luận văn thạc sĩ văn học thế giới nghệ thuật thơ nguyễn trọng tạo

Thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng Tạo- Để có thể khai thác sâu sắc và hoàn chỉnh đề tài này chúng tôi sẽ nghiêncứu và khảo sát ở các tập thơ là tập hợp sáng tác trong nhiều thời gian

Trang 1

Thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng TạoA-Phần mở đầu

I-Lý do chọn đề tài

Ngạn ngữ Irắc có một câu rất hay: "Nếu không xây được tác phẩm bạnhãy xây được một trái tim" Nhà văn, nhà thơ Việt Nam không những xây dựngđược những tác phẩm hay mà đã xây dựng trong đó những trái tim - những tráitim thực sự - những trái tim nóng bỏng

Có một nhà thơ trên hành trình đến với những sáng tạo mới đã tâm sự:

"Tôi không làm thơ theo cách của bạn, cũng như bạn đừng làm thơ theo cáchcủa tôi Nhưng dẫu sao đi nữa, nhà thơ - người sáng tạo phải dấn bước tới tươnglai - dù chỉ là một tương lai ảo Đôi lúc ảo tưởng lại đưa tới cho ta những sángtạo mới" Anh đã để lại những ấn tượng sâu sắc với chúng tôi qua những lời bộcbạch này

Gặp Nguyễn Trọng Tạo - một gã có "bộ mặt bông đùa dễ thương" - người

đã đem vào thơ "nổi hoài nhớ yên lành", đã diễn giải những từ khúc riêng tư vànhững đa đoan cháy bỏng của cuộc đời bỗng đâu gieo vào người đọc những tìnhcảm yêu mến lạ lùng

Chúng tôi đến đây với lòng yêu quý và trân trọng đặc biệt dành cho vănhọc Việt Nam - nền văn học của quá khứ - hiện tại và tương lai, nền văn học lấplánh và rực rỡ những ánh hào quang !

Trang 2

Thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng Tạo

Nguyễn Trọng Tạo cũng như bao nhà thơ đương đại khác đã tô điểm chonhững ánh hào quang đó Anh là nhà thơ của "những cái chớp mắt ngàn nămtrôi" Nếu đã đọc thơ Nguyễn Trọng Tạo, cảm được cái hồn thơ thân mật, hồnhậu với chất quê đầy mặn mà và sâu lắng đó, chắc chắn bạn sẽ cảm được hơithở và nhịp đập của một trái tim giàu men say cuộc đời Tôi nhớ tới một quanniệm: "Chúng ta cứ là chúng ta với tâm hồn và bản ngã thật của chúng ta "Vàvới Nguyễn Trọng Tạo, tuy thơ chưa xuất hiện nhiều trên văn đàn, cũng khônghẳn đã đến với nhiều bạn đọc nhưng anh đã khơi dậy "tâm hồn và bản ngã thật"của con người Nếu ai tin vào thơ anh, ấy là sẽ tìm thấy anh ở bất cứ đâu, khôngriêng ở Việt Nam mà ở Anh, Nga, Pháp hay Ba Lan

Chọn Nguyễn Trọng Tạo, tôi chọn cách để tiếp cận với thế giới nghệ thuậtthơ mới mẻ trong dòng văn học đương đại đang chảy xiết Khai thác tiếng lòng

và những đặc trưng thẩm mỹ của một tâm hồn đa mang như Nguyễn Trọng Tạo

đã gieo rắc trong tôi hứng thú và niềm say mê thực sự Bởi nói một cách côngbằng thì thơ Nguyễn Trọng Tạo còn là "một vùng đất mới", còn tiềm ẩn những

"chất quặng" chưa được đào phá Khai thác và tìm hiểu "nguồn thơ lạ" này cònthu hút tôi ở chỗ nó là quá trình phụ thuộc chủ yếu vào sự tiếp xúc trực tiếp vớitác phẩm và những cảm nhận trực giác của bản thân

Bên cạnh đó xuất phát từ quan niệm của Thi pháp học cho rằng: "Hìnhthức nào cũng mang một nội dung nhất định và nội dung nào cũng tồn tại trongmột hình thức cụ thể", người viết chọn hướng tiếp cận thơ ở phương diện thếgiới nghệ thuật Đồng thời, khai thác đề tài này với bản thân tôi là một cơ hộiđào sâu, mở rộng, tìm hiểu thơ Nguyễn Trọng Tạo, từ đó làm nổi bật thế giớinghệ thuật, phong cách thơ anh Và qua đây tôi muốn khẳng định một tiếng thơmới, vừa lạ, vừa đầy tài năng và tâm hồn trong nền thơ Việt hiện nay

II-Lịch sử đề tài

Trang 3

Với riêng bản thân tôi, hành trình đến với thơ Nguyễn Trọng Tạo là hànhtrình tự tìm tòi, khám phá trên cơ sở trực tiếp từ tác phẩm và những nhìn nhận

cá nhân Sở dĩ tôi nói như vậy vì thơ Nguyễn Trọng Tạo còn là một "chân trời"mới, một "dư địa" rộng rãi chưa mấy ai khai phá cặn kẽ

Nói đến Nguyễn Trọng Tạo là nói đến một tâm hồn nghệ sĩ đa dạng Anh

đã bước vào nghệ thuật với nhiều phương diện: là một nhà thơ, một nhà phêbình và là một nhạc sĩ Một khúc hát quan họ, một bài thơ tình, một trang vănhay một trang phê bình giúp bạn có những cảm xúc khác nhau về một Cẩm Ly,một Bảo Chi hay một Tào Ngu Tử (các bút danh khác của Nguyễn TrọngTạo)

Với cách nhìn nhận công bằng, tôi thấy rằng mặc dù Nguyễn Trọng Tạo

đã nhận được không ít lời khen tặng từ bạn đọc nhưng chưa thực sự nhận được

sự quan tâm của giới nghiên cứu và phê bình Quan tâm và viết lời bình cho thơNguyễn Trọng Tạo chỉ mới xuất hiện ở một số người, chủ yếu là bạn thơ và

những người quen biết anh Trong đó có thể kể đến Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Đăng Điệp, Hoàng Ngọc Hiến, Hoàng Cầm hay Thụy Khê Và gần đây một số webside văn học đã đăng chuyển nhiều bài viết về anh và thơ anh.

Tuy vậy những bài viết này thường thiên về cảm xúc hay ở dạng lời bạt, lời tựa.Như vậy có thể khẳng định thế giới thơ Nguyễn Trọng Tạo còn là một khoảnglặng đang nằm trong sự chờ đợi

Tôi đã mạo muội đến với thơ Nguyễn Trọng Tạo khi những thông tin vềcuộc đời và thơ anh thật sự chưa có nhiều trên các phương tiện sách vở, báo chíhay thông tin đại chúng Ngoài một số tạp chí địa phương, một số bài viết cũngnhư một số trang web và trên 130 bài thơ mà tôi đã đọc được thì tôi cũng chưa

có điều kiện tiếp xúc trực tiếp với nhà thơ Nhưng với sự tự tin trên hành trình

đi tìm cái đẹp, tin vào cái đẹp, vào niềm yêu thơ ca, tôi nghĩ mình đã thành côngkhi chọn đề tài này Bởi chính anh đã đem đến đây một cảm hứng mới lạ - đầychất trí tuệ và tâm hồn

III-Phạm vi nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Trang 4

- Để có thể khai thác sâu sắc và hoàn chỉnh đề tài này chúng tôi sẽ nghiêncứu và khảo sát ở các tập thơ là tập hợp sáng tác trong nhiều thời gian củaNguyễn Trọng Tạo, tiêu biểu có:

+Đồng dao cho người lớn ( X bản 1994) +Thơ với tuổi thơ ( X bản2003)

+Thơ trữ tình ( X bản2002)

- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số tác phẩm của Nguyễn Trọng Tạo

đăng rải rác trên các báo, tạp chí TW và địa phương như: “Chùm thơ đi Tây” (2004-2005) cùng một số tác phẩm thuộc thể loại khác như văn, trường ca, hay một số sáng tác âm nhạc

- Phương pháp nghiên cứu đề tài này áp dụng cơ bản ở các phương phápnhư phưong pháp hệ thống, phương pháp phân tích - tổng hợp và phương pháp

so sánh - đối chiếu

IV- Bố cục khóa luận

A-Phần mở đầu

I-Lý do chọn đề tàiII-Lịch sử đề tàiIII-Phạm vi và phương pháp nghiên cứu đề tàiIV-Bố cục khóa luận

B-Phần nội dung

Chương I- Hình tượng thơ và quan niệm nghệ thuật về con người

trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

I-Hình tượng thơ

1-Khái niệm hình tượng thơ2-Một số hình tượng thơ biểu trưng trong thơ Nguyễn Trọng TạoII-Quan niệm nghệ thuật về con người

Trang 5

1-Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con ngươi

2-Quan niệm nghệ thuật về con người trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

