KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG HỒNG LÂU MỘNG

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG HỒNG LÂU MỘNG KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG HỒNG LÂU MỘNG KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG HỒNG LÂU MỘNGKHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG HỒNG LÂU MỘNG KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG HỒNG LÂU MỘNG KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG HỒNG LÂU MỘNG KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG HỒNG LÂU MỘNG KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG HỒNG LÂU MỘNG

Trờng đại học vinh khoa ngữ văn

Vinh - 2006

điều kiện thời gian hạn hẹp và nguồn t liệu khá hiếm hoi, khoá luận của em không thể không có những thiếu sót Rất mong có sự đống góp ý kiến của các thầy cô giáo và các bạn yêu thích môn học này

Vinh, ngày 30/04/2006 Sinh viên: Nguyễn Thị Cẩn

Mục lục

Phần mở đầu trang

I Lí do chọn đề tài 4

II Lịch sử vấn đề 6

1 Những nghiên cứu “Hồng lâu mộng” ở Trung Quốc 6

2 Những nghiên cứu “Hồng lâu mộng”ở Việt Nam 9

III Mục đích, đối tợng phạm vi nghiên cứu 11

1 Mục đích nghiên cứu 11

2.Đối tợng và phạm vi nghiên cứu 11

Đối tợng nghiên cứu 11

phạm vi nghiên cứu 11

IV.Phơng pháp nghiên cứu 12

V Cấu trúc khoá luận 13

Nội dung 1.Khái niệm về không gian nghệ thuật 15

2.Cơ sở triết học của nguyên tắc nghệ thuật tổ chức không gian “Hồng lâu mộng” 17

3 Tào Tuyết Cần và những ảnh hởng trong sáng tác “Hồng lâu mộng” 17

Ch ơng I Không gian trong nguyên tắc “ Dĩ h hàm thực” 1.Khái niệm phạm trù “h” và “thực” 20

2 Mối quan hệ giữa “h” và “thực” 20

3 Không gian h ảo hoá chứa đựng không gian hiện thực 21

3.1 Không gian thần thoại 22

3.2 Không gian giấc mộng 26

3.3 Không gian hiện thực bị h ảo hoá 33

Ch ơng II Không gian trong nguyên tắc “ Dĩ giả đối chân” 1 Khái niệm phạm trù “chân” và “giả” 38

2 Mối quan hệ giữa “chân” và “giả” 38

3.Đối ứng không gian mộng ảo và không gian hiện thực 42

3.1 Không gian phủ Giả đối ứng không gian “Thái h ảo cảnh 42

3.2 Không gian phủ Giả và không gian hiện thực xã hội 47

3.2.1.Đối ứng không gian sinh hoạt 48

3.2.2 Đối ứng với không gian tâm lí 52

Ch ơngIII Không gian trong nguyên tắc “Dĩ đại quan tiểu” 1 Khái niệm phạm trù “tiểu” và “đại” 58

2 Mối quan hệ giữa “tiểu” và “đại” 58

3.Nguyên tắc “Dĩ đại quan tiểu”(lấy cái lớn xem cái nhỏ) 58

4 Không gian trần thế rộng lớn(đại) roi chiếu Không gian trần thế nhỏ bé(tiểu) 60

4.1 Không gian trong cái nhìn của nhân vật chủ thể( hòn đá) 60

4.2 Không gian mang tính chất hữu hạn 63

4.2.1.Không gian sinh hoạt hạn hẹp 63

4.2.2.Không gian tâm lí 65

4.3 Không gian trần thế với những số phận không trọn vẹn 68

4.3.1.Sự vinh hoa phú quý ẩn chứa sự không bất hạnh 69

4.3.2.Trong cái đẹp có sự không trọn vẹn 72

kết luận 75

Tài liệu tham khảo

78

Phần mở đầu

I Lý do chọn đề tài

1.1 Nói đến thành tựu nổi bật của văn học cổ điển Trung Quốc, chúng takhông quên nhắc đến:Tản văn trớcTần, thơ Đờng, từ Tống, kịch Nguyên, tiểuthuyết Minh- Thanh.

Tiểu thuyết cổ điển Minh-Thanh đã từng để lại những dấu ấn khó phai

trong tâm hồn biết bao bạn đọc Nếu nh "Tam quốc chí diễn nghĩa"(La Quán Trung), "Thủy Hử"(Thi Nại An), "Tây Du Kí"(Ngô Thừa Ân), "Kim Bình

Mai"(Tiếu Tiếu Sinh) đợc đánh giá là "tứ bộ đại th" (bốn pho sách lạ) là những

khôi bảo văn học đời Minh thì "Hồng lâu mộng" đợc coi là "Tuyệt thế kì th".

Tác phẩm thật sự tiêu biểu cho tiểu thuyết cổ điển Minh-Thanh có trình độ caonhất, có thể phản ánh đợc một cách toàn diện bộ mặt của xã hội phong kiến đời

Thanh Vì vậy, "Hồng lâu mộng" có một vị trí quan trọng trong lịch sử phái

triển của thể loại tiểu thuyết nói riêng và trong lịch sử của văn học Trung Quốcnói chung

Cũng nh nhiều tác phẩm vĩ đại khác, "Hồng lâu mộng" là sự kết tinh của

tất cả những kinh nghiệm sống và tài nghệ tuyệt tác của tác giả Tào Tuyết Cần.Tác phẩm luôn tỏa sáng lung linh những sắc màu kì diệu của muôn vàn ý nghĩacùng giá trị nghệ thuật Mỗi tài liệu nghiên cứu về Hồng lâu mộng chính là pháthiện những giá trị của tác phẩm và tài năng của tác giả họ Tào Vì vậy, khi tìm

hiểu về nghệ thuật tổ chức không gian trong "Hồng lâu mộng" chúng tôi mong

muốn sẽ góp thêm những ý kiến nhỏ bé trong việc khẳng định giá trị nghệ thuậtcủa tác phẩm và sự sáng tạo của tác giả

