ là sự sống tập trung cao độ, là cốt lõi của cuộc

s ống" Nhà nghiên cứu văn học nổi tiếng Biêlinxki cũng đã từng phát biểu: "Thơ trước

h ết là cuộc đời, sau đó mới là nghệ thuật" Vì thế, thơ ca chân chính bao giờ cũng bắt

nguồn từ cuộc sống thông qua lăng kính nghệ thuật của nhà thơ Quan niệm thơ gắn liền

với cuộc sống được Lưu Quang Vũ phát biểu rất rõ trong bài thơ "Nói với mình và các

b ạn" Đây là một bài thơ bộc lộ tâm sự thẳng thắn, chân thành của anh đối với những

người làm thơ thuộc thế hệ mình Anh cho rằng: "Đã qua rồi cái thời nhà thơ nhìn đời

b ằng cặp mắt trong veo" mà "Thơ phải dạy ta nhìn đời bằng con mắt thật" Và nếu trước

kia:

"Thơ tươi mát cuộc đời và an ủi lòng ta", thì bây giờ thơ không viết xuôi tai để

phỉnh nịnh cuộc đời, vì "cuộc sống còn dang dở, cần đóng góp không cần ngồi ca ngợi",

và vì thơ "không phải là hào quang phản chiếu của chiếc gương soi" nên nhà thơ không

phải là lũ viết thuê "chạy theo những biển hàng ngắn ngủi", để cuối cùng "lắm kiểu nói

mà gi ống nhau đến thế" Là nhà thơ thì anh phải biết rằng "Nịnh đời dễ, chửi đời cũng dễ,

Ch ỉ dựng xây đời là khó khăn thôi"

So với những nhà thơ cùng thời khác, ở Lưu Quang Vũ cảm hứng sự thực xuất hiện

rất sớm trong thơ anh Từ chối việc lý tưởng hóa hiện thực, Lưu Quang Vũ kêu gọi:

"Gi ữa tàn bạo hư vô giữa đấu tranh khốc liệt, Thơ phải dạy ta nhìn bằng con mắt thật", thơ "không hát say mà lay ta thức", "Trước đau khổ của nhân dân thơ không gian dối"

Với anh, thơ là "nhịp đập của trái tim trung thực", là "không giấu che sự thật của lòng mình"

Nhìn lại văn học nước ta sau gần 10 năm chiến thắng, dư âm của cuộc chiến tranh còn vang vọng trong thơ cũng như trong các thể loại tiểu thuyết, truyện ngắn, trường ca, Khuynh hướng sử thi, lý tưởng hóa hiện thực vẫn còn in đậm trong sáng tác của các nhà văn tuy có nhạt dần theo thời gian Mãi đến những năm 80, thơ mới bắt vào các chủ

đề thế sự với cái nhìn khách quan Một quan niệm mới về sứ mệnh của nhà thơ được hình thành qua những tuyên ngôn: "Hãy áp tải sự thật về đến bến cuối cùng" (Trần Nhuận Minh), "Th ế sự ngày ngày chen cột báo" (Dương Kỳ Anh), "Dẫu sinh nở muộn màng, Sự

th ật bật ra ứa máu, Đẹp như nụ cười mẹ sau những cơn đau" (Lê Nhược Thúy), Song

sự biến chuyển từ cái nhìn sử thi sang cái nhìn thế sự đã có mặt rất sớm trong thơ Lưu Quang Vũ Vì vậy, bên cạnh dòng chung hào hùng ca ngợi cổ vũ cuộc chiến đấu, thơ Lưu Quang Vũ lưu lại một mảng sự thật khác, là nhân chứng cho hiện thực những năm chiến tranh được nhìn từ góc độ đời thường, không lý tưởng hóa, là nhân chứng cho những khổ đau mất mát của dân tộc trong những năm 70 hào hùng mà bi tráng

Những vần thơ bắt rễ sâu vào cuộc sống đau thương, với những dự cảm hậu chiến

rất tinh nhạy dẫu có lúc đã phải chấp nhận nỗi cô đơn của sự sáng tạo: “Trơ trọi trong

l ạnh lùng bóng tối", "bay đi không một lời đáp lại", nhưng Lưu Quang Vũ chấp nhận sự

cô đơn ấy, bởi anh vững tin ở con đường mình chọn Anh tâm niệm "Phải thấu hết mọi điều để thắng nỗi hoài nghi" và anh tin chắc rằng ''Nước lũ qua sẽ còn lại phù sa", những

vần thơ cắm rễ sâu vào lòng cuộc sống sẽ "rộng dài cánh lớn", sẽ vang xa, bay xa Vì thế,

dẫu cuộc đời có đắng cay nghiệt ngã anh vẫn không chùn bước, khát vọng phấn đấu cho

những tác phẩm có giá trị nghệ thuật đích thực luôn thôi thúc, giục giã anh không ngừng

tiến bước: "Dẫu đường dài xa ngái, Đừng phút nào mệt mỏi, thơ ta ơi"

