Một số thủ pháp nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển trung quốc (qua khảo sát hai bộ tiểu thuyết tiêu biểu tam quốc diễn nghĩa và hồng lâu mộng)

Một trong những nhân tố quan trọng đó chính là nghệ thuật xây dựng nhân vật - hạt nhân quyết định làm nên những hình t-ợng điển hình in đậm trong tâm trí ng-ời đọc nhiều thế hệ, làm nên

Bộ giáo dục và đào tạo

Tr-ờng Đại Học Vinh Khoa Ngữ Văn

Một số thủ pháp nghệ thuật xây

dựng hình t-ợng nhân vật trong tiểu

thuyết cổ điển trung quốc

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khóa luận này, ngoài sự cố gắng của bản thân, chúng tôi

còn đ-ợc sự h-ớng dẫn tận tình, chu đáo và có ph-ơng pháp của thầy giáo Lê

Thời Tân, sự góp ý chân tình của các thầy cô trong tổ văn học n-ớc ngoài, sự

động viên của gia đình và sự giúp đỡ của bạn bè

Với tình cảm chân thành nhất, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc

đến thầy giáo h-ớng dẫn, toàn thể các thầy cô trong tổ văn học n-ớc ngoài,

gia đình, bạn bè gần xa

Công trình nghiên cứu này mặc dù chúng tôi đã rất cố gắng nh-ng chắc

chắn không tránh khỏi những khiếm khuyết Vì vậy, chúng tôi rất mong sự

thông cảm và góp ý của các thầy cô và các bạn

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài:

1.1 B-ớc vào nền văn học thế giới, chúng ta ngây ngất mê say tr-ớc vẻ

đẹp đa dạng, phong phú của nền văn học các dân tộc đ-ợc kết tinh bởi những màu sắc, h-ơng vị khác nhau Đến với đất n-ớc Nga - xứ sở của thảo nguyên, tuyết trắng, ng-ời đọc bị cuốn hút bởi những câu chuyện dân gian mộc mạc, những trang văn xuôi nồng ấm tình ng-ời và giàu lòng nhân hậu Đến với Hy

Lạp ng-ời đọc phải kinh ngạc bởi "những thỏi vàng nguyên chất" (Bêlinxki):

Iliát, Ôđixê của Hômerơ Đến với n-ớc Anh, Pháp, Đức ng-ời đọc bị lôi cuốn bởi những làn sóng văn học Phục h-ng, văn học cổ điển, văn học ánh sáng với những tác phẩm vĩ đại của các tên tuổi lỗi lạc: Sêcxpia, Gơt, Lapôngten, Môlie, Xecvantéc Đến với Nhật Bản - đất n-ớc của hoa anh đào, ng-ời đọc

đ-ợc chiêm ng-ỡng những vần thơ Haiku độc đáo của Basho, những trang văn lãng mạn tài hoa của Kawoabata Và đặc biệt đến với Trung Quốc- đất n-ớc của văn xuôi, thơ ca, hội họa, ng-ời đọc đ-ợc th-ởng thức những thi phẩm tuyệt vời, những văn phẩm đặc sắc: Kinh Thi, Ly tao, Sử Kí, thơ Đ-ờng và cả

những bộ tiểu thuyết cổ điển Khi nói đến tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc,

giáo s- L-ơng Duy Thứ nhấn mạnh: "Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc là

những viên ngọc quý của kho tàng văn học Ph-ơng Đông, có một sức sống kỳ diệu, chấp nhận sự thử thách của thời gian và có khả năng v-ợt biên giới một n-ớc đi sâu vào đời sống tinh thần nhiều dân tộc" 28,10 

Những viên ngọc quý báu trong kho tàng tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

phải kể đến là: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) Tam quốc diễn nghĩa là bộ tiểu thuyết "giảng sử" th-ờng gọi là

Tam quốc, xuất hiện vào đầu Minh của nhà văn La Quán Trung (1300 -

1400) Tam quốc diễn nghĩa tái hiện lại một thế kỷ loạn lạc điên đảo do

tham vọng tranh giành quyền lực và tranh giành lãnh thổ của các đế v-ơng Trung

Hoa gây ra Tuy về chi tiết có chỗ tác giả sáng tạo lại, h- cấu thêm nh-ng khuynh h-ớng cơ bản là tôn trọng sự thực lịch sử Đó là bộ mặt thực thời Tam

quốc, cũng là bộ mặt quen thuộc thời phong kiến Trung Hoa Tam quốc là câu

chuyện 100 năm, có hàng nghìn sự việc và hàng trăm trận đánh, hơn 400 nhân vật Tài năng của tác giả không chỉ đ-ợc thể hiện ở nghệ thuật kết cấu mà còn

đ-ợc thể hiện ở nghệ thuật xây dựng nhân vật Nghệ thuật xây dựng nhân vật

ở Tam quốc có những đặc điểm riêng biệt ảnh h-ởng đến đời sau Bằng tất cả những đặc điểm riêng biệt, Tam quốc xây dựng đ-ợc hàng loạt nhân vật điển

hình chịu đ-ợc thử thách của thời gian, có thể b-ớc ra khỏi trang sách đi vào

cuộc đời Còn Hồng lâu mộng (Giấc mộng lầu son) hay Thạch đầu ký (Câu chuyện hòn đá), Kim lăng thập nhị kim thoa (M-ời hai chiếc trâm vàng đất

Kim Lăng), là bộ tiểu thuyết hiện thực vĩ đại xuất hiện vào thời Kiền Long (cuối thế kỷ18) Bộ tiểu thuyết 120 hồi này do hai tác giả sáng tác, Tào Tuyết Cần sáng tác 80 hồi đầu và dự thảo 40 hồi sau, Cao Ngạc viết 40 hồi sau theo

dự thảo và hoàn chỉnh bộ truyện Hồng lâu mộng là tác phẩm viết về tình yêu

trắc trở nh-ng ý nghĩa của tác phẩm lớn hơn nhiều, tác phẩm gợi cho ng-ời

đọc những vấn đề thời đại phản ánh xã hội Trung Quốc trên b-ớc đ-ờng suy tàn Đó là tác phẩm có ý nghĩa cắm mốc một giai đoạn văn học vì dung l-ợng

đồ sộ, vì sự thành thực trong ph-ơng pháp sáng tác "hoàn toàn không tô vẽ"

(Lỗ Tấn), xây dựng đ-ợc hàng chục nhân vật điển hình bằng ngòi bút cá thể

hóa nhân vật tài tình của nhà văn "Quả vậy có thể xem Hồng lâu mộng là tập

đại thành những tiến bộ nghệ thuật của tiểu thuyết hiện thực Trung Quốc, thế

kỷ 14 - 18 Mặc dù khuynh h-ớng t- t-ởng tiểu thuyết Minh và Thanh có khác nhau, tiểu thuyết Minh nặng về ca ngợi cái anh hùng, cái cao th-ợng, tiểu thuyết Thanh lại chủ yếu nói về cái th-ờng nhật trong cuộc sống con ng-ời, nh-ng xét về ph-ơng pháp sáng tác thì từ Tam quốc, Thủy hử, đến Chuyện làng nho, Hồng lâu mộng lại là quá trình phát triển thống nhất Đó là quá

và phát triển đến đỉnh cao những thành tựu nghệ thuật ấy của tiểu thuyết Minh - Thanh 21, 127 Chính vì vậy mà đ-ơng thời ng-ời ta có câu: "Khai

đàm bất thuyết Hồng lâu mộng, độc tận thi th- diệc uổng nhiên" (chuyện trò không nói Hồng lâu mộng, đọc lắm sách x-a cũng uổng công)

1.2 Các bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, tiêu biểu: Hồng lâu mộng và Tam quốc diễn nghĩa có đ-ợc sức sống kỳ diệu là do nhiều nhân tố

hợp thành Một trong những nhân tố quan trọng đó chính là nghệ thuật

xây dựng nhân vật - hạt nhân quyết định làm nên những hình t-ợng điển hình in đậm trong tâm trí ng-ời đọc nhiều thế hệ, làm nên sức hấp dẫn lâu dài của các bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói riêng và thể loại tiểu thuyết ch-ơng hồi Trung Quốc nói chung

1.3 Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc cũng đã đ-ợc giới thiệu trong ch-ơng

trình văn học ở tr-ờng phổ thông Tác phẩm đ-ợc chọn trích chính là bộ tiểu

thuyết ch-ơng hồi nổi tiếng Tam quốc diễn nghĩa ( cụ thể là đoạn trích "Hồi

trống cổ thành") Việc nghiên cứu đề tài này, vì vậy, còn mang ý nghĩa thực

tiễn, giúp cho việc giảng dạy tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tốt hơn, sâu sắc hơn, hấp dẫn hơn, đồng thời nó còn gợi sự hứng thú và định h-ớng cho những ng-ời thích tìm hiểu, nghiên cứu tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

2 Lịch sử vấn đề:

Không phải ngẫu nhiên mà ng-ời ta cho rằng: Trung Quốc không những là đất n-ớc của thơ ca (thi ca chi bang) mà còn là đất n-ớc của kinh truyện (kinh truyện chi bang) Nền văn học Trung Quốc có lịch sử phát triển hơn 3000 năm và đạt đ-ợc những thành tựu vô cùng rực rỡ Khi nói tới những thành tựu rực rỡ của văn học Trung Quốc, ng-ời ta không thể không nói đến: tiểu thuyết Minh Thanh Bởi vì tiểu thuyết Minh Thanh không những là thành tựu nổi bật của văn học cổ điển Trung Quốc nói riêng mà còn là mốc son chói lọi, đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển thể loại tiểu thuyết của nền văn học thế giới nói chung Từ tr-ớc đến nay, tiểu thuyết

Minh Thanh đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới trong đó có các nhà nghiên cứu Việt Nam Có thể kể đến các công trình nghiên cứu sau:

1 Nguyễn Khắc Phi, L-ơng Duy Thứ - Giáo trình Văn học Trung Quốc

5 Ch-ơng Bồi Hoàn - Lạc Ngọc Minh (chủ biên) - Phạm Công Đạt

(ng-ời dịch) - Văn học sử Trung Quốc - Tập 3, NXB Phụ nữ, 2000

6 L-ơng Duy Thứ - Để hiểu 8 bộ tiểu thuyết Trung Quốc, NXBĐHQG

Hà Nội, 2000

7 Trần Xuân Đề - Lịch sử văn học Trung Quốc, NXBGD, 2002

Khi đề cập đến vấn đề: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu

thuyết Minh Thanh (Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc) mỗi tác giả, mỗi công

trình nghiên cứu lại có những tìm tòi, những phát hiện khác nhau Cụ thể:

Trong giáo trình Văn học Trung Quốc, Nguyễn Khắc Phi, L-ơng Duy Thứ

không tìm hiểu, đúc rút những điểm chung trong việc xây dựng nhân vật mà đi vào từng tiểu thuyết cụ thể với những nhận xét sắc sảo, tinh tế Ví dụ nói về

mặt xây dựng nhân vật trong Tam quốc: "Nguyên tắc của La Quán Trung là

nắm chắc đặc tr-ng cơ bản của tính cách, dùng nhiều biện pháp để tô đậm

nó, gieo ấn t-ợng về nhân vật rồi qua so sánh đối chiếu giữa nhân vật này với nhân vật kia làm cho bộ mặt nhân vật dần dần hiện lên hoàn chỉnh"( ) Tác

giả khéo đặt nhân vật trong những tình huống khẩn tr-ơng để bộc lộ tính cách,

phẩm chất, khéo tạo không khí cho nhân vật xuất hiện Còn Thủy Hử: Đó là

khả năng miêu tả nhân vật trong sự xuất hiện một cách đột ngột vào sự việc của ng-ời khác, đặt nhân vật trong nhiều mối quan hệ với hoàn cảnh, môi tr-ờng họ sinh sống, xây dựng thành công những nhân vật tính cách Trong

