Hồng lâu mộng – "Tuyệt thế kỳ thư" của tiểu thuyết Minh Thanh
Hồng lâu mộng – đỉnh cao của tiểu thuyết Minh Thanh
Trung Quốc được coi là cái nôi của văn minh nhân loại, nổi bật với nhiều thành tựu trong khoa học, kỹ thuật và văn hóa nghệ thuật Sự thịnh suy của các triều đại phong kiến phản ánh quy luật tự nhiên của xã hội Văn chương đã thể hiện những bất công và nỗi thống khổ của con người, với các tác giả văn học là những người sống cùng nỗi đau đó Cuộc sống đa dạng là nguồn cảm hứng cho những tác phẩm văn học bất hủ Nền văn học Trung đại từ các triều đại Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, đến Thanh đã để lại nhiều đỉnh cao nghệ thuật gắn liền với từng thời kỳ lịch sử.
Khi nhắc đến các triều đại, người ta không thể không đề cập đến những thể loại văn chương đặc trưng của từng thời kỳ, bao gồm Phú, Thi, Từ, Khúc và Tiểu thuyết Tiểu thuyết chính là thể loại khép lại quá trình phát triển hàng thế kỷ của văn học Trung đại Trung Quốc.
1.1.1 Sự trỗi dậy của tiểu thuyết trường thiên
Văn học Trung đại Trung Quốc trải qua nhiều giai đoạn phát triển như Hán phú, Đường thi, Tống từ, Nguyên khúc và Minh Thanh tiểu thuyết, cho thấy sự ưu ái của người Trung Quốc đối với thơ ca và từ phú Điều này không chỉ xuất hiện trong văn học bác học mà còn được thể hiện rõ ràng trong văn học dân gian, đặc biệt là qua Kinh thi, nơi lưu giữ những lời ca tiếng hát của tầng lớp bình dân Đường thi được coi là đỉnh cao của văn chương nhân loại, với việc các nhà thơ thời Đường sử dụng thơ ca không chỉ để thể hiện tình yêu mà còn như một phương tiện để tiến thân, vì vua Đường đã từng dựa vào thơ để tuyển dụng nhân tài Thực sự, thơ từ giữ một vị trí quan trọng trong tâm thức và cảm xúc của người Trung Quốc.
Tiểu thuyết xuất hiện vào giai đoạn cuối của văn học Trung đại Trung Quốc, đánh dấu một sự chuyển mình mạnh mẽ và cách mạng trong văn học thời kỳ này Để được công nhận là đỉnh cao của văn học Trung đại, tiểu thuyết đã trải qua quá trình tích luỹ và kế thừa có chọn lọc từ các thể loại văn học trước đó, cùng với một thời gian dài nếm mật nằm gai của thể loại này.
Tiểu thuyết cổ Trung Quốc, phát triển mạnh mẽ trong thời kỳ nhà Minh và nhà Thanh, được gọi là tiểu thuyết Minh – Thanh Những thể loại văn học trước đó như truyền kỳ đời Đường và thoại bản đời Tống đã tạo nền tảng vững chắc cho sự hình thành tiểu thuyết Với dung lượng lớn và đề tài phong phú, tiểu thuyết Minh – Thanh phản ánh đa dạng các khía cạnh của đời sống xã hội Những tác phẩm nổi bật như Tam quốc chí diễn nghĩa, Tây du ký và Thủy hử truyện thể hiện sự kế thừa xuất sắc từ các thế hệ trước.
Yếu tố thời đại đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành và phát triển của tiểu thuyết, khi xã hội xuất hiện một tầng lớp người khao khát thưởng thức nghệ thuật mới và tìm kiếm sự đa dạng trong đời sống tinh thần Sự cai trị nghiêm ngặt của nhà nước phong kiến đã tạo ra một không khí ngột ngạt, khiến con người cảm thấy bị gò bó bởi những quy tắc luân lý và văn hóa khắt khe Trong bối cảnh đó, nhu cầu đổi mới trở nên cấp thiết, phản ánh cách nhìn và cảm nhận của con người về thế giới xung quanh.
Sự gia tăng của tầng lớp thị dân tại Trung Quốc báo hiệu những thay đổi sâu sắc trong xã hội, với sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình kinh tế và giao thương cả trong nước lẫn quốc tế Mặc dù kinh tế phong kiến vẫn chiếm ưu thế, nhưng dấu hiệu hình thành kinh tế tư bản chủ nghĩa đã bắt đầu xuất hiện Tư tưởng xã hội cũng đang chuyển mình khi con người không còn tin tưởng tuyệt đối vào những giá trị truyền thống như tam cương ngũ thường và tam tòng tứ đức Đến cuối triều đại Thanh, Trung Quốc đã trở thành một quốc gia nửa phong kiến nửa thuộc địa, với những chuyển biến về kinh tế và tư tưởng, tuy chưa đủ mạnh để làm lung lay nền tảng của chế độ phong kiến lâu đời, nhưng đã làm thay đổi diện mạo xã hội, tạo nên một hình thái "phong kiến nửa mùa" hay "buổi hoàng hôn của chế độ phong kiến Trung Quốc".
Các thuyết thoại nhân, những người kể chuyện từ thời Tống, đã chuyển mình thành nghề viết văn khi nghề in ấn phát triển, biến người nghe thành người đọc Mặc dù tiểu thuyết bị triều đình phong kiến coi là sách cấm và chỉ dành cho tầng lớp bình dân, nhưng sức sống của nó vẫn mãnh liệt và không thể bị ngăn cản Thú đọc tiểu thuyết đã trở thành một hoạt động tinh thần quan trọng và là thị hiếu không thể thiếu trong xã hội.
Tiểu thuyết cổ Trung Quốc, còn được biết đến với các tên gọi như tiểu thuyết Minh Thanh và tiểu thuyết chương hồi, thường được gọi là tiểu thuyết cổ điển Tuy nhiên, không phải tất cả các tiểu thuyết đều được xem là cổ điển; chỉ một số ít tác phẩm nổi bật đáp ứng tiêu chí này Tiêu chuẩn để xác định những tác phẩm này vẫn chưa được làm rõ, nhưng xã hội đã tự công nhận và những tác phẩm này đã trở thành những biểu tượng xuất sắc của nền tiểu thuyết cổ Trung Quốc.
Thời kỳ Minh - Thanh được xem là thời đại hoàng kim của tiểu thuyết trường thiên, với sự đa dạng thể loại và sự ra đời của nhiều tác phẩm nổi bật như Phong thần diễn nghĩa, Bắc Tống chí truyện, và Kim Bình Mai Ngoài ra, thời kỳ Thanh cũng chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ với các tác phẩm như Tuỳ Đường diễn nghĩa, Thuỷ hử hậu truyện, và Hồng lâu mộng, khẳng định sự kế thừa và phát huy của văn học thời gian này.
