Thế giới nghệ thuật thơ nguyễn khoa điềm

thơ ông "Ngời đọc đã tìm thấy hình thành một phong cách Nguyễn KhoaĐiềm trong những trăn trở suy nghĩ về quê hơng đất nớc, về trách nhiệm củatuổi trẻ trớc những đau thơng mất mát của quê

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

luận văn thạc sĩ ngữ văn

Ngời hớng dẫn khoa học:

PGS.TS Lu khánh thơ

====Vinh - 2006===

Mục lục

Mở đầu 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Đối tợng nghiên cứu 5

3 Lịch sử nghiên cứu 10

4 Đóng góp của đề tài 10

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

6 Phơng pháp nghiên cứu 11

7 Cấu trúc luận văn 11

Nội dung 13

Chơng 1: Phong trào thơ chống Mỹ và những chặng đờng thơ Nguyễn Khoa Điềm 13

1.1 Phong trào thơ chống Mỹ 13

1.1.1 Thơ chống Mỹ - một nền thơ chiến đấu 13

1.1.2 Thơ chống Mỹ - những bài ca thể hiện chủ nghĩa anh hùng cách mạng và vẻ đẹp tâm hồn con ngời Việt Nam đánh Mỹ 16

1.1.3 Thơ chống Mỹ - tiếng nói thống nhất những phong cách đa dạng .19

1.2 Thơ Nguyễn Khoa Điềm qua những chặng đờng 25

1.2.1 Đôi nét về cuộc đời 25

1.2.2 Những chặng đờng thơ 27

Chơng 2: Những nguồn cảm hứng chính trong thơ Nguyễn Khoa Điềm 40

2.1 Cảm hứng về dân tộc và thời đại trong chiến tranh 40

2.1.1 Cảm hứng về dân tộc và thời đại trong chiến tranh với nhiều đau thơng, bất hạnh 41

2.1.2 Cảm hứng về một dân tộc anh hùng, quật khởi trong chiến tranh .45

2.2 Cảm hứng về đất nớc và con ngời trong những năm tháng không bình yên 47

2.2.1 Cảm hứng về đất nớc 47

2.2.2 Cảm hứng về con ngời 56

2.3 Cảm hứng về đời thờng trong cuộc sống hòa bình 62

2.3.1 Những rung động bắt nguồn từ sự hồi sinh của cuộc sống hòa bình 62

2.3.2 Những dằn vặt suy t trớc những thử thách gian nan của cuộc sống

66

Chơng 3: Cái tôi trữ tình và một số đặc sắc nghệ thuật trong thơ Nguyễn Khoa Điềm 70

3.1 Sự thể hiện cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Khoa Điềm 70

3.1.1 Khái niệm về cái tôi trữ tình 70

3.1.2 Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Khoa Điềm 71

3.2 Một số đặc sắc nghệ thuật trong thơ Nguyễn Khoa Điềm 82

3.2.1 Giọng điệu 82

3.2.2 Những hình ảnh tiêu biểu trong thơ Nguyễn Khoa Điềm 94

3.2.3 Ngôn ngữ thơ Nguyễn Khoa Điềm 104

Kết luận 109

Tài liệu tham khảo 112

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Nói đến thế hệ nhà thơ trởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹchúng ta không thể không nhắc đến Nguyễn Khoa Điềm Thơ ông xuất hiệnvào đầu những năm 70, nó đã tạo ra đợc những tiếng vang lớn bởi vì những bàithơ đó đã thuyết phục những thế hệ trẻ bấy giờ không chỉ bằng nhiệt tình nóngbỏng, bằng sức hấp dẫn của những vấn đề đặt ra trong thơ mà còn vì sự ra đờitrong hoàn cảnh chiến đấu gian khổ và kiên cờng của nó

Từ tập thơ đầu tay là "Đất ngoại ô" (1972) đến "Mặt đờng khát vọng"(1974) và tiếp sau đó là "Ngôi nhà có ngọn lửa ấm" (1986) đã thể hiện mộtcách chân thành những cảm xúc của tác giả đối với đất nớc, với quê hơng, vớicon ngời trong những năm tháng khốc liệt của chiến tranh và trong những giâyphút hoà bình Một thành phố Huế bình yên, mơ mộng bỗng trở thành chiếntrờng ác liệt, một khung trời bình yên của quê nhà đã trở thành khung trời ám

ảnh nỗi đớn đau trong lòng ngời Hình ảnh ngời mẹ yêu dấu, ngời con gái dịudàng, những ngời bạn, ngời đồng chí kiên trung tất cả đã đi vào thơ ông mộtcách gần gũi, thân thuộc Cùng với Dơng Hơng Ly, Thu Bồn, Lê Anh Xuân,Viễn Phơng Nguyễn Khoa Điềm đã góp thêm một tiếng nói của mình vàophong trào thơ chống Mỹ, tạo ra đợc dấu ấn riêng trong lòng bạn đọc Khicuộc kháng chiến chống Mỹ kết thúc, đất nớc đợc hoà bình, thì thơ củaNguyễn Khoa Điềm đã gây đợc sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu, phê bìnhvăn học, trong đó phải kể đến tập thơ "Ngôi nhà có ngọn lửa ấm" của ông đãnhận đợc giải thởng của Hội nhà văn Việt Nam

Đặc biệt thơ Nguyễn Khoa Điềm đã đợc đa vào giảng dạy trong nhà ờng với một thời gian khá lâu, vì thế việc nghiên cứu thế giới nghệ thuật thơNguyễn Khoa Điềm đợc đặt ra nh một nhu cầu cấp thiết Chúng tôi hy vọngrằng ít nhiều những kết quả thu nhận đợc từ những đóng góp của tác giả vănhọc này sẽ góp phần giúp chúng ta trong việc thẩm bình và giảng dạy, đồngthời giúp cho bạn đọc yêu thơ ông có một cái nhìn bao quát, sâu sắc, đầy đủ

tr-về nhà thơ chiến sỹ này

2 Đối tợng nghiên cứu

Để thực hiện việc nghiên cứu "Thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Khoa

Điềm", chúng tôi đã tiến hành khảo sát và trích dẫn các tập thơ sau:

-Đất ngoại ô - NXB Giải phóng, 1972

-Mặt đờng khát vọng -NXB Văn nghệ Giải phóng, 1974-Ngôi nhà có ngọn lửa ấm - NXB Tác phẩm mới, 1986

Thơ Nguyễn Khoa Điềm xuất hiện trong thời kỳ đất nớc đang sục sôivới cuộc kháng chiến chống Mỹ oanh liệt, phong trào thơ giai đoạn này đãxuất hiện hàng loạt các cây bút trẻ nh Dơng Hơng Ly, Thu Bồn, Lâm Thị MỹDạ, Pham Tiến Duật, Hoàng Trung Thông thơ chống Mỹ trở thành một nềnthơ chiến đấu, phản ánh đầy đủ tâm hồn và tình cảm của một dân tộc trongchiến tranh tạo nên hình ảnh đẹp của một dân tộc Việt Nam - một dân tộc vừa

đánh giặc, vừa làm thơ Chính vì thế mà trong quá trình nghiên cứu thơNguyễn Khoa Điềm, để có đợc cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn chúng tôi cóthể đối sánh thơ Nguyễn Khoa Điềm với một số nhà thơ trớc, sau hoặc cùngthời để rút ra những nét độc đáo, riêng biệt trong thơ Nguyễn Khoa Điềm Tấtnhiên quá trình này chỉ đợc thực hiện trong một điều kiện và chừng mực nhất

định

3 Lịch sử nghiên cứu

Nguyễn Khoa Điềm đợc sinh ra trong gia đình có nhiều ngời say mê vàhoạt động văn chơng Thế nhng mãi đến những năm đầu thế kỷ 70 thơ ôngmới xuất hiện bằng một số bài thơ nh: "Đất ngoại ô", "Con chim thời gian", "Ngời con gái chằm nón bài thơ ", đợc gửi ra Bắc từ chiến trờng Bình - Trị -Thiên khói lửa Ngay sau đó, thơ ông đã gây đợc sự chú ý của độc giả, tạo nênmột giọng thơ riêng trong thế hệ các nhà thơ chống Mỹ hồi đó

Sự nghịêp sáng tác của Nguyễn Khoa Điềm không nhiều, chỉ gồm cáctập thơ: "Đất ngoại ô" (1972), "Mặt đờng khát vọng" (1974), "Ngôi nhà cóngọn lửa ấm" (1986), " Thơ" (1990) và tập ký "Cửa thép" (1971) Nhng trongcác tác phẩm của Nguyễn Khoa Điềm đã thể hiện một cảm xúc đầy chânthành, nhiệt huyết của ngời lính trẻ trong chiến tranh, "Ngời đọc tìm thấy ở

đây sự kết hợp giữa trí tuệ và cảm xúc, giữa lòng khát khao lý tởng với phầntình cảm riêng t của con ngời Bớc vào chiến tranh đã có sau lng một thời của

tuổi trẻ sôi nổi, một lý tởng cách mạng rõ ràng và lòng tin vào con đờng màdân tộc đã chọn" [26, 481] Đây cũng chính là một đặc điểm quan trọng làmnên chất men trong cảm hứng của thơ Nguyễn Khoa Điềm nói riêng, và thơcủa thế hệ ông nói chung Chính vì thế thơ Nguyễn Khoa Điềm đã dành đợc

sự quan tâm, góp ý của các nhà nghiên cứu phê bình

Điểm qua lịch sử nghiên cứu thơ Nguyễn Khoa Điềm chúng tôi thấy córất nhiều bài viết lớn nhỏ về tác giả này Trong các tài liệu có thể thấy nghiêncứu về thơ ông có khá nhiều, tuy nhiên các bài nghiên cứu phê bình của cáctác giả đi trớc mới chỉ là các bài viết giới thiệu về các tập thơ, những bài thơriêng lẻ, những khía cạnh nổi bật nào đó trong thơ hay có khi chỉ là những bàiphê bình ngắn gọn, sơ lợc về phong cách thơ ông

Tất cả những bài viết đó đợc in một cách riêng lẻ trên các tạp chí, các

số báo, hoặc đợc su tập lại cùng với một số nhà thơ khác nh công trình của VũTiến Quỳnh "Nguyễn Thi, Chính Hữu, Nguyễn Khoa Điềm, Vũ Thị Thờng"(Bình luận văn học)

Nói đến lịch sử nghiên cứu, phê bình thơ Nguyễn Khoa Điềm, trớc hếtphải kể đến những đánh giá của Thái Duy trên báo Văn nghệ số 437, ngày 23tháng 02 năm 1972 về bài thơ "Khúc hát ru những em bé lớn trên lng mẹ".Trong bài viết của mình, Thái Duy đã ngợi ca đây là một khúc hát ru xúc

động: "Cả bài thơ là một khúc ca giàu nhạc điệu dân tộc Bài thơ chỉ có ba m

-ơi t câu chia làm ba đoạn nhng nó đã vẽ nên một hình ảnh sinh động, chânthật Đó là bà mẹ ngời dân tộc Pa Kô căm thù giặc Mỹ, có tình cảm cáchmạng sâu sắc vừa địu con vừa làm đủ mọi việc" Từ đó tác giả khẳng định:

"Bài thơ làm cho ta thêm tin yêu những ngời mẹ, ngời chị của ta ở miền Nam

đang bám đất bám làng một tấc không đi, một li không rời, vừa sản xuất, vừachiến đấu với quân thù"

Trong công trình "Văn học Việt Nam chống Mỹ cứu nớc" của Viện vănhọc xuất bản năm 1979 do Hoàng Trung Thông chủ biên đã có những đánhgiá hết sức sâu sắc về văn học chống Mỹ nói chung và thơ chống Mỹ nói riêngtrong đó có thơ Nguyễn Khoa Điềm Tác giả Vũ Tuấn Anh - ngời đảm nhậnphần nghiên cứu về thơ đã có nhận xét về phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềmqua hai tập thơ "Đất ngoại ô" và "Mặt đờng khát vọng" Theo tác giả, trong

thơ ông "Ngời đọc đã tìm thấy hình thành một phong cách Nguyễn Khoa

Điềm trong những trăn trở suy nghĩ về quê hơng đất nớc, về trách nhiệm củatuổi trẻ trớc những đau thơng mất mát của quê hơng" "Cảm xúc trong thơNguyễn Khoa Điềm không nhẹ nhàng dễ dãi, đó là cảm xúc của lớp trẻ đãthấy nhiều, nghĩ nhiều và cả từng trải nhiều nữa để rồi không còn có thể vô t