Thơ ca còn mở ra trong chiều sâu mới của khát vọng, của những "giấc mơ phía trước" Lưu Quang Vũ khẳng định: "Thơ đưa tôi tới những bến bờ chưa tới được" Cõi

chưa tới được, cõi mơ ước ấy ẩn hiện qua những hình dung đẹp: ngôi sao, giấc mộng, cơn gió ẩn sau buồm, chân trời sau biển cả, ban mai sau đêm tối, Đối lập với thực tế cơ cực, cõi khát vọng mà thơ ca hướng tới đầy ánh sáng và tình yêu, là nơi "đối lập với chiến tranh, nghèo khổ, cái chết", là nơi "không có lo âu buồn khổ, con người được nghỉ ngơi ở

giữa con người" Ây là cõi của cái Đẹp, cái Thiện Có thể, miền khát vọng ấy là nơi "chắc

ta không kịp tới", là nơi "không thể nào tới được" Song sự hiện diện của cõi ấy là cái đích "giục con người vươn lên" để sống tốt đẹp hơn, có ý nghĩa hơn Bằng cách ây, "giấc

mơ phía trước" của thơ ca giúp con người biết sống tốt với đời thường, với hiện tại và

biết vươn tới tương lai tươi đẹp hơn

1.1.2 Thơ là ô cửa mở tôi tình yêu

Theo Tố Hữu thơ là "một điệu hồn đi tìm những hồn đồng điệu", là "tiếng nói đồng

ý, đồng tình, tiếng nói đồng chí” Đến với thơ người đọc sẽ bắt gặp tâm tư, nỗi lòng của

người cầm bút, sau đó sẽ gặp tâm tư của chính mình Thơ ca chính là những nhịp cầu vô hình dẫn dắt những tâm hồn đến với tâm hồn, những trái tim đến với trái tim để con người cùng chia sẻ niềm vui, nỗi buồn, niềm ước mơ, hy vọng

Đến với thơ Lưu Quang Vũ, chúng ta sẽ bắt gặp những nỗi niềm của anh Là một người từng nếm trải nhiều đắng cay nghiệt ngã của số phận, Lưu Quang Vũ rất nhạy cảm

với nỗi cô đơn Trong thơ anh hình ảnh bức tường xuất hiện rất nhiều, cũng có khi là hình ảnh hàng rào, là cửa kính, là cánh cửa, là vực thẳm, Nhưng ý nghĩa ẩn dụ thì chỉ có

một: ấy là sự ngăn cách, là giới hạn không thể vượt qua, để con người trở thành những

vật thể đơn độc, xa cách về tinh thần:

- Phía nào cũng hàng rào trước mặt -Th ế giới bao nhiêu tường vách Ngăn cản con người đến với nhau -Nh ững tường cao chia rẽ con người -Nh ững bức tường dựng đứng quanh tôi -M ỗi con người một vật thể cô đơn Nhìn rõ nhau qua c ửa kính trống trơn

Không th ể nghe nhau, không thể nói

Lưu Quang Vũ cháy bỏng mong ước xóa đi những bức tường vô hình chia rẽ con

người, để con người hiểu nhau, kết lại thành những sức mạnh mới, để cho: "Những bàn tay không còn đơn độc nữa" Và Lưu Quang Vũ trao sứ mệnh gắn kết thế giới ấy cho thơ

Cụ thể hơn: Thơ gắn kết thế giới và con người bằng tình yêu

Nếu mỗi con người là một hòn đảo cô đơn, thì thơ phải là "những dòng chữ như móng tay day d ứt, Trên vỏ dưa xanh thắm của mùa hè" Giải mã hình ảnh xuất hiện hơn

một lần ấy trong thơ Lưu Quang Vũ, ta hiểu quan niệm của anh: thơ giống như những dòng chữ được Mai An Tiêm vạch trên vỏ dưa mong cầu sự liên lạc giữa đảo hoang và đất liền, thơ là tín hiệu giao tiếp, mong cầu sự đón nhận, giao cảm giữa con người với con

người Thơ quả thực đã là và phải là "Lời nói riêng mà thấu triệu tâm hồn"

Thơ mang đến ánh sáng và hơi ấm cho thế giới, bởi vì "Thơ là bó đuốc đốt thiêu, là bàn tay thắp lửa", thơ là phương tiện để con người "trao lửa cho nhau" Lửa ấy là tình

yêu Và nhà thơ sáng tạo ra một cặp so sánh mới: "Mỗi bài thơ của chúng ta, phải như

một ô cửa, mở tới tình yêu" (“Liên tưởng tháng hai") Và vì vậy, thi sĩ phải là người

đi mở cửa, mạnh mẽ và tự nguyện:

"Chú ng ta đi mở những cánh cửa, chúng ta suốt đời đi mở những cánh cửa, xuyên bóng t ối bốn bề bao phủ" Gắn kết thế giới bằng tình yêu trở thành khát vọng cháy bỏng

của nhà thơ, khi anh nồng nhiệt khẳng định:

Và nhân th ế sẽ còn yêu ta mãi

Gi ữa thuở bạo tàn ta ca ngợi tự do

Ca ng ợi tình yêu giữa thế giới hằn thù

(N ếu đó là tội lỗi)

C ần phải yêu thương hi vọng đấu tranh

Để giải thích và đổi thay cuộc sống

(L ại sắp hết năm rồi)

Ở đây nhà thơ đã thực sự ý thức sâu sắc mục đích và sứ mệnh của thi ca, nhằm đáp ứng lại những yêu cầu chân chính của xã hội thì thơ cần phải có ích Những vần thơ này được kết tinh từ những suy nghĩ cao đẹp và tích cực của Lưu Quang Vũ trong cuộc sống

Với thơ ca con người không chỉ tìm thấy niềm an ủi, cảm thông mà còn tìm thấy sự chia sẻ như "mái lá chở che" cho kẻ không nhà Quan niệm này của Lưu Quang Vũ rất

gần với Pêtôphi:

Thơ là một nơi cư trú ngỏ cửa Cho k ẻ sung sướng cũng như người khổ sở

K ể cả người nào không dép, không giày

Thơ chính là "Sợi dây mỏng nối liền ta với bạn", thơ gắn kết thế giới và con người

trong tình yêu, trong sự an ủi và che chở, khiến cho con người không còn đơn độc, đủ sức

mạnh làm nên điều kỳ diệu: "Tay chúng ta sẽ kết một con tàu, Cặp bến đẹp của những ngày vui sướng", trong một thế giới ngập tràn ánh sáng và tình yêu Song Lưu Quang Vũ cũng hiểu rằng, với người nghệ sĩ: "Để thơ anh mang lửa đến cho đời" thì “Trên chữ tài,

ch ữ tâm kia phải lớn" Chữ tâm ở đây gồm cả bản lĩnh và nhân cách của người nghệ sĩ -

những người luôn "Đau nỗi đau của mỗi trái tim người"

Lưu Quang Vũ luôn tìm kiếm con đường thơ cho riêng anh với tình yêu và bản lĩnh

lớn Thấp thoáng sau "những dòng thơ thao thức không nguôi" ấy là hình ảnh một "gã làm thơ da vàng, không đêm nào ngủ được", đầy trăn trở và trách nhiệm

1.1.3 Thơ tôi là mây trắng của đời tôi

Đối với Lưu Quang Vũ thơ không chỉ "Để sống với đời thường và sống cùng giấc

mơ phía trước" hay "như một ô cửa để mở tới tình yêu", mà với anh, thơ còn là phần tinh

chất của thế giới tinh thần, là phần lý tưởng bay bổng, phần cao đẹp nhất của cuộc đời

Điểm này bắt gặp quan điểm truyền thống, cổ điển Hoàng Đức Lương ví thơ như "gỏi nem" và "g ấm vóc", thơ là "sắc đẹp ở ngoài sắc đẹp" Nguyễn Phi Khanh thì cho rằng:

"Giai cú ch ỉ lan hương" (Câu thơ hay có hương hoa lan, hoa chỉ) Nguyễn Đình Chiểu thì

viết: "Phun châu nhả ngọc báu khoe tinh thần" Lưu Quang Vũ cũng nối tiếp truyền

thống đó song những ẩn dụ về thơ của anh sinh động, đa dạng đến lạ lùng Với anh, thơ là

mầm, là cây, là suối mát, là hoa gạo, là nhựa thắm trong cây, là bài ca mùa hạ nắng, là bó đuốc, là ngọn lửa, là nhịp cầu, là ô cửa, Đặc biệt, hình ảnh Lưu Quang Vũ ưa thích

nhất: Thơ là "mây trắng" của đời anh, đây là phần đẹp nhất, bay bổng nhất

Thơ là "mây trắng" của đời anh, nhưng đó là "Mây trắng của một đời cơ cực"

Những dòng thơ như mây trắng ấy đã vút bay lên từ những nỗi đau lắng đọng của cuộc đời anh, nó như mật ngọt của loài ong, ngọc quý của loài trai phải trải qua vất vả đắng cay mới kết thành

Trong suốt cuộc đời sáng tạo không mệt mỏi của mình, tuy thành công ở nhiều thể

loại khác nhau, nhưng Lưu Quang Vũ vẫn dành cho thơ ca tình cảm và niềm đàm mê sâu

sắc nhất Lời đề từ cho tập thơ sau chót mà chính anh đã đặt tên và chuẩn bị bản thảo (nhưng số phận đã không để cho anh kịp nhìn thấy nó ra đời) đã thể hiện trọn vẹn những suy nghĩ và tình cảm của anh:

Trên mái nhà, cao vút r ừng cây

Trên r ừng cây, những đám mây xô dạt Trên ngày tháng, trên c ả niềm cay đắng Thơ tôi là mây trắng của đời tôi

(Mây tr ắng của đời tôi)

Trong thơ, Lưu Quang Vũ đã dùng rất nhiều những hình ảnh so sánh để nói lên ý

nghĩa của thơ ca đối với cuộc đời anh, nhưng có lẽ hình ảnh "mây trắng" được anh gởi

gắm nhiều ý nghĩa nhất Những lời thơ chân thành giản dị ấy đã ẩn chứa bao điều làm ta rưng rưng xúc động Thơ là mật ngọt của đời, là suối mát, là ngọn lửa sưởi ấm tâm hồn

trong đêm giá lạnh Thơ là cứu cánh, là niềm hy vọng, Và bây giờ, "Thơ tôi là mây

tr ắng của đời tôi" Nó vừa là một hình ảnh rất thật, lại vừa là một điều gì đó cao vời, xa

xôi, không thể nắm bắt được Nhưng dường như đó lại chính là điều làm nến sức quyến

rũ bí ẩn, vừa dịu dàng vừa mãnh liệt của thơ ca

Những quan niệm thơ được phát biêu thành thơ của Lưu Quang Vũ thật đặc sắc,

vừa mới mẻ vừa rất phong phú và sống động Các quan niệm về thơ của anh đã đề cập đến sứ mệnh của thơ ca, sứ mệnh của người nghệ sĩ, đến hành trình và khát vọng sáng tạo

của mỗi nhà thơ Và những quan niệm về thơ này đã chi phối quá trình sáng tạo nghệ thuật của anh, từ những nguồn cảm hứng tới cách nhìn về thế giới và con người, từ giọng điệu trữ tình đến những biểu tượng nghệ thuật,

Văn học là nhân học Trong bất cứ thể loại nào của văn học thì con người cũng là trung tâm, là đối tượng miêu tả và phản ánh chủ yếu của văn học Việc khám phá và miêu

tả những con người tiêu biểu của thời đại mình bao giờ cũng là khát vọng của những nhà văn chân chính Trong đó có Lưu Quang Vũ