1.1.2 H ồ ng lâu m ộ ng – sự kế thừa những đặc trưng của tiểu thuyết cổ Trung Quốc Được thai nghén trong bầu không khí văn học Trung đại, lại được nuôi dưỡng từ suối nguồn văn hoá nghệ thuật truyền thống Trung Quốc, Hồng lâu mộng ôm trọn trong mình hơi hướng thời đại cũng như những kết tinh tinh tuý ngàn đời Trung Quốc Quả vậy, yếu tố thời đại thể hiện trong Hồng lâu mộng không chỉ nằm ở nội dung tác phẩm mà còn cả trên phương diện hình thức Những gì thuộc về đặc trưng nghệ thuật của tiểu thuyết cổ Trung Quốc đã được tác giả Hồng lâu mộng kế thừa một cách ưu tú
Xã hội Trung Quốc được hình thành bởi các tập đoàn phong kiến quyền lực, thay phiên nhau thống trị qua các triều đại Sự chuyển giao quyền lực giữa các thế lực phong kiến rất phức tạp và khắc nghiệt, với việc các hoàng đế tự phong là thiên tử để củng cố quyền lực Nhà nước phong kiến Trung Quốc đặc trưng bởi sự tập quyền, với hoàng đế ngồi trên ngai vàng và thực hiện các chính sách hà khắc để duy trì sự thống trị Các chính sách này không chỉ chăm lo cho đời sống người dân mà còn áp đặt tư tưởng và ý thức hệ, biến các triết lý đạo đức thành công cụ nô dịch tinh thần Tất cả các hoạt động kinh tế, chính trị và văn hóa đều bị chi phối bởi vương quyền và tôn giáo Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, như "Tam quốc chí" và "Tây du ký," phản ánh sự thống trị của tư tưởng Nho gia và Phật giáo, trong khi "Hồng lâu mộng" kết hợp nhiều triết lý nhân sinh từ ba hệ tư tưởng lớn Nho, Phật và Đạo.
Tiểu thuyết cổ là một thể loại văn học không thể phủ nhận, trong đó, thái độ của người kể chuyện đóng vai trò quan trọng Khác với sử gia, người nghệ sĩ ngôn từ không thể bàng quan trước câu chuyện, và việc thể hiện chính kiến của họ góp phần vào thành công của tác phẩm Thuyết thoại nhân đời Tống sử dụng nhiều thủ thuật để thu hút người nghe, như dừng lại đúng lúc cao trào để kích thích sự tò mò Vai trò của người dẫn truyện trong tiểu thuyết cổ rất quan trọng, với lối kể chuyện "Nhất khẩn nhất túng" tạo thêm sức hấp dẫn Tiểu thuyết Minh Thanh, hay tiểu thuyết chương hồi, với câu "hạ hồi phân giải" sau mỗi hồi, thể hiện đặc trưng của tiểu thuyết cổ Trung Quốc Tào Tuyết Cần dẫn dắt độc giả một cách uyển chuyển, thể hiện nghệ thuật kể chuyện truyền thống mà không cần lộ diện, tạo sự gần gũi với người đọc.
Bút pháp xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cổ thường thể hiện qua hành động và đặc điểm bên ngoài của nhân vật, cho phép người đọc tự luận giải tính cách từ những nét chấm phá Quan Vân Trường trong "Tam quốc chí diễn nghĩa" xuất hiện với những đặc điểm ấn tượng như "mình cao chín thước, râu dài hai thước", phản ánh tính cách của ông Tuy nhiên, để hiểu rõ hơn về nhân vật, cần xem xét hành động và cách xử trí của Quan Công, như việc chém Hoa Hùng và sự khôn ngoan trong các tình huống khác Điều này cho thấy Quan Công là biểu tượng của trí dũng và tuyệt nghĩa, được La Quán Trung khắc họa một cách tinh tế.
Gương trung vằng vặc soi trời bể, Khí nghĩa ầm ầm nổi gió mưa
Trong "Hồng lâu mộng", đặc trưng nghệ thuật được thể hiện rõ qua nhân vật Lâm Đại Ngọc và Vương Hy Phượng Lâm Đại Ngọc được miêu tả là người giàu xúc cảm nhưng cũng nhiều bệnh tật, thể hiện qua câu nói của thằng Hưng về tài năng văn chương của nàng Dù xuất thân từ gia đình quan, nhưng nàng vẫn chỉ là một cô gái bình thường, được so sánh với những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử, cho thấy sự phức tạp của nhân vật Hành động chôn hoa của nàng phản ánh tính cách yếu đuối, đa sầu đa cảm, và nỗi lòng khó bày tỏ, khiến nàng trở nên mỏng manh như đoá phù dung, mang trong mình nỗi bi ai sâu sắc.
Chôn hoa người bảo ngẩn ngơ Sau này ta chết ai là người chôn
Chân dung tác giả Hồng lâu mộng
Trong cuộc sống, nhiều người thường vô tình quên đi tên tuổi của các tác giả khi thưởng thức tác phẩm văn học, tranh vẽ hay điêu khắc Dù vậy, có những tên tuổi đã trở thành biểu tượng, ghi dấu ấn trong lòng người qua những phát hiện quan trọng trong khoa học Tương tự, trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, tồn tại hàng triệu "cặp song trùng" giữa tác giả và tác phẩm, thể hiện mối quan hệ phức tạp nhưng sâu sắc Hiện nay, có ba ngành nghiên cứu chuyên sâu về tác giả và tác phẩm, nổi bật nhất là "Shakespeare học".
"Hồng học" và "Genji học" ra đời từ niềm đam mê nghiên cứu và khám phá vẻ đẹp trong các tác phẩm văn học vĩ đại Hiện tượng độc giả trở thành tác giả không còn xa lạ, với các tác phẩm mới thường tách biệt với những tác phẩm trước đó do khoảng cách thời gian Lịch sử văn học chỉ ghi nhận sự nối bút hoàn hảo trong trường hợp "Hồng lâu mộng" của văn học Trung đại Trung Quốc Mặc dù nối bút thường không đạt được trình độ nội dung và nghệ thuật như tác phẩm gốc, nhưng những tác phẩm này vẫn thu hút sự yêu mến và đồng cảm từ nhiều thế hệ độc giả.
1.2.1 "Giấc mộng lầu hồng" – hoài niệm của quý tộc nghèo Tào Tuyết Cần
Tào Tuyết Cần được coi là tiểu thuyết gia vĩ đại nhất trong văn học Trung đại Trung Quốc và gần đây xếp thứ hai sau Lỗ Tấn trong danh sách một trăm nhà văn được yêu thích nhất Trung Quốc Ông còn xuất hiện trong nhiều đầu sách uy tín và các chuyên tác nghiên cứu văn học trên toàn cầu Tác phẩm nổi bật nhất của ông, "Hồng lâu mộng", là một trong hai bộ "Tuyệt thế kỳ thư" của Trung Quốc Cuộc đời của Tào Tuyết Cần tựa như một thiên "tiểu thuyết", mặc dù giới nghiên cứu vẫn tiếp tục khám phá về ông, nhưng hiểu biết về cuộc đời của tác giả này vẫn còn hạn chế Tuy nhiên, qua các tài liệu đáng tin cậy, chúng ta có thể hình dung và khái quát được phần nào cuộc sống của vị đại văn hào này.