đơn giản, để bớc vào một "mùa chín tình yêu, mùa chín hận thù" Từ đó tácgiả có những phát hiện độc đáo về thơ ông: "Thơ Nguyễn Khoa Điềm chứng

tỏ anh có một vốn sống già dặn, một vốn tri thức khá phong phú và một cảmquan nhạy bén Thơ anh có những liên tởng độc đáo, những bất ngờ thú vịtrong sự dẫn dắt và diễn đạt" [38, 194]

Trong "Nhà thơ Việt Nam hiện đại", Tôn Phơng Lan đã có một cái nhìntơng đối sâu sắc về thơ Nguyễn Khoa Điềm từ những bài thơ trong tập "Đấtngoại ô" đến các chơng trong "Mặt đờng khát vọng" Theo tác giả, thơ củaNguyễn Khoa Điềm có sức âm vang đặc biệt, điều này có đợc do hoàn cảnhchiến trờng với đủ ma bom, bão đạn, đói khát, tù đày mà ngời chiến sỹ này đãtrải qua ở cuối bài viết của mình, tác giả đã đánh giá những đóng góp quantrọng của Nguyễn Khoa Điềm đối với nền thơ Việt Nam hiện đại: "NguyễnKhoa Điềm đã góp vào nền thơ một phong cách giàu suy tởng, cảm xúc, kếthợp hài hoà yếu tố hiện thực và lãng mạn, vốn sống trực tiếp và vốn sống vănhóa Và điều đó không dễ cây bút nào cũng đạt đợc" [26, 493]

Nguyễn Xuân Nam trong "Thơ tìm hiểu, thởng thức" lại nhận thấy ở thơNguyễn Khoa Điềm có sức liên tởng mạnh: "Anh thờng dẫn ngời đọc đi từquá khứ đến tơng lai, từ sách vở đến đời sống Anh nói về đất nớc với sự say

mê nồng nhiệt, với những sự tởng tợng phong phú tràn trề"[24, 106]

Còn Mai Quốc Liên lại nhấn mạnh trong thơ Nguyễn Khoa Điềm chứa

đựng nhiều cảm xúc về quê hơng, đất nớc Điều đó có đợc từ tấm lòng nhiềuxao động của nhà thơ, và chính cuộc sống ở chiến trờng quê hơng mà nhà thơ

có vinh dự đợc sống đã giúp Nguyễn Khoa Điềm làm nên chất ngọc trongnhững trang đời trang viết Trong bài viết của mình, Mai Quốc Liên khôngchỉ nhấn mạnh chất giàu cảm xúc trong thơ Nguyễn Khoa Điềm mà còn nói

đến chất suy tởng của thơ ông: "Thơ Nguyễn Khoa Điềm giàu suy tởng mà ấm,

đợc thế là nhờ anh xuất phát từ cuộc sống, từ tình cảm" [31, 64]

Giáo s Hà Minh Đức trong "Tác phẩm văn học bình giảng và phân tích"

có những suy nghĩ, đánh giá riêng về đoạn thơ "Đất nớc" trích trong tập "Mặt

đờng khát vọng" của Nguyễn Khoa Điềm Theo tác giả, đất nớc trong cáinhìn, trong cảm nhận của Nguyễn Khoa Điềm đã có một nét riêng, một sựkhác biệt độc đáo T tởng nhân dân làm chủ đất nớc đợc thể hiện xuyên suốtcả đoạn thơ Từ đó, tác giả nêu lên đợc ý nghĩa của đoạn thơ này: "Ca ngợinhân dân làm ra lịch sử và dựng xây đất nớc Nguyễn Khoa Điềm không chỉnêu lên truyền thống trên nh là một nhận thức mà muốn nhấn mạnh đến lòngbiết ơn của thế hệ hôm nay đối với những ngời đã khuất, đối với nhân dân anhhùng vô danh và hữu danh, những con ngời làm nên đất nớc" [14, 345]

Nguyễn Trọng Tạo đã phát hiện ở Nguyễn Khoa Điềm một phẩm chấtkhác đợc thể hiện trong thơ đó là "nhà thơ không chịu lùi": "Có thể nói ngayrằng Nguyễn Khoa Điềm là một nhà thơ giàu bản lĩnh, chung thuỷ với lý tởng

đã chọn và luôn biết đối diện với chính mình trên cơ sở ý thức tính công dânsâu sắc Một phần t thế kỷ đã qua đi, những tứ thơ độc đáo và riêng biệt củaanh vẫn còn tơi rói cảm xúc về con ngời trong chiến đấu"[36, 46]

Trong cuốn "Thơ với lời bình", Vũ Quần Phơng chú ý đến cái đặc sắccủa bài thơ "Khúc hát ru những em bé lớn trên lng mẹ" Đó là đặc sắc ở mộthình tợng xuyên suốt bài thơ: "Ngời mẹ vĩ đại nh trái đất và đứa con thì thần

kỳ nh Phù Đổng" Cũng theo tác giả thì đây là "hình ảnh phi lý nhng đã thâutóm thấu lý nhất nội dung của bài thơ" [30, 151]

Còn Mã Giang Lân đã tiếp cận đoạn thơ "Đất nớc" và bài thơ "Khúc hát

ru những em bé lớn trên lng mẹ" nghiêng nhiều về phơng diện thi pháp, về cáicách mà Nguyễn Khoa Điềm dùng để làm nổi bật t tởng, chủ đề tác phẩm ở

đoạn thơ "Đất nớc" tác giả nhấn mạnh: "Đoạn thơ trích ở đây chứa đựng một

t duy nghệ thuật độc đáo, sáng tạo, kết hợp những yếu tố văn hoá, văn học dângian với một cảm nhận của t duy hiện đại sâu sắc về đất nớc, làm nổi bật t t-ởng chủ đạo của tác phẩm: "Đất nớc của nhân dân" [20, 187]

Điều đáng chú ý là trong bài viết của Nguyễn Văn Long, từ những cảmnhận về đoạn thơ "Đất nớc" mà tác giả mở rộng ra thấy đợc cái đặc sắc trongthơ Nguyễn Khoa Điềm: "Thơ Nguyễn Khoa Điềm giàu sức tạo hình; Ông có

nhiều hình ảnh vừa mang chất sống thực vừa giàu ý nghĩa khái quát và nhữngliên tởng phong phú, mạnh bạo" [22, 387].

Trong tập nghiên cứu và tiểu luận "Mạch thơ trong nguồn thế kỷ", VũVăn Sỹ đã có những đánh giá về giọng thơ của Nguyễn Khoa Điềm, đó làgiọng "trữ tình giàu chất sử thi": "Thế kỷ XX, thế kỷ của những sự kiện trọng

đại của dân tộc đã qua đi Đọc thơ Nguyễn Khoa Điềm ta vẫn đợc xúc độngtrớc những giá trị thẩm mỹ của một thời Nguyễn Khoa Điềm đã thực sự đónggóp vào nền thơ hiện đại một giọng trữ tình giàu chất sữ thi Một giọng thơ sôinổi và cá tính; một cây bút gắn kết đợc một cách tài hoa giữa vốn sống, vốn trithức văn hoá và sự mẫn cảm của tấm lòng trớc từng trang giấy" [35, 302]

Trong bài viết: "Nguyễn Khoa Điềm với tập thơ Ngôi nhà có ngọn lửaấm" in trên tạp chí văn học số 4 - 1988, nhà nghiên cứu văn học Vũ TuấnAnh có nhận xét về hai tập thơ "Đất ngoại ô" và "Mặt đờng khát vọng" củaNguyễn Khoa Điềm một cách sâu sắc: "Triết lý và trữ tình cuộn chảy và lắng

đọng, sự già dặn của suy nghĩ đan lẫn nét tinh tế tài hoa -sự hợp chuyển hàihoà những yếu tố ấy là kết quả của nhận thức lý trí, của sự mẫn cảm của thơvới nhịp đập thời đại mà đời và thơ anh nhập cuộc"

Ngoài ra còn có rất nhiều bài viết in rải rác trên các sách báo, tạp chí,các tác phẩm phê bình văn học Tất cả các bài viết đều đề cao, trân trọng cáctác phẩm thơ của Nguyễn Khoa Điềm, mỗi bài viết đi vào đề cập một mảngriêng, một khía cạnh riêng trong thơ ông Song nhìn chung các bài viết về thơNguyễn Khoa Điềm đều gặp nhau ở một số điểm sau đây:

- Hầu hết các bài nghiên cứu - phê bình đều đánh giá cao sự nghiệpsáng tác thơ ca của Nguyễn Khoa Điềm, đặc biệt chú ý tới thành công của ôngtrong những bài thơ viết về tình yêu quê hơng, đất nớc nh của: Vũ Tuấn Anh,Nguyễn Xuân Nam, Mai Quốc Liên, Hà Minh Đức, Thái Duy

- Các bài viết cũng đã nêu lên đợc một số khía cạnh về nội dung t tởng

và một số thành công về nghệ thuật trong thơ ông nh của tác giả Tôn PhơngLan, Nguyễn Trọng Tạo, Vũ Quần Phơng, Mã Giang Lân, Nguyễn Văn Long,

Vũ Văn Sỹ

- Một số bài viết đã đi vào bình giảng, phân tích một số bài thơ cụ thểcủa Nguyễn Khoa Điềm nh "Đất nớc", "Khúc hát ru những em bé lớn trên lng

mẹ", " Ngôi nhà có ngọn lửa ấm", "Đất ngoại ô" Từ việc đánh giá những giátrị của các bài thơ đó, các tác giả đã khái quát lên một số đặc điểm trongphong cách sáng tạo của nhà thơ.

Nh vậy, chúng tôi thấy rằng: Viết về Nguyễn Khoa Điềm các nhànghiên cứu, phê bình đã có những đóng góp nhất định trong việc phát hiện đặc

điểm thơ của ông Nhng những bài viết mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứumột khía cạnh, một góc độ nào đó trong thơ ông với những bài viết riêng lẻ,hoặc từ những bài viết riêng lẻ họ tập hợp thành tuyển tập, chứ cha có mộtchuyên luận nào đi sâu vào khảo sát toàn diện thơ ông để từ đó có một cáinhìn tổng quát về những đặc điểm, phong cách sáng tạo của tác giả NguyễnKhoa Điềm Vì vậy nghiên cứu về thơ Nguyễn Khoa Điềm là một đề tài hấpdẫn cho nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học và những ngời quan tâm, yêuthích thơ ông

4 Đóng góp của đề tài

Từ trớc đến nay đã có rất nhiều nhà phê bình, nghiên cứu về nhà thơNguyễn Khoa Điềm ở những góc độ và những khía cạnh khác nhau Có khi đó

là những phát hiện về chất thơ, giọng thơ nh tác giả Vũ Văn Sỹ với bài viết về

"Giọng trữ tình giàu chất sử thi" trong thơ Nguyễn Khoa Điềm [35, 288], hay

là dự báo về "một nhà thơ trẻ có nhiều triển vọng" của Tôn Ph ơng Lan trongcuốn sách "Văn chơng và cảm nhận" [19, 323] Hoặc có khi đó là những ýkiến đánh giá, những bài viết riêng lẻ của giới phê bình về một bài thơ haymột tập thơ của Nguyễn Khoa Điềm Vì thế với đề tài này, chúng tôi hy vọng

sẽ cung cấp một cái nhìn bao quát về thơ Nguyễn Khoa Điềm ở cả phơng diệnnội dung và nghệ thuật Trong đề tài này chúng tôi đã tìm hiểu thơ NguyễnKhoa Điềm một cách công phu trên quan điểm văn học nhằm đa thơ của ôngvới bạn đọc tơng xứng với những đóng góp của nhà thơ đối nền thơ Việt Namhiện đại

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Qua nguồn dẫn liệu mà chúng tôi đã khảo sát, đề tài "thế giới nghệthuật thơ Nguyễn Khoa Điềm" hớng đến thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Khảo sát, nhận diện những tập thơ tiêu biểu của Nguyễn Khoa Điềm:

"Đất ngoại ô", "Mặt đờng khát vọng", "Ngôi nhà có ngọn lửa ấm"

- Nghiên cứu các tác phẩm trong sự thống nhất, hài hoà giữa nội dung

và hình thức của nó, nắm đợc ý đồ t tởng của tác giả và ý nghĩa của các hình ợng Đồng thời xét mối tơng quan giữa các tác phẩm với nhau của tác giả để

t-từ đó nhận thức đợc ý nghĩa và vị trí của tác phẩm ấy trong quá trình pháttriển, trong sáng tạo nghệ thuật của nhà thơ Đề tài này còn có nhiệm vụ tìm ra

đợc một giọng điệu riêng, một phong cách đặc biệt thể hiện cá tính sáng tạocủa nghệ sĩ

- Ngoài ra nó còn chỉ ra tính độc đáo trong t duy nghệ thuật của NguyễnKhoa Điềm - đó là t duy của một nhà thơ thuộc thế hệ chống Mỹ, vừa là nhàthơ, vừa là chiến sỹ

6.2 Phơng pháp so sánh văn học

Luận văn sử dụng phơng pháp này để làm rõ thế giới nghệ thuật thơNguyễn Khoa Điềm với những nét độc đáo trong quan niệm về thế giới và conngời, về đất nớc và chiến tranh Phơng pháp này nhằm tìm ra những nét đặcsắc của Nguyễn Khoa Điềm so với một số gơng mặt thơ khác về thế giới nghệthuật thơ ca

6.3 Ngoài ra luận văn còn sử dụng các phơng pháp khảo sát thống kê và phân tích chứng minh văn học

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn bao gồm 3 chơng:

Chơng 1: Phong trào thơ chống Mỹ và những chặng đờng thơ Nguyễn Khoa Điềm.