Chương II- Không gian và thời gian nghệ thật trong thơ

Nguyễn Trọng Tạo

I-Không gian nghệ thuật

1-Khái niệm không gian nghệ thuật

2-Không gian nghệ thuật trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

II- Thời gian nghệ thuật

1-Khái niệm thời gian nghệ thuật

2- Thời gian nghệ thuật trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

Chương III-Ngôn ngữ và giọng điệu thơ Nguyễn Trọng Tạo

I-Ngôn ngữ

1-Khái niệm ngôn ngữ văn học

2- Ngôn ngữ thơ Nguyễn Trọng Tạo

II-Giọng điệu

1-Khái niệm giọng điệu tác phẩm văn học

2-Giọng điệu thơ Nguyễn Trọng Tạo

Trang 6

con người trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

I-Hình tượng thơ

1-Khái niệm hình tượng thơ

Chúng ta biết rằng hình tượng nghệ thuật là kết quả của quá trình tư duynghệ thuật "Hình tượng nghệ thuật chính là các khách thể đời sống được nghệ sĩtái hiện một cách sáng tạo trong những tác phẩm nghệ thuật".[7,122] Hay nóicách khác: "Hình tượng văn học nghệ thuật là một bức tranh sống động nhất củacuộc sống được xây dựng bằng ngôn ngữ nhờ trí tưởng tượng, óc sáng tạo vàcách đánh giá của người nghệ sĩ" [2,125]

Thơ cũng là một loại hình của văn học nghệ thuật Vậy hình tượng thơ làgì? Dựa trên những quy luật riêng của hoạt động ngôn ngữ, khác với quy luậthoạt động ngôn ngữ trên lĩnh vực văn xuôi ta nhận thấy: "Hình tượng thơ là mộtbức tranh sống động và tương đối hoàn chỉnh về cuộc sống được xây dựng bằngmột hệ thống các đơn vị ngôn ngữ có tính chất vần cộng với trí tưởng tượng,sáng tạo và cách đánh giá của người nghệ sĩ".[1,127] Hiểu một cách đơn giảnhình tượng thơ chính là mối quan hệ giữa các bộ phận của câu thơ để phản ánhđối tượng bằng những rung động tình cảm và cách đánh giá riêng của từng nhàthơ Chính vì thế khi phân tích hình tượng thơ ta có thể đứng ở nhiều góc độkhác nhau Điều quan trọng khi cảm nhận là phải chú ý ở khả năng tiềm tàng và

ở khả năng hiện thực của ngôn ngữ để làm sáng tỏ nội dung và quan niệm củangười sáng tác

2-Một số hình tượng biểu trưng trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

Nếu như Hoàng Phủ Ngọc Tường là một người "trằm mình trong khuônmặt cuộc đời cùng với sông nước Huế" thì Nguyễn Trọng Tạo lại là một tâmhồn lang thang, lưu lạc, phiêu du, tự do trước ngã ba cuộc đời Gôgôn đã từngnói một cấu rất hay: "Hãy mang theo tất cả những cảm xúc của tâm hồn nhânloại Đừng bỏ nó ở dọc đường rồi sau đó nhặt lên" Tôi không biết với NguyễnTrọng Tạo, hành trình thơ có phải là hành trình lượm nhặt cảm xúc hay khôngnhưng chắc chắn rằng những gì mà anh đã đưa đến là những điều sâu lắng và

Trang 7

cảm động nhất trong tâm hồn đa đoan của mình Thế giới hình tượng trong thơNguyễn Trọng Tạo là một thế giới đa dạng và nó chính là một trong những biểutrưng cho mục đích nghệ thuật của tác giả Tôi cho rằng khi xâm nhập vào thếgiới đa hình, đa sắc này chúng ta sẽ có cảm giác về một bản lĩnh nghệ thuật mới,một hồn thơ đang tự tìm một điệu hoà vang từ trái tim mình tới trái tim bạn đọc

Thế giới hình tượng thơ Nguyễn Trọng Tạo khá phong phú, có thể là mộtcái thực, một cái ảo, một bóng hay một hình, có thể cả đời hay cả mộng nhưngtựu chung và nổi bật nhất qua sáng tác của anh tập trung ở hai hình tượng:

Nguyễn Trọng Tạo đã phơi bày lòng mình bằng việc ký hoạ nên hình ảnhbản thân ở nhiều góc độ khác nhau Có thể đó là những vần thơ được hoài thaibằng những cảm xúc bề bộn giữa ý thức và vô thức, ảo và thực, yên lắng vàquẫy động…Có thể đó là "tôi", là "anh", là "gã", hay là "em", thậm chí là mộttiếng "ới ơi" nào đấy, đồng vọng không rõ Thế giới nhân vật này không đi ratrực tiếp từ sân khấu rạng rỡ ánh đèn mà từ đời thực, mạnh bạo và tự tin hơnnhững gì chúng ta nghĩ

2.1.1- Nổi bật và tiêu biểu cho hình ảnh nhân vật trữ tình trong thơ

Nguyễn Trọng Tạo chính là hình tượng tác giả dưới các cách xưng hô khác nhau

như "tôi", "ta", "anh"…Có khi là sự hoá thân, có khi là sự vay mượn một câu

chuyện nhưng phần lớn "cái tôi" trữ tình này tự bộc bạch những cảm xúc, suy tư

về tình yêu, cuộc đời, về con người, xã hội, về quá khứ, tương lai "Cái tôi" là

Trang 8

một hình tượng điển hình của thơ mà chúng ta đã gặp nhiều trong văn học Đó là

"cái tôi" trong Thơ mới:

Tôi muốn tắt nắng đi

Cho màu đừng nhạt mất

( Vội vàng – Xuân Diệu )

Hay là "cái tôi" trong thơ Cách Mạng:

Tôi là con người của vạn nhà

Là em của vạn kiếp phôi pha

( Từ ấy - Tố Hữu )

Hôm nay, chúng ta gặp ở đây một "cái tôi " không quá cũ mà cũng khôngquá mới nhưng mang cái táo bạo, ngông cuồng cùng trữ tình, sâu lắng khácngười:

tôi trở lại cơ quan gặp nụ cười ẩm mốc

chuột quá nhiều chuột chẳng chịu giảm biên

(Tái diễn)

"Cái tôi" trong thơ Nguyễn Trọng Tạo có cái khó hiểu, có cái ngấtngưỡng, có cái lưng chừng, khó tìm lối diễn đạt:

còn Rock Rap hay còn đêm cổ điển

điên cuồng ơi mơ mộng bỏ tôi đi

(Đêm cổ điển)

Nhiều lúc anh lặng lẽ đem bản thân mình ra làm đối tượng cho mìnhchiêm cảm, thổn thức cùng nổi đau của bản thân, nhặt nhạnh từng mảnh mìnhrơi vải Anh không né tránh "cái tôi" thực của mình, tự tâm để nó bơi giữa dòngnước ngược, thoải mái thốt lên những điều đang dày vò, cắn xé nó với nhữngcảm xúc lạ hay là những cảm xúc dồn nén, kìm kẹp giữa hai bờ trái tim nónghổi:

tôi về khép lại căn phòng

Trang 9

thấy trong lồng ngực như không có gì

(Gửi)

Nói "không có gì" mà lại như vỡ vụn, nát tan, sau mỗi lần như vậy "cáitôi" dường như can đảm hơn:

trái tim đã bỏ tôi đi

ai mà nhặt được gửi về dùm tôi

(Gửi)

Trong những mối quan hệ, trong chiều sâu tâm tưởng, cách quan sát vànhìn nhận của "cái tôi" về cuộc sống ngày càng thấu đáo hơn."Cái tôi" ấy biếtnói tiếng nói tha thiết với bạn bè:

bạn bè ơi, nếu mà không các bạn

những lúc lang thang ta về đâu

(Cõi nhớ)

"Cái tôi" nhẹ nhàng và tinh tế trong thể hiện sự chiêm nghiệm bản thân:

dẫu nhỏ nhoi tôi có một cái tên

trong li ti lá thẩm khi ngập nước và khi ngập nắng

hoa li vàng mùa hạ chính là tôi

(Hoa li vàng )

"Cái tôi" ấy khi thì buồn thơ thẩn, "đi lang thang", khi thì muốn "lưu lạicúi nhặt giữa mênh mông " một chiếc bóng mình, lại có khi say đắm, mê mải vớicuộc đời, khi thu mình "tạ từ da trắng áo hồng" để "về tháp cổ rêu phong mộtđời" Một "cái tôi" tự cảm thấy "chẳng hiện đại bao nhiêu so với sự bảo thủ củamình" nên bâng khuâng, mơ màng:

tôi thoát khỏi có vần không có

vần à ơi không à ơi hủ nút

Trang 10

không hủ nút

tôi tự do lơ lửng trời cao

(Bài thơ bị lỗi )

Hay là "cái tôi" tự lục vấn, tự phán xét mình:

Tôi đi qua đêm dài đèn mờ vẫn đỏ

những tòa thiên nhiên vẫn còn bày đó chợt nhớ lơ mơ hình bóng Thuý Kiều

(Phố đỏ )

Một "cái tôi" ngại ngần trước thời gian, trước con người, và trước chínhmình, ngại cả những điều bình thường nhất:

tôi giờ ngại cả bóng tôi

ý thơ chưa cạn, ngó lời đã khô

(Ngại xuân)

"Cái tôi" tự soi mình, tự soi vào chiếc bóng:

thế mà hắn suốt đời kề sát tôi không xoá được tôi đành chào thua hắn

tôi đã chào thua khối người như chiếc bóng

(Bóng)

Dù ở góc độ, bình diện nào đi nữa, dù là niềm vui hay nỗi buồn, dù yêuđời hay yêu người thì "cái tôi" trong thơ Nguyễn Trọng Tạo chính là sự phảnchiếu rõ nhất hình tượng tác giả, là cái tôi thiết tha chia sẻ và đồng cảm với con