Tây du ký: Thành công trong việc xây dựng những nhân vật đậm tính chất cá

thể hóa Nho lâm ngoại sử khắc họa đ-ợc nhiều loại hình t-ợng hấp dẫn với lời văn châm biếm "tế nhị kín đáo" Đặc biệt là trong Hồng lâu mộng: Tác giả

đã bám sát cuộc sống hàng ngày để miêu tả một cách chi tiết, cụ thể, không hề tô vẽ, c-ờng điệu; Các nhân vật đông đảo nh-ng mỗi ng-ời một vẻ không có

sự lặp lại về tính cách, hành động, ngôn ngữ: Các nhân vật trở thành hình t-ợng điển hình có khả năng b-ớc từ trong trang sách ra cuộc đời Ngòi bút của tác giả rất chú trọng miêu tả nhân vật có chiều sâu tâm lý đáng kể khác với các bộ tiểu thuyết tr-ớc đó chỉ phác qua một vài biểu hiện tâm lý cơ bản Việc miêu tả tâm lý này đ-ợc thể hiện bằng nhiều biện pháp, thủ pháp nghệ thuật khác nhau Ngôn ngữ ở đây có màu sắc cá tính hóa, làm cho các nhân vật khác nhau, mỗi ng-ời mang một vẻ riêng

Trong Văn học cổ Trung Hoa, mảnh đất quen mà lạ, Nguyễn Khắc Phi nhấn mạnh đến thủ pháp nghệ thuật "Song quản tề hạ", đặt các nhân vật gần

nhau để làm toát lên sự giống nhau và khác nhau của một số nhân vật

Trong Lịch sử văn hóa Trung Quốc, Trần Xuân Đề có đề cập đến những

thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật nh-: Xây dựng nhiều nhân vật cùng một lúc qua ngôn ngữ và hành động Từ đó làm nỗi bật tính cách nhân vật, các tác giả vận dụng mối quan hệ tình và cảnh để khắc họa tâm lý nhân vật; Ngôn ngữ thì có sự phù hợp với dáng dấp cử chỉ của nhân vật

Trong cuốn Lịch sử văn hóa Trung Quốc, tập 3 của Sở nghiên cứu văn

học thuộc viện khoa học xã hội Trung Quốc, tác giả đã nhấn mạnh rằng: Trong các tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, các tác giả th-ờng chú ý miêu tả

tính cách nhân vật Trong Hồng lâu mộng, Tào Tuyết Cần đã đặt nhân vật vào

chính cuộc sống hàng ngày nên tính cách nhân vật hiện lên rõ nét dần Các

tác giả tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã xây dựng thành công nhiều nhân vật cùng một lúc

Trong cuốn Những bộ tiểu thuyết cổ điển hay nhất Trung Quốc, Trần

Xuân Đề khái quát những đặc sắc nghệ thuật trong việc xây dựng nhân vật đó

là: "Từ hành động khắc họa tính cách nhân vật" Tác giả không đứng ở vị trí

ng-ời thứ ba để giới thiệu nhân vật mà thông qua hành động của nhân vật để khắc họa tính cách nhân vật; Th-ờng có sự xung đột giữa hai thế lực cũ và mới, tiến bộ và phản động, làm địa bàn cho nhân vật hoạt động; Khi sáng tạo hình t-ợng nhân vật tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tác giả không giành riêng một số ch-ơng hồi miêu tả hoàn cảnh chung quanh làm cơ sở cho việc khắc họa tính cách nhân vật; Vận dụng quan hệ hỗ trợ tình và cảnh khắc họa tính

cách nhân vật; "Việc miêu tả hoàn cảnh khách quan trong tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc, có tính khái quát, phù hợp với việc miêu tả tính cách nhân vật"

Tác giả Hồng lâu mộng chú ý vận dụng những đoạn miêu tả tâm lý ngắn gọn

để khai thác bộ mặt tinh thần và hoạt động nội tâm của nhân vật; Tiểu thuyết

cổ điển Trung Quốc sáng tạo hàng loạt hình t-ợng nhân vật sinh động phù hợp với thành phần xuất thân và địa vị xã hội; Khi xây dựng hình t-ợng nhân vật, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc rất chú ý hình thức t-ợng tr-ng

Trong Để hiểu 8 bộ tiểu thuyết Trung Quốc, L-ơng Duy Thứ cũng đã đi

vào những nét đặc sắc về nghệ thuật của từng bộ tiểu thuyết và cuối cùng khái

quát thành "Mấy vấn đề thi pháp tiểu thuyết ch-ơng hồi" ở phần khái quát,

nhà nghiên cứu đã nói đến việc xây dựng nhân vật theo quan điểm Nho gia, các nhân vật đ-ợc phân tuyến đã tốt thì tốt hẳn, đã xấu thì xấu hẳn; Các nhà tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc còn chú ý xây dựng cái thần đặc tr-ng cho tâm hồn của nhân vật

Bên cạnh những công trình nghiên cứu đã có còn có các luận án, luận văn nghiên cứu, tìm hiểu hoặc có đề cập đến vấn đề xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc ở tr-ờng Đại học Vinh có một số luận án,

1 Hình t-ợng nhân vật Tào Tháo trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quán Trung, Trần Văn Hùng, Đại học Vinh, 2001

2 Luận bàn nhân vật Quan Công trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quuán Trung, Thái Thị Thanh Hoa, Đại học Vinh, 2002

3 Hình t-ợng nhân vật Khổng Minh trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quán Trung, Nguyễn Thị Thanh Hà, Đại học Vinh, 2004

4 Hình t-ợng các nhân vật lý t-ởng trong Tam quốc diễn nghĩa của La

Quán Trung, Hoàng Thị Loan, Đại học Vinh, 2004

5 Đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong Chuyện làng Nho (Nho lâm

ngoại sử) của Ngô Kính Tử, Nguyễn Thị Thu Hiền, Đại học Vinh, 2004

6 Nghệ thuật miêu tả tâm lý Lâm Đại Ngọc trong tiểu thuyết Hồng lâu

mộng của Tào Tuyết Cần, Lê Thị Nhân, Đại học Vinh, 2004

7 Nghệ thuật thể hiện nhân vật Giả Bảo Ngọc trong Hồng lâu mộng,

Thái Thị Thùy Linh, Đại học Vinh, 2004

Nhìn lại quá trình tìm hiểu và nghiên cứu vấn đề về nhân vật, về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, chúng ta thấy: Các nhà nghiên cứu, tìm hiểu về tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã có những

đóng góp rất lớn trong việc tìm ra và phân tích những nét tiêu biểu, đặc sắc của tiểu thuyết ch-ơng hồi Trung Quốc đặc biệt là trong việc xây dựng nhân vật Chúng tôi trân trọng và ghi nhận những thành quả nghiên cứu đã hái gặt

đ-ợc Song chúng tôi cũng thấy rằng:

1 Phần đa chú trọng phân tích ph-ơng diện nội dung của nhân vật (vấn đề điển hình, cá tính, tính chất lý t-ởng chính diện hoặc tính chất phản diện đáng phê phán)

2 Có phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật, nh-ng th-ờng chỉ:

a Phân tích riêng lẻ từng nhân vật hoặc nhóm tuyến nhân vật trong từng tiểu thuyết cụ thể

b Sự phân tích nghệ thuật nhân vật th-ờng chỉ đi theo một dàn bài với hai mục d-ờng nh- đã trở thành công thức:

- Tìm hiểu nghệ thuật khắc họa tính cách thông qua trần thuật hành

vi, cử chỉ, ngôn từ

- Phân tích nghệ thuật miêu tả ngoại hình

3 Sự phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật nói chung chịu ảnh h-ởng của lý luận văn học hiện đại với một hệ thống thuật ngữ phê bình của văn học Ph-ơng Tây, thiếu đi một tinh thần thực sự quan tâm đến thực tiễn riêng của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc

3 Nhiệm vụ của luận văn:

3.1 Tự đặt cho mình nhiệm vụ phân tích một cách hệ thống một số thủ

pháp nghệ thuật xây dựng hình t-ợng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc qua khảo sát hai bộ tiểu thuyết tiêu biểu: "Tam quốc diễn

nghĩa "(La Quán Trung), "Hồng lâu mộng"(Tào Tuyết Cần) Luận văn này

cố gắng tránh những hạn chế trên

3.2 ở mức độ cụ thể, đề tài đòi hỏi phải chỉ ra đ-ợc và phân tích đ-ợc

những biểu hiện trong từng thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật ở hai bộ

tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần)

3.3 Từ sự phân tích đó, đề tài phải khái quát đ-ợc vai trò của nghệ thuật xây dựng nhân vật trong việc tạo nên giá trị của hai bộ tiểu thuyết nổi

tiếng - Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết

Cần) Trong chừng mực có thể, luận văn còn khái quát đôi điều về đặc sắc của thể loại tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói chung

4 Phạm vi và đối t-ợng nghiên cứu:

4.1 Nh- tên đề tài đã xác định, phạm vi mà đề tài h-ớng tới là tìm hiểu một cách hệ thống một số đặc điểm nghệ thuật xây dựng nhân vật tiêu biểu

trong Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết

Cần) Do còn nhiều hạn chế trong khả năng đặc biệt là khả năng tiếp xúc trên

nguyên tác và trong khuôn khổ một luận văn tốt nghiệp Đại học, nên chúng tôi giới hạn phạm vi vấn đề ở ba đặc điểm chính sau đây:

- Nghệ thuật giới thiệu nhân vật trong tác phẩm

- Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật đặc sắc

- Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật

4.2 Tiểu thuyết ch-ơng hồi Trung Quốc đ-ợc dịch và giới thiệu ở Việt

Nam t-ơng đối nhiều và trùng lặp Chính vì vậy có sự "khúc xạ" của văn bản

so với nguyên tác Trong số các bộ tiểu thuyết ch-ơng hồi đ-ợc dịch ở Việt Nam, những bộ tiểu thuyết của nhà xuất bản văn học, in ấn là những cơ sở ngữ liệu đáng tin cậy, đ-ợc dịch ra một cách đầy đủ Chính vì vậy, chúng tôi chọn các bản dịch của nhà xuất bản văn học làm văn bản khảo sát Tuy nhiên, khi nói đến tiểu thuyết ch-ơng hồi nói chung sẽ có rất nhiều bộ ở trong phạm vi

đề tài này, chúng tôi chỉ chọn hai bộ tiểu thuyết ch-ơng hồi tiêu biểu: Tam

quốc diễn nghĩa (La Quán Trung ), Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) để khảo

sát Sở dĩ chúng tôi chọn hai bộ tiểu thuyết này để khảo sát là do những lý do sau:

-Xét về thời gian sáng tác thì đây là hai bộ tiểu thuyết đ-ợc đánh giá

là hai sáng tác tiêu biểu cho hai thời đại khác nhau Cụ thể là: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) tiêu biểu cho những tác phẩm ra đời vào thời Minh (thế kỷ XIV-XVII) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) tiêu biểu cho những tác phẩm đ-ợc sáng tác vào thời Thanh ( thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XX) -Xét về mặt đề tài, Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) viết về đề tài chiến tranh còn Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) viết về đề tài tình yêu -Xét về nguồn gốc, Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) bắt nguồn từ giảng sử để sáng tạo thêm ("bảy thực ba h-") còn Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) bắt nguồn từ cuộc sống hiện thực để sáng tạo nên (chủ yếu bằng "h- cấu")

-Xét về mặt thi pháp thể loại, Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) thuộc tiểu thuyết anh hùng còn Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) thuộc tiểu thuyết đời th-ờng

-Xét về dung l-ợng tác phẩm và số l-ợng nhân vật thì cả hai tác phẩm đề gồm 120 hồi với số l-ợng nhân vật đông đảo (hơn 400 nhân vật) Tóm lại, có thể xem: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) là hai tập đại thành của tiểu thuyết ch-ơng hồi Minh - Thanh

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu:

Xuất phát từ mục đích, nhiệm vụ của đề tài, chúng tôi sử dụng ph-ơng

pháp khảo sát - phân tích theo thể loại, mà ở đây là tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc làm ph-ơng pháp nghiên cứu cơ bản

Bên cạnh đó, để khái quát đ-ợc những đặc điểm tiêu biểu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, chúng tôi còn kết hợp với các thao tác thống kê, so sánh, đối chiếu, tổng hợp Mục đích cuối cùng là làm nổi bật đ-ợc những nét đặc sắc trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc về nghệ thuật xây dựng nhân vật

6 Cấu trúc luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 4 ch-ơng:

Ch-ơng I: Một số vấn đề lý thuyết về nhân vật và tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc

Ch-ơng II: Nghệ thuật giới thiệu nhân vật trong Tam quốc diễn nghĩa

và Hồng lâu mộng

Ch-ơng III: Nghệ thuật miêu tả chân dung đặc sắc trong Tam quốc

diễn nghĩa và Hồng lâu mộng

Ch-ơng IV: Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật trong Tam quốc diễn

nghĩa và Hồng lâu mộng

Phần nội dung Ch-ơng I

một số vấn đề lý thuyết về nhân vật

và tiểu thuyết cổ điển trung quốc

1 Khái quát chung về tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

1.1 Khái niệm tiểu thuyết:

1.1.1.Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời

cận đại và hiện đại Do giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết

có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạo

đức xã hội, tập hợp trong đó nhiều cảnh sinh hoạt đời t- cũng nh- cả bức tranh xã hội rộng lớn Câu chuyện số phận của mỗi cá nhân có ý nghiã khái quát, ý nghĩa bản thể

1.1.2.Trong lịch sử văn học Trung Quốc có nhiều ý kiến khác nhau

về tiểu thuyết:

- Hán Th-: "Nguồn gốc của tiểu thuyết là các câu chuyện vụn vặt ở

phố ph-ờng thôn dã mà quan lại thu nhặt nhằm khảo sát tình hình t- t-ởng, thái độ chính trị, phong tục tập quán của nhân dân"

- Lỗ Tấn: "Tiểu thuyết cũng nh- thơ ca đều bắt nguồn từ thần thoại Thơ

ca có tr-ớc, tiểu thuyết có sau Thơ ca ra đời trong lúc lao động Tiểu thuyết

ra đời trong giờ nghỉ, trong lúc nghỉ"

Những ý kiến này đã chỉ ra một số đặc điểm chính của nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Đó là nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc th-ờng đ-ợc xây dựng hết sức công phu từ cách giới thiệu nhân vật, chân dung nhân vật đến đi sâu miêu tả một phần về tâm lý nhân vật

1.2 Khái niệm tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

1.2.1 Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc là một thể thuộc loại tác phẩm

tự sự dài hơi của Trung quốc, thịnh hành vào thời Minh - Thanh Minh Thanh

đ-ợc xem là thời đại hoàng kim của tiểu thuyết "Sự phồn vinh của tiểu thuyết

thời đại này bắt nguồn sâu xa từ quá trình phát triển có đến hàng chục thế kỷ của thể loại, nh-ng mảnh đất để nó đơm hoa kết trái là đời sống xã hội hai triều đại Minh Thanh" 26,6 Cho nên, những bộ tiểu thuyết ra đời trong thời

kỳ này có tên chung là tiểu thuyết Minh - Thanh Gọi tiểu thuyết Minh - Thanh là tiểu thuyết ch-ơng hồi vì loại tiểu thuyết này đ-ợc chia thành nhiều

hồi, nh-: Tam quốc diễn nghĩa gồm 120 hồi, Hồng lâu mộng gồm 120 hồi ; ngoài ra còn phải kể đến: Thủy hử truyện 120 hồi, Tây du ký 100 hồi Tiểu

thuyết ch-ơng hồi Trung Quốc đã đạt đến trình độ hoàn chỉnh, mẫu mực bởi

vậy nó còn đ-ợc gọi là tiểu thuyết cổ điển Cái gọi là "tiểu thuyết cổ điển"

khẳng định thắng lợi của xu h-ớng dân chủ hóa nền văn học, cũng khẳng định

sự trỗi dậy mạnh mẽ dòng văn học bình dân Tóm lại, ba tên gọi tiểu thuyết

ch-ơng hồi Trung Quốc, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc và tiểu thuyết Minh Thanh đều là một, không hề có sự khu biệt về bản chất

1.2.2 Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc có một dòng mạch phát triển

riêng, có cội nguồn hình thành và phát triển trong một thời gian khá dài

Thuật ngữ "tiểu thuyết" xuất hiện ở Trung Quốc, từ thế kỉ IV, III tr-ớc công

nguyên Nh-ng những tác phẩm văn xuôi của thời đó không phải là tiểu thuyết theo đúng nghĩa của nó Tuy nhiên nó cũng góp phần quan trọng cho sự phát triển của tiểu thuyết Trung Quốc về sau Qua nghiên cứu nếu tính từ Ngụy Tấn cho đến Minh Thanh thì tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã có bề dày khoảng 1.800 năm Tiểu thuyết Trung Quốc có thể chia làm ba thời kì:

Thời kì thứ nhất: Thời kì chuẩn bị cho sự ra đời của tiểu thuyết: Tính

từ Tiên Tần Lữ Hán trở về tr-ớc (thế kỉ XI tr-ớc công nguyên đến thế kỉ III sau công nguyên) Những hình thức văn học cơ bản: Thần thoại, Kinh thi, Sở

từ, Nhạc phủ, những tác phẩm văn xuôi, những bài luận văn, Sử kí đều có ảnh h-ởng đến tiểu thuyết Bởi vì trong các loại hình văn học đó có h- cấu và khoa tr-ơng Thần thoại cổ đại Trung Hoa tuy là hình thái xã hội và tự nhiên trải

t-ởng t-ợng của loài ng-ời, nh-ng nó là đề tài, là ph-ơng pháp sáng tác của không ít những bộ tiểu thuyết về sau Những câu chuyện thần thoại về chim Tinh Vệ, Hình Thiên, Về Nữ oa vá trời, vê chuyện Hậu nghệ bắn rơi mặt trời đều là những nhân vật nổi tiếng trong văn học Trung Quốc, trở thành điển

cố bất hủ Với sức t-ởng t-ợng phong phú là cơ sở, là mảnh đất gieo mầm cho

sự xuất hiện của các nhân vật làm những điều kinh thiên động địa trong Tây

du kí, Phong thần diễn nghĩa Tả truyện, Chiến quốc sách và những truyện

Ngụ ngôn đời Xuân Thu, Chiến Quốc với những thủ pháp khoa tr-ơng so sánh, giải quyết mâu thuẫn và việc xây dựng tình tiết cốt truyện trong những truyện ngụ ngôn, khả năng miêu tả chiến tranh, cách trình bày những sự kiện lịch sử phức tạp làm phong phú thêm kho tàng kinh nghiệm sáng tác của tiểu

thuyết cổ điển Trung Quốc, cụ thể trong Tam quốc diễn nghĩa Sử kí của T-

Mã Thiên là bộ sách sử ghi chép những sự kiện lịch sử Trung Quốc suốt ba

nghìn năm từ thời Hoàng Đế đến thời Hán Vũ Đế, nh-ng Sử kí lấy nhân vật

làm trung tâm, thông qua việc ghi chép cuộc đời họat động của nhân vật để phản ánh tình hình lịch sử Bút pháp nghệ thuật độc đáo đó đ-ợc các nhà viết tiểu thuyết đời sau tiếp thu Các tác giả tiểu thuyết ch-ơng hồi th-ờng thông

qua miêu tả hành động và ngôn ngữ của nhân vật để khắc họa bộ mặt tinh thần

và tính cách của nhân vật

Thời kỳ thứ hai: Thời kì tiểu thuyết ra đời và phát triển, (từ Ngụy Tấn -

Đ-ờng - Tống Nguyên) với các dạng tiểu thuyết khác nhau Vào buổi ban đầu

ở thời Ngụy Tấn, là dạng tiểu thuyết chí nhân, chí quái (thế kỉ III - thế kỉ V):

Đặt cơ sở ban đầu cho sự hình thành tiểu thuyết Minh - Thanh Chí quái là

tiểu thuyết ghi lại những câu chuyện thần linh, ma quỷ dựa trên cơ sở cuả

truyền thuyết, thần thoại Chẳng hạn nh-: S-u thần kí (tiêu biểu là chuyện vợ

chồng Hoa Bằng) Tiểu thuyết chí nhân là tiểu thuyết ghi lại cuộc đời của con

ng-ời: Chẳng hạn tác phẩm Thế thuyết tân ngữ của L-u Nghĩa Khánh (đặc sắc

là chuyện Thạch Sùng trảm mỹ nhân) Thời này thuyết luân hồi Nhân quả báo

ứng của Phật giáo trở thành niềm an ủi tinh thần của nhân dân Lòng khao

khát tự do cùng tiếng kêu phản kháng đ-ợc phản ánh vào trong những câu chuyện có tính chất yêu ma, quỷ quái này Đến đời Đ-ờng xuất hiện loại tiểu thuyết truyền kỳ Truyền kỳ là truyền lại đời sau những sự tích, những số phận

ly kỳ Truyền kỳ Đ-ờng v-ợt xa tiểu thuyết chí nhân, chí quái đời Tấn Nhân

vật trung tâm của truyền kỳ là những con ng-ời trong cuộc sống hiện thực,

truyền kỳ có cốt truyện hoàn chỉnh, nhân vật có cá tính rõ nét, chú trọng việc

đối thoại và sự diễn biến tâm lý của nhân vật, ngôn ngữ phong phú đa dạng hơn Có thể coi truyền kỳ Đ-ờng là những truyện ngắn hoàn chỉnh Một đặc