Chơng 2: Những nguồn cảm hứng chính trong thơ Nguyễn Khoa

Điềm

Chơng 3: Cái tôi trữ tình và một số đặc sắc nghệ thuật trong thơ Nguyễn Khoa Điềm

Tài liệu tham khảo.

Mỹ đã đóng góp cho thơ ca hiện đại Việt Nam một giọng điệu riêng, nó manghơi thở của dân tộc, của thời đại, nó có sức cổ vũ mạnh mẽ đối với toàn quân,toàn dân trong cuộc chiến đấu ác liệt của dân tộc "Nó là một nền thơ thốngnhất Bắc - Nam" [38, 130].

1.1.1 Thơ chống Mỹ - Một nền thơ chiến đấu

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nớc vĩ đại đã sản sinh ra một nền thơlớn mà tính chiến đấu là đặc điểm bao trùm, nổi bật Trải qua hơn 20 năm, nềnthơ chống Mỹ là tiếng nói của dân tộc Việt Nam - một dân tộc đứng vào hàngngũ tiên phong của các dân tộc chống chủ nghĩa đế quốc Khởi sinh trên mảnh

đất giàu tinh thần dân tộc, giàu lòng yêu nớc nên nền thơ chiến đấu ấy mangnhững nét rất riêng của Việt Nam Nó có một truyền thống riêng, có một quátrình phát triển riêng không thể lẫn với bất cứ nền thơ của một dân tộc nào Nóphản ánh sâu sắc, đầy đủ nhng nét đặc thù của cuộc kháng chiến chống Mỹ,những nét đặc thù của tâm hồn con ngời Việt Nam trong chiến đấu và cónhững đóng góp quan trọng vào tiếng nói chống xâm lợc, chống đế quốc tronglịch sử thơ ca hiện đại

Nói đến tính chiến đấu trong phong trào thơ chống Mỹ, trớc tiên phảinói đến tính thời sự nhạy bén Đó là sự hoà nhập vào thời cuộc, phản ánh kịp

thời cuộc chiến đấu đang diễn ra nóng bỏng của dân tộc mà thế hệ các nhà thơphải thực sự lăn xả vào Chế Lan Viên từng viết:

"Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ Bên những chiến sĩ diệt xe tăng ngoài đồng và hạ trực thăng rơi" (Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng ?)

Hay Chính Hữu sung sớng tự hào vì đợc hoà mình vào biển ngời mênhmông trong cuộc hành quân lớn của đất nớc:

"Sung sớng bao nhiêu: tôi là đồng đội Của những ngời đi, vô tận, hôm nay "

(Đờng ra mặt trận)

"Tính thời sự - đó là yêu cầu nâng cao hiệu quả chiến đấu của thơ,

đồng thời cũng là sự phản ứng nhạy bén trớc tình hình của trận đánh mà nhàthơ đã tham gia với t cách là một chiến sĩ " [38, 133] Có thể nói trong nhữngnăm chống Mỹ không có một mảnh đất nào, một chiến công lớn nào, một anhhùng tiêu biểu nào, một sự kiện có tầm quan trọng nào lại không có mặt trongthơ và có mặt ngay trong cái dáng dấp sống động và không khí nóng hổi chấtthời sự Điều đó là một minh chứng thể hiện trách nhiệm công dân và cảmhứng nghệ sỹ của các nhà thơ, họ đã không có một quá trình dài tu dỡng, rènluyện, bám sát vào hiện thực đời sống, để có ý thức nhạy bén, tạo đợc nhữngcảm xúc kịp thời trớc một sự kiện mới Chính tính thời sự của nền thơ chống

Mỹ đã thực sự tạo nên một nét mới, rất đáng tự hào trong truyền thống chiến

đấu của nhà thơ cách mạng Đây là đặc điểm vợt trội hơn so với thơ ca thời kỳkháng chiến chống Pháp

Bên cạnh tính thời sự nóng hổi thì trong thơ chống Mỹ ta còn thấy cácnhà thơ đã dùng tiếng nói chính luận làm một phơng thức chiến đấu mới Âm

điệu chính của thơ vẫn là trữ tình nhng đồng thời thơ đã chuyển mạch sangphong cách chính luận Nó không chỉ thể hiện ở một bài thơ, hay ở một nhàthơ mà nó đã dần trở thành đặc điểm chung về phong cách của cả nền thơ vớinhững biểu hiện ngày càng rõ nét hơn, có nhiều thành tựu hơn Tính chínhluận thể hiện rõ trong thơ của Sóng Hồng, Tố Hữu, Chế Lan Viên, Phạm TiếnDuật, Nguyễn Khoa Điềm Trong thơ Hoàng Trung Thông, có khi ta nghe

nh một lời thúc giục, kêu gọi ra trận:

" Tôi vẫn nghe Sục sôi

Một tiếng còi Vang vang xúc động

Nh giục giã bàn tay ghì chặt súng

Nh thức tỉnh cả trời sao

Từ những đêm nao

Và bao đêm nữa Tiếng còi tàu chống giặc Bất khuất kiên cờng "

(Tiếng còi tàu)Chất chính luận cũng là nét nổi bật trong phong cách Chế Lan Viênnhững năm chống Mỹ Ông có nhiều tìm tòi, phát hiện và đã đóng góp nhiềubài thơ mang tính chính luận mạnh mẽ, sắc bén vào thành tựu chung Có khi

đọc thơ ông ngời đọc cảm thấy nh mình cũng đang đứng trên tuyến lửa để

đánh Mỹ:

" Giặc Mỹ mày đến đây Thì ta tiêu diệt ngay!

Trời xanh ta nổi lửa

Bể xanh ta giết mày !"

(Sao chiến thắng)Việc tăng cờng tính chính luận đợc xem là một yêu cầu tất yếu, nó quy

định bởi đòi hỏi của cuộc kháng chiến chống Mỹ và bản chất chiến đấu củathơ ca cách mạng Nó thể hiển rõ khát vọng chiến đấu trực tiếp của nền thơchống Mỹ Thơ lúc này trở thành lời kêu gọi, là vũ khí đấu tranh góp phầnvạch trần tội ác và phanh phui bản chất của đế quốc Mỹ Bằng cách dùng tiếngnói chính luận sắc bén, thơ đã làm nhiệm vụ của một nhân chứng lịch sử vàngời tuyên án đối với đế quốc Mỹ - Kẻ thù của dân tộc ta, của nhân loại, của

sự sống:

" Hỡi tất cả chúng bay, một bầy ma quỷ Nhân danh ai ?

Bay mang những B.52

Những Napan, hơi độc

Đến Việt Nam Để ám sát hoà bình và tự do dân tộc Để đốt những nhà thơng, trờng học Giết những con ngời chỉ biết yêu thơng Giết những trẻ em chỉ biết đến trờng Giết những đồng xanh bốn mùa hoa lá

Và giết cả những dòng sông của thơ ca nhạc hoạ"

1.1.2 Thơ chống Mỹ - những bài ca thể hiện chủ nghĩa anh hùng cách mạng và vẻ đẹp tâm hồn con ngời Việt Nam đánh Mỹ

Đất nớc Việt Nam trải qua hơn 4000 năm dựng nớc và giữ nớc , với bềdày lịch sử đó đã có biết bao nhiêu truyền thống tốt đẹp của nhân dân, của dântộc đợc tích luỹ Và trong quá trình kháng chiến chống Mỹ, mỗi tháng, mỗinăm những con ngời ấy lại giàu lên biết bao trong trí tuệ, phong phú thêm biếtbao trong tâm hồn, tình cảm Có thể nói nền thơ chống Mỹ những năm qua đãbiểu hiện rõ nhất tâm hồn dân tộc, ghi lại trong nhiều vần thơ vẻ đẹp và sựphong phú của tâm hồn Việt Nam trong những năm tháng hào hùng nhất củalịch sử

Trớc hết thơ chống Mỹ đã thể hiện một chủ nghĩa yêu nớc sâu sắc,mạnh mẽ Nh chúng ta đã biết, tinh thần yêu nớc là một truyền thống quý báucủa dân tộc từ bao đời nay, cũng là nội dung chủ yếu của thơ ca từ thời Lý Th-ờng Kiệt, Trần Hng Đạo, Nguyễn Trãi đến những năm chống Pháp, chốngNhật Trong những năm đánh Mỹ, chủ nghĩa yêu nớc đó đã đợc nâng cao, bổsung những phầm chất mới, ngày càng sâu sắc hơn trong nhận thức, mãnh liệt

hơn trong tình cảm Khi tổ quốc gặp lâm nguy, bao nhiêu tấm lòng đã khaokhát đợc xả thân vì độc lập, tự do cho đất nớc:

"Tình yêu tổ quốc là đỉnh núi bờ sôngNhững lúc tột cùng là dòng huyết chảy"

(Xuân Diệu)

Tổ quốc trong cái nhìn của các nhà thơ thật đẹp đẽ, hùng vĩ biết baonhững tên ngời, tên đất, tên sông, tên núi vang vọng trong thơ một cách tựhào, kiêu hãnh:

"Tổ quốc tôi nh một con tàuMũi thuyền xé sóng, mũi Cà Mau"

Nhìn lại cả phong trào thơ chống Mỹ, chúng ta thấy dù mở rộng, đi xa

đến đâu thì về mặt đề tài vẫn luôn xoay quanh vầng sáng trung tâm là vẻ đẹpcủa chủ nghĩa anh hùng cách mạng Chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam

là sản phẩm của cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân ta, phát triển mạnh

mẽ trong thời đại chống Mỹ và bổ sung vào tính cách con ngời Việt Namnhững nét mới Có thể nói chủ nghĩa anh hùng cách mạng đã làm nên sức đẩybên trong của mỗi bài thơ, làm nên linh hồn của mỗi tác phẩm nghệ thuật.Chính vì thế trong thơ Việt Nam chống Mỹ ta thấy tiếng nói anh hùng đã trởthành tiếng nói tự nhiên của tâm hồn, tình cảm Dờng nh cả đất nớc, cảnh vật,con ngời hoà thành một dàn hợp xớng của chủ nghĩa anh hùng Việt Namchống Mỹ

"Hãy xem! đồng ruộng cũng chỉnh tề thế trậnLúa đứng thẳng hàng quyết tâm năm tấnChào cô dân quân vai súng tay càyChân lội bùn, mơ hạ máy bay!