Trang 11

người, cuộc đời Anh tâm đắc xây dựng hình tượng nhân vật "tôi" một cách tựnhiên, thoải mái mà không sáo rỗng và đồng bóng

2.1.2- Một hình tượng nhân vật khác mà chúng ta gặp trên suốt chặng

đường thơ Trọng Tạo là cặp đôi nhân vật "anh và em" Anh đã thành công

trong thi pháp xây dựng nhân vật cặp đôi "anh và em" với tình yêu, và thông quatình yêu để thực hiện sự đồng điệu với cuộc sống, thể hiện quan niệm về thật -giả, về tan - hợp, ra đi - trở về trong cuộc đời mỗi con người:

anh trót để ngôi sao bay khỏi cát

biếc xanh em, mãi chớp sáng vòm trời

điều Có thể đã hóa thành Không thể biển bạc đầu nông nổi tuổi hai mươi

(Không đề )

"Anh" và "em" trong thơ Trọng Tạo là hai con người, hai thế giới, haihình tượng song song có sức hút mãnh liệt dành cho nhau "Em" là miền yêu,miền nhớ và cũng là miền đau, miền khắc khoải trong "anh" Dù là hai hìnhtượng vốn dĩ rất cân bằng về tâm hồn và thể xác song dường như do thiên chức

và tâm lý của phái nam nên thơ anh thường là những dòng cảm xúc đơn phương,chủ động bày tỏ với em, với kỷ niệm tình yêu:

thì ra tháng giêng nhớ em quá thể

anh thấy em về giữa miền mộng mị

và cái khung tranh chính là khung cửa

(Bức tranh giêng )

Nhân vật "em" thường hiện lên qua trí tưởng tượng, niềm mong nhớ hayhoài niệm của nhân vật "anh" Có lẽ vì thế chăng mà "em" ở đây kiêu sa, ẩn hiệnkhiến cho người đọc cũng như có cảm giác chới với, tiếc nuối tình yêu Nhân vật

"anh" gắn chặt với một cõi nhớ, một cõi nhớ huyễn hoặc, mông lung, chới với,cảm thấy nỗi nhớ mong cứ tích tắc gặm nhấm mình:

anh đứng anh ngồi anh thương anh nhớ

Trang 12

anh ra anh vào nao nao mắt mở

( Người đang yêu )

Hay là niềm hạnh phúc khi có "em" bên đời thì mùa đông bỗng có nắng

ấm, "lá chuối vườn thành bánh nếp thơm" và "anh" luôn tâm niệm một tình yêuchân thành, cao thượng:

ta cầu nguyện cho những gì còn mất

trên con đường vô định của tình yêu

(Tình yêu qua)

"Anh" cảm thấy tiếc nuối khi "em" ra đi, khi sự biệt ly đến, tràn ngậpkhông gian là sự xa cách:

tôi và em đứng trước biệt ly

con chim xám bay về miền núi lạlèn đá lung lay nổi buồn muôn thưởsau lưng ta hoang vắng nhón chân đi

(Chân trời)

Hình tượng nhân vật "anh và em" được tác giả đặc tả qua một phương tiện

chính: tình yêu và nổi nhớ với nhiều biện pháp đậm - nhạt, xa - gần khác nhau.

Nguyễn Trọng Tạo rất ít khi để nhân vật "em" lên tiếng dù em là nhân vật trungtâm gợi cảm hứng cho thơ "Em" trong thơ anh có khi là một "làn da", một "máitóc", hoặc là Người Tiên giáng trần hoặc là một "cô gái mười chín đôi mươi",thậm chí là một "bà quả phụ trẻ"… Trải theo chiều dài của tình yêu, ở đây chủyếu là những tâm tình của "anh" và "em", thổ lộ cùng em niềm yêu, niềm thathiết, hay nỗi cô đơn, đau đớn… Hình như tâm hồn Nguyễn Trọng Tạo rất nhạycảm trong câu chuyện giữa "anh" và "em", dù là ở truyện, ở thơ hay ở

nhạc: "Lặng nghe người lính hát về loài hoa - mang tên người con gái rất dịu

hiền - anh đã yêu, anh đã hẹn, anh đã chờ - anh hẹn anh chờ anh thương màu

hoa ấy" (Bài hát 'Hoa cúc biển" - Sáng tác: Nguyễn Trọng Tạo )

Trang 13

Nhân vật "anh và em" hiện hữu trong thơ Trọng Tạo gắn với cảm xúc và

mạch thơ anh, đồng thời gắn chặt với một cõi tâm linh đó là "Cõi nhớ" Cõi

nhớ chính là sự hòa quyện đậm đặc giữa hoài niệm và cô đơn Có thể thấy dù ởbình diện nào, trong thực hay trong mộng thơ anh đều bị chi phối bởi "Cõi nhớ"-một cõi tâm u hoài, mê mải và sóng sánh, bởi nếu:

không nơi để Nhớ - nghèo biết mấy

ta như sao lạc giữa ban ngày

(Cõi nhớ)

Hình tượng cặp đôi "anh và em" là một hình tượng kép rất quen mà chúng

ta đã gặp nhiều trong thơ ca, đặc biệt là Thơ mới Nhưng theo tôi khi đánh giábình diện này ở Nguyễn Trọng Tạo thì không nên xếp hình thức đó vào một bậcthềm nào nhất định Bởi tất cả đều rất lung linh, sóng sánh vẻ hoang dại, có khi

mơ hồ:

cái đêm trăng ấy bỏ buồn

bỏ men thương nhớ bỏ hương ái tình

bỏ ta tỉnh dậy một mình

bỏ em lạc chốn bùng binh sương mờ

(Tặng mối tình cuối của Goethe)

Với thế giới hình tượng nhân vật trên đây, Nguyễn Trọng Tạo đã dànhphần lớn trữ lượng tâm hồn để xây dựng nên Bởi thế nên mang cái tâm linhthăm thẳm của hồn người, hình tượng nhân vật trữ tình trong thơ anh đã đemtheo tiếng lòng về một trời thế sự Chúng ta đã bắt gặp qua đây những tâm sự vềtình yêu, tình quê, tình người và một cuộc sống hiện thực đạt đến mức sinhđộng, cô đúc Đồng thời chúng ta cũng ghi nhận sự quả cảm, chân thành củangười có "cái chớp mắt ngàn năm trôi" ấy

2-2 Hình tượng thiên nhiên

Đối với con người thi sĩ phương Đông, thiên nhiên là "không gian sống

-không gian tư tưởng - -không gian văn hoá", bởi thế nên nó có một vị trí đặc

Trang 14

biệt trong thơ ca Với Nguyễn Trọng Tạo, thiên nhiên đã là một người bạn tâmgiao gắn bó nên anh luôn cố gắng xây đắp nên những hình tượng thiên nhiênvừa hoang dại, vừa gần gũi, thân yêu Thiên nhiên trong thơ anh tràn đầy màusắc và rộn ràng âm thanh - một hình tượng huyền ảo, dịu dàng và đầy tâm trạngnhư một phần tác giả đã hoá thân vào đó

Thông qua mối quan hệ biện chứng giữa cái đẹp của khách thể và tínhthẩm mỹ cảm xúc, thiên nhiên được tái tạo không chỉ mang tính nghệ thuật đơnthuần mà còn thể hiện được thế giới quan của nhà thơ Xét một cách tổng quan,hình tượng thiên nhiên mà Nguyễn Trọng Tạo cảm nhận tập trung ở một số môtíp hình ảnh tiêu biểu, trong đó nổi bật nhất là môtíp cây cỏ hoa lá, môtíp gió vàmôtíp trăng Thiên nhiên đã xuất hiện như một bến đỗ để tác giả tìm cho mìnhchút bình an trong tâm tưởng:

trong giấc ngủ ta thấy ta lang thang xa vờinhững xanh hồng xanh tím

ôi thiên nhiên

(Mộng du) 2.2.1- Lướt một vòng qua các trang thơ Nguyễn Trọng Tạo, chúng ta có

thể dễ dàng bắt gặp ở bất cứ đâu một nhành cây, một ngọn cỏ hay một bông hoa

Ba đối tượng đồng dạng này dường như là một biểu thức quen dùng khi anh diễnđạt một cái gì rất xanh non, tươi thắm mà cũng dễ tàn úa, héo khô:

anh nhận cảm bầu trời qua sáu ngón

rùng mình mùa xuân tua tủa cỏ non

(Cái đẹp sáu ngón)

Nhà thơ cảm cái xanh, hồng, tím, đỏ của cây cỏ hoa lá bằng trái tim khácngười, cũng giống như "bàn tay sáu ngón" được xem là đẹp vậy Nhưng trongcách cảm đó, chúng ta lại luôn bắt gặp được cái xanh rung rinh, cái đỏ quyến rủ,cái mơn mởn, mong manh:

Trang 15

cây bưởi đơm hoa cây cà kết quả

nụ tầm xuân gió đùa xanh nghiêng ngả

(Cổ tích thơ tình )

Xuân Diệu - người đặc biệt thành công trong việc nhân hoá thiên nhiên đãviết những câu thơ đạt đến độ điêu luyện trong miêu tả:

Hơn một loài hoa đã rụng cành

Trong vườn sắc đỏ rủa màu xanhNhững luồng run rẩy rung rinh láĐôi nhánh khô gầy xương mong manh

(Đây mùa thu tới - Xuân Diệu)

Cái thời rực rỡ và huy hoàng ấy của Thơ mới vẫn còn lại trong chúng tabây giờ và mãi sau này Vừa mới đây thôi, Nguyễn Trọng Tạo đã xuất hiện vớiniềm cảm riêng mà vương vấn chút hương của thi nhân xưa:

thông xanh thông xanh thông xanh lưng cỏ mọc xuyên trái tim sỏi đá

(Thiên An )

Thụy Khê đã từng nhận xét về Nguyễn Trọng Tạo rằng: "Thơ anh thảnnhiên nhẹ nhàng và dễ dàng như những hình tượng đã có sẵn trên cây, anh chỉviệc rung cây là chúng rơi xuống thơ anh" Theo quan điểm đó chúng ta có thểđiềm nhiên mà nắm bắt cái hồn của cỏ cây hoa lá trong thơ anh:

chỉ còn cỏ mọc bên trời một bông hoa nhỏ lặng rơi mưa dầm

(Chia )

Nguyễn Trọng Tạo có thể với tay ngắt một bông hoa, hái một chiếc lá haybứt một ngọn cỏ rồi tự nhiên đặt vào đó một chữ "tình" Giản đơn chúng trởthành một câu thơ, một bài thơ hay nguồn thơ:

Trang 16

hoa li vàng mùa hạ đã xa xôi

đường nở trắng một màu hoa trứng cá

(Quy Nhơn không đề )

Nhà thơ muốn giữ hương sắc cây cỏ hoa lá thế nên anh đã quan sát chúng

tỉ mỉ và khi hoa rụng, thơ cũng như người có cái đau đớn, xót xa:

hoa rụng xuống lành nguyên trong cát hoa rụng xuống vàng tươi trong biển nước

Lần theo dòng cảm xúc đó, chúng ta gặp một thế giới phong phú cây cỏ

hoa lá: hoa li vàng, hoa mai, hoa đào, hoa hồng; cây thông, cây bàng, cây

cam, cây khế; cỏ xanh, cỏ mượt, cỏ non…tràn ngập trong thơ Trọng Tạo

Hoa : - hoa li vàng cọ chân anh như nhắc

(Không đề)

- hoa Tết vườn chùa một cành mai

(Huế 2)

Cỏ : - cỏ biếc xanh như cỏ đêm nào

(Cỏ xanh đêm trước )

- đêm gửi nhoè sương đôi bờ cỏ mượt

(Hương Sơn)

Ngoài ra còn thấy trong thơ anh những hiện tượng, những loại cây rất lạ:

Trang 17

Thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng Tạo -cây - mười - hai - cành chết rồi sao bóng râm còn mãi trong Thơ ?

(Sonnê không định trước)

- anh bay theo nhặt lại những lời ca

kết thành cây ánh sáng

(Cây ánh sáng )

- cây khế nở hoa cam

cây bàng nở hoa bưởi

(Tự vấn )

Trong những hình tượng này, "cỏ - hoa" chính là hình tượng nhân hóa đặcbiệt mà tác giả gửi vào đó bao tâm sự tha thiết về tình yêu Cỏ mỏng manh, yếumềm; hoa kiêu sa, quyến rũ hơn trong thơ Nguyễn Trọng Tạo là có lý do riêngcủa nó "Hoa" chính là tình yêu, "cỏ" là nhân chứng của tình yêu:

thắm tươi và mê đắm

hoa ơi ta yêu nàng

(Hoa ơi ta yêu nàng )

"Cỏ - hoa" cũng như đau buồn, ngẩn ngơ khi tình yêu biệt ly:

- cỏ xanh niềm ngơ ngác

ta biệt em

lớ ngớ chẳng hẹn gì

(Cỏ và mưa)

- rồi chẳng biết kiếp này hay kiếp nữa

hồn hoa về trong mưa bão phù du

Trang 18

chợt nhớ một người không nhớ tuổi

(Không dưng)

Cây - cỏ - hoa - lá còn mang theo bao tâm sự về cuộc sống, về sự tan vỡhay chia lìa, về sự cô đơn hay buồn chán của tác giả:

cây ơi đi tìm lá non

đừng buồn tìm mãi lá non không về

Ở Nguyễn Trọng Tạo, là hoa, là cỏ, là cây thật nhưng có khi đó là tâm

tưởng, là ảo mộng như trong: " Biến khúc giao thừa" tác giả viết: "Bài thơ viết

về loài hoa nhưng chẳng phải Đào Mai Lan Hồng Cúc Chẳng phải Xuân hay

phải Thu Và ta gọi đấy là Biến khúc ta Những Biến Khúc Giao Thừa không lặplại"

Tôi cho rằng tất cả đều là những sáng tạo đáng trân trọng của NguyễnTrọng Tạo

2.2.2- Hoàng Ngọc Hiến trên trang bìa của tập: " Đồng dao cho người lớn"(Nguyễn Trọng Tạo) có viết: "Thơ Nguyễn Trọng Tạo là thơ của nhưng cáichớp mắt nghìn năm trôi" Giữa mênh mông của văn học Việt Nam đương đạithì "những cái chớp mắt" của Tạo tuy rất khiêm nhường nhưng cũng đem đếnnhững điều thú vị bất ngờ:

mà thuyền vẫn sông mà xanh vẫn cỏ

mà đời vẫn say mà hồn vẫn gió

(Đồng dao cho người lớn)

Trang 19

Cách diễn giải của nhà thơ mang tính lạ hoá, từ "vẫn" lặp lại gợi cái mênhmang, dàn trải đáng yêu Vì "hồn vẫn say" mà thơ nồng hơi tình, nồng hơi đời,

vì "hồn vẫn gió" nên thơ cứ bay mãi, bay mãi trong cõi nhân gian

"Gió" cũng là một hình tượng thiên nhiên được nhà thơ xây đắp bằng hồn,bằng tình Gió vô hình, vô thức, suốt đời bay không ai nắm bắt được mà TrọngTạo lại ôm được gió vào lòng rồi thầm thì những điều sâu kín Nếu như hoa lá

cỏ cây là một thiên nhiên có thực thể, có hình hài, màu sắc, sự sống và cái chếtthì gió là gì? Nguyễn Trọng Tạo không trả lời về gió theo cách diễn giải của vật

lý là hình vuông hay hình tròn? Nên gió vô hình mà trở nên hữu ý:

(Người đang yêu)

Gió vào thơ mang theo linh hồn, vào thơ với bao đồng cảm, chia sẻ conngười trong cuộc sống, trong tình yêu:

tôi còn mắc nợ áo dài

một làn gió trắng một bài thơ hay

(Tôi còn mắc nợ áo dài )

Có khi gió mang nổi nhớ tha thiết về một "mắt biếc", về một "mái tóc",đem theo hoài niệm về một tình yêu đã qua:

gió mở cửa những gì hoang vắng cũ

tóc em bay xõa bóng đêm về

(Chân trời )

Trang 20

Nhà thơ cho "gió" hình hài, giọng nói riêng mà anh rất tỏ tường, am hiểu:

thầm thì đêm nghe gió nói

nàng là con của Diễm xưa

(Diễm xưa )

Cũng có khi "gió" là một khách thể vô tình, một yếu tố khách quan chứngkiến cuộc sống của con người, không hề thay đổi bản chất của nó:

những ngọn gió chẳng hề mang tư tưởng

cũng dịu mùa hè thôi buốt mùa đông

(Cuộc sống )

Lại có khi chính nhà thơ hoá thân vào gió, tự cho mình là gió Gió vui.Gió buồn Gió hạnh phúc.Và gió cô đơn Đều có trong thơ Trọng Tạo:

ta là gió

thổi đến ngày kiệt sức

tự trời cao tan vào giọt mưa Rơi…

(Thiên An)

Gió trong tâm thức của Trọng Tạo cũng là một niềm vui bởi đơn giản nóvuốt ve cho thơ, cho thơ những cảm hứng mới Gió trong thơ Tạo rất lạ, rất mới,

khi lạnh lùng, khi dữ dội, khi dịu dàng Gió có khi ở dạng màu sắc: "gió khi

hồng - khi tím - khi xanh lơ" (Cây ánh sáng ) hay là:

vẫn dòng sông thuở xa xôi

vẫn bờ đê gió xanh ngời trăng khuya

(Thơ tình người đứng tuổi)

Gió có khi được đếm bằng số lượng và được miêu tả bằng hành động:

có năm ngọn gió vuốt ve má nàng

có năm cánh sóng phập phồng mơn man

(Ru hoa )

Trang 21

Trạng thái hoạt động này của gió suy cho cùng chính là tâm hồn củaNguyễn Trọng Tạo đang khát khao giao hòa với cảnh, với người Xây dựng hìnhtượng gió, anh đã thi vị hoá không gian vũ trụ, khiến cho nó trở nên gần gũi vàhòa nhập một cách lạ thường