điểm nổi bật của truyền kỳ Đ-ờng là do cá nhân các nhà văn sáng tác hoặc gia

công chỉnh lý, không nh- chí nhân chí quái chỉ là tập hợp chuyện quái lạ đ-ợc l-u truyền trong dân gian Các truyền kỳ: Chẩm Trung Ký, Nam kha Thái Thú

truyện, Oanh Oanh truyện Là những truyện nổi tiếng làm mầm mống cho

tiểu thuyết sau này Sang Tống Nguyên (thế kỷ X - XIII, XIII - XIV) lại xuất hiện loại tiểu thuyết Thoại bản Thoại bản là chuyện kể Thoại bản ghi chép những câu chuyện do các thuyết thoại nhân kể Họ tập hợp trong các tổ chức

gọi là"Hội các nghệ nhân kể chuyện" Các nghệ nhân kể chuyện khai thác sử sách để xây dựng đề tài "giảng sử", khai thác dã sử và truyền thuyết để xây

dựng đề tài hảo hán anh hùng, khai thác các truyện kể Phật giáo, Đạo giáo

để xây dựng các đề tài về Tôn giáo, ngoài ra còn kể đến đề tài tình yêu Thoại bản Tống Nguyên là tiếng nói văn ch-ơng của lớp d-ới, chủ yếu là của thị

dân Tiêu biểu nh-: Niễn ngọc quan âm, Thác trảm Thôi Ninh, Thoại bản

chú trọng miêu tả tình tiết cốt truyện Tr-ớc khi bắt đầu câu chuyện th-ờng có

những câu thơ giới thiệu nội dung câu chuyện sắp kể, tiếp đó là hai chữ "thoại

thuyết" (chuyện rằng) Tr-ớc khi kết thúc, Thoại bản th-ờng dùng mấy câu

thơ khái quát nội dung, hàm nghĩa khuyên răn, giáo dục Chuyện kể sẽ dừng

lại ở những đoạn có tình tiết quan trọng, nhiều gay cấn và nói: Hạ hồi phân

đ-ợc miêu tả là ác bá, c-ờng hào, trộm c-ớp, quan lại và những ng-ời dân th-ờng chính trực, l-ơng thiện Hai tuyến nhân vật này hình thành hai lực

l-ợng đối lập nhau Thoại bản đ-ợc quần chúng nhân dân rất -a thích Sự phát triển mạnh mẽ của loại tác phẩm này không những đánh dấu một b-ớc tiến quan trọng của tiểu thuyết mà còn thể hiện khuynh h-ớng dân chủ hóa nền văn học Nó có ảnh h-ởng lớn, là b-ớc tạo đà cho sự hoàn thiện của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, đạt đến đỉnh cao của sự phát triển thể loại: Tiểu thuyết Minh Thanh Tiểu thuyết Minh Thanh đã kế thừa Thoại bản trên nhiều ph-ơng diện: Đề tài, nội dung, kết cấu, nghệ thuật Theo Lỗ Tấn chín phần m-ời tiểu thuyết đời sau đều lấy đề tài từ Thoại bản Tuy có kế thừa Thoại bản

về nội dung và hình thức nh-ng tiểu thuyết Minh Thanh đã v-ợt xa Thoại bản Tống Nguyên và đạt đ-ợc những thành tựu rực rỡ Đến Minh-Thanh, tiểu thuyết Trung Quốc đã phát triển đến trình độ thuần thục, nhuần nhuyễn

Thời kỳ thứ ba: Tiểu thuyết Minh Thanh (Minh: thế kỷ XIV- XVII,

Thanh: thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XX) là thời kỳ phát triển, hoàn thiện tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Đây là giai đoạn cuối cùng của quá trình phát triển văn học cổ điển, là giai đoạn mà vị trí chủ soái trên văn đàn chuyển từ tản văn và thơ ca sang tiểu thuyết và hí khúc, là giai đoạn đánh dấu sự chuyển mình của văn học sang khuynh h-ớng cận hiện đại Minh - Thanh là hai triều

đại phong kiến cuối cùng đều là những chế độ độc tài, và đang trên con đ-ờng suy vong, mâu thuẫn xã hội trở nên gay gắt Trong bối cảnh đó những nhà văn tiến bộ muốn nói lên sự phản kháng, tố cáo xã hội Hơn bất cứ một thể loại nào khác, tiểu thuyết có khả năng to lớn trong việc mổ xẻ, phân tích hiện thực một cách đầy đủ và toàn diện nhất Đời Minh có những bộ tiểu thuyết -u tú:

Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Tây du ký, Kim Bình Mai, Phong trần diễn nghĩa Đời Thanh có: Thủy hử hậu truyện, Nhạc phi truyện, Liêu trai chí dị, Nho lâm ngoại sử, Hồng lâu mộng Về loại hình, có nhiều cách phân loại khác

nhau Theo Lỗ Tấn (theo sách Trung Quốc tiểu thuyết sử l-ợc) chia tiểu thuyết

Minh làm bốn tiểu loại: Giảng sử, thần ma, nhân tình thế thái, thị dân, và tiểu thuyết Thanh gồm sáu loại: giảng sử, châm biếm, nhân tình, hiệp tà, hiệp sĩ, khiển trách Còn nhà Hán học Xô Viết V.I.Semanôp căn cứ vào đặc đặc điểm

thi pháp chia ra hai loại tiểu thuyết: "Tiểu thuyết anh hùng" và "tiểu thuyết đời

th-ờng" "Tiểu thuyết anh hùng"nghiêng về thể hiện những khát vọng anh

hùng, những nhân cách siêu phàm nh-: Thủy hử, Tây du ký, Tam quốc diễn

nghĩa Loại này chủ yếu ra đời từ thời nhà Minh."Tiểu thuyết đời th-ờng" ra

đời sau đó, chủ yếu vào thời nhà Thanh, nghiêng về thể hiện cuộc sống đời th-ờng những bi hoan ly hợp trong cuộc đời của những ng-ời bình th-ờng Thích hợp với việc thể hiện phẩm chất thẩm mỹ của mỗi thể loại, các ph-ơng thức và ph-ơng tiện nghệ thuật cũng có chỗ khác nhau Nhìn chung, để tiện theo dõi, căn cứ vào đề tài và t- t-ởng chủ đề, thông th-ờng ng-ời ta chia ra làm năm loại: Tiểu thuyết lịch sử (hay giảng sử) lấy đề tài trong sử sách rồi

"diễn nghĩa" ra, nhân vật th-ờng có gốc gác lịch sử, tình tiết th-ờng là"bảy thực ba h-", tiêu biểu nh-: Tam quốc diễn nghĩa; Tiểu thuyết nghĩa hiệp viết

về các anh hùng, các hảo hán xã thân vì nghĩa: Thủy hử, th-ờng là những con

ng-ời chống đối, phản nghịch, ít đ-ợc sử sách ghi chép nên thành phần h- cấu t-ởng t-ợng đậm nét hơn; Tiểu thuyết thần ma lấy đề tài trong thần thoại hoặc tôn giáo nhằm thể hiện những đòi hỏi trong cuộc sống hiện thực, viết về tôn giáo nh-ng lại xa lạ với mục đích tuyên truyền tôn giáo, loại truyện này nặng

về h- cấu, đậm màu sắc lãng mạn thần thoại nh- Tây du ký; Tiểu thuyết nhân

tình thế thái lấy đề tài trong cuộc sống đời th-ờng, gắn bó với cuộc sống hiện

thực tr-ớc mắt, nhiều tác phẩm đạt đến mức "hiện thực không tô vẽ" (Lỗ Tấn) nh-: Kim Bình Mai, Nho lâm ngoại sử và tác phẩm đạt đến đỉnh cao phải kể

đến là: Hồng lâu mộng; Cuối cùng là đoản thiên tiểu thuyết (truyện ngắn) có hàng vạn truyện, hàng trăm quyển nh-ng nổi tiếng hơn cả là "Liêu trai chí dị

Tóm lại, tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc có một đời sống lịch sử riêng của mình và đã kết tinh những thành tựu rực rỡ vào trong những bộ tiểu thuyết

ch-ơng hồi thời kỳ Minh - Thanh tiêu biểu là: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần) Và ngay từ đầu tiểu thuyết Trung

Quốc đã nhấn mạnh, chú trọng vấn đề xây dựng nhân vật Sự phát triển của tiểu thuyết Trung Quốc có thể nói cũng chính là lịch sử của nghệ thuật xây dựng nhân vật bằng ngôn từ tự sự

1.2.3 Đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết ch-ơng hồi Trung Quốc:

- Thời kỳ Minh - Thanh có khoảng hơn ba trăm bộ tiểu thuyết Nhìn một cách khái quát, tiểu thuyết Minh - Thanh là thành tựu nổi bật của văn học

cổ điển Trung Quốc Nó là sản phẩm của văn hóa Trung đại, nó là b-ớc phát triển trung gian giữa chuyện kể sử thi và tiểu thuyết hiện đại Kết cấu của tiểu thuyết cổ điển là kết cấu theo tình tự thời gian, việc tr-ớc nói tr-ớc, việc sau nói sau Tính cách của nhân vật cũng th-ờng đ-ợc hiện dần qua ngôn ngữ và hành động của chính nhân vật, tác giả ít xen vào những đoạn giới thiệu, ít chú trọng miêu tả tâm lý Nhân vật hoạt động trong một địa bàn rộng lớn, trong sự xung đột sâu sắc giữa các thế lực đối lập Trong cách mô tả, lí giải th-ờng sử dụng phổ biến các công thức và -ớc lệ th-ờng thấy trong các tác phẩm cổ

trung đại Cuối mỗi hồi có câu "hạ hồi phân giải", kết thúc vào những lúc mâu

thuẫn phát triển đến cao trào Mở đầu là kể khái quát từ những chuyện của thời xa xôi rồi mới đi vào triều đại liên quan đến cốt truyện Dẫn truyện bằng mấy câu thơ, kết thúc bằng một vài bài vịnh

Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc thuộc thể loại tự sự văn xuôi nói chung, có tác giả xác định (nghĩa là nó đ-ợc hình thành bởi một ngòi bút, một văn phong nhất quán, chịu sự chi phối của một thế giới quan, nhân sinh quan nhất định, đ-ợc thẩm thấu và gia công bởi trái tim, khối óc của một ng-ời nghệ sỹ), có cốt truyện hoàn chỉnh với năm thành phần tự sự th-ờng thấy,

đ-ợc thể hiện bằng một thứ ngôn ngữ trung gian và bác học

Khi xác định đặc điểm thể loại của tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc cũng cần phải phân biệt sự khác nhau giữa tiểu thuyết Minh và tiểu thuyết Thanh Tiểu thuyết Minh gần với lời kể trung cổ hơn, phần lớn là những sáng tác dân gian đ-ợc nhà văn bác học viết lại, có căn cứ sử sách và nhìn chung dấu ấn chuyện kể rất rõ Tiểu thuyết Thanh gần với tiểu thuyết hiện đại hơn, phần lớn là sáng tác cá nhân, ít bị sử sách ràng buộc Có thể thấy từ tiểu thuyết Minh sang tiểu thuyết Thanh đã có một b-ớc phát triển tiến bộ Vì vậy mà nhà Hán học Xô Viết V.I.Semanôp gọi tiểu thuyết Minh là "tiểu thuyết anh hùng", tiểu thuyết Thanh là "tiểu thuyết sinh hoạt"

Việc nắm vững, những đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết ch-ơng hồi

là cần thiết và hết sức quan trọng để chúng ta đi sâu, tìm hiểu vào phần nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc Tr-ớc

khi đi vào phân tích cụ thể một số đặc điểm về nghệ thuật xây dựng nhân vật ở

hai tác phẩm đặc sắc: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) và Hồng lâu

mộng (Tào Tuyết Cần) thì chúng ta phải nắm đ-ợc khái niệm nhân vật và đặc

điểm của nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói chung

2 Khái niệm nhân vật và đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

2.1 Khái niệm nhân vật:

Nhân vật là nơi tập trung những giá trị về t- t-ởng nghệ thuật, những quan điểm về con ng-ời và cuộc sống mà tác giả gửi gắm vào trong