Hình ảnh con ngươi được thể hiện trong thơ Lưu Quang Vũ rất đa dạng và sống động Bước đầu anh đã đến với thơ bằng tâm hồn của một người chiến sĩ còn mang nhiều vóc dáng và kỷ niệm thời học sinh, sục sôi những hoài bão và khát vọng của tuổi trẻ lên đường chiến đấu Vì vậy, hình ảnh con người trong "Hương cây" gắn liền với những cảm

xúc tươi trẻ, tin yêu của một nhà thơ - chiến sĩ còn mang nhiều dấu ấn của sách vở và lý tưởng Cũng như những nhà thơ khác trong kháng chiến, anh nhìn con người trong sự

thống nhất giữa lợi ích cá nhân và cộng đồng, say mê trong công cuộc xây dựng cuộc

sống mới và hết lòng hy sinh vì sự nghiệp chống Mỹ, giải phóng đất nước

Nhưng khi đã kinh qua thực tế chiến đấu, chứng kiến những tổn thất về vật chất, tinh thần mà đặc biệt là "tổn thất về tâm trạng", đồng thời trải qua những bi kịch riêng

của bản thân, tâm hồn anh trở nên già dặn hơn và trĩu nặng những nỗi niềm nhân thế

"B ầy ong trong đem sâu" chính là kết quả của những mất mát riêng và chung được kết

tinh trong thơ anh So với những nhà thơ cùng thời khác anh đã thấy trước những trạng

huống xã hội và miêu tả nó một cách trung thực, không tô vẻ, không lý tưởng hóa Vì thế,

trong "B ầy ong trong đêm sâu" bên cạnh hình ảnh những con người đời thường với

những số phận riêng còn có sự xuất hiện của những con người hiện lên trong cõi mộng

của nhà thơ, đồng thời tập thơ cũng cho thấy bức chân dung tự họa của anh trong những năm 70 đầy gian khổ

Sau này, trong "Mây tr ắng của đời tôi", Lưu Quang Vũ đã thoát khỏi tâm trạng dằn

vặt, cô đơn trên do anh đã tìm lại sự cân bằng trong cuộc sống, gặt hái được hạnh phúc và thành công trong tình yêu, trong công việc Thơ anh viết đã vui hơn, khuynh hướng cảm

xúc đã nối lại được với "Hương cây" nhưng từng trải hơn, dường như ở đây có sự dung

hòa giữa hai khuynh hướng, nói như Vũ Quần Phương thì: "không cực đoan như giai đoạn 71-72 nhưng anh cũng không né tránh những nghịch cảnh chua chát của đời sống" [20, 49] Vì vậy hình ảnh con người được anh thể hiện trong tập thơ này cũng sâu sắc hơn Đặc biệt hình ảnh nhân dân hiện lên trong thơ anh với tầm vóc vĩ đại, đó là những con người vô danh nhưng làm nên lịch sử, anh ca ngợi họ nhưng cũng thấy hết những nhược điểm của họ, thây để xót thương Và đặc biệt ở tập thơ này, hình tượng mà anh tập trung thể hiện nhiều nhất chính là người yêu, người vợ, người bạn đời mà anh đã từng khao khát tìm trong suốt đời người và đời thơ của mình và đã gặp

1.2.1 Con người công dân mang đậm chất lý tưởng

Trưởng thành trong những năm khốc liệt nhất của cuộc chiến tranh chống Mỹ, Lưu Quang Vũ đã có một thời tuổi trẻ lăn lộn gian khổ trên chiến trường Mang cảm xúc tươi vui, trong trẻo của một chàng trai vừa rời ghế nhà trường để bước vào cuộc sống chiến đấu đầy vất vả, hiểm nguy, anh đã góp vào nền thơ chống Mỹ một tiếng nói riêng, làm phong phú thêm cho vườn hoa vốn đa sắc, đa hương này

Mặc dù tuổi đời còn non trẻ, chưa thật sự có được sự nhạy bén, già dặn, vững chãi

về chính trị, và chưa có được tâm hồn thơ lớn với nhiều năng động, biến hóa như các bậc đàn anh Chế Lan Viên, Tố Hữu, Xuân Diệu, Huy Cận, nhưng cũng như các nhà thơ trẻ khác, Lưu Quang Vũ có một tâm hồn dễ rung cảm trước mọi hiện tượng của cuộc sống,

với cảm xúc tinh nhạy, với cái nhìn đời hồn hậu, lạc quan anh dễ dàng phát hiện ra chất thơ của đời sống, anh hòa nhập với cuộc sống chiến đấu một cách hăng hái, say sưa Lòng yêu quê hương đất nước, yêu con người lao động là nguồn cảm hứng bền chắc giúp Lưu Quang Vũ tạo nên những vần thơ dễ đi vào lòng người Sinh ra và lớn lên trên

một đất nước anh hùng, trong một thời đại anh hùng, Lưu Quang Vũ đã làm thơ để ghi

lấy vẻ đẹp của con người trong thời đại mình Hình ảnh những con người hiện lên trong thơ anh rất phong phú, sinh động Họ chính là quần chúng, là nhân dân Mà tiêu biểu là anh bộ đội, là người mẹ chiến sĩ, người em gái hậu phương, chị dân quân, Với tình cảm trong sáng, đôn hậu tất cả đều hòa mình vào cuộc sống chiến đấu, xây dựng đất nước Thơ Lưu Quang Vũ trong những năm đầu nói nhiều đến thiên nhiên, hoa trái với

đầy màu sắc, hương thơm Nào là mùi "lá bưởi, lá chanh", "hương rơm, hương cỏ",

"hương cốm mát trong", "hương đất hương cây", "thơm ngát mật ong mùa hạ", nào là

"qu ả vả rừng chín rụng", "sen tàn, bưởi chín", "trái hồng sắp đỏ, hạt thóc sắp vàng", nào

là "hoa g ạo, hoa vông", "hoa thiên lý", là "vườn nhãn", "vườn xoài", Và thấp thoáng