Chào các cụ bạch đầu quân trồng cây chống MỹChào các mẹ già run tay vá may cho chiến sỹ

Chào các em, những đồng chí của tơng laiMang mũ rơm đi học đờng dài

Chuyện thần kỳ, dân tộc ta là vậy"

(Tố Hữu)Mặt khác, chủ nghĩa anh hùng cách mạng thể hiện trong thơ cũng mang

đậm tính cách của con ngời Việt Nam: Anh hùng mà giản dị Đó là hình ảnhcủa anh chiến sỹ giải phóng hi sinh trên đờng băng Tân Sơn Nhất trong thơ LêAnh Xuân:

"Anh tên gì hỡi anh yêu quýAnh vẫn đứng im nh bức thành đồng

Nh đôi dép dới chân anh dẫm lên bao xác Mỹ

Mà vẫn một màu bình dị, sáng trongKhông một tấm hình, không một dòng địa chỉAnh chẳng để lại gì cho riêng anh trớc lúc lên đờng"

(Dáng đứng Việt Nam)Chủ nghĩa anh hùng cách mạng của dân tộc ta đợc biểu hiện trong mọilúc mọi nơi, đó có thể là tinh thần chiến đấu quật cờng, anh dũng của ngờichiến sỹ trực tiếp cầm súng, đó cũng có thể là thái độ điềm tĩnh, đàng hoàngcủa ngời lính trớc mọi thủ đoạn tàn bạo nhất của kẻ thù Cũng có khi chủnghĩa anh hùng cách mạng đợc thể hiện ở thế giới tâm hồn bên trong của ngờianh hùng Thơ chống mỹ đã tái hiện thành công hình ảnh ngời anh hùng vớinhững vẻ đẹp tâm hồn, trở thành biểu tợng của dân tộc Việt Nam Đó là ý chíbất khuất của chị Trần Thị Lý, của Mẹ Suốt, Nguyễn Văn Trỗi, Nguyễn ViếtXuân, Phan Hành Sơn hay chỉ là những cô du kích, những thanh niên xungphong trên đờng Trờng Sơn tạo nên những hình tợng thơ chói lọi

Vẻ đẹp tâm hồn của con ngời Việt Nam đánh Mỹ cũng đợc thể hiệntrong thơ một cách sinh động, phong phú Trong thơ Tố Hữu ta thấy xuất hiệnhình ảnh những bà mẹ hết sức thơng yêu các chiến sỹ cách mạng, sẵn sàng sẻ

áo, nhờng cơm cho cách mạng Và các bà mẹ nhân hậu ấy cũng đã đi vàocuộc chiến đấu chống kẻ thù một cách gan dạ, quyết liệt Cũng trong thơ TốHữu, ta bắt gặp hình ảnh chị Trần Thị Lý, ngời con gái Việt Nam vừa anhhùng, vừa trung hậu, dịu hiền Với Nguyễn Duy, nhà thơ lại không thể quên đ-

ợc hơi ấm nồng nàn nh lòng mẹ từ ổ rơm thơm mà ông tình cờ đợc ngời mẹ

s-ởi ấm trên đờng hành quân:

"Rơm vàng bọc tôi nh kén bọc tằmTôi thao thức trong hơng mật ong của ruộngTrong hơi ấm hơn nhiều chăn đệm

Của những cong rơm xơ xác gầy gò."

(Hơi ấm ổ rơm)Con ngời Việt Nam trong cuộc sống đời thờng đẹp đẽ bao nhiêu, thìtrong chiến tranh, khi phải hy sinh tất cả để giành lấy độc lập, tự do cho tổquốc thì những vẻ đẹp ấy dờng nh đợc toả sáng hơn bao giờ hết Có thể nóitrong thơ chống Mỹ, con ngời Việt Nam đã đợc hiện lên với đầy đủ vẻ đẹptrong tâm hồn, đó là những con ngời kiên cờng, bất khuất trong chiến đấu;giản dị, khiêm tốn sau mỗi chiến công; cần cù, chịu thơng, chịu khó trong lao

động, sản xuất Và ở đâu trên mảnh đất Việt Nam ta cũng bắt gặp những ngờidân nhân hậu, giàu lòng yêu nớc, sẵn sàng hi sinh tất cả vì lợi ích của tổ quốc.Không phải đến thơ chống Mỹ, vẻ đẹp tâm hồn con ngời Việt Nam mới đợcphát hiện, ngợi ca, nhng phải nói rằng chính nền thơ ấy với những cây bút tàinăng lại đợc trải nghiệm qua chiến trờng ác liệt của cuộc chiến đã làm toảsáng thêm vẻ đẹp của con ngời Việt Nam trong chiến tranh Hơn bao giờ hếttâm hồn ngời Việt Nam đợc nhìn nhận, soi sáng từ nhiều khía cạnh, góc độkhác nhau Con ngời Việt Nam bớc ra từ trong thơ trở thành những biểu tợng

đẹp đẽ của dân tộc, đó là dáng đứng là linh hồn, là tính cách của tổ quốc Vìthế chúng ta có quyền tự hào khi đợc sinh ra trên một mảnh đất anh hùng,nhân hậu nh thế, các thế hệ trẻ Việt Nam không ngần ngại kể với bạn bè rằngcha ông mình đã từng sống nh thế Chính nền thơ chống Mỹ đã tiếp nhận cho

ta niềm tự tin, kiêu hãnh đó

1.1.3 Thơ chống Mỹ - Tiếng nói thống nhất những phong cách đa dạng, giàu sức phát triển

"Cũng nh có phong cách của một nhà thơ, ta có thể nói đến phong cáchcủa một nền thơ Một nền thơ lớn, cũng nh một nhà thơ lớn, tất yếu phải làmột nền thơ có phong cách riêng biệt, độc đáo khiến nó khác biệt với nền thơ

của một dân tộc khác đã đành, nó cũng khác biệt ngay với chính thơ ca củagia đoạn trớc hoặc sau nó" [38, 179].

Phong cách, xét về mặt nào đó, nó đánh dấu độ chín muồi của một tâmhồn Nó là sự khẳng định cá tính sáng tạo cũng nh cách nhận thức về cuộcsống của một con ngời Vì mỗi ngời có cách tiếp nhận và giải quyết vấn đềtheo những quan điểm riêng, suy nghĩ riêng có tính ổn định mà tạo nên cácphong cách độc đáo Một nền thơ cũng vậy Phải có một truyền thống phongphú và vững bền, trải qua một quá trình dài tích luỹ những kinh nghiệm, tìmtòi, phải dựa trên một cái nền văn hoá tơng đối cao, cũng nh phải có hàng loạtnhững cá tính độc đáo trong đội ngũ các nhà thơ, một nền thơ mới có đủ bảnlĩnh, năng lực khám phá bộ mặt tinh thần của dân tộc mình, thời đại mình, đểtrở thành một nền thơ có phong cách

Nói nh thế không có nghĩa là trong thơ Việt Nam trớc đây không cónhững phong cách độc đáo ở mỗi nhà thơ Ngay trong thời kỳ kháng chiếnchống Pháp đã có rất nhiều dấu ấn độc đáo ở một số tác giả nhng rõ ràng nềnthơ này cha thể gọi đợc là nền thơ có phong cách riêng Bởi vì đây là quá trình

có nhiều nhà thơ đang đi tìm mình, đang đi "nhận đờng" để khẳng định mình,vì thế phong cách vẫn cha phải là đặc điểm quan trọng nhất ở các nhà thơ.Giai đoạn này đóng vai trò nh một cái nền, một chỗ dựa vững chắc để thơchống Mỹ đợc phát triển, đợc chín muồi tạo thành nhiều phong cách độc đáo,

và quan trọng hơn đã tạo nên phong cách cho cả một nền thơ

Nói đến phong cách của nền thơ chống Mỹ trớc hết phải nói đến âm

điệu chủ đạo của cả nền thơ đó là âm điệu trữ tình: Giáo s Hà Minh Đức đãnói đây vốn là "một đặc điểm, một truyền thống quen thuộc của thơ ca ta" [10

- 309] Khi nói âm điệu trữ tình là một trong một những âm điệu chính của thơ

ca Việt Nam thì chúng ta không chỉ giới hạn trong việc tìm hiểu về thành phầncấu tạo của thơ mà quan trọng hơn là nói đến đặc điểm đó nh tiếng nói củatâm hồn dân tộc Trong thơ chống Mỹ bên cạnh chất chiến đấu oanh liệt, hàosảng, thì chất trữ tình càng đằm thắm, thiết tha Ta đã bắt gặp rất nhiều bài thơtrữ tình chứa chan tình cảm của các nhà thơ ngay trong hoàn cảnh chiến tranhkhốc liệt, gian khổ nhất Đó là tâm trạng của ngời chiến sỹ trên đờng ra trậnnhớ da diết hơng vị mặn nồng của nớc vối quê hơng:

"Mẹ ơi,Quê ta đêm nay có nặng hạt ma dông

ấm vối đặc chắc vẫn nồng trong giỏTháng năm rồi, vối trong vờn kết nụCô láng giềng còn hái giúp mẹ không?

Chúng con đi giữa rừng đêm ma xốiLòng vẫn ngọt ngào vị nớc vối quê hơng"

(Nớc vối quê hơng - Nguyễn Trọng Định)

Đó có khi là tình cảm nhớ ngời yêu của anh chiến sỹ giải phóng quântha thiết, mặn nồng:

"Đêm liên hoan xóm làng vang tiếng hátTối giao thừa dào dạt nhớ thơng em

Có cả vừng trăng, vẫn nhớ ngọn đèn

Đi khắp núi sông vẫn thơng về xóm nhỏ

Có nửa quả tim mình có ngời yêu ở đó"

(Đám cới giữa mùa xuân - Viễn Phơng)Ngay trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt, giữa sự sống và cái chết gầnnhau trong gang tấc, nhng ta vẫn bắt gặp những tâm hồn ngập tràn tình cảm,lạc quan, tự tin, yêu đời Trong thơ chống Mỹ, tiếng nói trữ tình chính là tiếngnói của một dân tộc đứng ở đỉnh cao của chủ nghĩa anh hùng Chính vì thếchất trữ tình ấy đã hoà quyện tự nhiên với chất anh hùng ca Trữ tình khôngtheo kiểu uỷ mị đầy nớc mắt khi nói về sự hi sinh, mất mát mà đó là nhữngniềm tin, là lòng can đảm khi đối diện với sự thật Vì thế chất trữ tình trongthơ chống Mỹ không gò bó, gợng gạo mà nó tuôn chảy tự nhiên nh chính tâmhồn của ngời Việt Có thể nói phong cách nền thơ chống Mỹ đậm đà tính dântộc, đồng thời tính dân tộc ấy lại đi liền với những tìm tòi cách tân nhằm biểu

đạt chân thực nhất vẻ đẹp mới của tâm hồn dân tộc để mang tính hiện đại khá

rõ Đó là những nét mới nổi bật trong phong cách chung của nền thơ chốngMỹ

Nh trên đã nói, nền thơ chống Mỹ là tiếng nói thống nhất những phongcách đa dạng, giàu sức phát triển, nhng phong cách đó không phải đợc tạobằng phép cộng máy móc giữa phong cách riêng của các tác giả với nhau mà

là bằng dấu nối các phong cách ấy thành một tổng thể hài hoà, trong đó có sự

ảnh hởng và thúc đẩy lẫn nhau giữa các phong cách Chính tính Đảng tronglập trờng sáng tạo là phơng pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa đợc các nhà thơthống nhất vận dụng, là cơ sở cho sự thống nhất ấy

Có thể nói trong thơ chống Mỹ, có rất nhiều tác giả có phong cách nổibật, và mỗi nhà thơ để lại trong lòng ngời đọc một dấu ấn riêng, nhng baotrùm trên hết vẫn là tình cảm với đất nớc, quê hơng, với cuộc chiến đấu củadân tộc

Trong thơ Tố Hữu, tiếng nói yêu thơng, ân tình là tiếng nói nhất quántrong phong cách của ông Ngay từ tập thơ "Từ ấy", "Việt Bắc" ta đã thấy rõtiếng nói yêu thơng của nhà thơ bộc lộ ngay trong những hình ảnh, hình tợngthơ Nổi bật trong thơ ông là hình ảnh Bác Hồ, các bà mẹ, các chị, các em bé,các anh bộ đội, tất cả hoà vào nhau trong một mối tình cả nớc giữa quân vàdân, giữa tiền tuyến và hậu phơng, giữa miền ngợc và miền xuôi Đến giai