đó Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét

sáng tác của một nhà văn, một khuynh h-ớng, tr-ờng phái, dòng phong cách hoặc của một thể loại văn học Đối với thể loại văn xuôi tự sự, nhân vật đóng vai trò hết sức quan trọng Có thể ví von một cách hình ảnh: Trong một tác phẩm thuộc thể loại văn xuôi tự sự nếu cốt truyện là một bộ khung, là x-ơng s-ờn, t- t-ởng của nhà văn là mạch máu đi nuôi cơ thể, ngôn ngữ là da thịt thì

hệ thống nhân vật giống nh- hệ thống các bộ phận trên cơ thể ng-ời, mỗi bộ phận có vai trò, vị trí và sức sống riêng

Nhân vật đ-ợc định nghĩa là:"Hình t-ợng nghệ thuật về con ng-ời, một

trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con ng-ời trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con ng-ời, nhân vật văn học, có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đ-ờng đ-ợc gán cho những đặc điểm giống nh- con ng-ời" 3 , 241

Dựa vào cấu trúc hình t-ợng, nhân vật đ-ợc chia thành: Nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật t- t-ởng

Nhân vật văn học in dấu những xu h-ớng tiến hóa của t- duy nghệ thuật

2.2 Đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc:

Đặc điểm này đã đ-ợc giới thiệu một phần trong mục (1.2.3) ở trên ở

đây cần nhấn mạnh một số điểm sau:

2.2.1 Quan niệm truyền thống chi phối cách xây dựng nhân vật Bởi

vì quan niệm truyền thống chi phối sâu sắc cách nhìn của tác giả khi xây dựng một số phận cũng nh- khi dàn dựng một hệ thống nhân vật Tiểu thuyết cổ Trung Quốc phần lớn đã trải qua quá trình hình thành trong dân gian, đ-ợc vô

số nghệ nhân kể chuyện gia công thêm bớt, cuối cùng mới qua bàn tay nhào nặn, chỉnh lý, hoàn thiện của các nhà văn Trong quá trình ấy, các nhân vật cũng nh- hệ thống các nhân vật đ-ợc điều chỉnh hoàn thiện theo các hệ quy chiếu truyền thống

"Nói hệ quy chiếu là nói đến tấm g-ơng về cái đúng, sai, đẹp, xấu Các nhân vật trong tác phẩm đều đ-ợc soi chiếu bởi nhân vật hệ quy chiếu Các hệ quy chiếu đều có gốc gác từ quan niệm truyền thống về con ng-ời, về số phận con ng-ời" 26, 166 Ng-ời Trung Quốc chịu ảnh h-ởng sâu sắc của Nho gia,

Đạo gia, Phật gia Song nhìn chung t- t-ởng Nho gia là cội nguồn, ăn sâu, bám rễ và chi phối tâm thức ng-ời Trung Quốc thời Trung đại Theo quan

niệm đó, họ chia ra: ng-ời quân tử, kẻ tiểu nhân, con ng-ời đ-ợc đánh giá theo thang bậc đạo đức và thẩm mỹ định sẵn, theo một tôn ti trật tự bất khả xâm phạm

Quan sát hệ thống nhân vật trong các tiểu thuyết ch-ơng hồi cụ thể

chúng ta thấy: ở Tam quốc hệ thống nhân vật chia ra: phía chính nghĩa (L-u

Thục) gồm những tr-ợng phu, hào kiệt, anh hùng và phía phi nghĩa (Tào Ngụy) đầy rẫy những bất nhân, ngụy trí, và phi dũng Còn Đông Ngô là lực l-ợng trung gian, họ chỉ tốt đẹp khi đứng về phía chính nghĩa T-ơng tự ở

Thủy hử, Kim Thánh Thán chia các bậc hảo hán lớn thành ba loại: Th-ợng,

Trung, Hạ, mỗi loại lại tiếp tục đ-ợc chia ra làm ba lớp: th-ợng, trung, hạ nữa Ngay trong Tây du ký chịu ảnh h-ởng của đạo Phật sâu sắc, nh-ng vẫn

có thể tìm thấy dấu ấn của những quan niệm truyền thống trong cách đánh giá con ng-ời

Tuy vậy, cách nhìn nhận con ng-ời "đã tốt thì cực tốt, đã xấu thì cực

xấu" đ-ợc thể hiện rõ nhất ở tiểu thuyết anh hùng còn đối với tiểu thuyết đời th-ờng khuynh h-ớng đó dần dần bị phá vỡ Song vẫn để lại dấu vết ở một

mức độ nhất định nào đó chẳng hạn: Trong Hồng lâu mộng vẫn thấy có sự

giao thoa giữa hai tuyến nhân vật: đối lập về t- t-ởng (truyền thống và phản truyền thống) và tuyến đối lập về nhân cách (quân tử và tiểu nhân)

Nh- vậy, quan niệm truyền thống là cội nguồn t- t-ởng của ph-ơng

thức xây dựng hình t-ợng con ng-ời và dàn dựng hệ thống nhân vật

2.2.2 Tiểu thuyết yêu cầu mô tả các số phận và xây dựng những tính

cách Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc miêu tả nhân vật bằng cách nắm lấy

thần thái của nhân vật Vệc xây dựng nhân vật còn mang tính công thức, -ớc

lệ Tính cách của nhân vật đ-ợc khắc họa thông qua ngôn ngữ và hành động của chính nhân vật, ít miêu tả tâm lý, không thông qua thuyết minh, phân tích của nhà văn Tính cách của nhân vật nhất quán, ít phát triển Đặc biệt nhân vật trong tiêủ thuyết cổ điển Trung Quốc th-ờng có cá tính sắc nét, sinh động

2.2.3 Tiêủ thuyết cổ điển Trung Quốc nổi tiếng thế giới về việc triển khai những câu chuyện hoàn chỉnh và khắc họa các tập hợp điển hình tính cách Mỗi bộ tiểu thuyết ch-ơng hồi nổi tiếng đều là tiểu thuyết của một loạt

hình t-ợng nhân vật trứ danh Cụ thể:

Trong Tam quốc diễn nghĩa có các điển hình bất hủ: Tào Tháo- gian

hùng, Quan Công - nghĩa khí; Tr-ơng Phi - nóng nảy, c-ơng trực; L-u Bị -

đức độ, Khổng Minh - tài trí, m-u l-ợc Trong Hồng lâu mộng hệ thống nhân vật đông đảo nh-ng mỗi ng-ời có một vẽ riêng: Lâm Đại Ngọc đa sầu đa

cảm; Tiết Bảo Thoa đoan trang đảm l-ợc, Ph-ợng Th- sắc sảo khôn ngoan; Sử

T-ơng Vân rộng rãi, khoáng đạt; Tập Nhân phục tùng và tính toán; Thám Xuân thông minh, cứng cỏi mà chanh chua; Giả Bảo Ngọc luôn suy nghĩ và hành động traí với nề nếp mà giai cấp phong kiến quy định; Giả Thụy, Giả Liễn thì dâm ô, trác táng; Tiết Bàn thì độc ác nham hiểm; Giả Chính thì luôn

gò mình theo khuôn sáo Điều đó có thể nhận thấy ngay ở trong các tác

phẩm khác Trong Thủy hử: Lý Quỳ thẳng thắn, nóng tính, chân thật; Lỗ Trí

Thâm xứng danh là một trang nam nhi quân tử, dám sống chết với đời; Võ

Tòng là một con ng-ời có sức mạnh vô địch, có chí khí lộ kiến bất bình, bạt

đao t-ơng trợ, với những chiến công nh- đả hổ, sát tẩu, huyết tẩm lầu Uyên

-ơng; Lâm Sung thể hiện tinh thần kiên quyết của nhân dân, thể hiện rõ chân

lý cuộc sống quan bức dân phản, bức th-ợng L-ơng Sơn; Tống Giang luôn có

sự mâu thuẫn giữa phản kháng và thỏa hiệp trong con ng-ời mình, biết dùng

đại nghĩa thu nạp anh hùng trong thiên hạ, có khả năng lãnh đạo tác chiến

Trong Tây du ký: Tôn Ngộ Không - thông minh, nhanh nhẹn, kiên gan, là một

anh hùng; Tr- Bát Giới - tham lam, ham ngủ, háo sắc, l-ời lao động, tự t- tự lợi; Đ-ờng Tăng - nhu nh-ợc, yếu đuối, vô tài, quan liêu với ng-ời d-ới, khuất

phục kẻ trên Trong Chuyện làng nho với hệ thống nhân vật chủ yếu là quan

lại và nho sĩ: Phạm Tiến, Chu Tiến, Đỗ Thiếu Khanh, Mã Thuần Th-ợng, Nghiêm Trí Trung, Khuông Siêu Nhân

Chung quy lại, những vấn đề lý thuyết về nhân vật, về tiểu thuyết ch-ơng hồi ở trên là cơ sở, là nền tảng để chúng ta đi vào tìm hiểu, nghiên cứu từng khía cạnh của nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc một cách sâu sắc, chín chắn hơn, cụ thể hơn, khoa học hơn

Ch-ơng II

nghệ thuật giới thiệu nhân vật

Cách để cho nhân vật xuất hiện lần đầu trong tác phẩm, hoặc nói cách khác để cho nhân vật b-ớc lên sân khấu tác phẩm chào ra mắt bạn đọc là hết sức quan trọng trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Xử lý tốt màn xuất hiện cho nhân vật khiến cho nhân vật vừa xuất hiện đã bộc lộ đ-ợc hồn cốt phong thái của nó, để lại ấn t-ợng sâu sắc cho bạn đọc Đây là một điều mà các tiểu thuyết gia cổ điển Trung Hoa đặc biệt coi trọng Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc th-ờng để nhân vật xuất hiện theo hai cách:

1 Cho nhân vật xuất hiện đột ngột: Các nhà phê bình văn học Trung

Quốc gọi đó là lối giới thiệu nhân vật "cả tiếng át miệng ng-ời" Nghĩa là

tác giả tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc cho nhân vật xuất hiện một cách tự nhiên, bất ngờ, không hề có sự giới thiệu, ám thị từ tr-ớc cũng không phải

đ-ợc xuất hiện ngay từ đầu tác phẩm Th-ờng thì các nhân vật này xuất hiện sau sự xuất hiện của hàng loạt nhân vật khác, xuất hiện khi mà ngòi bút của tác giả đang tập trung miêu tả các nhân vật khác đồng thời với mối quan hệ hoàn cảnh hoạt động, sinh hoạt của tập hợp nhân vật liên quan bởi một sự kiện, một vấn đề nào đó

Tiêu biểu cho cách giới thiệu này là màn giới thiệu nhân vật V-ơng Hy

Ph-ợng của Tào Tuyết Cần trong Hồng Lâu Mộng Nhân vật này đ-ợc giới

thiệu đặt trong tình tiết Lâm Đại Ngọc vào Giả Phủ (hồi 3) Tác giả sắp xếp để cho V-ơng Hy Ph-ợng xuất hiện đúng thời điểm:

Lúc mà Đại Ngọc đến, tác giả đang tập trung trần thuật Giả Mẫu: Nghe

có ng-ời gọi to "Cô Lâm đã đến" Đại Ngọc vừa b-ớc vào nhà, thấy có hai ng-ời đỡ một cụ già đầu bạc nh- tuyết, ra đón Đại Ngọc biết ngay là bà ngoại, toan sụp xuống lạy, thì bà ôm ngay vào lòng mà kêu lên "Ruột thịt của

ta đây" Rồi khóc nức nở ( ), Giả Mẫu trỏ từng ng-ời và nói với đại Ngọc ( )"

Nh- vậy, ngay từ đầu nhân vật mà tác giả giới thiệu khi Đại Ngọc đến

là Giả Mẫu với diện mạo, lời nói , hành động, cử chỉ cụ thể Giả Mẫu là hình

ảnh trung tâm của buổi đón cô cháu ngoại Lâm Đại Ngọc: Bà cháu gặp nhau vừa mừng vừa tủi, mọi ng-ời bận khuyên giải Giả Mẫu khiến cho tác giả ch-a

để cho V-ơng Hy Ph-ợng xuất hiện

V-ơng Hy Ph-ợng thuộc hàng chị của Lâm Đại Ngọc, theo lý nên đến cùng Lý Hoàn lúc Giả Mẫu và V-ơng Phu nhân tiếp Lâm Đại Ngọc Thế nh-ng tác giả không để cho V-ơng Hy Ph-ợng xuất hiện cùng với Lý Hoàn,

mà cũng không để cho V-ơng Hy Ph-ợng đến cùng chị em Nghênh Xuân, Thám Xuân, Tích Xuân Tác giả đợi lúc gặp mặt ồn ào đã đi đến hồi bình lặng mới đột ngột giới thiệu sự xuất hiện của nhân vật V-ơng Hy Ph-ợng Quản gia của cả phủ bận việc đến muộn hơn chị em cũng là thông cảm đ-ợc:

Lúc Giả Mẫu đang nói :

- Tốt đấy, ở đây bà cũng đang có thứ thuốc ấy, bảo làm thêm một tễ cho

ăn nói tự nhiên, không ý tứ giữ gìn nữa Vậy mà Hy Ph-ợng bất chấp sự ràng buộc đó, lẽ tất nhiên đây là đứa cháu đ-ợc Giả Mẫu yêu vì và lại là ng-ời cầm

cân nảy mực trong gia đình họ Giả."Nếu Tào Tuyết Cần cho V-ơng Hy

Ph-ợng xuất hiện ngay vào lúc Đại Ngọc vừa đến thăm Giả Mẫu thì không thể

đạt đ-ợc thành công nghệ thuật to lớn nh- thế, vì khoảng khắc mới gặp gỡ giữa Giả Mẫu và Đại Ngọc không thể tạo không khí cần thiết cho sự xuất hiện

của V-ơng Hy Ph-ợng" 6 , 280 

Tiếp sau đó, tác giả miêu tả một loạt t- thái, cử chỉ, đối đáp của V-ơng

Hy Ph-ợng Mỗi cử chỉ, t- thái, cách đối đáp của V-ơng Hy Ph-ợng lại làm toát lên một nét tính cách của chính con ng-ời ả

V-ơng Hy Ph-ợng rất khéo mồm khéo miệng trong việc nịnh Giả Mẫu,

lấy lòng Giả Mẫu đầu tiên là V-ơng Hy Ph-ợng có cử chỉ thân mật "cầm tay

Đại Ngọc", tán d-ơng sắc đẹp của Đại Ngọc:

- Trong thiên hạ lại có ng-ời đẹp thế này Bây giờ cháu mới nhìn thấy

Trông hình dáng con ng-ời, ai cũng cho là cháu nội của bà chứ không phải cháu ngoại Chả trách ngày nào bà cũng nhắc đến Chỉ đáng th-ơng là em tôi vất vả, sao cô tôi lại mất sớm nh- thế

Cứ theo nh- cách nói của V-ơng Hy Ph-ợng thì ng-ời đẹp trong thiên hạ phải là cháu nội của Giả Mẫu, nghĩa là những ng-ời cùng dòng máu với Giả Mẫu mới là ng-ời đẹp nhất trong thiên hạ Nói nh- thế thì Giả Mẫu thêm mát lòng mát ruột và nở mày nở ruột, lời nói của V-ơng Hy Ph-ợng thêm dễ lọt tai, dễ nghe Không chỉ biết cách nói khéo mà V-ơng Hy Ph-ợng còn biết cách thể hiện tâm trạng phù hợp với lòng ng-ời nghĩa là cũng biết thay đổi dáng nét cử chỉ cho đúng kiểu, đúng cách, đúng vai vế của mình Khi nói xong Hy Ph-ợng lấy khăn lau n-ớc mắt, nghe Giả Mẫu trách thì bèn đổi buồn làm vui nói ngay:

- Phải đấy Cháu vừa trông thấy, bụng để cả vào cô em, vừa vui vừa buồn, quên hẳn bà Đáng đánh đòn

Khéo léo, nhanh nhẩu, khôn ngoan biểu hiện ngay trong lối nói, điệu bộ này của ả

Không những biết lấy lòng Giả Mẫu mà còn tỏ vẻ an ủi Đại Ngọc, Hy Ph-ợng ân cần hỏi han Đại Ngọc:

- Em bao nhiêu tuổi? Đã đi học ch-a?Hiện đang uống thuốc gì? ở đây

đừng nhớ nhà nhé Muốn ăn gì, chơi gì cứ bảo chị Bọn ng-ời nhà có hỗn láo thì mách chị

Thái độ, cử chỉ này của V-ơng Hy Ph-ợng có động cơ riêng Để lấy lòng Đại Ngọc và tỏ cho mọi ng-ời biết rằng mình và Đại Ngọc tuy không phải cùng dòng họ nh-ng lúc nào cũng xem là ruột thịt thân thiết, gần gũi nên

ả có vẻ săn sóc, quan tâm, tạo mối quan hệ thân mật với Đại Ngọc ngay từ

đầu Song sự quan tâm, săn sóc ấy để Giả Mẫu phải th-ơng tâm thì đâu phải chuyện vừa, vì thế ả lập tức thay đổi thái độ, đổi buồn thành vui Sau khi nắm tay Đại Ngọc hỏi ngắn hỏi dài, Ph-ợng Th- quay sang bảo ng-ời nhà mang hành lý của Đại Ngọc vào, sai ng-ời dọn buồng cho cô Lâm nghỉ Hy Ph-ợng lại còn tự tay b-ng mâm n-ớc trà, hoa quả lên mời Hy Ph-ợng cũng không quên báo cho V-ơng phu nhân biết tiền tháng này đã phát xong, lại còn kể lại

là ả đã chuẩn bị sẵn vài tấm đoạn để may áo cho cô Lâm, không cần bề trên nhắc nhở:

- Con đã nghĩ tr-ớc rồi, biết em Lâm trong vài ngày sẽ đến, nên đã sửa soạn cả, đợi mẹ xem rồi đ-a đi may

"Tất cả việc làm đó của V-ơng Hy Ph-ợng không ngoài mục đích lấy lòng Giả Mẫu, tỏ ra biết quan tâm đến ng-ời bà con bên ngoại, cũng là b-ớc

đầu tỏ sự ân cần tha thiết đối với Lâm Đại Ngọc Mặt khác lại là mặt chủ yếu, tất cả lời nói, hành động của V-ơng Hy Ph-ợng là nhằm phô tr-ơng uy thế, đề cao địa vị, tranh thủ sự đồng tình của Giả Mẫu, V-ơng phu nhân để sau này

dễ tác oai tác quái ở hai phủ Ninh, Vinh" 6 ,281

Bên cạnh đó, ng-ời đọc cũng nhận thấy rằng cách biểu hiện địa vị, quyền thế trong việc hỏi han cắt đặt, tỏ vẻ bận bịu vì cai quản công việc trong

phủ, trong hành động nói chuyện với V-ơng phu nhân cũng là để thanh minh khéo việc đến muộn khi ra đón chào Lâm Đại Ngọc - cháu yêu của Giả Mẫu Không biết có thực tế không, chỉ biết V-ơng Hy Ph-ợng xuất hiện vào lúc mọi ng-ời đã có mặt đông đủ bao giờ cũng gây sự chú ý lớn ấn t-ợng về V-ơng Hy Ph-ợng - một trong những nhân vật đ-ợc khắc họa thành công

nhất Hồng lâu mộng chính là đã đ-ợc tạo dựng ngay trong tình tiết giới thiệu

nhân vật ở hồi 3 này

Tào Tuyết Cần không giới thiệu sự xuất hiện của nhân vật V-ơng

Hy Ph-ợng từ điểm nhìn tự sự của tác giả Sự xuất hiện của V-ơng Hy Ph-ợng đ-ợc quan sát, cảm nhận bởi ng-ời khách chân -ớt chân ráo

b-ớc vào Giả phủ - Lâm Đại Ngọc

Đại Ngọc lấy làm lạ, nghĩ bụng:

- ở đây ai cũng im hơi lặng tiếng, khép nép nghiêm trang, không biết ng-ời nào mà lại vô lễ, ăn nói bô bô nh- thế Chợt thấy bọn hầu đỡ một ng-ời

từ phòng sau lại Ng-ời này trang sức không giống các cô kia, gấm thêu lộng lẫy nh- một vị thần tiên Trên đầu, đỡ tóc bằng kim tuyến xâu hạt châu, cài trâm ngũ ph-ợng Triệu D-ơng ( ), mắt ph-ợng, mày cong lá liễu, khổ ng-ời óng ả, dáng điệu phong l-u ( )

Vào thời điểm này, tính cách và ngoại hình của V-ơng Hy Ph-ợng đ-ợc mô tả qua cặp mắt mẫn tuệ, sắc sảo đầy nhạy cảm của Lâm Đại Ngọc Ngoài

ra, tính cách của Hy Ph-ợng cũng đ-ợc giới thiệu của Giả Mẫu - ng-ời cao tuổi nhất và có uy lực nhất trong Giả phủ:

- Cháu không nhận đ-ợc chị này đâu Nó là một con đanh đá nhà này

đấy, tiếng Nam Kinh gọi là "Lạt tử", cháu cứ gọi "Ph-ợng lạt tử" là đ-ợc

Tính cách của V-ơng Hy Ph-ợng còn đ-ợc hiện lên trong tâm trí Đại

Ngọc: Đại Ngọc ch-a từng đ-ợc gặp mặt, nh-ng đã nghe mẹ kể ( ), từ bé

th-ờng giả làm trai đi học

Quả thực chỉ vẻn vẹn có hai trang, Tào Tuyết Cần đã khắc họa hết sức sinh động bộ mặt thật của V-ơng Hy Ph-ợng sắc sảo, khôn ngoan, có phần nham hiểm Đó là kiểu ng-ời, loại ng-ời "bề ngoài thơn thớt nói c-ời , mà trong nham hiểm giết ng-ời không dao" đây cũng là điểm đáng chú ý trong xây dựng hình t-ợng của Tào Tuyết Cần

Tác giả hoàn toàn không giới thiệu tr-ớc, không ám thị độc giả về sự xuất hiện của nhân vật Trong chốc lát, nhân vật b-ớc lên sân khấu và lập tức diễn vai của mình, bộc lộ ngay phong thái, cá tính riêng Đó là thủ pháp

mà về sau tiểu thuyết ch-ơng hồi -a dùng Thủ pháp này đạt đến trình độ điêu

luyện ở Hồng lâu mộng Ng-ời ta hay nhắc đến cách giới thiệu nhân vật Sử

T-ơng Vân ở hồi 31:

- Tr-a hôm sau, V-ơng phu nhân và chị em Bảo Thoa, Đại Ngọc đang ngồi trong buồng Giả Mẫu, có ng-ời trình "Cô Sử đến" Một lúc, Sử T-ơng Vân và nhiều a hoàn, vú bõ đi vào sân

Tiếp đó, tác giả miêu tả hàng loạt cử chỉ, lời nói, hành động của Sử T-ơng Vân, qua đó hiện dần lên tính cách của nhân vật Khi Giả Mẫu bảo cởi

bớt quần áo ra vì trời nóng nực thì T-ơng Vân vội đứng dậy cởi áo, không chút

- Anh Bảo có ở nhà không?