đằng sau những cỏ cây hoa trái ấy là hình ảnh những con người quê hương gần gũi, đáng yêu

Tả làm sao xiết tình cảm của bà con thôn xóm khi giữa giờ chiến đấu bẻ cây làm lá

ngụy trang cho các anh bộ đội, và lẫn vào những chùm cây dại ấy là cành chanh cành bưởi khiến cho anh bộ đội đang giữa "chiến hào nắng chói", bỗng nghe "thơm mùi bưởi,

mui chanh" Ở đây anh không chỉ cảm nhận được mùi thơm của lá mà còn là thơm tình

quê hương đượm nồng, tình quân dân gắn bó Anh như trông thấy "dáng quê hương trong cây lá hi ền lành" Và khi "từng viên đạn lắp vào nòng pháo" thì lòng anh bộ đội "bồi hồi

ng he hương lá bưởi, lá chanh" Những viên đạn như thế nhất định sẽ có sức công phá

mãnh liệt

Đến với thơ Lưu Quang Vũ chúng ta sẽ bắt gặp một nhân vật quen thuộc trong thơ kháng chiến, đó là người em gái đại diện cho tình cảm gắn bó keo sơn giữa nhân dân với

bộ đội như trong bài "Gởi tới các anh":

Mong các anh nhi ều chiến công

Có quê ta chín nh ớ

Có lòng em mười thương Các anh đi nhiều chốn quê hương Đừng quên nơi này nhé

Người con người gái này cũng không khác gì cô gái của Hoàng Trung Thông, vẫn

một niềm thiết tha với các anh bộ đội như xưa:

Các anh đi Bao gi ờ trở lại Xóm làng tôi trai gái v ẫn chờ mong

(Bao gi ờ trở lại- Hoàng Trung Thông)

Người con gái trong thơ Lưu Quang Vũ nghĩ nhiều, nói ít, tình cảm lắng sâu, kín đáo nhưng mặn mà:

Chi ều ấy các anh đi

Em đứng nhìn theo sau cửa

Em mu ốn nói trăm câu, ngàn câu

Mà ch ỉ nghiêng đầu chào khe khẽ

Ngày tiễn đưa đã thế Đến ngày về:

Ngày mai tan gi ặc Mỹ Các anh v ề quê em Xoan xưa đã lớn, lá biếc cành chen Đốn mừng chiến sĩ

B ến sông rì rào bãi mía Như muôn lời em gửi các anh

Vẫn không một lời chào hỏi Không phải vì không muốn nói mà vì nói bao nhiêu cũng chẳng đủ, thôi thà mượn lời của bãi mía, cành xoan

Chiều Hà Nội trong những ngày chống Mỹ không phải chỉ rạo rực sức sống của thiên nhiên mà còn là của những con người vụt lớn lên, tâm hồn tràn ngập một ánh sáng

mới:

Ôi tâm h ồn thẳm sâu

Là nh ững ngày đánh giặc Ánh sáng tràn trên m ắt Người đi tay nắm tay Chi ều xuống cánh chim bay

N ụ cười tươi thoáng gặp

(Chi ều)

Thành công của Lưu Quang Vũ là đã nêu được nét tâm lý chung của quần chúng như lòng yêu nước, căm thù giặc, tình cảm tiền tuyến- hậu phương, ý thức về trách nhiệm

cá nhân trong đời sống tập thể Con người hòa mình vào đời sống của cộng đồng Đây là

sự đối lập giữa cuộc sông quá khứ và hiện tại:

Xưa đêm bão lo buộc riêng lán nhỏ Nay xóm làng đi gặt lúa đồng chung

(Trưa nay)

Con người ở đây là những con người mới, họ ý thức được vai trò của từng cá nhân trong công cuộc xây dựng đất nước, trong sự nghiệp chống Mỹ, vì thế họ quên lợi ích riêng mà vun đắp cho lợi ích chung, tìm thấy niềm vui trong cuộc sống lao động tập thể Cũng như các nhà thơ kháng chiến khác, Lưu Quang Vũ đã ghi lại thật đẹp tấm lòng

của bà mẹ Việt Nam Bao giờ mẹ cũng hiện lên trong thơ với vẻ vất vả, lam lũ và gắn liền

với dáng vẻ ấy là đức hy sinh thầm lặng, cao cả:

Ph ố huyện mấy lần Tàu bay gi ặc bắn Nhà ta năm ấy cháy tan hoang

M ẹ ơi thương mẹ nhiều mưa nắng

Nh ững năm dài khoai sắn nuôi con

(Ph ố huyện)

V ỡ đồi hoang mẹ trồng sắn trồng ngô Con l ớn trong nỗi nhọc nhằn của mẹ

Trong cánh tay xóm làng b ồng bế Trong ti ếng hò tha thiết vọng trên nương

(Thôn Chu Hưng)

Chính những người mẹ ấy đã sinh ra những người con bất khuất, là niềm tự hào của quê hương đất nước Trong thơ kháng chiến người lính bao giờ cũng là nhân vật trung

tâm, thường được khắc họa với nhiều vẻ đẹp khác nhau Thơ Lưu Quang Vũ cũng vậy Trong rất nhiều bài như "Lá bưởi lá chanh”, "Qua sông Thương", "Phố huyện",

"Đêm hành quân", "Trưa nay", "Chuyện nhỏ bên sông", "Chưa bao giờ", "Thức với quê hương", "Trên cầu Long Biên", "Những chuyến bay", anh đã ghi lại niềm lạc

quan, ý chí quyết chiến quyết thắng, và đặc biệt là tình cảm thiết tha của các anh bộ đội đối với quê hương làng xóm Là nhà thơ đồng thời là người chiến sĩ cho nên anh bộ đội trong thơ Lưu Quang Vũ vừa là nhân vật trữ tình vừa mang sắc thái tự biểu hiện thật gần gũi, thân quen