Cho đến nay năm sinh năm mất của Tào Tuyết Cần
(1715? – 1763?) vẫn còn ẩn chứa nhiều nghi vấn Chỉ biết rằng ông họ Tào tên Triêm, tự Tuyết Cần, hiệu là Mộng
Nguyễn, Cần Phố, Cần Khê Dòng họ ông thuộc Chính
Bạch Kỳ là một trong bát kỳ của Mãn Châu thị tộc Việc họ Tào, người Mãn, có nguồn gốc từ Tào Tuyết Cần, không hoàn toàn hợp lý, vì tổ tiên đời thứ năm của ông, Tào Tích Viễn, đã nhập tịch Mãn Châu, trong khi tổ tiên xa xưa của họ Tào lại có nguồn gốc khác.
Họ Tào, một bộ tộc ở Trung Quốc, đã có sự chuyển mình mạnh mẽ trong lịch sử, đặc biệt dưới triều đại của người Mãn Tào Chấn Nhan, được bổ nhiệm làm Tri châu Cát Châu và sau đó thăng chức Tri phủ Dương Hòa, đã củng cố uy tín của gia tộc Con trai ông, Tào Tỷ, được vua Khang Hy yêu quý, và cháu ông, Tào Dần, cũng nhận được sự tín nhiệm cao Gia tộc họ Tào đã liên tục đảm nhận chức vụ "Giang Ninh Chức tạo", một vị trí quan trọng trong triều đình, giữ vai trò như một tổng quản cao cấp của nhà vua Theo quy định của triều Mãn Thanh, chức vụ này được thay đổi ba năm một lần, nhưng họ Tào đã duy trì vị trí này qua ba thế hệ Sự ưu ái của hoàng đế Khang Hy dành cho gia tộc họ Tào là điều hiếm thấy trong lịch sử, và họ đã đáp lại bằng lòng trung thành tuyệt đối.
Họ Tào, với sự ân sủng từ quyền lực tối thượng và mối quan hệ chặt chẽ với các quý tộc triều đình, đã xây dựng được vị thế vững chắc như kiềng ba chân Việc đón tiếp vua Khang Hy đến bốn lần trong các chuyến tuần du phương Nam đã làm tăng thêm uy tín cho gia tộc này Tuy nhiên, sự thịnh vượng của họ Tào đã nhanh chóng chuyển sang suy tàn, từ một danh gia vọng tộc hàng đầu bỗng chốc trở nên trắng tay và mất hết cơ nghiệp.
Vua Khang Hy qua đời, gia tộc Tào mất đi chỗ dựa vững chắc, dẫn đến sự suy tàn của họ trong thời Ung Chính Nhà vua đã quyết liệt truy xét các sai phạm của Tào phủ, gây ra tình trạng thảm thương cho gia đình này khi toàn bộ tài sản bị tịch thu Tào Tuyết Cần, một nhân vật nổi bật trong văn học cổ Trung Quốc, đã trải qua những khó khăn nhất trong cuộc đời, từ một cậu ấm trở thành người sống chật vật Gia đình Tào có truyền thống Nho học và văn chương, với ông nội của Tào Tuyết Cần có công hiệu đính bộ Toàn Đường thi, một tác phẩm quý giá Mặc dù gặp nhiều thử thách, tâm hồn Tào Tuyết Cần vẫn được bồi đắp từ tình yêu văn chương và sự lạc quan của gia đình, thể hiện qua tài năng thơ phú của ông.
Mãn kính bồng khao lão bất hoa,
Cữ gia thực chúc tửu thường xa
Hành môn tịch bạn sầu kim vũ, Phế quán thốc lâu mộng quy gia
Tư nghiệp thanh tiền lưu khách túy,
Bộ binh bạch nhãn bướng nhân tà
Hà nhân khẳng dữ trư can thực, Nhật vọng tây sơn san mô bà
Cỏ hoang già nua mọc đầy đường, trong khi gia đình chỉ đủ tiền mua cháo mà thiếu rượu Cửa chòi được thay thế bằng một cây gỗ gác, nằm ở ngõ sâu hoang vắng, mỗi khi mưa xuống lại buồn bã Nhìn quán đổ xiêu vẹo, lòng chỉ ước được trở về nhà Dù đồng tiền dạy học ít ỏi, vẫn cố giữ khách lại để cùng nhau say sưa Những người lính nhìn với ánh mắt ghét bỏ, không ai muốn ngồi ăn cùng người nghèo, chỉ biết hướng về Tây Sơn để tìm chút ánh chiều cho bữa ăn.
Bài thơ phản ánh tâm tư của một người sống trong cảnh nghèo khó, nhưng Tào Tuyết Cần vẫn giữ vững tâm hồn tự do, yêu thích rượu và thơ ca Dù cuộc sống không như ý, ông lại tìm thấy giá trị từ những trải nghiệm và tích lũy văn hóa, từ đó tạo ra tác phẩm "Tuyệt thế kỳ thư" Hồng lâu mộng được coi là đứa con tinh thần của ông, là nơi thể hiện sâu sắc tâm huyết và tình cảm của Tào Tuyết Cần, giống như Tư Mã Thiên trong việc ghi chép lịch sử.
Hồng lâu mộng không chỉ là tác phẩm văn học đa dạng về thể loại như thơ ca, từ, phú, và tạp kịch, mà còn thể hiện sự uyên bác của Tào Tuyết Cần trong việc kế thừa những tinh diệu của truyền thống hào môn Mặc dù có thể hiểu lầm rằng tác giả chỉ muốn phô trương thân thế và nuối tiếc về quá khứ, nhưng sự hoài niệm trong tác phẩm lại phản ánh một nhãn quan triết lý nhân sinh sâu sắc, vượt qua những giá trị vật chất của tầng lớp quý tộc Tào Tuyết Cần đứng ở một vị trí cao hơn để nhìn nhận và đánh giá toàn bộ cục diện xã hội đương thời, điều này tạo nên sức lôi cuốn đặc biệt cho tác phẩm.
"thần nhãn" nhạy cảm và tinh tế của nhà văn
Khi con người trải qua nỗi đau tột cùng mà không than trách, đó có thể là số phận hoặc thời vận Dù niềm vui có thể giống nhau, nhưng nỗi buồn lại đa dạng và phong phú Những tác phẩm vĩ đại thường thể hiện mối xúc động sâu sắc của người sáng tạo, phản ánh tâm tư của một thế hệ và thời đại, mong muốn được chia sẻ nỗi lòng.