đoạn chống Mỹ thì tiếng nói tâm hồn ấy dờng nh lắng sâu hơn và trong đó cócả trí tuệ, cả chất anh hùng ca hào sảng Trong các bài thơ nh "Hãy nhớ lấy lờitôi", "Chào xuân 67", "Việt Nam máu và hoa", "Theo chân Bác" chất anhhùng ca xuyên thấm trong mạch thơ trữ tình - phong cách ấy của thơ Tố Hữu

là phù hợp nhất để diễn tả hiện thực chống Mỹ và con ngời Việt Nam đánh

Mỹ Dờng nh cuộc đời Tố Hữu đã hoà làm một với vận mệnh chung của dântộc, vì thế trong thơ ông ta thấy đợc bớc đi, sự chuyển mình của đất nớc Tìnhyêu của ông hoà vào tình yêu tổ quốc, những vui buồn của nhà thơ đều gắnvới nhân dân, với dân tộc mình Một điều đặc biệt trong thơ Tố Hữu là ôngluôn thể hiện, tìm tòi đổi mới trên nhiều phơng diện từ thể thơ đến đề tài, nhânvật, cách viết làm cho thơ luôn luôn đổi mới Vì thế có nhiều ngời cho rằnghồn thơ Tố Hữu là một hồn thơ giàu cung bậc Phong cách của ông vừa nhấtquán, vừa luôn luôn đổi mới, đó là sự hài hoà giữa dân tộc và hiện đại, giữatruyền thống và cách tân Và trên mọi phơng diện, Tố Hữu luôn đợc coi là lá

cờ đầu của thơ ca Việt Nam hiện đại

Trong giai đoạn chống Mỹ cứu nớc, thơ Chế Lan Viên thể hiện rõ sứcchiến đấu mạnh mẽ, tính nhạy bén và chiều sâu của t duy nghệ thuật Nhữngtập thơ lớn nh "Hoa ngày thờng", "Chim báo bão" (1967) "Những bài thơ đánh

giặc" (1972), "Đối thoại mới" (1973) đã thể hiện đợc những tìm tòi và tạo đợcmột phong cách riêng đánh dấu chặng đờng phát triển mới của thơ Chế LanViên Nếu nh ở giai đoạn chống Pháp thơ ông mang đậm sắc thái trữ tình thì

đến thời kỳ này Chế Lan Viên đã chuyển mạnh sang phong cách chính luận,luôn phản ánh những vấn đề thời sự - chính trị nóng bỏng Trong thơ ông tabắt gặp cảm hứng tự hào về dân tộc, về Đảng, về lãnh tụ, đồng thời đó cũng làtiếng nói đấu tranh chống kẻ thù một cách mạnh mẽ, sắc bén Về hình thứccâu thơ, Chế Lan Viên cũng có nhiều tìm tòi, thể nghiệm Vì phản ánh hiệnthực trên một diện rộng, ông đã mở rộng câu thơ, phá vỡ nhịp điệu, khuôn khổquen thuộc, tạo nên những câu thơ dài có sức chứa lớn giàu lợng thông tin Đã

có nhiều ngời gọi thơ Chế Lan Viên là "thơ trí tuệ", bởi vì ngời ta đã dựa trênmột đặc điểm dễ nhận thấy ở những bài thơ lớn mang đậm tính chính luận của

ông Nhng thực ra, cái gọi là "thơ trí tuệ" không phải là đặc điểm bao trùmphong cách của Chế Lan Viên Trong thơ ông ta còn thấy cả một mảng thơ trữtình phong phú Có thể nói ở những bài thơ đậm màu sắc chính luận thànhcông nhất của ông cũng thể hiện sự cân đối và hài hoà giữa trí tuệ và cảm xúc

Bên cạnh giọng điệu chính luận sâu sắc của Chế Lan Viên, thì Tế Hanhgóp vào nền thơ chống Mỹ một giọng thơ giàu cảm xúc và tha thiết Đọc thơ

ông ta cảm tởng nh đang nghe những lời tâm tình chân thành, hồn nhiên, thắmthiết Và càng về sau thơ ông càng đợc tăng thêm chất trí tuệ, vì thế nhiều bàithơ ngắn gọn, cô đúc ra đời tạo đợc ấn tợng mạnh trong lòng ngời đọc Trongcách diễn đạt, Tế Hanh đã tìm đến một thứ ngôn ngữ giản dị, tự nhiên nh ngônngữ của đời sống Những bài thơ nh "Cái giếng đầu làng" (1963), "Nhớ consông quê hơng" (1956), "Dẫn con đi sơ tán" (1965) thể hiện một cảm xúc chânthành sâu sắc đợc ẩn sau lớp ngôn từ giản dị, dễ hiểu mà cũng rất đỗi mợt mà,tha thiết Đồng thời trong thơ ông ta cũng bắt gặp giọng điệu sắc bén, là một

vũ khí hiệu quả để tấn công kẻ thù, đó cũng là giọng phổ biến của các nhà thơtrong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nớc

Trong nền thơ lớn ấy, chúng ta còn có Hoàng Trung Thông với nhiềubài thơ nồng ấm hơi thở đồng bằng chiến đấu, với phong cách hồn hậu, mựcthớc, rắn rỏi và càng ngày phong cách ấy càng mở rộng ra một cách phóngkhoáng cho phù hợp với hiện thực của đất nớc Có thể nói thơ Hoàng Trung

Thông là thứ thơ giàu chất thực tiễn và tính chiến đấu; thơ ông là sự thể hiệncủa lối thơ chặt chẽ và ít lời của Phơng Đông, đồng thời cũng sử dụng cáchnói giản dị, chân thật gần với tiếng nói của nhân dân Đến những năm chống

Mỹ, ta thấy thơ ông giàu hơn về đề tài, phong phú và phóng khoáng hơn trongcảm xúc; thể hiện những cố gắng của ông đối với thơ ca kháng chiến

Ngoài những nhà thơ đã có tên tuổi thì thơ ca chống Mỹ còn đợc làmgiàu thêm bởi thế hệ các nhà thơ trẻ Bởi vì "phản ánh cuộc kháng chiếnchống Mỹ là nhiệm vụ chung của cả nền văn học thời kỳ chống Mỹ nói chung

và thơ ca nói riêng Trong sự nỗ lực chung ấy, thơ trẻ chống Mỹ đã vợt lên,góp vào nền thơ chống Mỹ những trang thơ viết về đời sống chiến trờng, phản

ánh đợc tính chất ác liệt, dữ dội, những hi sinh, gian khổ của con ngời ViệtNam trong chiến tranh" [42, 94] Do đợc tôi luyện trong đời sống chiến tranh,các nhà thơ trẻ đã tận mắt chứng kiến những cảnh tợng dữ dội, ác liệt củachiến tranh nên các nhà thơ trẻ đã ghi lại đợc những khoảnh khắc lịch sử,những giờ phút nóng bỏng nhất qua đôi mắt của những tâm hồn đầy sức trẻ

Ta đã có một Phạm Tiến Duật với phong cách thơ khác hẳn những tiếng thơ

tr-ớc đó "Thơ anh đem vào cái bề bộn của đời thờng trong cuộc chiến đấu giannan diễn ra thờng ngày với sức khái quát cao, những ấn tợng mạnh [29 - 13].Các bài thơ nh "Bài thơ về tiểu đội xe không kính", "Gửi em cô thanh niênxung phong", "Trờng Sơn Đông, Trờng Sơn Tây" ta cảm nhận đợc sự quansát tinh tế và nhạy cảm của một chàng lính trẻ trong chiến tranh Thơ ông cónhiều sự độc đáo trong cấu tứ, hình ảnh và cảm xúc, những tình cảm tha thiết,suy nghĩ lắng sâu đợc diễn đạt qua một bút pháp thông minh, tài hoa đã đem

đến cho thơ Phạm Tiến Duật một nét độc đáo riêng, khác với các nhà thơ trẻthời đó

ở chiến trờng Trị - Thiên (Huế) khói lửa, ta còn biết đến một NguyễnKhoa Điềm với vốn sống già dặn, vốn tri thức khá phong phú và một cảmquan nhạy bén Trong thơ ông, ngời ta bắt gặp những suy t, trăn trở về quê h-

ơng đất nớc, về trách nhiệm của tuổi trẻ trớc những mất mát của quê hơng.Thơ ông có những liên tởng độc đáo, những bất ngờ thú vị trong sự dẫn dắt vàdiễn đạt, nó đã kết tinh đợc những tình cảm, những tâm trạng tiêu biểu của thế

hệ trẻ thời kỳ chống Mỹ

Trong phong trào thơ ca chống Mỹ phong phú đó, còn có rất nhiềuphong cách thơ đặc sắc khác nh Thu Bồn, Nguyễn Hữu Thỉnh, Lê Anh Xuân,Bằng Việt, Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn tất cả tạo nên một dàn đồng

ca với đầy đủ thanh âm, giọng điệu Tuy nhiên có một điểm nổi bật mà chúng

ta dễ nhận ra là trong nền thơ đa dạng, phong phú ấy thì các phong cách vẫn

có sự thống nhất, ảnh hởng, bổ sung lẫn nhau Sở dĩ có điều này trớc hết dohoàn cảnh chiến tranh của đất nớc mà mỗi nhà thơ đều có một cảm xúc nhất

định Cuộc kháng chiến của toàn dân trở thành một đề tài nóng bỏng, trực tiếpnhất mà một ngời cầm bút chân chính nào cũng không thể bỏ qua Vì thế tìnhyêu đất nớc, tinh thần sẵn sàng xả thân cho tổ quốc là giọng điệu chung củacác nhà thơ chống Mỹ đồng thời các thế hệ nhà thơ này đều đợc soi sáng, dẫndắt bởi t tởng cách mạng, sự lãnh đạo của Đảng Không chỉ riêng thơ ca mà cảnền văn học Việt Nam thời chống Mỹ đều đợc phát triển trong quỹ đạo chung

ấy Điều đó cho ta thấy sự thống nhất giữa các phong cách đa dạng trongphong trào thơ chống Mỹ là một tất yếu

1.2 Thơ Nguyễn Khoa Điềm qua những chặng đờng

1.2.1 Đôi nét về cuộc đời

Cùng với thế hệ các nhà thơ trởng thành trong cuộc kháng chiến chống

Mỹ cứu nớc vĩ đại nh Lê Anh Xuân, Dơng Hơng Ly, Phạm Tiến Duật, PhanThị Thanh Nhàn Nguyễn Khoa Điềm đã góp thêm một tiếng nói đầy cá tínhvào dàn đồng ca muôn điệu của thơ ca chống Mỹ Tuy sự nghiệp sáng tác của

báo chí công khai 1930 Mẹ ông là thành phần nòng cốt của phong trào phụnữ địa phơng lúc đó Chính gia đình đã trở thành cái nôi nuôi dỡng lòng yêunớc ở cậu bé Điềm lúc đó Hơn nữa sống trong không khí sục sôi của quê h-

ơng những ngày chống Pháp, mặt trận Huế – Trị Thiên luôn nóng bỏng đãdần dần tác động vào suy nghĩ của ông và hình thành ở ông những cảm quanthời đại riêng Điều này đã từng bớc thể hiện rõ trong thơ ca của Nguyễn Khoa

Điềm

Cách mạng tháng Tám bùng nổ, bố mẹ ông đợc thả về Huế cùng hàngloạt các chiến sỹ cộng sản khác, bố ông hoạt động trong chính quyền mới.Toàn quốc kháng chiến, ngày 19 tháng 12 năm 1946, bố ông cùng cơ quan là

Sở Thông tin Tuyên truyền Trung Bộ chuyển ra Vinh Khi ấy mẹ ông đangmang thai nên cứ nấn ná sắp xếp đi sau cùng với hai đứa con là ông và ngời

em gái Khi mặt trận Huế vỡ, mấy mẹ con ra đến Quảng Trị thì tắc đờng nênlại phải gồng gánh nhau về Phong Điền Lúc đó bà ngoại ông ở Huế đã chạy

ra đón về ở một huyện ngoại thành, ông đợc đi học ở Trờng làng một thời gianngắn Những năm 1951, 1952 tình hình ở nông thôn rất căng thẳng bởi bọn tềtàn ác ngóc đầu dậy Bà ông lo sợ, mẹ con ông đành phải chuyển về Vĩ Dạ ởngôi nhà cũ của gia đình do bà nội Đạm Phơng xây từ thời bố ông còn đi đày