Bảo Thoa giễu cợt, mỉa mai cũng không thèm quan tâm mà hỏi ngay

- Chị Tập Nhân một chiếc, chị Uyên Ương một chiếc, chị Kim Xuyến một chiếc, Bình Nhi một chiếc Tất cả là bốn ng-ời Và để tặng các chị a

hoàn, T-ơng Vân đã đích thân đ-a sang Giả phủ

Qua đó, ng-ời đọc thấy đ-ợc một Sử T-ơng Vân hào sảng, khoáng đạt Một chi tiết đặc sắc nữa thể hiện rõ tính cách của nhân vật này là: Khi Bảo Ngọc hoảng hốt vì đánh mất con kỳ lân vàng thì T-ơng Vân thấy nực c-ời và khảng khái nói với Bảo Ngọc:

- Nó là đồ chơi mà anh cũng hoảng lên nh- thế

Lời nói này của Sử T-ởng Vân càng có giá trị khi mà con kỳ lân vàng

đó lại gắn với cuộc đời nàng Lời lẽ của Sử T-ơng Vân luôn ngắn gọn, khúc chiết, rõ ràng, rành mạch

Tóm lại, mặc dù mới xuất hiện nh-ng tính cách hào sảng, rộng rãi, cởi

mở, không cậu nệ tiểu tiết của Sử T-ởng Vân bộc lộ ngay trong phút đầu tiên,

đập ngay vào tâm trí độc giả, gây đ-ợc ấn t-ợng khó quên

Cách giới thiệu này, chúng ta cũng bắt gặp ở trong Tam quốc diễn

nghĩa của La Quán Trung khi giới thiệu sự xuất hiện của Triệu Tử Vân ở tình

tiết Công Tôn Tán bị truy đuổi, Triệu Tử Vân bất thần xuất hiện giải cứu (ở hồi 7):

( ) Toản cũng ngã quay xuống bờ núi Sú cầm ngọn giáo xô lại đâm Bỗng đâu bên cạnh bờ có một t-ớng, ng-ời trẻ trung vác ngọn giáo phi ngựa

ra đâm Văn Sú Công Tôn Toản lẻn trèo lên s-ờn núi, trông thấy t-ớng ấy mình cao tám th-ớc, mày rậm, mắt to, mặt rộng, má bầu, oai phong lẫm liệt

Sú quay ngựa lui về, t-ớng trẻ tuổi ấy cũng không đuổi theo

Hình ảnh ban đầu đập vào mắt độc giả là một vị t-ớng trẻ dũng mãnh Chỉ bằng một vài nét bút khắc họa nhân vật, tác giả đã vẽ nên một bức tranh

tuyệt vời về Triệu Vân - một ng-ời anh hùng đứng trong "ngũ hổ t-ớng" La

Quán Trung giới thiệu nhân vật này khá đặc biệt: Ban đầu nhân vật hiện lên

qua quan sát của một nhân vật khác (Công Tôn Toản), sau đó mới cho nhân

vật tự giới thiệu về mình:

- Tôi là ng-ời ở Chân Định, xứ Th-ờng Sơn, họ Triệu tên Vân, tên chữ

là Tử Long

Thực sự, ở đây sự xuất hiện của hình t-ợng nhân vật Triệu Vân "rạng rỡ

lên bởi những đ-ờng nét đậm" (chữ dùng của L-ơng Duy Thứ), thu hút sự chú

ý của mọi ng-ời ngay từ đầu

Nh- vậy, thủ pháp cho nhân vật xuất hiện đột ngột tạo đ-ợc ấn t-ợng

mạnh đối với độc giả, giúp độc giả "làm quen", tiếp xúc đ-ợc với từng con

ng-ời, từng cá tính riêng biệt Điều đó góp phần làm nên sức hấp dẫn, sự thú

vị, bất ngờ cho những ng-ời đã đọc, đang đọc và sẽ đọc tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc với những bộ tiểu thuyết đồ sộ

2 Ngựơc lại với thủ pháp trên là cách giới thiệu nhân vật thông qua

sự mô tả gián tiếp , tô đi điểm lại tạo không khí và chuẩn bị dần cho nhân vật chính thức ra mắt cùng độc giả

Các nhà phê bình văn học Trung Quốc m-ợn thuật ngữ "đồ tô" của hội

họa để nói tới kỹ xảo giới thiệu gián tiếp nhân vật "Đồ tô" hiểu một cách

nôm na là vẽ đi vẽ lại, tô đậm lên, làm nổi bật những đ-ờng nét, mảng màu có sẵn ở trong tiểu thuyết cổ điển, thì thuật ngữ "đồ tô" đ-ợc dùng với nghĩa nhân vật đ-ợc mô tả giới thiệu nhiều lần qua lời của các nhân vật khác rồi mới xuất hiện một cách trực tiếp nh- kiểu nhân vật đ-ợc "truyền miệng" rồi sau mới tiếp xúc với nhân vật đã đ-ợc nói đến, đ-ợc ng-ời khác "nghe tiếng" nhiều rồi mới thấy ng-ời: "văn kì thanh" rồi sau đó mới "kiến kỳ hình"

Thủ pháp đó đ-ợc sử dụng nổi tiếng nhất chính là ở hồi 2 "Lãnh Tử

Ngâm diễn thuyết Vinh quốc phủ" Một loạt các nhân vật chính yếu của Giả

phủ không phải là trực tiếp xuất hiện, chen vai thích khách một lần trên sân khấu Thông qua tình tiết Lãnh Tử Ngâm kể chuyện ng-ời trong phủ Vinh,

trong tác phẩm: Trong câu chuyện giữa Lãnh Tử ngâm và Giả Vũ Thôn, Lãnh

Tử Ngâm (Tử H-ng) dẫn chứng câu chuyện của cậu học trò họ Chân để chứng minh đặc diểm của cậu học trò họ Giả:

Tên cậu học trò đó tuy mới vỡ lòng, nh-ng khó hơn là dạy ng-ời lớn

để đi thi Nói ra thật đáng buồn c-ời, tên học trò bé con ấy nói thế này: "Phải

có hai bạn gái bé cùng học với tôi, tôi mới nhận đ-ợc chữ, hiểu đ-ợc nghĩa, nếu không thì bụng cứ mờ đặc đi" Nó lại th-ờng nói với bọn ng-ời nhà: "hai chữ nữ nhi đối với tôi rất tôn quý, rất trong sạch không gì sánh kịp, hơn cả Phật Di Đà và Ngọc Đế ( ) Khi nào cần nói đến, các ng-ơi phải lấy n-ớc chè thơm súc miệng kỹ rồi mới nói ra ( ) Lúc th-ờng thì nó ngỗ ng-ợc, trâng tráo, b-ớng bỉnh ngốc nghếch lạ th-ờng, nh-ng khi gặp mấy ng-ời bạn gái nó lại ôn hòa văn nhã, láu lỉnh thành ng-ời khác hẳn ( ) Những hạng con em ấy tất không giữ đ-ợc cơ nhgiệp ông cha ( ) Chỉ tiếc là nhà ấy có mấy chị em gái thì lại khôn ngoan ít có

Qua lời kể của Tử H-ng, ng-ời đọc cảm nhận đ-ợc rõ ràng Bảo Ngọc là con ng-ời có bản tính khác th-ờng, chàng có quan niệm khác xa so với quan niệm truyền thống về chế độ đẳng cấp, chế độ nô tì, chế độ khoa cử; Bảo Ngọc xuất hiện nh- một đứa con phản nghịch luôn suy nghĩ và hành động trái với nề nếp, mà giai cấp phong kiến quy định

Bên cạnh đó, Tử H-ng còn giới thiệu với Giả Vũ Thôn về các tiểu th- nhà họ Giả với những đặc điểm tính cách riêng của mỗi ng-ời:

- Tiểu th- lớn nhất của Giả Chính là Nguyên Xuân có tài đức hiền hiếu ,

đ-ợc tuyển vào cung làm nữ sử Tiểu th- thứ hai là Nghênh Xuân, con vợ lẽ Giả Xá Tiểu th- thứ ba là Thám Xuân, con vợ lẽ Giả Chính Tiểu th- thứ t- là Tích Xuân, em ruột Giả Trân bên phủ Ninh

Khi nghe Tử H-ng nói đến vợ ông chủ nhà họ Lâm là em ruột Giả Xá

và Giả Chính bên phủ Vinh, khi ch-a lấy chồng tên là Giả Mẫn thì Giả Vũ Thôn đã nói về cô học trò nhỏ - Lâm Đại Ngọc:

- Thảo nào cô học trò này ngôn ngữ cử chỉ khác hẳn những con gái nhà khác Chắc ng-ời mẹ không phải tầm th-ờng mới sinh đ-ợc con nh- thế

Đúng là Lâm Đại Ngọc mới sinh ra đã có một vẻ yêu kiều, yểu điệu riêng, hay bệnh tật luôn sẵn mối âu sầu lại rơi vào cảnh mẹ mất sớm nên lúc nào nàng cũng có vẻ bi ai th-ơng cảm

Tiếp theo Tử H-ng còn giới thiệu về Giả Chính và Giả Xá:

- Giả Chính đã có ng-ời con ngậm ngọc (nói đến Giả Bảo Ngọc), nàng hầu lại sinh thêm một ng-ời con trai nữa Nh-ng không biết hay dở thế nào Chỉ biết hiện giờ có hai con, một cháu, không biết sau này ra sao Giả Xá cũng

Qua mấy lời kể của Tử H-ng, Giả Liễn hiện lên là một công tử tầm th-ờng, không có gì là đặc biệt còn V-ơng Hy Ph-ợng lại là một ng-ời đàn bà sắc sảo, đáo để, khôn ngoan, đảm đang, tháo vát Vậy là Hy Ph-ợng mặc dù chỉ hiện lên qua lời kể của một ng-ời khác (một ng-ời không phải là máu mủ,

họ hàng gì với Giả phủ) nh-ng cũng đã để lại đ-ợc ấn t-ợng sâu đậm cho ng-ời nghe

Nh- vậy, qua lời của Lãnh Tử Ngâm, hầu hết các nhân vật của Giả Phủ

đều đ-ợc giới thiệu với những đặc điểm riêng của từng nhân vật cùng với mối quan hệ máu mủ, bà con xung quanh họ Giới thiệu gián tiếp qua miệng của Lãnh Tử Ngâm nh- vậy, các nhà phê bình văn học Trung Quốc truyền thống

gọi là phép "h- tả "