1.2.2 "Giấc mộng lầu hồng" – niềm tin và sự lạc quan của tiến sĩ Cao Ngạc
Hồng lâu mộng, ban đầu mang tên Thạch đầu ký hay Kim Lăng thập nhị kim thoa, được Tào Tuyết Cần viết trong tám mươi hồi đầu Tuy nhiên, tác phẩm này vẫn còn dang dở cho đến khi Cao Ngạc tiếp tục công việc, đổi tên thành Hồng lâu mộng và tự đặt cho mình biệt hiệu Hồng lâu ngoại sử Cao Ngạc không chỉ góp phần hoàn thiện các hồi chưa được "phân giải" mà còn thành công trong việc duy trì và phát triển phong cách nghệ thuật của Tào Tuyết Cần Sự thay đổi trong nội dung tuy có khác biệt nhưng vẫn logic, giúp độc giả không cảm thấy lạc lõng khi đọc các hồi sau Bố cục tác phẩm được mở và đóng hợp lý, mang đến cho người đọc trải nghiệm trọn vẹn và góp phần làm cho tác phẩm được lưu truyền rộng rãi trong dân gian.
Nói về Cao Ngạc, quả cũng không có nhiều tài liệu cụ thể, thân thế ông chỉ dừng lại ở mức độ chung chung mà thôi
Năm sinh năm mất Cao Ngạc khoảng (1738 – 1815), tên tự là
Lan Thự, Lan Dã hay Vân Sĩ; ông là người Bắc Kinh nhưng quê hương ở Thiết Lĩnh (nay thuộc Liêu Ninh - Trung Quốc)
Cao Ngạc là một nhà văn đa tài với nhiều tác phẩm nổi bật như Nghiễn hương từ, Lan Thự thi sao, và Lan Thự văn tồn Ông đỗ cử nhân vào năm Càn Long thứ 53 và tiếp tục đạt tiến sĩ sau bảy năm Sự nghiệp của ông không ngừng thăng tiến, đến năm Gia Khánh thứ 6, ông được cử làm chủ khảo thi Hương và giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình như Giám sát ngự sử ở Giang Nam và Nội các thị tộc Mặc dù thành công rực rỡ, Cao Ngạc vẫn giữ phong cách khiêm nhường của một nhà Nho, cống hiến cho xã hội và chọn cuộc sống giản dị về già.
Cuộc đời trong "Hồng lâu ngoại sử" mang vẻ đẹp thanh tao, trái ngược với bi kịch trong "Sống trong phồn hoa, chết trong luân lạc" của Tào Tuyết Cần Vở kịch này khắc họa sự bế tắc và bi thương của các nhân vật trong một thời đại suy tàn, phản ánh sự cáo chung của chế độ phong kiến Tào Tuyết Cần đã chỉ ra quy luật thịnh suy, với cái kết bi thảm của gia đình họ Giả như một dự cảm về sự kết thúc của một thời kỳ Ngược lại, Cao Ngạc, với tâm thế lạc quan, đã phục hồi danh tiếng của gia đình Giả, giúp họ lấy lại vị thế xã hội Đứa con nghịch tử trong mắt Giả Chính lại trở thành người khôi phục hình ảnh họ Giả, để lại hy vọng về sự thịnh vượng tiếp diễn, ngay cả khi Giả Bảo Ngọc quyết định ra đi tu hành.
Công trình của Cao Ngạc được đánh giá cao nhờ sự thống nhất trong chỉnh thể tác phẩm, mặc dù có sự va chạm giữa hai luồng tư tưởng Tình huống này phản ánh thực trạng hai khuynh hướng trái ngược trong tâm tư con người hiện đại: một bên chấp nhận thực tại phũ phàng, bên kia cố gắng níu kéo Hai con người với hai thế giới quan khác nhau đã gặp nhau và để lại cho đời một tác phẩm bất hủ, trở thành tri kỷ và tâm giao trong cuộc sống.
Gian chính Nhà lưu niệm Tào Tuyết Cần Nguồn: http://blogimg.focus.cn
Tại Nhà lưu niệm Tào Tuyết Cần có đôi câu đối:
H ồ ng lâu th ị m ộ ng nguyên phi m ộ ng, Thanh s ử h ữ u tình kh ướ c vô tình
Hồng lâu mộng – sự đổi mới về tư tưởng
Bức tranh thế sự - từ huyền thoại đến hiện thực
Cuộc sống là nguồn cảm hứng phong phú cho văn học, bởi văn chương không thể tách rời khỏi thực tế Các nghệ sĩ ngôn từ đã miệt mài khai thác cuộc sống, mang đến những cung bậc cảm xúc đa dạng Từ những góc nhìn khác nhau, các nhà văn đã xây dựng bối cảnh và câu chuyện độc đáo, làm cho văn chương thêm phong phú Việc lựa chọn khởi đầu từ những huyền thoại, như con đường của tiên sinh họ Tào, tuy không mới nhưng vẫn mang lại giá trị nghệ thuật và nội dung sâu sắc mà không phải ai cũng có thể đạt được.
Nữ Oa đã luyện đá vá trời tại đỉnh Vô Kê trên núi Đại Hoang, tạo ra 36.501 viên đá, mỗi viên cao 12 trượng và vuông 24 trượng Tuy nhiên, bà chỉ sử dụng 36.500 viên và để lại một viên ở chân núi Thanh Ngạnh Viên đá này, từ khi được luyện, đã có linh tính và cảm thấy tủi hận khi không được chọn, ngày đêm kêu khóc vì sự cô đơn.
Nữ Oa, vị thần "Mẫu" trong văn hóa Trung Quốc, được tôn thờ như người sáng tạo ra muôn loài và luôn nâng đỡ con người Truyền thuyết về Nữ Oa đội đá vá trời không chỉ giúp vạn vật tồn tại mà còn phản ánh sự phát triển của tạo hóa, khắc sâu trong tâm trí người dân Trong văn hóa dân gian, đặc biệt tại Việt Nam và Trung Quốc, Nữ Oa đại diện cho tín ngưỡng phồn thực và cái đẹp, đồng thời là biểu tượng cho sự phát triển giống nòi Những câu chuyện cổ tích về Nữ Oa ca ngợi phẩm chất, tài năng và công đức của bà, và có thể thấy ảnh hưởng của bà trong tác phẩm Hồng lâu mộng Hình ảnh Nữ Oa trong tâm thức người Trung Quốc mạnh mẽ và bền vững như mẹ Âu Cơ của người Việt, làm cho câu chuyện bắt đầu từ một hòn đá thiêng trở nên hợp lý và ý nghĩa.
Cảnh ngộ ra đời của hòn đá thiêng tương đồng với con khỉ đá trong "Tây Du Ký" của Ngô Thừa Ân Sau thời gian sống vô tư, con khỉ đá bỗng nhận thức được quy luật sinh tử và buồn bã nhỏ lệ, chia sẻ nỗi niềm với bầy khỉ về sự sống và cái chết.
Dù chúng ta đang tận hưởng những khoảnh khắc vui vẻ, hãy nhớ rằng cuộc sống không thể kéo dài mãi mãi Dù sống ẩn dật và không bị ràng buộc bởi luật pháp hay sợ hãi loài thú dữ, cái chết vẫn luôn rình rập Liệu có thể giữ lại những ngày hạnh phúc này khi mà tử thần đang chờ đợi trước cửa?