2.2.3- Từ gió đến trời có bao xa, trời và mây thì ôm ấp hòa quyện, mà mây thì

lởn vởn quanh trăng, đùa nghịch, ú tìm Thiên nhiên trong thơ Nguyễn TrọngTạo là những hiện tượng tương quan nhau, bởi thế từ cách cảm gió đến trăng có

là bao Cũng như cỏ cây hoa lá, như gió, trăng là một môtíp thiên nhiên khá nổibật trong thơ Trọng Tạo Trăng thông qua lăng kính của anh có vẻ đẹp thẳm sâucủa hồn người cảm nhận nó và rợn ngợp một màu buồn giăng mắc không gian:

buồn như trăng đã lên rằm

thương người như đã trăm năm Tạ từ

(Tạ từ)

Nhưng trước hết với Nguyễn Trọng Tạo trăng là bạn, là anh em, là thihứng chan chứa:

bạn bè ở Huế đông vui lắm

túi đầy thơ đựng túi đầy trăng

(Bạn bè ở Huế )

Ta thấy phảng phất đâu đó trong câu thơ trên hình bóng Tản Đà - thi sĩgiao thời giữa thơ cũ và thơ mới Trước đây, Tản Đà đã từng nói một cách quảquyết rằng:

Còn non, còn nước, còn trăng gió

Còn có thơ ca bán phố phường

(Khối tình con I- Tản Đà )

Trăng là bạn, là tình yêu nên nhiều khi trăng hạnh phúc khiến "biển xanh

hiền trăng thi sĩ lên ngôi" mà cũng có khi như nát theo tình, khổ vì tình, cùng

yêu, cùng đau với con người:

Trang 22

em lộng lẫy mộng mơ giờ nhàu nát bên đường

anh là kẻ vớt trăng bao lần trăng vỡ nát

(Nghiền ngẫm )

Trăng cũng đưa lại những cảm giác khác như cảm giác khao khát, ước aomột điều gì đó mờ mờ ảo ảo:

sao anh bỗng thèm chết dưới trăng

đừng ai vớt đừng hoan hô đả đảo

- rừng trăng cây cỏ đứng ngơ

(Tặng mối tình cuối của Goethe)

Nhà thơ Trần Hoàng Phố từng mơ: "Trăng - tôi muốn bắt lấy trăng"

nhưng thực tế chúng ta hiểu điều đó là không tưởng Trăng vẫn là trăng, là mộtchủ thể của đêm Nhưng nếu Trần Hoàng Phố tìm thấy ở trăng sự bình lặng, anlành: "Nỗi bình an dâng lên từ trong đêm sâu thăm thẳm lấp loáng ánh sáng

dòng sông trăng"(Ánh trăng - Trần Hoàng Phố), thì với Nguyễn Trọng Tạo,

trăng không bình lặng mà chống chếnh và diệu vợi nỗi buồn, niềm cô độc và nỗitrống trải, lúc nào cũng mang đầy tâm trạng:

còn gì ngày trước cho anh

dáng cây bất khuất trăng cành bóng sương

(An ủi)

Trăng là một thực thể tự nhiên được nhiều người yêu mến, đặc biệt là giớinghệ sĩ, không loại trừ hội hoạ, âm nhạc, văn xuôi Vẻ đẹp bàng bạc của nó

Trang 23

thường gợi chút buồn trong lòng người, người ở nơi này mà nhớ trăng nơi kia.Thế nên ta mới hay gặp cái điệp khúc "cái đêm trăng ấy" trong thơ NguyễnTrọng Tạo Có khi anh còn tự ví những cô gái đẹp, ví người tình như là "mảnhtrăng non" với cách nói âu yếm, lãng mạn:

này Lan này Hạnh này Duyên

trăng non má lúm đồng tiền còn không

(Cuối năm ngẫu hứng chợ chiều )

Chúng ta còn bắt gặp một thế giới trăng đầy màu sắc như trăng màu

trắng, trăng xanh, trăng vàng…Tất cả đều là một ấn tượng bàng bạc khó

quên, gợi bao thứ tình trên đời Sông núi, mây nước là những tấm gương phảnchiếu ánh trăng để chúng ta ngắm nhìn và ngẫm ngợi Một mối riêng tư hay trămtình thiên hạ đều gửi vào trăng cái ảo ảnh, huyễn hoặc đó Trăng khi xưa là bạncủa bao thi sĩ thì hôm nay vẫn là bạn, thậm chí là bạn thân của Nguyễn TrọngTạo Với anh nếu thế giới không còn trăng nghĩa là:

chú cuội cây đa tan xác giữa thiên hàkhông còn Tết trung thu không còn đêm phá cỗ

không còn ánh trăng ngà cho thi sĩ làm thơ…

(Thế giới không còn trăng)

Những hình tượng trong thơ Nguyễn Trọng Tạo đều giăng mắc nổi buồnmênh mang, vô định, rất trần thế, đời thường nhưng cũng có khi diệu vời, vĩnhhằng Anh đã giao cảm, thấu hiểu được thiên nhiên, hiểu những rung động thầm

bí của thiên nhiên và đem chúng đến với bạn đọc Khả năng lựa chọn chính xácđối tượng tái hiện được sự giúp sức thành công của những mảng màu sắc đadạng khiến thơ anh vang động thêm âm hưởng Những nét chấm phá của nhà thơ

đã làm hiển hiện trước mắt người đọc những hình tượng thiên nhiên vừa dân dã

mà rất hiện đại

II-Quan niệm nghệ thuật về con người trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

1-Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người

Trang 24

Con người là cầu nối giữa văn học nghệ thuật và cuộc sống Vì thế nêncon người trở thành đối tượng miêu tả chủ yếu để văn học có một điểm tựa nhìn

ra thế giới bên ngoài Con người lịch sử, con người cá nhân, con người xã hội làtrọng tâm đánh giá các mối quan hệ Do đó người nghệ sĩ phải đi nhiều, hiểunhiều, phải chọn những phương tiện để bộc lộ mọi mặt trong đời sống của conngười

Tuy vậy vấn đề con người trong văn học rất khó có thể đưa ra một địnhnghĩa đầy đủ và chuẩn xác Con người là một khái niệm không đơn giản, chúng

ta chỉ biết rằng cuộc sống và nghệ thuật được tạo nên từ con người và con ngườitrở thành đối tượng quan trọng hàng đầu của người nghệ sĩ Tố Hữu từng nhậnxét: "Văn học không phải là chuyện văn chương mà là chuyện cuộc sống, trướchết là con người" Còn Giáo sư Trần Đình Sử thì cho rằng: "Quan niệm nghệthuật về con người thực chất là vấn đề tính năng động của chủ thể nghệ thuậttrong việc phản ánh hiện thực, lý giải con người bằng các phát hiện nghệ thuật,

về vấn đề và giới hạn, phạm vi chiếm lĩnh đời sống của một hệ thống nghệ thuật,

là khả năng thâm nhập của nó vào các miền khác nhau của đời sống" [8,117]

Như vậy một tác phẩm văn học muốn tồn tại và tự khẳng định đượcnhững nét riêng của mình bao giờ cũng phải lấy điều trên làm "tiêu chí" quyếtđịnh Có thể nói, văn học ra đời không phải góp phần giải thích thế giới mà thamgia cải tạo thế giới, không chỉ miêu tả con người đơn thuần mà thắp sáng lòngnhân ái, lối sống nhân văn trong bản thân một cá nhân

2- Quan niệm nghệ thuật về con người trong thơ Nguyễn Trọng Tạo.

Nguyễn Trọng Tạo, dù nhìn người hay nhìn cảnh thì nỗi buồn cũng là tâmđiểm quan trọng, là điểm tựa để các phán đoán trở nên sâu sắc hơn Trong bài

"

Ngôi sao buồn", anh viết:

niềm vui rồi dễ phai nhanhcuộc đời lắng lại long lanh nổi buồn Cái buồn "lắng lại" từ cuộc đời mà nhà thơ chắt lọc, nắm bắt được chiphối cái nhìn nghệ thuật và cả quan niệm về con người của anh Con người trong

Trang 25

thơ Trọng Tạo chịu ảnh hưởng rất nhiều về cách nhìn này, đó là con người côđơn và con người đồng hiện bởi quá khứ, hiện tại và tương lai

2.1- Con người cô đơn

Trên Việt Nam.net, mục " tin tức hàng ngày ", có viết: "cảm nhận về nỗi

ngang trái trong tình yêu, tiên đoán về tai họa ẩn giấu dưới mỗi bước chân buồn

bã của lữ khách cô đơn khiến anh viết nên những bài thơ như khóc…" Đây làmột nhận xét hay về Nguyễn Trọng Tạo, giúp người mới đọc thơ anh có thể cảmnhận thoáng qua hay dự cảm về hồn thơ này Và nó cũng giúp chúng tôi phầnnào trong việc trả lời câu hỏi: Nguyễn Trọng Tạo nghĩ gì về con người ?