Trong bài "Đêm hành quân", nhà thơ đã truyền cho người đọc niềm vui rộn rã, náo

nức của anh lính trẻ trên đường ra mặt trận:

Anh nghĩ gì trong đêm hành quân Trên nh ững chặng đường ra trận tuyến

Ng ụy trang reo như rừng gió chuyển Bước quân đi cuồn cuộn đường dài

Đường nào vui bằng đường ra trận tuyến Nam B ắc lòng ta chung tiếng gọi mẹ hiền

Ta náo n ức như suối về sông biển

Đoạn thơ đã nêu lên không khí sôi nổi của một thời, con đường ra trận là con đường vui! Chính Hữu cũng miêu tả không khí náo nức của: "Súng nhỏ súng to, chiến trường

ch ật chội, Tiếng cười hăm hở đầy sông đầy cầu" Phạm Tiến Duật cũng hình dung ra

cảnh tươi đẹp của mùa chiến dịch: "Đường ra trận mùa này đẹp lắm", ở đây người lính

đã đi vào cuộc chiến đấu với tất cả tính chủ động, tự tin của những người có lý tưởng cao đẹp, có sức mạnh và tiềm lực nên tâm hồn của họ rất thanh thản, vui tươi Đó cũng là khí

thế chiến đấu và tâm hồn cao đẹp của hàng vạn con người trên đường ra trận tuyến:

Ngoài kia đường dài lấp loáng đèn pha Đầm bùn nhão xe băng ra mặt trận

Người đi, người đi như dòng sống vô tận

(Th ức với quê hương)

Có thể nói khí phách, truyền thống của tổ tiên, của cha ông đã sống dậy hào hùng trong hình tượng người lính hôm nay Người lính trong thơ Lưu Quang Vũ cũng như trong văn học chống Mỹ nói chung là con người của ý chí lớn, đã thấm nhuần lý tưởng

của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Họ đại diện cho sức mạnh và quyết tâm của toàn dân

tộc, nhân dân:

Làm k ẻ sinh sau giữa đời rộng mở Mang kh ối căm hờn ngày trước chưa tan

H ờn căm mới lại chồng thêm nợ cũ

L ửa cháy bom rơi , ta cầm súng lên đường

(Đêm hành quân)

Và hình ảnh anh bộ đội phòng không không quân "cưỡi gió xé mây tìm diệt Mỹ"

trong bài "Nh ững chuyến bay" như thâu tóm hết khí phách nghìn đời của dân tộc

Người lính trong thơ Lưu Quang Vũ không chỉ hiện lên bởi vẻ đẹp của ý chí, niềm tin, mà còn được nhà thơ trẻ khắc họa đậm nét đời sống tình cảm, vẻ đẹp tâm hồn Lưu Quang Vũ đã dùng những từ ngữ đẹp nhất để ca ngợi vẻ đẹp tinh thần của người lính:

"Lòng ta đẹp như là đất nước", "Người chiến đấu mang nụ cười đẹp nhất" Và nét nổi

bật nhất trong tâm hồn của người lính mà Lưu Quang Vũ chú ý khắc họa vẫn là những tình cảm cộng đồng, tình quê hương đất nước và không thiếu những tình cảm riêng tư như tình yêu đôi lứa, tình vợ chồng, tình cảm gia đình

Trên mỗi bước đường hành quân anh chiến sĩ luôn ấp ủ trong lòng hình dáng quế

hương: "Đi xa lòng vẫn nhớ, Dáng quê hương trong cây lá hiền lành" Và nỗi nhớ quê

hương của anh bao giờ cũng đượm nồng hương vị cỏ cây, hoa trái mang đậm tình dân

tộc Hình ảnh vườn xoài quê hương với những trái chín vàng thơm mát theo mãi bước chân anh qua mọi miền chiến đấu:

Tôi đã tới những khu rừng xa ngái

D ốc lớn đèo cao, nước nguồn măng núi Đường quân đi trùng điệp tháng năm dài

Nh ớ quê hương thao thức một vườn xoài

(Mùa xoài chín)

Ân tình của quê hương là một thứ vũ khí giúp anh vượt lên chiến thắng mọi khó khăn gian khổ và sự hủy diệt của chiến tranh:

Ta đi giữ nước yêu thương lắm

M ỗi xóm thôn qua mỗi nghĩa tình

(G ửi tới các anh)

Người lính ra đi còn mang theo bao tình cảm luyến thương gây xúc động lòng người:

Nào đâu phải ngày đi không lưu luyến

M ắt người trong như nước giếng ban đầu

M ảnh trăng liềm nghiêng một nỗi nhớ nhau Còn bi ết mấy hẹn hò dang dở

(Đêm hành quân)

Thế nhưng anh đã biết nén những tình cảm riêng tư, biến nổ thành sức mạnh diệt

thù: "Tôi ch ẳng có thì giờ cho nước mắt, Viên đạn trong nòng súng đợi bay lên" Mô-típ

gác tình riêng là đặc điểm chung của thơ kháng chiến Sự xa cách trong chiến tranh không phải là sự chia ly mất mát mà còn là hy vọng, tin tưởng ngày chiến thắng: "Xa nhau không h ề rơi nước mắt, Nước mắt để dành cho ngày gặp mặt" (Nam Hà) Tình cảm

của những người vợ, người yêu ở chốn quê nhà chính là động lực thôi thúc anh không chùn bước:

Khi người yêu dưới quả chín cành bàng

B ảo mấy hạ mấy đông chi cũng đợi

"Anh nhớ em trong nỗi nhớ lá cành", Sự hài hòa đẹp đẽ của hai thứ tình cảm này trước