Khỉ đá nhận thức rằng nó được sinh ra từ khí thiêng, là con của trời đất, nhưng dù sống lâu hơn những con khỉ khác, nó vẫn không thể thoát khỏi quy luật sinh – lão – bệnh – tử Bản năng sinh tồn thúc giục nó tìm cách cải đạo trời bằng việc tìm thầy học thuật trường sinh bất lão Tuy nhiên, việc học phép tiên cũng không giúp khỉ đá sống mãi mãi, vì vậy nó quyết định quay lưng đấu tranh với định mệnh.
Nhờ bản lĩnh và phép thuật, Tôn Ngộ Không đã thách thức bộ máy thần tướng thiên đình, thể hiện sự chống đối tự phát với quy tắc của nhà trời Hòn đá thiêng, mang linh tính từ sinh khí trời đất, cảm thấy chán nản với sự tĩnh lặng và khao khát trải nghiệm cuộc sống sôi động Khi gặp được vị thần tiên, nó không ngần ngại bày tỏ mong muốn rời xa nơi cô đơn ở núi Thanh Ngạnh Sau nhiều kiếp sống buồn tẻ, hòn đá đã hóa kiếp thành một công tử quyền quý trên trần gian, cùng với một nhóm oan gia phong lưu và cây Giáng Châu, vốn được Thần Anh chăm sóc, đã theo xuống để đền ơn Đây là mối liên kết đầu tiên trong câu chuyện tình người đầy thực tế được kể trong Hồng lâu mộng.
Hồng lâu mộng mở đầu bằng một không gian thần kỳ, nơi mà các sự kiện mộng thực hòa quyện, cho phép nhân vật khám phá thiên cơ và biến giấc mơ thành hiện thực Yếu tố huyền bí này gợi nhớ đến thế giới thần tiên lý tưởng, nơi mọi thứ đều tốt đẹp và lấp lánh sắc màu kỳ diệu Cách mở đầu này không chỉ giúp tác phẩm tránh sự kiểm duyệt của triều đình phong kiến mà còn tạo điều kiện cho độc giả dễ dàng tiếp cận Như nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy đã chỉ ra, văn học từ thuở ban đầu đã gắn liền với huyền thoại, trở thành một phần vô thức tập thể trong kí ức nhân loại.
Trong Hồng lâu mộng, ngoài việc kể về lai lịch thần kỳ của hòn đá, tác giả còn đề cập đến những yếu tố thần bí và tín ngưỡng như yểm bùa, lập bàn thờ tạ ơn Bà chúa đậu mùa sau khi Xảo Thư khỏi bệnh, và chuyện cầu tiên của Diệu Ngọc Những chi tiết kỳ ảo này không chỉ là phần bổ sung thú vị mà còn hòa quyện vào cuộc sống hàng ngày của nhân vật Từ góc độ nghệ thuật, các yếu tố như hòn ngọc thiêng nắm giữ số phận Giả Bảo Ngọc, những giấc mơ lạc vào cõi tiên, cùng sự xuất hiện bí ẩn của các nhân vật như đạo sĩ và nhà sư tại những thời điểm quan trọng, đã làm phong phú thêm không gian tiểu thuyết và kích thích sự tò mò của độc giả.
Một trong những định nghĩa về huyền thoại được Lê Ngọc Tân tổng hợp:
Huyền thoại là những câu chuyện truyền thuyết về chiến công của con người cổ xưa, nhằm giải thích các hiện tượng tự nhiên và xã hội Tào Tuyết Cần đã sử dụng huyền thoại Nữ Oa luyện đá vá trời, một trong nhiều huyền thoại tôn vinh Nữ Oa, để dẫn dắt câu chuyện của mình Tác giả đã khẳng định điều này ngay từ đầu, khi chia sẻ rằng: "Người làm sách xin nói: Trải qua quãng đời mộng ảo, nên có ý giấu những việc thực, mượn chuyện 'Hòn đá thiêng' mà viết ra bộ Thạch đầu ký này."
Nếu so sánh những yếu tố thần kỳ của Hồng lâu mộng với chất li kỳ, kỳ thú của
So sánh giữa Tây Du Ký và Liêu Trai Chí Dị là không hợp lý, vì mỗi tác giả có mục đích sáng tác và quan điểm nghệ thuật riêng Mọi vấn đề trong tác phẩm đều phản ánh ý đồ nghệ thuật của tác giả, phục vụ cho mục đích cụ thể tùy thuộc vào diễn biến và cách xử lý tình tiết của người nghệ sĩ.
Yếu tố huyền ảo trong Hồng lâu mộng không chỉ là biến thể của huyền thoại mà còn là phương thức nghệ thuật mà Tào Tuyết Cần sử dụng để tạo sự hấp dẫn và li kỳ cho tác phẩm Khi bức màn huyền thoại được vén lên, một thế giới thực trần trụi hiện ra, phản ánh đầy đủ âm thanh và sắc thái của cuộc sống đời thường, cho thấy sự dụng công của tác giả trong việc xây dựng và thể hiện tư tưởng nghệ thuật của "người làm sách".
Có nhiều suy đoán và lý giải liên quan đến sự ra đời cũng như nội dung của tiểu thuyết Hồng lâu mộng Một trong những giả thuyết cho rằng cuốn sách này là ghi chép việc nhà của quan tể tướng Minh Châu, với mười hai kim thoa là những người được nuôi dưỡng trong gia đình của quan Thị Ngự Nạp Lan Ngoài ra, có ý kiến cho rằng Hồng lâu mộng phản ánh sự cố giữa vua Thanh Thế Tổ và bà Đổng Ngạc Phi Thạch đầu ký, một tác phẩm khác, lại nói về chính trị thời Khang Hy, thể hiện nỗi niềm thương tiếc cho các danh sĩ người Hán và sự luyến tiếc cho triều đại Hán tộc nhà Minh Sự ẩn dụ và vòng vo trong câu chuyện đã thu hút sự tò mò của nhiều người muốn tìm hiểu sự thật đằng sau.
Không Không đạo nhân nghe hòn đá kể chuyện thì thấy thú vị nhưng vẫn băn khoăn mà rằng:
Trong thời đại hiện nay, có thể thấy rằng sự thiếu hiểu biết về lịch sử và văn hóa có thể dẫn đến những quan điểm sai lệch Nhiều người thường chỉ chú ý đến những câu chuyện của những cô gái kỳ quặc, hoặc những người đa tình, mà không nhận ra giá trị thực sự của những nhân vật vĩ đại như Ả Thái và nàng Ban Nếu chúng ta có thể nhìn nhận đúng đắn hơn, có lẽ sẽ giúp người đời có cái nhìn sâu sắc hơn về các giá trị văn hóa và lịch sử của dân tộc.