Trong Hồng lâu mộng ở hồi 2 này, tiếp liền bút pháp "h- tả" là lối viết

"thực tả" bổ sung cho việc giới thiệu nhân vật chính của tiểu thuyết Đó

chính là sau màn giới thiệu của Lãnh Tử Ngâm, tác giả thông qua sự quan sát của hai nhân vật Bảo Thoa và Lâm Đại Ngọc giới thiệu trở lại những nét cơ bản chân dung của các nhân vật của các nhân vật trong sách Kết quả là hình dung b-ớc đầu của độc giả đối với phần đa các nhân vật trong mỗi bộ tiểu thuyết từng b-ớc đ-ợc hiện lên rõ nét dần Từ đó trở về sau, khi từng nhân vật chính thức xuất hiện thì công việc của ng-ời đọc trên thực tế là kiểm nghiệm xem hành động, tính cách của nó có đúng nh- giối thiệu ban đầu hay không Ph-ơng pháp giới thiệu nhân vật kiểu này đặc biệt cần thiết đối với những bộ tiểu thuyết tr-ờng thiên với một số l-ợng đông đảo các nhân vật chính Nếu

nh- so sánh "h- tả" là nét bút mờ thì "thực tả" là nét bút đậm vẽ nên bức

chân dung nhân vật để giới thiệu với độc giả, ra mắt độc giả, gây sự chú ý cho

độc giả từ nét đầu đến nét cuối của "bức họa" về nhân vật

Chính vì vậy, mà trong Hồng lâu mộng, tuy số l-ợng nhân vật đông

đúc: có 443 nhân vật (230 nam, 213 nữ) so với các bộ tiểu thuyết đ-ơng thời

đây là một con số kỷ lục, nh-ng mỗi ng-ời một vẻ, các nhân vật điển hình có khả năng b-ớc ra khỏi trang sách đi vào cuộc đời; bất kỳ nhân vật chính phụ

đều có chỗ đứng của nó, để lại ấn t-ợng nhất định cho ng-ời đọc

Thủ pháp này cũng đ-ợc La Quán Trung sử dụng khá thành công trong

Tam quốc diễn nghĩa khi tập trung thể hiện sự xuất hiện cuả Gia Cát L-ợng -

một trong những nhân vật chính của tác phẩm

Trần Xuân Đề đã rất tinh ý khi nhận xét rằng:

"Gia Cát L-ợng xuất hiện không phải bằng những nét chấm phá sơ sài

nh-ng đủ nghĩa nh- ba anh em L-u, Quan, Tr-ơng hay Tào Tháo, Triệu Tử Long v.v Gia Cát L-ợng xuất hiện có phần bí ẩn nh- cuộc đời bí ẩn của ông

vậy." 6 ,51

Thông tin về Khổng Minh thực ra đã đ-ợc hé mở ở hồi 35 sau tình tiết L-u Bị c-ỡi ngựa Đích L- nhảy qua Đàn Khê thoát hiểm gặp Thủy Kính tiên sinh

Sau đó, L-u Bị gặp Từ Thứ, sự xuất hiện của Khổng Minh đã chính thức báo hiệu: Không Minh đ-ợc Từ Thứ giới thiệu tr-ớc khi từ biệt L-u Bị trở về với Từ Mẫu bên doanh trại Tào

Trong vùng này có một bậc kì sĩ ở Long Trung, cách T-ơng D-ơng hai m-ơi dặm nếu đ-ợc ng-ời đó, không khác gì nh- nhà Chu đ-ợc Lã Vọng, nhà Hán đ-ợc Tr-ơng L-ơng Tôi so với ng-ời đó, khác nào ngựa hèn sánh với kì lân, quạ đen sánh với ph-ợng hoàng Ng-ời đó th-ờng ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị Cứ nh- ý tôi, Quản Trọng, Nhạc Nhị còn kém xa, ng-ời đó

có tài ngang trời dọc đất, thiên hạ chắc chỉ có một không hai (hồi 36)

Rồi tiếng đồn về Phục Long, Ph-ợng Sồ, lời khen của T- Mã Huy: Khổng Minh có thể so sánh với Kh-ơng Tử Nha làm nên cơ nghiệp tám trăm năm của nhà Chu và Tr-ơng Tử Phòng làm nên cơ nghiệp bốn trăm năm của nhà Hán.( hồi 37)

Theo đó, việc gặp Thủy Kính, Từ Thứ cũng nh- lời ngợi khen của T- Mã Huy chính là "h- tả" nhằm tạo dựng một không khí chờ đợi cho bạn đọc tr-ớc khi Khổng Minh thực sự xuất hiện Tuy những lời giới thiệu ấy còn có tính chất mờ nhạt, nửa vời, khi ẩn khi hiện nh-ng đã gây đ-ợc ấn t-ợng tốt

đẹp về ng-ời hiền sĩ đại tài Gia Cát L-ợng Chính vì thế, nó đã thôi thúc tấm

lòng khao khát cầu hiền tài của L-u Bị Màn kịch tuyệt diệu "Tam cố thảo l-"

(ba lần đến nhà tranh), ở hồi 37 hé mở Hình ảnh Gia Cát L-ợng đ-ợc giới

thiệu khá hoàn chỉnh Từng b-ớc làm cho độc giả "văn kì thanh bất kiến kì

hình", hồi hộp chờ đợi vị quân s- - con ng-ời tài trí nhất Tam Quốc

Tr-ớc hết, là phong cảnh quê h-ơng của ng-ời hiền sĩ ẩn dật:

( ) Phong cảnh Long Trung núi không cao nh-ng thanh nhã, n-ớc không sâu mà trong suốt, đất chẳng lấy gì làm to tát, thế mà rậm rạp V-ợn

lệ đó rất t-ơng xứng với ng-ời con tuấn tú: mình cao tám th-ớc, mặt nh- ngọc dát mũ, đầu đội khăn l-ợt, mình bận áo cánh hạc, hình dung thanh thoát nh- tiên Song việc giới thiệu Gia Cát L-ợng không chỉ dừng lại ở đó, nghĩa là

màn kịch "Tam cố thảo l- " không phải mở nhanh chóng rồi khép lại vội vàng

Tiếp đó là sự nhầm lẫn của L-u Bị khi đến tìm Khổng Minh: L-u Bị trải qua năm lần nhầm lẫn mới gặp đ-ợc Khổng Minh L-u Bị nhầm lẫn Thôi Châu Bình, Thạch Quảng Nguyên, Mạnh Công Thành là bạn thân của Khổng Minh nhầm lẫn Gia Cát Quản là em ruột, Hoàng Thừa Ngạn là ông nhạc của Gia Cát L-ợng Năm lần nhầm lẫn của L-u Bị có hiệu quả thẩm mỹ nghệ

thuật rất lớn Đó là "năm lần nói lên khát vọng của L-u Bị, và cũng chính năm

lần tác giả thể hiện bút pháp độc đáo nhằm sáng tạo không khí long trọng cho

sự xuất hiện của Gia Cát L-ợng " 6, 53

Chàng ẩn sĩ nơi thảo l- trên gò Ngọa Long ở chốn Long Trung ấy xuất

hiện với t- thế của một con ng-ời "chểnh mảng việc đời" (lời của Gia Cát

L-ợng) nh-ng đã thu gọn việc đời trong đôi mắt thông minh, khác th-ờng của mình Đó là hình ảnh của một con ng-ời có tính cách kín đáo nh-ng cũng hết sức sôi nổi đang chờ thời cơ, một con rồng chờ nhau cất cánh, một con ph-ợng hoàng chờ ngày bay lên trời xanh Gia Cát L-ợng xuất hiện giữa lúc thế chân vạc ch-a hình thành, L-u Bị còn lận đận đó đây, bôn ba sống tạm nhà ng-ời Cho đến khi con Phục Long tỉnh dậy Long Trung quyết kế thiên hạ chia ba, thế sự bắt đầu thay đổi Gia Cát L-ợng am hiểu thực tế khách quan, ngay từ đầu đã chủ tr-ơng "liên Ngô kháng Tào" và trình bày chủ tr-ơng của mình với L-u Bị:

- T-ớng quân muốn thành nghiệp bá thì phải nh-ờng thiên thời cho Tào

Tháo ở phía Bắc, nh-ờng địa lợi cho Tôn Quyền ở phía Nam, còn t-ớng quân thì nắm vững nhân hòa

Để kết thúc đoạn "Long Trung quyết sách", tác giả Tam quốc diễn

nghĩa kết luận:

Chỉ qua cuộc đàm luận này cũng đủ thấy Khổng Minh ch-a ra khỏi lều

cỏ mà đã biết tình thế thiên hạ chia ba rồi Thật ngàn x-a không ai sánh kịp

Quả thực, tài trí của Khổng Minh rất xuất chúng, thực xứng đáng và thỏa lòng mong đợi của L-u Bị cũng nh- bõ công khó nhọc mà L-u Bị bấy lâu tìm kiếm hiền tài Khổng Minh vì cảm phục lòng thành của L-u Bị mà ra khỏi lều cỏ, giúp sức cho L-u Bị trong nghiệp lớn Trải qua năm lần nhầm lẫn, đến gặp tại nhà có lúc Khổng Minh đi vắng phải chờ đợi và ra về đã đành ngay cả lúc Khổng Minh không có ở nhà L-u Bị cũng phải chờ đợi, mong ngóng bởi L-u Bị đến đúng khi Khổng Minh ngủ ngày Ba lần theo L-u Bị đi mời Khổng

Minh, Tr-ơng Phi đã phải ngán ngẩm gọi Khổng Minh là "gã nhà quê kiêu

kỳ", khi thấy Khổng Minh ngủ ngày thì Tr-ơng Phi phẫn nộ:

- Để tôi ra sau nhà châm mồi lửa để xem hắn có chịu dậy không

Chính ở những chi tiết này, ng-ời đọc mới thấy đ-ợc sự chịu khó, nhẫn nại, và lòng tha thiết của L-u Bị đối với hiền tài Khổng Minh Quãng thời gian mà L-u Bị kiếm tìm và đi mời Khổng Minh vì vậy mà trở nên dài đằng đẵng, ng-ời đọc càng thêm nóng lòng nóng ruột mong mỏi sự xuất hiện một cách trực tiếp của chính Khổng Minh Đúng nh- G.S L-ơng Duy Thứ nhận xét:

"L-u Bị ba lần đến lều tranh, bao nhiêu khó khăn vất vả mới gặp Khổng Minh Sự chuẩn bị đó có ý nghĩa nh- tấm thảm thêu hoa dẫn đến cái tuyệt đỉnh là Khổng Minh vô giá" 21, 36

Sự xuất hiện của Giả Bảo Ngọc trong Hồng lâu mộng cũng đ-ợc Tào

Tuyết Cần xử lí theo cách nh- vậy Tr-ớc lúc Giả Bảo Ngọc thực sự xuất hiện, nhân vật này không những đ-ợc Lãnh Tử Ngâm nói tới mà còn đ-ợc V-ơng Phu Nhân kể chuyện với Lâm Đại Ngọc (hồi 3):

Khi Lâm Đại Ngọc vào một gian phòng thì V-ơng Phu Nhân căn dặn với nàng rằng:

- ( ) có một việc là mợ không đ-ợc yên lòng: mợ có một đứa con ngỗ