đó đã được Nguyễn Đình Thi nói đến trong thơ:

Anh yêu em như yêu đất nước

V ất vả đau thương tươi thắm vô ngần Anh nh ớ em trong mỗi bước đường anh tới

M ỗi tối anh nằm mỗi miếng anh ăn

của họ để làm nổi bật lên vẻ đẹp tâm hồn Sự thống nhất giữa cái riêng và cái chung, giữa

lý tưởng và tình cảm ở con người trong thơ anh phù hợp với quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học thời bấy giờ Vì thế những bài thơ này bám trụ rất lâu trong lòng người đọc

1.2.2 Con người đời thường

Thế giới nghệ thuật thơ Lưu Quang Vũ thân thiết, dễ gần bởi anh luôn đưa vào thơ

những hình ảnh trìu mến, bình dị của những người sống xung quanh mình Việc miêu tả hình ảnh những con người đời thường trong thơ anh đã biểu hiện hứng thú quan sát, niềm yêu đời, yêu người của anh Với cái nhìn hàng ngày anh dễ dàng phát hiện ra chất thơ ở

những chốn không thơ, đưa vào thơ những hình ảnh, âm thanh của cuộc sống sinh hoạt đời thường rất đỗi thân thuộc

Thơ anh đã tái hiện lại cái không khí của cuộc sống lao động thật sinh động Mọi hình ảnh âm thanh của cuộc sống được đi vào thơ với cái vẻ vốn có của nó Đây là bầu không khí lao động khẩn trương với vô vàn những âm thanh hỗn độn ở bến cảng Hải Phòng đầy than bụi:

Ti ếng búa tiếng choàng tiếng goòng ken két

Ti ếng xô đá tiếng gò tốn tiếng bánh xe nghiền nát Than bay b ụi bay nắng cuồng nhiệt khắp trời

T ất cả lấm dầu và nhễ nhại mồ hôi

(Nh ững người bạn khuân vác)

Và đây là hình ảnh cái "máy nước đầu ngõ" cho nguồn nước dồi dào với những

cảnh sinh hoạt yên bình chung quanh như đối lập với thực tế chiến tranh khắc nghiệt đang diễn ra trong lòng Hà Nội cũng hiện lên đầy chất thơ:

Quanh máy nước bồ câu nhặt nắng Sân thượng phơi đầy áo trắng áo hoa Hiên gác nào cũng mở tới một trời xa

Cái "máy nước đầu ngõ" quen thuộc ấy, qua con mắt của nhà thơ nó mang bao ý nghĩa Quá khứ và hiện tại là một sự thay đổi lớn Trước kia "Bác thợ gầy gục đầu bên máy nước, uống nghẹn ngào từng hớp, Mà môi nghèo vẫn khô" Thực tại hôm nay đã

hoàn toàn khác xưa:

Nay rãnh bùn đã vét Ngõ mang ti ếng cười tới các phố xa Vòi nước ào ào dội xuống như mưa

Thùng tôn sang s ảng va nhau Đêm mùa thu tiếng đàn thánh thót

Cu ộc đời biết cười cuộc đời tập hát

Qua đó anh cảm nhận được cái hơi thở, cái không khí và dáng hình của cuộc sống

hiện tại một cách chân thực và sinh động

Trong bài "Ph ố ta", Lưu Quang Vũ đã đưa vào thơ cái không gian đời thường với

Trong không gian đó là những con người đời thường với những công việc bình

thường nhưng không thể thiếu được trong cuộc sống Đó là chị thợ may, bác đưa thư, bác

th ợ mộc, anh thợ điện, bà giáo về hưu, Những con người trong khu phố nghèo ấy hiện

lên trong thơ với vẻ trầm lặng, buồn bã:

Ch ị thợ may đi lấy chồng

Ch ị thợ may góa bụa Năm nay tôi mặc đồ đen

Riêng bác th ợ mộc già buồn bã

Th ở khói thuốc lên trần nhà Anh th ợ điện trên mái nhà mắc dây

Bà giáo v ề hưu ngồi dịch sách

Thế nhưng, trong cái khung cảnh dường như tẻ nhạt của cuộc sống đời thường xung quanh, với cái nhìn tin yêu cuộc sống, anh vẫn tìm thấy những điều tốt đẹp, đáng yêu:

N ếu cuộc đời này toàn chuyện xấu xa

T ại sao cây táo lại nở hoa Sao rãnh nước trong veo đến thế Sao anh l ại yêu em nhiều đến thế ?

Lưu Quang Vũ luôn gần gũi và yêu mến những người sống chung quanh mình, khi

đi xa anh thường rất nhớ và luôn hướng về họ Không chỉ trong thơ mà ngay cả trong thư

gởi cho Xuân Quỳnh (ngày 5/6/1976), Lưu Quang Vũ đã viết về những con người, những

cảnh vật gần gũi quanh anh với một niềm thân yêu trìu mến thật cảm động: " về với anh

và con, về với nhà ta đi thôi về với phố Huế chật hẹp, với nhà trẻ nơi ta đón Mí, với quán

cà phê Nguyễn Công Trứ, nơi ta uống cà phê hai hào buổi sáng với những gã giáo viên còm, những người công nhân lam lũ và những tay thợ làm đạo cụ sân khấu, về với những con đường chúng ta vẫn đi, những công việc, với cái thành phố nghèo, nơi người ta sống

rất khổ mà vẫn luôn tìm cách sống cho thanh thản trong nỗi khổ ấy, sống thanh thản và yên tĩnh " [18, 335]

Những con người của cuộc sống đời thường hiện lên trong thơ Lưu Quang Vũ thường là những người lao động vất vả, với số phận lam lũ, nghèo khổ Đặc biệt trong bài