Hòn đá liền cho vị đạo sĩ thật lo chuyện bao đồng, nó ung dung nói:
Nếu không có thời đại tra cứu, việc ghi chép lịch sử theo niên hiệu các triều đại như Hán, Đường sẽ không khó khăn Tuy nhiên, tôi cho rằng các câu chuyện trong dã sử thường giống nhau, vì vậy, việc ghi lại những trải nghiệm và cảm xúc của bản thân sẽ mang lại điều mới mẻ Không nhất thiết phải tuân theo khuôn mẫu cũ hay chỉ viết về triều đại, vì đa số người dân chỉ quan tâm đến những câu chuyện đời thường và thú vị hơn là lý thuyết về chính trị hay phong tục.
Sự " tương ánh " giữa người và hoa
Còn nhớ khi xưa nhà thơ Thôi Hộ từng đứng ngẩn ngơ nhìn hoa đào mà tưởng nhớ người "trong mộng":
Khứ niên kim nhật thử môn trung Nhân diện đào hoa tương ánh hồng
Nhân diện bất tri hà xứ khứ Đào hoa y cựu tiếu đông phong
(Đề đô thành Nam Trang) (Năm ngoái hôm nay trong cổng này,
Mặt người và hoa đào, màu hồng ánh lẫn nhau
Giờ đây mặt người không biết đã đi đâu,
Chỉ còn hoa đào vẫn cười trước gió đông như cũ.) [32, tr.191]
Gió xuân mang hơi thở của mùa mới, làm cho cây cỏ rực rỡ sắc màu trong tiết trời ấm áp Đất trời như hồi sinh, hoa đào nở rộ trong sự chuyển mình của vũ trụ Khí xuân nồng nàn khơi gợi trong tâm hồn thi nhân nỗi buồn sâu lắng và sự bi cảm về những khoảnh khắc tri âm Thời gian trôi qua, mọi thứ đều thay đổi, sắc hoa đào và nét đẹp của thiếu nữ năm xưa giờ chỉ còn là hoài niệm trong tâm trí một nhà thơ nhạy cảm.
Trong bài thơ của Thôi Hộ, ba chữ "tương ánh hồng" mang đến nhiều sắc độ phong phú, biểu hiện màu sắc của hoa đào, sắc mặt người con gái năm xưa và cả màu của thời gian Những cung bậc màu sắc này được khắc họa rõ nét qua cái nhìn sâu sắc của tác giả.
"Tương ánh" thể hiện sự tương chiếu giữa hiện tượng và tâm trạng, phản ánh một sự thật không thực, như màu hoa không phải màu hoa Màu tâm hồn của nhà thơ ngập tràn trong từng câu chữ, tạo nên một bài thơ tình tứ và đầy ý nhị.
Người phương Tây xem phụ nữ như một kiệt tác hoàn mỹ của tự nhiên, trong khi người phương Đông lại nhìn nhận họ với sự kín đáo và tinh tế, so sánh với những vẻ đẹp thanh cao như bông hoa, ánh trăng hay bông tuyết Sự "tương ánh" này được Tào Tuyết Cần khai thác sâu sắc, thể hiện vẻ đẹp của các giai nhân thông qua mối liên hệ giữa con người và hoa.
Kim Lăng mà hoa thể hiện rằng mỗi loài hoa tượng trưng cho tâm hồn và tính cách của từng cô gái Những người con gái này không chỉ là những vật trang trí mà là những thiếu nữ hiện đại, những giai nhân của thời đại.
2.2.1 Hồn người hồn hoa bện quyện vào nhau
Nữ Oa xưa đã nặn đất sét thành hình hài con người, thể hiện sự phân chia giai cấp rõ rệt trong xã hội Những người đẹp và sang trọng được tạo ra từ bùn tốt, trong khi những vệt bùn thấp kém chỉ tạo ra những con người hèn mọn Quan niệm này đã ăn sâu vào tâm thức người dân Việt Nam, với câu nói "Con vua thì lại làm vua" phản ánh sự chấp nhận mệnh trời Giai cấp thống trị đã áp đặt tư tưởng này lên toàn bộ đời sống xã hội, khiến mọi thứ đều bị ảnh hưởng bởi giai cấp Trong khi xã hội tiến bộ, vị thế của phụ nữ trong xã hội mẫu hệ dần bị xói mòn, nhường chỗ cho sự áp đảo của nam giới Đạo đức phong kiến và Nho gia đã nâng cao vị thế nam giới, trong khi phụ nữ chỉ được xem là người giữ gìn gia đình Tư tưởng "Trai thì năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên chỉ có một chồng" trở thành chuẩn mực xã hội, khắc sâu trong tâm thức con người.
Con người không thể chọn cha mẹ hay địa vị khi sinh ra, điều này được coi là tùy duyên trong Phật giáo Giả Bảo Ngọc, như một hòn đá thiêng, trải nghiệm cuộc sống trong một gia đình quyền quý mà không có sự sắp đặt từ trước Trong xã hội với sự phân biệt đẳng cấp rõ ràng, anh quan sát mọi thứ xung quanh bằng con mắt đặc biệt, tạo nên sự khác biệt so với những người khác.
Chàng công tử họ Giả đã vượt lên mọi ràng buộc của xã hội khi khẳng định rằng "xương thịt của con gái là nước kết thành, còn xương thịt của con trai là bùn kết thành." Ông cảm nhận sự nhẹ nhàng, khoan khoái khi nhìn thấy con gái, trong khi lại cảm thấy như bị ô uế khi nhìn thấy con trai.
Con gái được coi là tinh hoa của trời đất, mang trong mình vẻ đẹp thuần khiết và giá trị cao quý, trong khi con trai chỉ là những kẻ thô tục, không có gì đặc biệt Vì vậy, cậu ta xem thường con trai, cho rằng sự tồn tại của họ không quan trọng.
Tư tưởng của Giả Bảo Ngọc đã mạnh mẽ phản bác nền tảng phong kiến "Nam tôn nữ ti", vốn coi đàn ông là những người tài đức song toàn Dù có thành kiến với nam giới, Bảo Ngọc lại thể hiện sự dịu dàng và tôn trọng đối với phụ nữ, không chỉ bằng hình thức mà còn bằng cả tấm lòng Mỗi cô gái, dù tiểu thư hay a hoàn, đều được Bảo Ngọc nhìn nhận như nhau, đều xinh đẹp và kiều diễm như những bông hoa trong mùa xuân Những mỹ nữ trong Đại Quan viên không chỉ đẹp về hình thức mà còn tỏa sáng với vẻ đẹp nhân cách.
Nhân vật đầu tiên được nhắc đến trong Hồng lâu mộng là Anh Liên, một cô gái mang số phận bi thảm và không được công nhận trong xã hội Kim Lăng Lưu lạc từ nhỏ, không biết cha mẹ, nàng lớn lên với mặc cảm thân phận Dù sở hữu nhan sắc nổi bật, cuộc đời nàng lại chìm trong đau khổ Hai câu thành ngữ "Họa vô đơn chí" và "Trong họa có phúc" phản ánh đúng cuộc đời Hương Lăng Bị bắt cóc khi mới ba tuổi và vướng vào lưới tình khi trưởng thành, nàng tìm thấy hạnh phúc nhất trong thời gian sống cùng chị em nhà họ Giả, nơi Bảo Thoa và Đại Ngọc đã đối xử với nàng đầy nhân từ Tuy nhiên, cuộc đời vẫn đầy thử thách khi nàng phải đối diện với sự ghen tuông và đau khổ từ vợ chính thức của công tử Tiết Bàn Dù trải qua nhiều uất ức, Hương Lăng vẫn giữ được vẻ đẹp và sức sống tiềm tàng, phản ánh tâm hồn thanh tao của mình.