Năm 1955, ông ra Bắc học ở Trờng học sinh Miền Nam ở Đan Phợng(Hà Đông), vài năm sau trờng chuyển về Hải Phòng rồi lại về Hà Nội học Tr-ờng Chu Văn An B, khi đó ông đang học dở lớp 8, hai năm sau ông vào Đạihọc Cũng giống nh lớp trẻ bấy giờ thờng chọn vào các trờng nông nghiệp, sphạm - những trờng đợc coi là rất cần thiết cho công việc xây dựng miềnNam, thống nhất đất nớc chẳng bao lâu nữa sẽ diễn ra, ông đã xin vào trờng

Đại học s phạm trong lớp thí điểm hệ 3 năm Tháng 7 năm 1964 khoá học kếtthúc, đúng lúc ấy có đợt tuyển quân vào chiến trờng, ông cùng với một số anh

em khác trong đó có Phạm Tiến Duật, Vơng Trí Nhàn chuẩn bị nhập ngũ.Theo bố trí của cấp trên ông đợc trở về Huế chiến đấu, đợc phân công côngtác vận động thanh niên của Thành uỷ Huế Nhiệm vụ chính của ông là làmbáo, bắt mối với cơ sở thành phố Đây chính là điều kiện thuận lợi để chonăng khiếu văn chơng của ông có mảnh đất ơm mầm Cũng trong thời gianlàm báo, xây dựng cơ sở cho phong trào học sinh, sinh viên, ông đã từng bị bắt

trong một trận càn phải vào nhà tù Thừa Phủ đến mãi ngày 3 tháng 2 năm

1968 mới đợc ra tù do bộ đội đánh vào nhà lao Sau đó ông tiếp tục tham gia

bộ đội, ban đầu đợc phân công làm lính thông tin, hữu tuyến, khi bộ đội chuẩn

bị rút ra khỏi mặt trận Huế ông đợc chuyển sang đơn vị khác làm trinh sát.Sau một thời gian ông đợc điều về cơ quan Đảng, đến năm 1975 ông làm côngtác Đoàn, hội văn nghệ, công tác tuyên huấn với cơng vị phó bí th tỉnh uỷThừa Thiên Huế Có thời gian ông đã tham gia Ban chấp hành Trung ơng

Đoàn và th ký hội nhà văn (Khoá III) Năm 1994 ông ra Hà Nội làm Thứ trởng

Bộ Văn hoá Thông tin Năm 1995 đợc bầu làm Tổng Th ký Hội nhà văn Khoá

V Đến năm 1996 đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII bầu ông vào ban chấphành Trung ơng Đảng và Quốc hội Nớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

bổ nhiệm làm Bộ Trởng Bộ Văn hoá - Thông tin

1.2.2 Những chặng đờng thơ

Đợc sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng, cha ông lạihoạt động nhiều trong lĩnh vực văn chơng, báo chí nên ít nhiều đã ảnh hởngtới t tởng, cách cảm, cách nghĩ của ông sau này Ngay từ nhỏ Nguyễn Khoa

Điềm đã ham thích văn học, nhng do hoàn cảnh chiến tranh hỗn loạn, gia đình

li tán nên ông cha thể giành nhiều thời gian và tâm huyết của mình cho sựnghiệp văn học Mãi đến năm 1969 do hoàn cảnh đặc biệt: địch phản kíchmạnh, một số chị em đợc cơ quan chuyển về tuyến sau thuộc Khu uỷ TrịThiên - Huế Trong khoảng thời gian tơng đối yên tĩnh này đã tạo điều kiệncho ông sáng tác một số bài thơ, và đã thực sự tạo ra một dấu ấn riêng

Một khu phố ngoại ô nghèo khổ hiện lên trong thơ ông thật mộc mạc,bình dị gợi cho ta nhớ đến một vùng quê nghèo của Việt Nam những nămchiến tranh ác liệt:

“Khu phố ngoại ôTầm tã rụng bên dòng sôngNhững ngời dân nghèo về đây

Nh vỏ hến chiều chiều tấp lên các bếnKhu phố ngoại ô

Chân đất, đội áo nối vai

Le te chợ Hôm, chợ Mai

Đầu tắt mặt tối”

(Đất ngoại ô)Phải có một cách cảm nhận riêng biệt Nguyễn Khoa Điềm mới có thể

vẽ ra một bức tranh bề bộn những cuộc đời bất hạnh ở khu phố buồn đau ấy, ở

đây ta cảm nhận đợc cái tối tăm, mờ mịt của cả một lớp ngời sống trong nghèo

đói Nhng dần dần đến cuối bài thơ, một viễn cảnh tơi sáng đã đợc mở ra khiquê hơng đứng lên đánh giặc:

"Cả ngoại ô làm chiến luỹ sông HơngBắn tàu giặc nh lá trúc vàng héo rụng

Em gái cứu thơng, em trai cầm súng

Mẹ may cờ, em nhỏ đón văn côngCửa uỷ ban rực rỡ lá cờ hồngNgời lại, kẻ qua, thợ nề, thợ mộcCả chị tiểu thơng năm nào tuyệt thực

Đều ngồi đây đếm mặt những tên thù "

(Đất ngoại ô)Chính khoảng thời gian đựơc gắn bó nhiều với cuộc sống của ngời dânlao động ở quê nhà đã tạo điều kiện cho Nguyễn Khoa Điềm thể hiện cáchnhìn, cách suy nghĩa rất gần gũi với hiện thực cuộc sống của nhân dân Cũngtrong thời gian này, ông còn làm nhiều bài thơ khác nữa nh "Con chim thờigian", "Ngời con gái chằm nón bài thơ" đã khắc hoạ một cách sinh độngnhững mảnh đời, mảnh đất mà ông chứng kiến Hình ảnh một ngời con gáichằm nón cũng gợi lên một cảm xúc thân thơng trong lòng tác giả, với ông đókhông còn là hình ảnh của riêng cô gái mà là hình ảnh của quê hơng yêu dấu,thanh bình:

"Ôi cả đôi tay rất đẹp lànhLàm nên êm mát những tra hanhBài thơ nho nhỏ in màu trắngDọi xuống hồn ai những khoảng xanh

Ôi nón bài thơ của xứ nhà

Có bàn tay nhỏ nở nh hoa

Có thành phố cổ giàu ma nắng

Bóng nón đi về thêm thiết tha"

(Ngời con gái chằm nón bài thơ)Trong cuộc sống hoà bình, hình ảnh ngời con gái chằm nón dịu dàngbao nhiêu thì khi quê hơng bị giặc chiếm, bàn tay ấy đã trở thành bàn tay vótchông nóng bỏng, đầy căm thù bấy nhiêu:

"Có những đêm dài em vót chông

Nh ngày từng chuốt những vành congTrên quê hơng đó - giờ tan nát

Mà mạnh đờng dao, cháy bỏng lòng"

(Ngời con gái chằm nón bài thơ)Những bài thơ tởng chừng nh mộc mạc, bình dị ấy nhng đã đợc NguyễnKhoa Điềm trút vào đó cả cảm xúc dạt dào của một ngời lính trẻ yêu quê h-

ơng Lời thơ chân thành nh những lời kể của một câu chuyện nhng nó cũng đủmạnh để đi vào lòng ngời Nó đã thể hiện những suy t, dằn vặt của ông trớccuộc sống, và trong các bài thơ đó ta thấy rực lên một niềm tin mãnh liệt vàotơng lai tơi sáng của dân tộc Đó là thứ cảm xúc tích cực, một thứ lòng tinkhông dễ bị khuất phục bởi mũi tên, hòn đạn của kẻ thù

Thời gian đầu, đợc sự cổ vũ của một số anh chị em văn nghệ, NguyễnKhoa Điềm đã hăng hái sáng tác, ông gửi thơ ra Bắc, một số bài đợc đăng pháttrên đài tạo nguồn cổ vũ lớn lao cho ông cầm bút Năm 1972, tập thơ đầu tiêncủa ông là "Đất ngoại ô" ra đời đánh dấu một bớc ngoặt quan trọng trong sựnghiệp sáng tác của nhà thơ Những bài thơ đầu tiên ông viết về chính tuổi trẻcủa mình, viết về đồng đội và nhân dân những năm tháng chiến tranh oanh liệtnhng nó đã để lại trong lòng bạn đọc những dấu ấn tốt đẹp Ngời ta bắt đầubiết đến thơ của Nguyễn Khoa Điềm với những vần thơ mộc mạc hàm chứamột vẻ đẹp giản dị, trong trẻo "Đó là một thứ thơ trữ tình thấm đẫm chất mensay khát vọng và hành động Một thứ thơ giàu chất sử thi của một thời" [35 -289] Có thể thấy năng khiếu thơ văn đến với Nguyễn Khoa Điềm không phảitrong những ngày ông còn học tập ở dới mái trờng Đại học, tuy rằng đây cũng

là thời kỳ quan trọng để ông tích luỹ vốn kiến thức cho công việc sáng tác thơsau này Khi vào chiến trờng Trị - Thiên, chính môi trờng vừa hoạt động vừatham gia sản xuất, lại nếm đủ cảnh đói khát, tù đày, chịu những trận bom ác

liệt đã khơi nguồn cho ông những cảm xúc, những suy nghĩ sâu xa về tráchnhiệm của thế hệ trẻ trớc sự sống còn của Tổ quốc Tình yêu đất nớc trở thànhngọn lửa sởi ấm trong tim mỗi ngời, nó trở thành sợi dây kết nối những tráitim tuổi trẻ, làm cho họ gắn bó, yêu thơng, đùm bọc nhau nhiều hơn:

"Đất nớc Tình yêu Mơ ớc mai sauTên mấy đứa đêm nay không về nữaTên dãy phố ta mơ về gõ cửa

Sau chập chùng giữa than củi lung linhBỗng thấy thơng nhau hơn khi vai bạn sát vai mình

Bẻ củ sắn chia đôi điều giản dịBếp lửa soi một d vang vền bỉ

ơi Trờng Sơn đốt lửa mấy năm trời "

(Bếp lửa rừng)Những cảm xúc dạt dào, thiết tha của nhà thơ đối với quê hơng, đất nớctrở thành một thứ keo kết dính nổi rõ trong thơ Nguyễn Khoa Điềm Đâykhông phải là nét đặc biệt nhất của Nguyễn Khoa Điềm, bởi vì trong thơ caViệt Nam nhất là ở những giai đoạn chống giặc ngoại xâm, những cảm xúcngợi ca, tự hào về đất nớc luôn tràn đầy ở thời kỳ chống Mỹ cứu nớc tình yêu

đất nớc quê hơng lại mãnh liệt hơn bao giờ hết, nó là nguồn cảm hứng chủ đạocho rất nhiều các nhà thơ Nhng điều đặc biệt mà chúng ta thấy rõ ở NguyễnKhoa Điềm là ông đã thể hiện tình yêu đất nớc qua phong cách, cá tính củamình Với tập thơ đầu tay này, Nguyễn Khoa Điềm đã tạo đợc dấu ấn riêngcủa mình trong phong trào thơ chống Mỹ lúc bấy giờ Lớp trẻ lúc đó có thể tựhào vì đã góp thêm sức mình vào cuộc chiến đấu của dân tộc, có đợc tiếng nóiriêng, ý thức hệ riêng, đầy cá tính, bản lĩnh Nguyễn Khoa Điềm đã trở thànhngòi bút đợc sự chú ý của đông đảo độc giả và của cả những thế hệ nhà thơ đitrớc

Năm 1974 trờng ca "Mặt đờng khát vọng" của Nguyễn Khoa Điềm ramắt bạn đọc, nó vẫn tiếp tục đi theo xu hớng khai thác những vấn đề của tuổitrẻ, nhng nó đã đợc triển khai trên một bình diện mới: Đó là quá trình tìm đếnvới cách mạng của tuổi trẻ thành thị miền Nam Khác với tập thơ đầu tay "Đấtngoại ô", ở tập thơ này Nguyễn Khoa Điềm đã huy động vào đây nhiều sự

từng trải, t duy đậm chất trí tuệ, gửi gắm vào đây bao kỷ niệm suy t về dântộc, đất nớc Mang trong mình một cảm xúc cuồn cuộn của tuổi trẻ trớc vậnmệnh, tơng lai của đất nớc, Nguyễn Khoa Điềm với tài năng của mình đã làmbật lên đợc sự tìm về với dân tộc, tham gia vào cuộc chiến đấu chung là con đ-ờng đúng đắn với thanh niên yêu nớc.