So với dòng chảy vô thủy vô chung của thời gian thì con người là mộtkiếp sống mong manh, hữu hạn Nắm bắt rõ quy luật đó, đọc thơ Nguyễn TrọngTạo mới thấy anh luôn trân trọng và từ tốn với nỗi cô đơn của con người khônghiểu hết được thế nào là hạnh phúc và không biết mình cần cái gì trong cuộcsống này ?

ngơ ngác giọt nước mắt cuối năm không rõ buồn vui gì

xe bỗng chạy trên đường không rõ về chốn nào

(Sônnê không định trước)

Cái "không rõ" khiến con người ta ý thức được giọt nước mắt rơi vì nỗi

cô đơn, cô đơn không biết mình là ai ? mình về đâu ? Sự cân bằng trong câu thơcũng dường như mất đi, để lại nổi trống trải vô định trên tờ giấy Chính vì thế

mà hành trình thơ của Nguyễn Trọng Tạo qua bao nhiêu năm vẫn là tiếng thămthẳm của hồn người trong cõi mênh mông của cuộc đời:

` ngày vung vãi đức tin

đêm thấy mình cô độc

ranh khôn giữa muôn nghìntrở về thành thằng ngốc

(Tự vấn)

Nhiều khi anh thơ đùa trêu với chính nỗi cô đơn đó:

Trang 26

Thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng Tạo anh cô đơn như quan chẳng có dân

anh trống trải như ngai vàng vắng chủ

(Cổ tích thơ tình )

Con người cô đơn khi xa xứ, lưu lạc giữa dòng chảy của cuộc đời Chấtquê chảy trong kẻ lưu lạc đã dải phổ cảm xúc cho thơ Tạo, người thổn thức lắmvới ý thức vực dậy, khao khát tìm về nơi máu thịt của mình:

ngơ ngác giữa phố

một thằng nhà quê nhơ thương mộ tổ

biết bao giờ về ?

(Lưu lạc)

Cô đơn là phần sâu nhất trong bản ngã của Nguyễn Trọng Tạo Cái mầm

cô đơn ấy có đủ vị, có cả niềm cay đắng lẫn ngọt ngào Dưới con mắt của anh,dường như con người cô đơn lắm, cô đơn đến vô cùng, cô đơn trong chính giấcmơ:

trong giấc mơ ta thấy ta lang thang đường phố

cây thả xuống ta lá vàng

(Mộng du )

Nhưng con người cũng cảm thấy cô đơn trước thời đại mới - thời đại xô

bồ, đua tranh tiền tài, địa vị, danh vọng Người thì lạc vào kinh kệ, quyền chức,còn ta thì chới với:

ta lạc ngoài ta

đi hoài không đến

(Lưu lạc)

Trang 27

Con người thấm thía nổi bơ vơ khi không tìm thấy điểm tựa, chợt bậtkhóc "úp tiếng nấc - úp vào núi đồi sa mạc biển xanh" Cảm giác ấy chỉ đượcthiên nhiên thấu hiểu và an ủi:

có một đêm chợt lạnh vầng trăngbay vào khung tranh soi giấc anh nằm

lay anh tỉnh dậy ngậm ngùi xa xăm

(Bức trang giêng)

Tạo là một kẻ mang bản mệnh đa đoan Càng đa đoan Tạo càng thấy côđơn Càng cô đơn thì càng lắng động để trải nghiệm và khóc cười chuyện nhânthế:

biết tìm gõ cánh cửa nào

vô tình gió lạnh lách vào đáy tim

(Không đề cho Đỗ Toàn )

Nỗi cô đơn càng thấm đẫm trên trang thơ thì càng chứng tỏ rằng NguyễnTrọng Tạo đã biết lắng lại và tự giác ngộ mình trước cõi tham - sân - si trần tục

Đó là cách nhìn của con người đầy ý thức cụ thể và đầy chân thật Mối tươngquan giữa "cái chớp mắt" và "cái ngàn năm" đẩy cảm xúc thơ Trọng Tạo lên tầm

mỹ học về nhân sinh qua cái nhìn biết mình, biết đời Chính vì biết đời nên anhmới thấy cô đơn, khi cô đơn người ta mới hiểu đựơc đời Rồi một ngày trong cõivĩnh hằng, trên rêu phong, nhà thơ cúi nhặt một chiếc bóng mình giữa mênhmông:

ôi những chiếc lá kimrơi chi mãi nổi buồnheineken heineken

tiếng va chạm cô đơn

(Thiên An )

Trang 28

Chúng ta biết rằng trong cuộc sống đời tư, Nguyễn Trọng Tạo không mấythuận lợi vì ít nhất anh cũng đã một lần tan vỡ trong chuyện gia đình Có phảivậy chăng mà nỗi cô đơn trong thơ tình yêu của anh đã đạt đến độ khôn cùng:

chợt đi một đời chợt về cửa khépdưới chân vẫn dép trên đầu trời thanh

đời lên chót đỉnh chợt mình mong manh

(Chợt )

Cách nói "đời lên chót đỉnh chợt mình mong manh" là cách nói độc đáo

Sự đối xứng giữa hai vế mang nghĩa đối lập càng diễn tả sâu sắc hơn nổi cô đơntrong tâm hồn thi sĩ Anh còn dùng nhiều lối nói độc đáo khác nữa khi diễn tảnổi cô đơn trong tình yêu của con người trong như "con đường Không Tên" "sốnhà Lãng Quên":

có một chàng Đơn Độc bước trên đường Không Tên

có một nàng Hạnh Phúc

ở số nhà Lãng Quên

(Nỗi nhớ không tên )

Trong số những bài thơ mà Trọng Tạo viết về tình yêu, có thể nói bài

"

Chia" là bài hay nhất và thể hiện rõ nhất nổi cô đơn của con người Một câu, một

chữ của bài như từng ngấn lệ rơi xuống khiến người đọc cảm thấy hụt dần tronghơi thở của người đang yêu:

chia cho em một đời tôi

Trang 29

(Chia)

Con người sống vì tình yêu, "chia" cho tình yêu quá nhiều nên khi chỉ còn

"cái xác không hồn" mới thấy chếnh choáng, cô độc Nói như một nhà thơ nữrằng:

Áo cộc bay nô với heo mayĐông cập vồ vuốt gáyGiá lạnh yêu ta hơn những người tình mắt cháy

Nỗi cô đơn cười ngất giữa trời

(Giữa đông với cô đơn-Lợi Hồng Diệp)

Nguyễn Trọng Tạo đã từng tâm sự: "Bây giờ ít lĩnh vực húy kỵ hơn trướcnhà văn có thể múa bút vào nhiều đề tài, nhiều vấn đề Nhiều đề tài trước dấu đi

bây giờ văn chương có thể khai thác Như vấn đề cuộc sống cô đơn" (Trích Việt Nam.net) Phải chăng khi gửi đến bạn đọc một mẫu hình con người - mẫu

cô đơn, Nguyễn Trọng Tạo muốn gửi gắm nỗi nỗi cô đơn của chính mình vàphát huy bản chất và chức năng đặc thù của thơ, đặc biệt là luôn giữ được mốidây đồng cảm giữa người viết và người đọc, tạo mối quan hệ khăng khít vữngbền

2.2- Con người đồng hiện quá khứ - hiện tại - tương lai

Sở dĩ chúng tôi nói đến con người đồng hiện ở ba mảng thời gian có quan

hệ mật thiết này vì trong nhận thức của Nguyễn Trọng Tạo bao giờ cũng đứng ởđiểm nhìn hiện tại nhìn về quá khứ và đứng ở hiện tại để hướng đến tương lai.Đây là một cách cảm quan mới mà nhà thơ đã chọn để thể hiện cái nhìn sâu sắchơn về con người cuộc đời

Nhìn từ chiều lịch đại thì Trọng Tạo thuộc thế hệ các nhà thơ chống MỹTrong thơ anh cũng có ít nhiều trang mang hình ảnh người lính, đã có nhiềutrang viết về một thời phơi phới tin yêu, một thời thiết tha, tự nguyện Nhưngphần hay của thơ anh là phần sau - phần thơ thời hậu chiến, là những vấn đề đờithường Đây là một hình thức "vỡ giọng" - thay đổi tư duy nghệ thuật, quan

Trang 30

niệm sáng tác của Nguyễn Trọng Tạo Anh đã nhìn con người bằng cái nhìn mới

mẻ hơn, khám phá con người bằng không gian và thời gian đầy chiêm cảm Conngười không chỉ được khai thác ở trạng thái hiện tại mà xét trong mối tươngquan với cả quá khứ và sự liên hệ với tương lai Dường như với bất kỳ ai, bất cứđâu trong mỗi người là những mắtxít thời gian, là sự quẫy đạp trong không gian

và thời gian:

người ta nói : con số không đấy chính là sa mạc

người ta nói: quá khứ hiện tại tương lai đồng hiện trên cát mênh mông

(Nghiền ngẫm )

Bởi vì Nguyễn Trọng Tạo quan niệm: "gương mặt con người là mảnh đấtkhám phá không bao giờ biết chán" nên anh đã có cái nhìn toàn diện khi đi vàothế giới nội tâm của con người Trong thơ anh, con người luôn giằng xé với ký

ức, suy tư với hiện tại và trằn trọc với tương lai:

không hẹn hò anh trở lại công viênanh trở lại thảm cỏ xanh đêm trước

(Cỏ xanh đêm trước )

Hoạt động của con người thì ở hiện tại nhưng tâm tưởng của con người thì

ở quá khứ, con người luôn "chạm vào trí nhớ" của mình, không thể lướt qua ký

ức một cách thản nhiên Quá khứ và hiện tại cứ lồng ghép, đan xen, nhập nhằngvào nhau:

hoa bằng lăng rắc tím tận bây giờ trên cỏ biếc Tiếng hoa đài đâu đó mặt hồ sóng chạm vào trí nhớanh đứng nhìn từng đôi lứa đi qua

(Cỏ xanh đêm trước)