Hoa ấu không chỉ có hương thơm đặc trưng, mà cả lá sen và gương sen cũng mang đến một mùi thơm mát Tuy nhiên, hương thơm của hoa vẫn là nổi bật nhất Nếu ta dành thời gian thưởng thức vào những khoảnh khắc thanh bình như sáng sớm hoặc nửa đêm, mùi hương từ lá sen cũng trở nên dễ chịu như hoa Thêm vào đó, hoa súng, lá lau và gốc sậy, khi được tưới mát bởi cơn mưa, cũng tỏa ra hương thơm nhẹ nhàng, giúp con người cảm thấy tỉnh táo và thư giãn.
Hương Lăng sở hữu một tâm hồn trong sáng và thuần khiết, giống như ánh sáng ban mai và nước suối mùa xuân Nàng tựa như bông sen tinh khiết nở giữa bùn lầy, không bị ảnh hưởng bởi những điều xung quanh Trong thế giới đầy khó khăn, phẩm chất cao quý của nàng tỏa sáng rực rỡ Mặc dù cùng chung số phận nô tì như hoa tịnh đế, nhưng Tình Văn lại nhìn cuộc đời với một cách nhìn khác biệt.
Nàng sở hữu bản tính sắc sảo và nhan sắc nổi bật, điều này khiến nàng trở thành một cái gai trong mắt những kẻ hẹp hòi và không được lòng những bậc bề trên.
Vẻ đẹp của Tình Văn trở thành biểu tượng cho những xung đột quyền lực trong gia đình đại quý tộc, trong khi Bảo Ngọc luôn đối xử tốt với a hoàn, khiến mọi người coi trọng những nỗi đau của cậu ta như của chính mình Dù ốm đau, Tình Văn vẫn cố gắng khâu lại chiếc áo choàng cho Bảo Ngọc, điều này khiến Bảo Ngọc càng kính phục nàng hơn Tuy nhiên, Tình Văn phải chịu tội danh yêu tinh cám dỗ, mang theo uất hận khi cuộc đời nàng ngắn ngủi và đầy bi ai Tiếng cười trong trẻo của nàng giờ chỉ còn là kỷ niệm về những khoảnh khắc hạnh phúc trong kiếp sống phù dung.
Nơi gặp gỡ của những tâm hồn đồng điệu
Việc dựng vợ gả chồng cho con cái là rất quan trọng trong văn hóa Trung Quốc, phản ánh tôn ti, lễ giáo của tư tưởng phong kiến Lâm Ngữ Đường đã băn khoăn về tình cảm yêu thương trong bối cảnh phụ nữ chỉ quanh quẩn trong nhà, bị ràng buộc bởi giáo điều phong kiến Một nhà nghiên cứu khác cũng chỉ ra rằng hầu hết các mối quan hệ giữa vua và hậu phi thiếu tình yêu chân thật Giải pháp cho việc "giữ đàn bà trong nhà" là nhờ người mai mối, điều này càng củng cố nghi ngờ về hôn nhân không tình yêu trong xã hội phong kiến.
Tình yêu và hôn nhân là những chủ đề trung tâm trong tác phẩm Hồng lâu mộng, nơi mà những câu chuyện tình cảm phong phú và đa dạng được thể hiện một cách sinh động Bức tranh tình cảm trong tác phẩm không chỉ phản ánh những khao khát mới mà còn đối diện với những quan niệm cũ, tạo nên những xung đột mạnh mẽ trong bối cảnh xã hội không thể dung hòa cả hai.
2.3.1 "Kim ngọc lương duyên" – quan niệm tình yêu, hôn nhân phong kiến
Trước Hồng lâu mộng, những vở hí khúc như Tây Sương ký và Mẫu Đơn đình đã phản ánh sự trắc trở trong tình yêu của các đôi trai gái không được gia đình chúc phúc Để giải quyết mâu thuẫn về địa vị và quyền lực, tác giả đã tìm cách hóa giải những trở ngại này nhằm mang lại hạnh phúc cho các nhân vật Chuyện tình cảm nam nữ đã được đề cập từ lâu trong văn học Trung Quốc, nhưng chỉ đến Hồng lâu mộng, tình yêu mới được sử dụng để phơi bày bản chất xã hội một cách rõ nét.
Hôn nhân trong xã hội phong kiến không chỉ là sự kết hợp giữa hai cá nhân mà còn phản ánh những toan tính và kỳ vọng của các thế lực phong kiến Đối với các gia đình quý tộc, việc cưới hỏi không chỉ liên quan đến môn đăng hộ đối mà còn nhằm củng cố địa vị trong giới chức sắc Hôn nhân mang tính chất chính trị, trở thành quân bài trong tay những người muốn tham gia vào chốn quan trường đầy thị phi.
Các nhà gia thế đã nỗ lực kết nối với nhau thông qua hôn nhân, tạo nên mối liên hệ vững chắc giữa các gia đình, từ đó cùng thịnh vượng hay suy yếu Nhà họ Giả nhanh chóng trở thành nơi tụ họp của những người thân thuộc, với Vương phu nhân, Tiết phu nhân và Vương Hy Phượng đều là dâu của nhà Giả Bốn dòng họ Giả, Tiết, Vương, Sử, ban đầu từ miền Nam, đã tập trung tại thành Kim Lăng nhưng phải đối mặt với nhiều biến cố, khiến họ tan rã Nếu không có sức mạnh của bốn nhà này, sự tồn tại của họ khó có thể được đánh giá đúng mức.
Nhà họ Giả có mối quan hệ đặc biệt khi làm sui gia với dòng dõi thiên tử, với cháu gái trưởng được phong quý phi, mang lại vinh quang và bổng lộc cho gia tộc Cuộc hôn nhân của Giả Nguyên Xuân không chỉ làm rạng rỡ tên tuổi mà còn khiến gia đình phải chuẩn bị suốt ba tháng để đón tiếp, thể hiện sự xa hoa khiến quý phi cũng phải ngạc nhiên Dù sống trong nhung lụa, Giả phi vẫn nhớ thương cha mẹ và anh em, cảm nhận cuộc sống trong cung mang lại nhiều nhưng cũng lấy đi không ít Sau ba năm, cô mới được ân điểm thăm gia đình một lần, trong khi xung quanh chỉ có nữ quan, thái giám và hầu gái giám sát mọi hành động của mình Dù cuộc sống ngột ngạt, hàng năm vẫn có nhiều cô gái tình nguyện vào cung tham gia tuyển phi.