ở chơng mở đầu "Lời chào", tác giả gợi nhớ về những kỷ niệm của tuổithơ, cùng chung dòng máu dân tộc thiêng liêng, để từ đó hớng tuổi trẻ miềnNam ý thức một cách sâu sắc về tổ quốc, về quân thù:

"Trăm năm rồi ta đến trớc sông HơngVẫn soi thấy niềm đau và nỗi giậnKhuôn mặt trẻ bỗng già trên lớp sóngNgẩng đầu lên ta thấy mặt quân thù"

ở chơng "Giặc Mỹ", Nguyễn Khoa Điềm đã dựng lên một bản cáotrạng đanh thép về tội ác của giặc Mỹ ở Việt Nam Với ngòi bút sắc sảo trongviệc vận dụng những t liệu sách vở để dựng nên chân dung giặc Mỹ, tác giả đãtạo nên một dấu ấn riêng khi phản ánh bộ mặt kẻ thù của dân tộc:

"Không ở đâu trí tuệ bị gọi nhầm tên kỳ quặcBằng những mu đồ của Giôn - xơn, Nich - xơnMợn những công trình của máy tính, vi phânChúng phân tích máu xơng ta thành tỷ lệUốn công lý quăn queo thành thớc kẻRồi viết lên những định luật Việt NamLàm tiền đề cho tàn bạo thế gian."

Kẻ thù hiện lên một cách cụ thể với những thủ đoạn tinh vi, gian xảo,chúng biến đất nớc Việt Nam thành chiến trờng đẫm máu, thành mảnh đất củachết chóc, chia ly, và của một đời trai trẻ không yên:

"25 năm qua cha một đời trai trẻ?

Ta soi gơng, tái mặtNày tóc, này râu, nấu cơm, bồng trẻ

Để mẹ làm thuê tối mặt tối mày

Để em đi trờng cho Mỹ vuốt má

Để cha đi làm ho trong hai tay

Chúng ta cha qua một đời trai trẻ

Ra đờng bị lính bắt ngay"

(Chơng "Tuổi trẻ không yên")Quá trình nhận thức về kẻ thù, về thế hệ trẻ miền Nam của NguyễnKhoa Điềm ngày càng sâu sắc và có chiều sâu trí tuệ Chất lịch sử thấm đẫmqua mỗi trang thơ nhng nó đã khơi dậy đợc nhiều cảm xúc của một ngời dânmất nớc Khi nói tới kẻ thù căm giận bao nhiêu thì khi nói đến nhân dân, đếnnhững ngời con của dân tộc ông lại tha thiết, yêu thơng hơn bao giờ hết Mỗilời tố cáo đanh thép đối với kẻ thù không chỉ là lời tố cáo mà còn là lời thứctỉnh, thúc giục tuổi trẻ đứng lên vì đất nớc thân yêu Nó trở thành lời hiệutriệu, lời tri âm giữa những tấm lòng đang ngày đêm trăn trở, suy t cho sựsống còn của dân tộc, cho vận mệnh của quê hơng Chính vì thế ở chơng "Đấtnớc", Nguyễn Khoa Điềm đã cắt nghĩa sâu xa cho việc tìm về cội nguồn củadân tộc, đó chính là con đờng đúng đắn nhất cho tuổi trẻ thành thị miền Namlúc bấy giờ Bằng vốn hiểu biết sâu xa về lịch sử dân tộc, lại đợc cảm nhậnqua một tâm hồn giàu cảm xúc nên mỗi câu chuyện cổ tích, những thời khắclịch sử của cuộc đấu tranh dựng nớc và giữ nớc nh càng thiêng liêng, tha thiết:

"Khi ta lớn lên đất nớc đã có rồi

Đất nớc có trong những cái "ngày xửa ngày xa…" mẹ th" mẹ thờng hay kể

Đất nớc bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn

Đất nớc lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc

Tóc mẹ thì bới sau đầu

Cha mẹ thơng nhau bằng gừng cay muối mặn

Cái kèo, cái cột thành tên

Hạt gạo phải một nắng hai sơng xay, giã, giần, sàng

Đất nớc có từ ngày đó…" mẹ th"

Chủ đề đất nớc vốn là một chủ đề bao trùm, xuyên suốt trong thơ caViệt Nam nhất là những năm chiến tranh ác liệt nhng cảm nhận về đất nớc ởmỗi nhà thơ lại mang những nét riêng biệt Nó thể hiện sự hiểu biết, sự trảinghiệm bằng chính cuộc sống của mình ở các nhà văn, nhà thơ Với NguyễnKhoa Điềm, đất nớc đợc cảm nhận qua không gian, thời gian, qua những tầngsâu văn hoá, qua sự thống nhất hài hoà giữa cuộc sống cá nhân và cộng đồng,

dân tộc Bằng t duy nghệ thuật độc đáo, sáng tạo: Kết hợp hài hoà những yếu

tố văn hoá, văn học dân gian với một cảm nhận của t duy hiện đại, sâu sắc về

đất nớc, làm nổi bật t tởng chủ đạo của tác phẩm: "Đất nớc của nhân dân":

"Trong bốn nghìn lớp ngời giống ta lứa tuổi

Họ đã sống và chếtGiản dị và bình tâmKhông ai nhớ mặt đặt tênNhng họ đã làm ra đất nớc…" mẹ th

Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm

…" mẹ th

Có nội thù thì vùng lên đánh bại

Để đất nớc này là đất nớc nhân dân

Đất nớc của nhân dân, đất nớc của ca dao thần thoại"

Từ chỗ đứng của một trí thức yêu nớc đã lăn lộn, chiến đấu ở chiến ờng ác liệt, chứng kiến những giây phút khắc nghiệt của cuộc sống, NguyễnKhoa Điềm đã có những suy nghĩ và cảm xúc chân thành về lịch sử dân tộc

tr-ông đã thể hiện lòng tự hào dân tộc từ những điều rất giản dị, đơn sơ đếnnhững suy nghĩ cao rộng, những liên tởng lớn lao Từ hiện tại, nhà thơ nhìn vềquá khứ với truyền thuyết "Lạc Long Quân và Âu Cơ, đẻ ra đồng bào ta trongbọc trứng", rồi qua bao nhiêu biến cố, thăng trầm để rồi hôm nay càng thấy rõhơn cái kỳ vĩ của tổ quốc mình, càng yêu quý hơn đất nớc mình ở một chừngmực nào đó, Nguyễn Khoa Điềm đã quy tụ Đất nớc - Dân tộc - Nhân dân vềmột mối, trên cơ sở thống nhất Biết dựa vào dân, tìm về nhân dân, tin t ởng ởnhân dân là một chân lý không phải ai cũng dễ gì nhận ra Từ suy nghĩ sâu sắc

đó ông đã tha thiết kêu gọi thế hệ trẻ hôm nay hãy trở về với nhân dân trêncon đờng tìm về cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc:

" Hãy ngã xuống tay Nhân dân, hỡi sắc vàng của nắngHỡi hơng thơm của nồng mặn mồ hôi

Hãy ngã vào tay Nhân dân, đừng vãi đừng rơi

Đừng do dự, đừng hoài nghi nữaHãy yêu Nhân dân và nghe Ngời nhắn nhủHãy tìm sức mạnh mình trên cơ thể Nhân dân "

Chính lối t duy triết lý mới mẻ đó đã gây cho độc giả một ấn tợng sâusắc và đủ sức thuyết phục tuổi trẻ miền Nam đứng lên đánh giặc cứu nớc Nó

có tác dụng thức tỉnh những ngời thanh niên đang mơ hồ không tìm ra lẽ sống,một lời chỉ đờng chân thành, tha thiết, có sức âm vang sâu lắng Đó cũngchính là âm vang của cả chơng "Đất Nớc"

Sau chơng dài "Đất Nớc", các chơng "áo trắng và mặt đờng", "Xuống

đờng", "Báo bão" đã mang đợc âm hởng anh hùng của thời đại, cái sục sôi,háo hức quyết liệt của những năm tháng đấu tranh trực diện với kẻ thù Cáctầng lớp, đội ngũ thành thị miền Nam đã hồ hởi xuống đờng tạo nên mộtluồng gió mới trong phong trào đấu tranh của dân tộc Với vị trí của ngờitrong cuộc, đứng giữa chiến trờng ngổn ngang, bề bộn đó Nguyễn Khoa Điềm

đã vẽ nên một bức tranh tơng đối sinh động, cụ thể:

" Thành phố hồi sinh trên khắp mặt đờngNgời xô cửa nhập với ngời tiến bớcNhững ngời thợ một đời cầm gang sắtNhững mẹ nghèo buôn thúng bán bngNhững nông dân cớp ruộng mất làngNhững trí thức đau một thời chữ nghĩa

Em bé đánh giày, bậc tu hành cứu khổ

Để xuống đờng chung một mạch tâm t"

( Xuống đờng )Bao giai cấp tầng lớp trong xã hội cùng với học sinh, sinh viên đoàn kếtlại, sát cánh bên nhau, mang sức mạnh của một trận cuồng phong, của mộtcơn sóng giữ tràn lên đờng phố đầy lính Mỹ và cảnh sát Nguỵ Nguyễn Khoa

Điềm đã thực sự đa ta sống lại trong không khí quyết liệt sục sôi của cuộc đấutranh say sa, đầy nhiệt huyết của các tầng lớp nhân dân lúc bấy giờ Cũngtrong thời khắc thiêng liêng ấy, đã có nhiều nhà thơ, nhiều nhạc sĩ viết vềnhững cuộc xuống đờng, những đêm không ngủ của tuổi trẻ thành thị miềnNam đầy khâm phục, tin yêu Nhng ở đây, khi đọc lên ta vẫn rất xúc động trớctấm lòng, trớc ý chí và tinh thần của cả một thế hệ ngày xa Họ có thể lànhững ngời nông dân, ngời buôn thúng bán bng rất ít đợc tiếp xúc với chủnghĩa xã hội, với những trào lu t tởng tiến bộ, nhng nổi lên ở họ vẫn là tinh

thần dân tộc là lòng yêu nớc cháy bỏng nh ngọn lửa cháy sáng trong lơng tâm

và tình cảm soi đờng cho họ đi qua mọi gian khổ, bạo tàn, chấp nhận hy sinhtất cả

ở đây chúng ta thấy cha bao giờ nh bây giờ, ý thức về cuộc sống, vềnhững ngày này trong chuỗi thời gian lịch sử nối liền quá khứ với mai sau đã

đợc tác giả thể hiện đầy đủ Ông đã thực sự rung động chân thành khi viết vềnhững cuộc "nói cho đồng bào tôi nghe" và "nghe đồng bào tôi nói ":

" ôi sau bốn nghìn nămHôm nay chúng con cất tiếng

"Nói cho đồng bào tôi nghe"

Và "nghe đồng bào tôi nói"

Những âm thanh nghẹn ngào, giữ dộiBáo phút lên đờng chống Mỹ thiêng liêng "

(Khoảng lớn âm vang)

Ông đã vọng lại lời mẹ, lời của anh Trỗi trên pháp trờng, lời của đất nớctừng làm nô lệ, cũng nh tiếng vang đấu tranh dậy lên từ năm châu bốn biển,thật cảm động Đó là tất cả những hình ảnh sinh động trong các cao trào đấutranh của tuổi trẻ miền Nam ở thành phố Huế Chính tiếng nói đầy tinh thầnphản kháng của họ, ý thức làm chủ cuộc đời của họ đã góp sức, góp công laovào cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc đa đến sự toàn thắng của cuộc khángchiến chống Mỹ hôm nay Họ thật sự xứng đáng làm con cháu Bác Hồ, là

"những con khôn của giống nòi":

"Chúng con chào thành phố yêu thơngChào tuổi trẻ 900 năm đại học

Khi cách mạng hồng lên màu ký ứcKhi mùa thu truyền sức trẻ hiên ngangKhi tháng năm là niên khoá xuống đờng Khi bài học đợc viết từ mặt nhựa