Con người sống với niềm "ngọt ngào cái thuở chín mười" rồi "tỉnh ra tóc

đã bạc phơ" Để thể hiện sự đồng hiện này, Nguyễn Trọng Tạo thường có cách

Trang 31

viết đảo ngược, hoặc nghịch lý nhằm diễn tả một ý tưởng, một tâm sự, mộtmong muốn nào đó về con người:

em mười chín tuổi nghìn năm trước sao đến bây giờ mới hai mươi

(…)

nghìn sau gặp lại …em hăm mốt

(Thiên thần )

Một cách viết nghịch lý rất gây ấn tượng, nhưng thông qua cái nghịch lý

đó, tác giả lại nhấn mạnh sự vượt lên của tuổi trẻ và tình yêu, để cuối cùng "môi

ngực vòng tay vẫn thiên thần" Tâm sự về bài thơ " Tản mạn thời tôi sống"

Nguyễn Trọng Tạo nói: "Viết về những nghịch lý trong đời sống là cách tôimuốn làm cho người đọc dễ chấn động, dễ nhìn ra sự thật, phân biệt được nổi côđơn, nổi buồn của con người trong đời sống xã hội, dù đó là một xã hội có tính

cộng đồng cao " (trích Việt Nam.net) Bởi thế nên, khi đến với thơ anh, bạn đọc

dễ dàng nhìn thấy nổi lòng, tâm sự của con người dàn trải trong thời gian và tựbiện luận với chính mình Nguyễn Trọng Tạo cho rằng:

một ngày héo một ngày xanhmột đời nhớ một đời thành lãng quên

(Gửi H)

Với anh, điệp khúc "bây giờ ngày ấy mai sau" đều có thể xuất hiện bất

cứ lúc nào, tô vẽ nên hình ảnh con người gần gũi trong hiện tại, vẫn hiện rõtrong ký ức, và cũng chẳng mấy xa xôi ở tương lai Có thể bây giờ đang yêunhưng lại nhớ "nét cười duyên dáng sau quai nón vải dù" của ngày xưa và lạingờ "mai mốt hoá trò đùa" Thế mới thấy con người trong mối liên hệ đa chiềukhông đơn giản và dễ hiểu một chút nào Có thể hiện tại là:

bây giờ qua cuộc chiến tranh bây giờ qua tuổi thanh xuân tôi về

(Thơ tình người đứng tuổi )

Trang 32

Mà hồi tưởng về "cái đêm trăng ấy trăng non", lại thấy một trời yêuđương hiện ra trước mắt, rồi lại mơ màng nghĩ đến tương lai:

nếu ngày mai khi tiệc cưới của em

tôi sẽ biết lấy gì làm quà tặngngoài những bài thơ một thời tôi say đắm những buồn vui dai dẳng thuở gặp em

(Nếu ngày mai )

Con người ở đây luôn vận động trong chiều xoáy của thời gian Đó là một

sự vận động không ngừng và mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc bởi sự vận độngđem đến cho con người sự điều hoà và cân bằng cảm xúc Con người lúc nàocũng như có cảm giác "ngả nghiêng bao tháng ngày" nhưng sự thật là họ đang ởtrên hành trình đi tìm sự ổn định cho tâm lý Trong một ngày hiện tại, nhớ mộtchiều quá khứ:

lang thang đường phố Huế nhớ chiều nào xa Vinh

(Nỗi nhớ không tên )

Trong một tích tắc lại chạy đến tương lai:

xa nhà người đợi thăm nhà cơn say đợi tỉnh người xa đợi mình chiến tranh thì đợi hoà bình

trẻ con đợi lớn trái xanh đợi vàng

(Đợi )

Cái nhìn đa chiều của Nguyễn Trọng Tạo về con người đã được thể hiệnqua cách lồng ghép hiện tại - quá khứ - tương lai Rõ ràng, anh đã nắm bắt mộtcách thực tế rằng con người sống không thể không có những hồi ức về quá khứ

và không hoạch định hay giả sử cho tương lai Bởi như nhà thơ Trần Hoàng Phố

đã nói: "Con người là một sinh vật rất đổi lạ lùng, nó không chỉ biết sống mà

Trang 33

còn biết suy nghĩ, phản tĩnh trước cuộc sống" Nguyễn Trọng Tạo hiểu rất amtường về con người và đã rất tâm đắc khi xây đắp nên cho mình một quan niệmriêng về con người

Sự chi phối cuả con người bởi không gian và thời gian đã gợi mở ra nhiềuvấn đề khác trong cuộc sống Với con người, mọi thứ không chỉ thuộc trên conđường đang đi mà còn liên quan đến con đường đã đi và sẽ đi Triết lý củaNguyễn Trọng Tạo tồn tại và thể hiện trong quan điểm đó Anh cho rằng từ sựđồng hiện đó mà con người biết điều chỉnh hành động và suy nghĩ của mình.Trên con đường mà mỗi con người lựa chọn cho mình không thể thiếu hìnhbóng quá khứ và tương lai Bởi thế mà dù lưu lạc đến đâu, lưu lạc qua bao nhiêuthời gian, Trọng Tạo vẫn nhớ mình là người nhà quê, là người phương Đôngchính hiệu Chính vì vậy mà chất quê trong thơ anh vừa gắn với cổ điển, vừa gắnvới hiện đại Cách xây dựng con người và quan niệm về con người chính là cáinhìn nhân thế trong sự phức tạp và nhiêu khê qua lăng kính chủ quan của nhàthơ

Nhà thơ Xuân Diệu đã từng viết: "Có gì đẹp trên đời hơn thế - Người với

người sống để yêu nhau" hay nhân vật Jăng Văn Jăng trong "Những người khốn khổ" của V.Huygô đã phát biểu: "Trên đời có một điều duy nhất ấy thôi -

đó là: tình yêu" Với tình yêu con người, rõ ràng Nguyễn Trọng Tạo đã chochúng ta thấy qua thơ anh tính chỉnh thể và bề sâu của con người Nhìn nhận conngười, anh không nhìn nhận một cách bề ngoài trực quan mà hiểu từ bên trongtrái tim - tâm hồn của con người Trọng Tạo học cách đánh giá, nhìn nhận conngười và cuộc sống bằng sự nhìn nhận trực diện từ bản thân một cách không cheđậy mà rất có giá trị thẩm mỹ và nhân văn:

thời đã qua sẽ chẳng khỏi ngạc nhiên nếu trở lại bây giờ vẫn quần nâu dạo phố

thời tôi sống cả đến bầy em nhỏdiện quần bò nhảy theo điệu nhạc vuiđài thêm nhiều những bài hát yêu nhau

Trang 34

những điệu múa ba-lê hồng hào thêm sân khấu

cái MỚI đến

ngỡ ngàng

rồi nhập cuộcbáo bớt trang báo thêm chút thơ tình

(Tản mạn thời tôi sống)

Cái mới - cái cũ Hiện tại - tương lai - quá khứ là một "dây chuyền lấp lánh nhân văn" trong thơ Nguyễn Trọng Tạo !

Trang 35

Chương II

Không gian và thời gian nghệ thuật

trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

I-Không gian nghệ thuật trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

1-Khái niệm không gian nghệ thuật

Theo PGS-TS Nguyễn Thị Bích Hải quan niệm thì con người là một tổngthể của không gian và thời gian nghĩa là: "Nó như một tiểu vũ trụ trong đại vũtrụ, một thế giới trong đại thế giới".[3,25]

Đối với tác phẩm văn học con người xuất hiện với tư cách là trung tâmkiến giải của mọi vấn đề và không gian thời gian nói chung, cũng như khônggian nói riêng và yếu tố làm nền để những kiến giải đó được xây dựng và thểhiện một cách hợp lý Không gian nghệ thuật là mô hình nghệ thuật về cái thếgiới mà con người đang sống, đang cảm thấy vị trí, số phận của mình trong đó.Không gian nghệ thuật gắn liền với quan niệm về con người và góp phần biểu

hiện cho quan niệm ấy Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì không gian là "hình

thức bên trong của hình tượng nghệ thuật, thể hiện tính chỉnh thể của nó".[7,134] Người nghệ sĩ khi chiếm lĩnh hiện thực cuộc sống bao giờ cũng xuấtphát từ một điểm nhìn và một trường nhìn nhất định Chính yếu tố này sẽ chiphối đến việc cảm thụ không gian của tác giả Ngoài không gian vật thể, địa lý,còn xuất hiện không gian tâm lý trong văn hoc

Nhìn chung, không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có tác dụng

mô hình hóa các mối liên hệ của hiên thực cuộc sống như: thời gian, xã hội, đạođức hoặc mang tính địa điểm, tính phạm vi Không gian nghệ thuật còn gópphần trong việc thể hiện một cách tích cực hoặc hạn chế những nét tính cách củacon người Ví dụ như trong một không gian thoải mái, tự do con người đượcvùng vẫy với chính mình, ở đó họ cũng bộc lộ con người thật của mình, cũngnhư những suy nghĩ, ước mơ hay khát vọng của bản thân Ngược lại, nếu không

Trang 36

gian chi phối họ thì phần nào đó họ phải thay đổi cách sống cho phù hợp, phảiđiều chính những suy nghĩ cá nhân để thích nghi Ngôn ngữ không gian nghệthuật rất đa dạng và nhiều phạm trù: cao - thấp, xa - gần, trên - dưới tuỳ thuộcvào ý đồ của tác giả song mục đích chính là, sử dụng để biểu hiện các phạm vigiá trị phẩm chất của đời sống xã hội, trong đó con người là tâm điểm