Nhà họ Vương có hai con gái làm dâu nhà họ Giả, trong đó người dì đã trở thành mệnh phụ phu nhân và cô cháu cũng có vị thế đáng kể Họ cùng nhau giúp Giả mẫu quản lý gia đình một cách êm ấm Chồng của Vương phu nhân là con trai thứ hai họ Giả, làm quan lớn trong triều, nên Giả mẫu dành sự ưu ái cho ông, khiến uy quyền của Giả Chính vượt trội hơn người anh Mặc dù hiền lành và thấm nhuần đạo đức, Giả Chính lại ít quan tâm đến việc nhà, giao phó mọi thứ cho vợ Phượng Thư, cháu ruột gọi Vương phu nhân là dì, cũng được đưa về phủ Vinh làm chính thất và được bà nội yêu thương Tuy họ đại diện cho nền giáo dục phong kiến, cuộc sống gia đình của họ không chỉ có niềm vui mà còn đầy thăng trầm, với không ít lần lâm vào đau khổ và bi kịch hôn nhân.
Trong xã hội phong kiến, các bà vợ cả như Bảo Ngọc, Giả Lan, và Xảo Thư mặc dù có địa vị cao và được nể trọng, nhưng họ cũng phải đối mặt với những khúc mắc trong hôn nhân Quyền lực tập trung vào tay vợ cả, khiến cho số phận của các vợ lẽ trở nên thê thảm, không có tiếng nói và thường bị khinh bỉ Vợ lẽ chỉ có thể hy vọng thay đổi vị trí của mình nếu vợ cả qua đời hoặc mất thể diện, dẫn đến những mưu toan và thủ đoạn nhằm hãm hại vợ con của chồng Chị Hai họ Vưu là một ví dụ điển hình cho sự chịu đựng và uất ức của phận làm lẽ, phải nhẫn nhịn trước những cơn ghen tuông tàn nhẫn của vợ cả, rơi vào cảnh đau khổ và tuyệt vọng, không còn lối thoát nào ngoài cái chết.
Dì Triệu suốt đời mang tiếng xấu và bị xã hội ghẻ lạnh, điều này cũng ảnh hưởng tiêu cực đến số phận của các con bà Theo tư tưởng phong kiến, con vợ lẽ như Bảo Ngọc và Giả Hoàn thường phải chịu thiệt thòi và bị đối xử lạnh nhạt Hôn nhân của họ cũng bị tác động bởi định kiến xã hội, khi người ta chỉ muốn cầu hôn con vợ cả, khiến con vợ lẽ phải chấp nhận vị trí thấp kém Trong bối cảnh hôn nhân không tình yêu, việc kết hôn thường diễn ra qua sự mai mối mà không có sự gặp gỡ, dẫn đến việc người ta chỉ dựa vào hình thức bên ngoài và gia thế để se duyên Điều này đã tạo ra phong tục kết hôn phong kiến, trong đó sự có mặt của người mối lái là điều kiện cần thiết để hôn nhân thành công.
Xã hội phong kiến, dù ở Đông hay Tây, được cấu trúc theo hình bậc thang với sự phân định rõ ràng về thứ bậc và giai tầng, trong đó tầng thấp hơn phải phục tùng tầng cao hơn Tuy nhiên, sự phân chia này không tuyệt đối, vì tiền tài cũng là một yếu tố quan trọng Những người có địa vị cao nhưng thiếu tài sản thường tìm cách gia tăng của cải, trong khi những người có địa vị thấp nhưng giàu có lại mong muốn nâng cao vị thế Hôn nhân trong xã hội này thường không chỉ dựa trên tình yêu mà còn phải có sự "hộ đối", như trường hợp của Giả Nghênh Xuân và Tôn Thiệu Tổ, cho thấy sự liên kết giữa quý tộc và tư sản Cuộc sống của cô Hai từ khi về nhà chồng trở thành chuỗi ngày khổ sở, chịu đựng sự hành hạ cả về thể xác lẫn tinh thần từ người chồng vũ phu mà cha cô đã lựa chọn.
Vương phu nhân cảm thương cho số phận của cô cháu ngoan, ngậm ngùi nhận ra rằng: "Lấy gà phải theo gà, lấy chó phải theo chó" Bà cho rằng, "đã là con gái thì ai cũng phải đi lấy chồng; khi đã về nhà người ta, bên nhà gái không còn quyền can thiệp" Bà tin rằng số phận định đoạt, nếu gặp người chồng tốt thì may mắn, nhưng nếu không may gặp phải người xấu thì cũng đành chấp nhận.
Theo quan niệm hiện đại, những nhân vật nữ trong "Hồng lâu mộng" và phụ nữ thế kỷ XVIII thường gặp bi kịch trong hôn nhân Tuy nhiên, theo đạo đức Khổng giáo, không phải cô gái nào cũng rơi vào hoàn cảnh này Vương phu nhân nhấn mạnh rằng hạnh phúc hôn nhân của phụ nữ phụ thuộc vào tính cách của nam giới, và những đau khổ trong hôn nhân thường được đổ lỗi cho số phận Điều này giải thích tại sao các nhân vật như Hình phu nhân và Vưu thị vẫn sống an yên, hết lòng chiều chồng mà không ghen tuông, miễn là lợi ích của họ không bị ảnh hưởng.
Gia đình Giả Xá, Giả Chính, Giả Trân đại diện cho mô hình hôn nhân phong kiến lý tưởng, nơi các ông chồng làm quan và phụ nữ biết phục tùng, không vượt qua khuôn khổ Những phụ nữ này không cảm thấy áp lực trong hôn nhân, mà sống cuộc sống bình thường theo truyền thống Ngược lại, bi kịch tình yêu chỉ xảy ra với những phụ nữ dám phản kháng và đấu tranh cho hạnh phúc cá nhân như Vương Hy Phượng, Giả Thám Xuân, Lâm Đại Ngọc và sư Diệu Ngọc.
"Kim ngọc lương duyên" thể hiện quan niệm phong kiến về hôn nhân và tình yêu, trong đó người xưa tin rằng hôn nhân mang lại điều tốt lành, giúp người bệnh mau khỏe lại qua tục xung hỉ Bảo Ngọc, khi sinh ra, đã ngậm viên "thông linh bảo ngọc", trong khi Bảo Thoa nhận được khóa vàng và được dặn gặp người có ngọc để kết hôn Giả mẫu đã khẳng định rằng Bảo Thoa kết hôn với Bảo Ngọc sẽ như mũi tên trúng đích, giúp tìm ra viên ngọc của Bảo Ngọc, từ đó cải thiện bệnh tình của anh.
Hai cái tên Bảo Ngọc và Bảo Thoa không chỉ biểu thị vật hộ thân mà còn được sử dụng trong thơ Đường, theo Hương Lăng Cô đã trích dẫn từ thơ ngũ ngôn của Sầm Gia Châu với câu: "Nơi này nhiều bảo ngọc", và từ thơ thất ngôn của Lý Nghĩa Sơn với câu: "Thoa báu ngày nào không bám bụi?" [15, tập 4, tr 39].