Giấy không cạn đau thơng, mực phải mài giữa phốChúng con thề chúng con sẽ ra đi ! "

(Báo bão)

Những câu thơ chứa chất bao nhiêu xót xa căm giận, và nó cũng mang

đầy không khí sục sôi, quyết liệt của cuộc đấu tranh ở những ngời trẻ tuổi Họ

đã biến mặt đờng thành mặt trận - một mặt trận mở ra ngay giữa sào huyệtquân thù Đồng thời mặt đờng cũng là trờng học dũng cảm của tuổi trẻ, làmảnh đất sinh ra những anh hùng Nguyễn Khoa Điềm đã thực sự đa ngời đọcnhập cuộc với những ngày tháng sục sôi xuống đờng trên những phố phờngngập tràn tiếng thét và tiếng hát, âm vang tiếng bớc chân mạnh mẽ và thắmmáu tuổi trẻ

"Mặt đờng khát vọng" không chỉ dừng lại ở việc tái hiện một phong trào

đấu tranh của học sinh, sinh viên thành thị miền Nam Từ hiện thực ấy, nhàthơ đã vơn tới những khái quát lớn hơn về cả một thế hệ, một con đờng củatuổi trẻ miền Nam, những suy nghiệm về nhân dân và đất nớc, về cuộc chiến

đấu chống Mỹ vừa qua Mặt khác, chính những khái quát, những vấn đề lớn

ấy mà nhận thức, khám phá một hiện thực cụ thể là phong trào đấu tranh củathanh niên thành thị miền Nam Sự tài tình của Nguyễn Khoa Điềm là ở chỗcái hiện thực cụ thể bao giờ cũng đợc đặt trong mối tơng quan với hàng loạtnhững vấn đề bao trùm hơn, lớn lao hơn của thời đại, của lịch sử Chính sự sâusắc, cách suy nghĩ có tính chất biện chứng này có thể xem nh một xu hớng vàcũng là một thế mạnh của Nguyễn Khoa Điềm

Có thể nói "Mặt đờng khát vọng" là một thành công mới của NguyễnKhoa Điềm Qua hơn chục năm cầm bút, thời gian không phải là nhiều nhngngòi bút của ông vẫn xử lý một cách chủ động Trên một nền hiện thực mớicộng với sự liên tởng phong phú, cách sử dụng ngôn từ bạo dạn, phóng túng,vốn là một điểm mạnh của "Đất ngoại ô", lại đợc tiếp tục phát huy trong "Mặt

đờng khát vọng"

Sau "Đất ngoại ô" và "Mặt đờng khát vọng", nhà thơ đã viết chậm lại,giọng trầm xuống, những cảm xúc dạt dào của tuổi trẻ trớc đây đợc thay thếbằng những suy nghĩ, chiêm nghiệm về cuộc đời ông ít miêu tả hiện thực mộtcách trực tiếp mà ngợc lại phản ánh đậm hơn cái thế giới bên trong, cái chiềusâu tâm hồn của mình "Ngôi nhà có ngọn lửa ấm" xuất bản năm 1986, tập thơ

ra đời trong bối cảnh đất nớc sau chiến tranh đang trở lại nhịp sống lao động,xây dựng, đổi mới Những vầng hào quang chiến thắng, d âm của bản anh

hùng ca vẫn còn tơi rói, song những mất mát của cuộc chiến bắt đầu thấm đếnnhững tế bào của xã hội Bây giờ ngời ta mới cảm nhận hết nỗi đau, di chứngkhốc liệt của cuộc chiến Chính vì thế nhiều giá trị tinh thần của cộng đồng có

sự bổ sung và chuyển đổi Cảm hứng sử thi về hiện thực vơi đi Thơ NguyễnKhoa Điềm cũng nằm trong dòng chảy đó Nhà thơ buộc phải đi tìm mộtgiọng thơ thích hợp để nói những điều bình thờng, nhân tình thế thái khônggân guốc và hoa mỹ

ở tập thơ "Ngôi nhà có ngọn lửa ấm", từ ngôi nhà tinh thần chung một ẩn dụ giàu chất sử thi, nhà thơ trở lại ngôi nhà riêng của mình, nơi có

-"ngọn lửa ấm" thắp lên hạnh phúc để đối mặt với những nhọc nhằn không thểlẩn tránh của cuộc sống:

"Con chào đờiKhông có mời hai bà mụ áo quần xanh đỏ ngồi bên

Mà hai mơi bốn khuôn dấu vuông tròn chứng nhận con trên đủ loại giấy tờ, tem phiếu"

(Ngôi nhà có ngọn lửa ấm)Những vất vả của cuộc sống thời bao cấp đã đợc Nguyễn Khoa Điềmphản ánh một cách rõ nét ở bài thơ này nhng vợt lên trên hết là một tinh thầnlạc quan, biết lấy những d âm tốt đẹp, hào hùng của lịch sử để sởi ấm trái tim

bé nhỏ của đứa trẻ mới chào đời Hình ảnh ngời cha ở đây thật gần gũi, thânthiết:

" Đã mùa thu

Đêm cha quạt cho con chút lửa

Đặt ấm chỗ con nằmTrở giấc, lại ngồi lại quạtNhững hòn than lấp lánh lim dim"

Cuộc sống bao nỗi lo âu, bơn chải nhng với Nguyễn Khoa Điềm, đứatrẻ ấy vẫn đợc chào đời giữa ngôi nhà có ngọn lửa ấm, đó là một niềm hạnhphúc không có gì đánh đổi đợc

ở tập thơ này, bên cạnh những trang phản ánh cuộc sống hiện tại nhàthơ vẫn dành nhiều khoảng lặng để phản ánh thế giới tình cảm bên trong củamình Đó có thể là nhắn gửi đến ngời bạn yêu dấu:

"Bạn ơi, bạn có nhớMỗi ngày ma thác đổCùng đi hái rau rừngDìu nhau trong cơn đóiHai đứa mình mết mê".

(Bạn ơi, bạn có nhớ?)Cũng có thể là những tình cảm ngọt ngào gửi tặng ngời con gái ôngyêu, đó là thứ tình cảm rất chân thật, rất đời thờng:

"Em mãi mãi diệu kỳAnh yêu em trào nớc mắtSao mắt mây, tóc mâyTâm hồn này, da thịt nàyLại có thể của anh"

(Những bài thơ tình viết trong chiến tranh)

Đôi lúc đó là tâm trạng lo lắng, sợ hãi của một ngời con cảm thấy chalàm đợc gì nhiều để đền đáp công lao sinh thành dỡng dục của ngời mẹ ông

đã từng ví mình nh một thứ quả trên cây, nhng nó không phải nh những thứquả mẹ trồng mau đến ngày chín đỏ mà là thứ quả mẹ chăm bẵm cả đời khôngbiết mệt mỏi, không nghĩ phải trả ơn:

" Và chúng tôi, một thứ quả trên đờiBảy mơi tuổi mẹ đợi chờ đợc háiTôi hoảng sợ ngày bàn tay mẹ mỏiMình vẫn còn một thứ quả non xanh"

(Mẹ và quả)

Có khi ta gặp những suy t của một ngời từng trải khi nhìn vào một hình

ảnh quen thuộc, có khi rất đỗi bình thờng:

"Buổi chiềuTôi thích ngắm những ngời đi bộ chậm rãiTrớc mặt họ, không nung nấu sự trễ nãiSau lng họ không đeo đẳng nỗi lo âu Hoặc họ đầy dự trữ, hoặc họ cháy túi "

(Cảm nhận cuối ngày)

Ta dễ dàng nhận thấy ở tập thơ này cảm xúc của Nguyễn Khoa Điềm đãlắng lại, trở nên đằm thắm, suy t hơn Đôi lúc những suy nghĩ, tởng tợng của

ông thật kỳ lạ, nó làm cho ngời đọc sững sờ trớc lối t duy mới mẻ đó:

" Trên khối đá của từ ngữ

Anh đục đẽo khuôn mặt của đời anh dầu dãiMọc lên sau cánh rừng ngun ngút ngữ ngôn

Cái phút khối điêu khắc định hình

Là cái phút tung bay từng mảnh vụn Mỗi chữ chìm sâu một cuộc đời thờng "

( Trên khối đá của từ ngữ )Với những suy nghĩ mới mẻ, những tìm kiếm khác lạ để thể hiện thế giới tâm hồn của mình, Nguyễn Khoa Điềm đã tạo nên một dấu ấn riêng trong giọng thơ, chất thơ Điều đó cũng lý giải cho bạn đọc hiểu thêm về một phong cách thơ giàu chất suy tởng, giàu cảm xúc, có sự kết hợp hài hoà giữa yếu tố hiện thức và lãng mạn, vốn sống trực tiếp và vốn sống văn hoá Và điều

đó không dễ cây bút nào cũng đạt đợc Với tập thơ "Ngôi nhà có ngọn lửa ấm"Nguyễn Khoa Điềm đã nhận đợc giải thởng của hội nhà văn Việt nam "Tập thơ này của anh quá ít những đên đài trang nghiêm óng ả nhng ấm áp nặng chắc, gợi nhiều nghĩ ngợi về cái lẽ sống, lẽ chết của chúng ta, cái hạnh phúc

đích thực của cuộc sống" [31, 56]

Chơng 2: Những nguồn cảm hứng trong thơ

Nguyễn Khoa Điềm

2.1 Cảm hứng về dân tộc và thời đại trong chiến tranh

Có thể nói cảm hứng dân tộc và thời đại trong chiến tranh không chỉ lànguồn cảm hứng riêng của thơ ca kháng chiến chống Mỹ mà nó đã trở thànhnguồn cảm hứng chung của văn học dân tộc những năm có ngoại xâm Từ bao

đời nay, thơ ca đã là tiếng hát của tâm hồn, là những tâm trạng và cảm xúc

điển hình của một dân tộc bộc lộ trong đấu tranh và sản xuất Thơ ca thể hiện

rõ tâm lý dân tộc Từ nội dung cho đến cách cảm, cách nghĩ, từ khuynh hớngyêu thích, ngợi ca đến sự phê phán, phủ định, đều in dấu ấn rõ rệt trong thơ.Vì thế ở bất kỳ một thời kỳ nào thì cảm hứng về dân tộc vẫn là một cảm hứngnổi bật của thơ, ca, văn, phú

Qua hàng ngàn năm lịch sử, dân tộc đã đem dòng máu quật cờng củamình ra để bảo vệ lấy non sông, đất nớc luôn bị đe doạ bởi giặc giã ngoạixâm Nét xoáy sâu mãnh liệt, tha thiết nhất trong tâm hồn Việt Nam qua cácthế kỷ chính là tinh thần yêu nớc nồng cháy, dám xả thân vì đất nớc Chính vìthế vấn đề tồn tại và sức sống của một dân tộc, lý tởng tự do và tinh thần làmchủ, cái vinh, cái nhục của dân tộc luôn đợc đặt ra ở mức độ gay gắt Ngay từnhững thế kỷ trớc, trong văn thơ yêu nớc của các vua chúa, nho sỹ đã thể hiện

rõ cảm hứng về dân tộc, có lúc là tự hào, hãnh diện, có lúc là đau đớn, xót xa

về một dân tộc chịu nhiều ách xâm lợc

Trong những áng văn thơ yêu nớc cổ, có thể coi "Bình ngô đại cáo" củaNguyễn Trãi có một vị trí đặc biệt Đó là bản tuyên ngôn về quyền làm chủvận mệnh dân tộc của nhân dân ta, là tiếng nói tự hào về truyền thống dựng n -

ớc và giữ nớc của cha ông "Bình ngô đại cáo" không chỉ là sự đúc kết lịch sử

về một giai đoạn chiến đấu và chiến thắng mà đã tạo đợc không khí rất trựctiếp, rất thời sự, dạt dào khí thế anh hùng ca Bài cáo cũng bộc lộ sâu sắctruyền thống văn hiến và nhân đạo của dân tộc ta Có thể nói đây là một trongnhững áng văn sâu sắc nhất về tinh thần dân tộc trong văn học cổ

Khi thực dân Pháp kéo vào xâm chiếm nớc ta, cảm hứng về dân tộc vàthời đại trong chiến tranh lại đợc chú ý nhiều hơn Có nhiều nhà văn, nhà thơ