Như vậy không thể tách hình tượng ra khỏi không gian mà nó tồn tại Mặtkhác đó là phương tiện để tác giả xây dựng thế giới nghệ thuật của mình Khámphá thế giới nghệ thuật thơ không thể không khai thác không gian nghệ thuật ởphương diện nội dung và hình thức nghệ thuật của nó Nó là mấu chốt quantrong giúp người đọc hình dung được người nghệ sĩ đang đứng điểm nhìn nào đểđánh giá sự việc Xét cho cùng nếu không có không gian nghệ thuật thì văn cũngnhư thơ mất đi một hình thức quan trọng khi xây dựng thế giới nghệ thuật

2-Không gian nghệ thuật trong thơ Nguyễn Trọng Tạo

Không gian nghệ thuật cũng như thời gian nghệ thuật là một trong nhữngyếu tố quan trọng của thế giới nghệ thuật Không gian trong thơ được cảm nhậnqua con mắt tinh tế và tâm hồn nhạy cảm, sâu sắc của người nghệ sĩ Nhữngkhông gian nghệ thuật tô điểm cho thơ vẻ đẹp từ điểm nhìn thẩm mỹ của thinhân Nhà thơ Sóng Hồng đã từng nhận xét: "Thơ có khả năng bao quát sâu rộngkhông gian và thời gian mà nhiều nghệ thuật khác không có Thơ là nghệ thuật

kỳ diệu của trí tưởng tượng" Không gian trong thơ Nguyễn Trọng Tạo có thể

thấy nổi bật là không gian trần thế và không gian vĩnh hằng - đây là sự kết

hợp kỳ diệu trong thơ anh

2.1-Không gian trần thế

2.1.2- Không gian trần thế trong thơ Nguyễn Trọng Tạo được xây dựng từnhiều bình diện, nhiều góc độ địa lý, xã hội tạo nên một bức tranh vô biên Đó

là "đường phố", là "rừng già", là "phố phường xộn xạo chợ lấn bờ" - một

không gian mà bạn có thể dễ dàng bắt gặp đâu đó, mà bạn cũng thấy chợt lạ,chợt xa trong tầm mắt bạn Nguyễn Trọng Tạo đi hoài rồi ung dung đưa cái trầnthế đa chiều ấy vào thơ Nó biểu hiện với những vẻ màu đậm nhạt khác nhau vàngười đọc có thể cảm nhận bằng tâm cảm cho thơ, cho đời

Trang 37

Trong thơ Nguyễn Trọng Tạo, nói đến không gian trần thế trước hết phảinói đến những không gian địa phương dưới cái nhìn thâm trầm, giàu xảm xúccủa một con người vốn đã lưu lạc nhiều nơi:

trong đó Đó là Đà Lạt mùa thu:

đồi núi Thông xanh Villa Biệt thự

áo ấm Dù hoa Má đỏ Tóc mềm

những con đường Những con đường Cao Thấp

ngày bốn mùa Đà Lạt Chập chùng Em

(Mùa thu áo ấm )

Mọi thứ: "đồi núi" - "thông xanh" - "villa" - "áo ấm" hay "má đỏ" và

"những con đường" đã đan dệt vào nhau, vẽ nên một bức tranh gợi mở bao cảm

giác quen mà lạ, xa mà thương với Đà Lạt Rồi đó còn là Quy Nhơn với không

gian biển trắng xóa bạc đầu những con sóng gợi lên bao nổi niềm khó tả:

hoa li vàng cọ chân anh như nhắc

một chiều buồn sóng trắng biển Quy Nhơn

(Không đề )

Trang 38

Thế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Trọng Tạo Không gian trần thế đó còn là một không gian Huế - một không gian

không còn vẻ hiền lành và đằm thắm mà trở nên ồn ào và xộn xạo NguyễnTrọng Tạo không nhìn Huế từ chiều sâu văn hoá Anh đã từng sống ở Huế chínnăm, và bây giờ dù đang ở Hà Nội nhưng hằng năm anh vẫn về thăm Huế.Trong cơn say tỉnh, Nguyễn Trọng Tạo đã viết nhiều thơ về Huế nhưng anh cảmthấy xót xa khi đối diện với một cõi trần thế xô bồ Ẩn đằng sau những câu thơ

ấy vẫn là một tấm lòng yêu Huế, nhớ Huế - rất lặng lẽ mà âm thầm:

sông Hương se lạnh chừng co lại

chính xác về con người, cảnh vật Không mấy khi ta gặp cảnh "lang thang chợ

vắng sân ga không tàu" hay "giông giữa ngày xuân bão giữa ngày hè - cao nguyên ngả nghiêng sụt lỡ" như trong thơ Nguyễn Trọng Tạo Với cách quan

sát và miêu tả tinh tế, anh đã tạo dựng nên những không gian trần thế mangnhiều vẻ trái ngược nhau: khi vui - khi buồn; khi ồn ào - khi lặng lẽ Ở trongthơ anh không chỉ có những khung cảnh, cảnh tượng gợi hình ngay trước mắt,

có khi đó còn là những không gian ảo, những không gian mà khi đối diện ta phảivận dụng và phát huy trí tưởng tượng cũng như niềm yêu nghệ thuật mới thấu rõđược:

không gian trắng tinh khôi lót tã

môi chúm chím đào son đầu xoè mũ ngai vàng

(Xứ đầu tiên )

Trang 39

hay có khi là một không gian tràn ngập tiếng cười, thấp thoáng hình ảnhcủa mỹ nhân:

giêng vừa động cửa cỏ mở chân trời

lay phay mưa bụi hiện nét em cười

anh đóng khung tranh mạ vàng treo chơi

(Bức tranh giêng )

Nguyễn Trọng Tạo coi cuộc đời là một cõi đi về - chấp nhận làm ngườilưu đày dài hạn nơi trần gian Song anh thường cố gắng để hiểu, để ngấm vàohồn cái trần thế đa chiều ấy, dù biết: "cõi thế gian tội lỗi ? Đắng cay lẫn nhọc

nhằn" (Trẩy hội ngày giáng sinh - Trần Hoàng Phố ) Chưa bao giờ, anh sợ

lấm bụi trần, rồi cứ đi, cứ ngao du mãi với con người và cuộc đời trong cõi trầnthế, ngay cả khi đang ngủ:

trong giấc ngủ ta thấy ta lang thang mây trời

Ngọc Hoàng ngủ gậtChúa một bên và Phật một bên những nhà thơ chìm đắm biển thơ tình những nhà báo xô vào ga đĩa bay

(Mộng du )

Đọc các tập thơ của Nguyễn Trọng Tạo, chắc chắn không khó để cảm

nhận một nổi buồn vời vợi trên "những con đường", "dòng sông","cánh

đồng" hay "khu nhà", "góc phố" Đó hoàn toàn là những cảm nhận thực tế

của nhà thơ trước cuộc đời, trước nhân thế Với tình yêu lớn Nguyễn Trọng Tạodành cuộc đời anh cũng dễ có những cảm giác chạnh lòng mất mát, những cảmxúc bất chợt Dường như anh muốn ôm cả nhân gian, muốn mình là kẻ đồnghành trung thành trên những nẻo đường nhân thế Tôi cho đó cũng là điều dễhiểu

2.1.2- Để xây dựng được một không gian trần thế với hình thức đa chiềunhư vậy, Nguyễn Trọng Tạo đã dùng "máy quay đa năng"- máy quay của tâm

Trang 40

hồn, vận dụng tất cả các giác quan để thu lại những hình ảnh của đời sống Anh

đã tiến từ xa đến gần để trông thấy "cõi nhân gian" đầy màu sắc, đường nét, âmthanh Chúng ta lắng lại để nghe anh chiêm nghiệm về cái thời đã qua, để xemkhông gian mà anh vẽ ra ở đây có phải là không gian của thời anh đã sống?một thời khó khăn, gian khổ:

xe đến công trường bay mù mịt cát

màu hoa thường lấm bụi suốt mùa khô

lúa ngậm đồng lụt bão đến xô bồ

nhà đang dựng thiếu xi măng thiếu gạch

bao đám cưới chưa có phòng hạnh phúc

mây ngổn ngang lam lũ những dáng người

(Tản mạn thời tôi sống )

Nhà thơ đã đứng từ xa rồi từ từ lại gần để miêu tả không gian trần thế rất

thực về một thời đã qua Từ "công trường" đến "cánh đồng", từ "mái nhà" đến "căn phòng"…tất cả có gì như tất bật, hối hả mà thiếu thốn, khó khăn vô

cùng Nhưng cũng có gì như tự hào, hạnh phúc vì cuộc sống có ý nghĩa, có niềmtin và khát vọng vươn lên phía trước

Có khi Nguyễn Trọng Tạo lại đứng từ trên cao nhìn xuống để quan sát cõitrần thế Và những lúc như vậy, tự anh không thể thoát ra khỏi những vướng bậnđời thường của mình:

Đời phiêu bạt mấy tầng mây

trèo lên chót đỉnh nhìn ngây phố nhà

nào ngờ cỏ đã đơm hoagăm vào ta vết xót xa tận lòng

(Cỏ may trên sân thượng )

Định dạng
Số trang	84
Dung lượng	361,5 KB