"Nh ững người bạn khuân vác" - một bài thơ mang đậm tính tự truyện, là kết quả của

những chuyến lãng du nơi đất biển - anh đã miêu tả cuộc sống ở cảng biển Hải Phòng với

những mảnh đời trôi dạt, bất hạnh, qua đó cũng bộc lộ sự đồng cảm sâu sắc của anh Không biết có phải xuất phát từ những đắng cay của cuộc đời mình hay từ bản chất sâu

xa nằm trong tiềm thức mà Lưu Quang Vũ có được trực giác khác thường, anh có khả

năng hiểu biết cảm thông với mọi đối tượng xung quanh mình Anh dễ dàng giao hòa

đồng cảm và nhận ra ngay nỗi niềm đau khổ của người khác "Những người bạn khuân vác" được anh đưa vào thơ ấy là hiện thân của cuộc sống nghèo khổ, đắng cay:

Đội bốc vác bẩy người

Có anh cày hoang bao đồng ruộng mênh mông

Tr ốn nợ lưu lạc về đất cảng

Có anh ng ực trổ đầy rồng rắn

C ố anh mặt buồn mà hát rất hay Vai n ổi u tay đầy vết sẹo chai Người không mẹ không cha, người vợ con nheo nhóc

Bảy con người với số phận riêng, hoàn cảnh riêng, mang nỗi đau khổ riêng ấy đã

gắn kết lại với nhau Phải thật gần gũi với họ nhà thơ mới có thể phát hiện ra rằng ẩn đằng sau vẻ ngoài gần như an phận, chai sạn trước khổ đau ấy chất chứa bao tình cảm mãnh liệt: "Ai cũng tựa hòn núi cao im lặng, Giấu trong lòng bao thác cuộn, suối trong" Nhà thơ đã dùng những từ ngữ gần như đối lập để miêu tả họ: "Sắc nhọn - cộc cằn, Bao

la - nh ỏ hẹp, u tối mà sáng suốt, Từng trải mà ngây thơ" Trong con người họ là sự giằng

xé, đan xen nhiều thái cực Và với tấm lòng rộng mở, anh đã cảm nhận được bao tình

cảm tốt đẹp nơi họ, nhất là sự đồng cảm, sẻ chia:

Nh ững người bốc vác Mang trên vai cu ộc đời

D ạy tôi cách nhìn cách nghĩ Trên c ửa biển chói chang không chỗ nghỉ

Ki ện hàng to thôi đè ngập hai vai

Nh ững bàn tay rộng lớn đỡ tay tôi Không v ật nặng nào không nhấc nổi

Viết về những con người đời thường Lưu Quang Vũ đã thể hiện quan niệm và triết

lý sống của mình: Gần gũi và yêu mến những người sống xung quanh mình Rộng hơn anh yêu tất cả những người cùng chung ngôn ngữ, chung tiếng nói với mình:

M ỗi sớm thức dậy nghe bốn bề thân thiết Người qua đường chung tiếng Việt cùng tôi

(Ti ếng Việt)

Vì thế khi viết về những người thân yêu ruột thịt của mình anh đã dành cho họ bao tình cảm yêu thương tha thiết Hình ảnh người mẹ, người cha, người vợ, con trẻ hiện lên trong thơ Lưu Quang Vũ đã đánh thức trong chúng ta những tình cảm ruột rà

Hình ảnh người mẹ đã đi vào thơ vào nhạc từ bao đời nay Ca dao dân ca có vô số

những câu viết về mẹ thật cảm động:

Ng ồi buồn nhớ mẹ ta xưa

Mi ệng nhai cơm búng lưỡi lừa cá xương

Và Lưu Quang Vũ cũng vậy Hình ảnh người mẹ hiện lên trong thơ Lưu Quang Vũ cũng là hình ảnh người mẹ Việt Nam của nghìn đời: tần tảo, hy sinh nuôi con khôn lớn Ngay từ khi còn là cậu học trò lớp 9, nhìn chiếc áo cũ, nghĩ về mẹ lòng anh dâng tràn

niềm yêu thương:

M ẹ vá áo mới biết con chóng lớn

M ẹ không còn nhìn rõ chỉ để xâu kim

Ảo con có đường khâu tay mẹ vá Thương mẹ nhiều con càng yêu áo thêm

(Áo cũ)

Anh đã viết về mẹ với bao tình yêu mến, đặc biệt trong những ngày kháng chiến gian khổ anh lại càng thấu hiểu nỗi nhọc nhằn, cơ cực của mẹ:

Ph ố Huyện mấy lần

Tàu bay gi ặc bắn Nhà ta năm ấy cháy tan hoang

M ẹ ơi thương mẹ nhiều mưa nắng

Nh ững năm dài khoai sắn nuôi con

(Ph ố Huyện)

V ỡ đồi hoang

M ẹ trồng sắn trồng ngô Nuôi con l ớn trong nỗi nhọc nhằn của mẹ Trong cánh tay xóm làng b ồng bế

Trong ti ếng hò tha thiết vọng trên nương

(Thôn Chu Hưng)

Tình cảm thiết tha đằm thắm của anh đối với mẹ được thể hiện bằng những lời thơ chân thành, giản dị như những lời nói thường ngày, không hề trau chuốt gọt dũa:

Trên đời này chẳng ai lo cho ta bằng mẹ Cũng chẳng có ai ta làm khổ nhiều như mẹ của ta

M ẹ ơi nếu con được sống lại tuổi thơ Con ch ẳng bao giờ mải chen trốn học Đứa con trai nhiều lỗi lầm ương ngạnh

S ẽ chẳng bao giờ làm mẹ xót xa