1.2 Ngay từ khi "Hồng lâu mộng" mới ra đời nó đã thu hút sự quan tâm

rất lớn của độc giả và giới nghiên cứu trong nớc và cả thế giới Các nhà lý luận

đã khai thác, bàn luận tác phẩm ở nhiều góc độ khác nhau.Tuy nhiên nguồn đề

tài về "Hồng lâu mộng" vẫn không vơi cạn, Một số vấn đề thuộc giá trị nghệ

thuật của tác phẩm vẫn còn để ngỏ

1.3 Hiện nay, tác phẩm "Hồng lâu mộng"đã và đang đợc giảng dạy trong

các trờng Cao Đẳng, Đại học Một số trờng Cao Đẳng thuộc diện s phạm miền

núi thì việc đa tác phẩm "Hồng lâu mộng" cũng nh một số tác phẩm nổi tiếng

nớc ngoài vào giảng dạy là một vấn đề còn hết sức mới mẻ và lạ lẫm Bởi vậy,

chúng tôi hi vọng việc nghiên cứu nghệ thuật tổ chức không gian trong "Hồng

lâu mộng" sẽ góp một phần nhỏ bé vào công tác giảng dạy một cách toàn diện

hơn Điều này đã thôi thúc chúng tôi bớc vào tìm hiểu, khám phá tiểu thuyết củanhà văn- một " mảnh đất" hứa hẹn nhiều sự thú vị, độc đáo

Ngày nay, có thể nói thi pháp học đã bén rễ vào mảnh đất nghiên cứu, phêbình văn học Việt Nam Đi sâu vào vấn đề thi pháp là rất cần thiết để năng caotrình độ của nghiên cứu văn học và hoàn thiện môn phê bình văn học- bởinghiên cứu thi pháp chính là đi tìm một cách tiếp cận mới để khám phá sự

phong phú, đa dạng và hấp dẫn của văn học Ngoài ra, nó còn giúp cho học sinhbiết đợc đi từ cảm nhận hình thức để nắm đợc nội dung, tránh đợc cách hiểu chủquan, suy diễn hoặc cách phân tích xã hội học tầm thờng, xa lạ với bản chấtthẩm mỹ của văn học.

1.4 Không gian nghệ thuật là một phơng diện quan trọng của thi pháphọc Nó là phơng tiện để tác giả xây dựng thế giới nghệ thuật của mình( tức làtác phẩm văn học) Nó cũng là "cánh cửa" để qua đó ngời đọc hiểu đợc quan

điểm và t tởng đợc tác giả gửi gắm vào tác phẩm Không gian là một trongnhững yếu tố nổi bật, góp phần biểu hiện những yếu tố nghệ thuật và tạo nên

chiều sâu của hình tợng, nội dung trong tiểu thuyết "Hồng lâu mộng" của Tào

Tuyết Cần trong sự tìm hiểu này cũng nh từ cội nguồn của văn hóa dân tộcchúng ta hiểu rằng văn học Trung Quốc có ảnh hởng rất lớn đối với con ngời vàvăn học Việt Nam Đây cũng là dịp để chúng ta tiếp xúc với nền văn học vĩ đạicủa dân tộc Trung Hoa mà đã từ lâu chúng ta say mê ngỡng mộ

II Lịch sử vấn đề

" Hồng lâu mộng " là một kiệt tác văn học đợc đánh giá là tác phẩm đạt

đợc những thành tựu nghệ thuật cao so với những tác phẩm văn học cùng thời ởTrung Quốc Ngay từ khi mới ra đời nó đã thu hút sự quan tâm rất lớn của độcgiả và giới nghiên cứu Theo đánh giá của các tác giả cùng thời, cha có một bộtiểu thuyết nào lại gây đợc sự hứng thú tìm tòi cho ngời đọc nhiều đến nh vậy

Sự quan tâm của độc giả không chỉ có ở Trung Quốc mà còn lan rộng trên thếgiới trong đó có Việt Nam

Có thể nói, những nghiên cứu về "Hồng lâu mộng" là vô cùng phong phú

nhng do điều kiện tiếp xúc còn rất hạn chế và nguồn tài liệu hết sức hạn hẹp nênchúng tôi không thể bao quát đợc toàn bộ vấn đề nh theo dự định Thành thửtrong khuôn khổ tài liệu đã có, chúng tôi sẽ hệ thống các ý kiến của các nhà lý

luận nghiên cứu về "Hồng lâu mộng" nói chung và về không gian nghệ thuật nói riêng trong "Hồng lâu mộng" Đây là một phần rất nhỏ trong hớng nghiên

cứu về tác phẩm này Khảo sát của chúng tôi đi theo hai hớng: Hớng nghiêncứu ở Trung Quốc và hớng nghiên cứu ở Việt Nam

1 Những nghiên cứu "Hồng lâu mộng" ở Trung Quốc

ở Trung Quốc, nghiên cứu về "Hồng lâu mộng" đã trở thành một vấn đề

có tính chất xã hội Từ khi tác phẩm ra đời thì ở Trung Quốc cũng ra đời một

ngành học lấy "Hồng lâu mộng" làm đối tợng để nghiên cứu, đợc gọi là "Hồng

học" với nhiều trờng phái nghiên cứu khác nhau Nên sự bàn luận về tác phẩmnày cũng rất sôi nổi

Tiếp cận tài liệu đầu tiên phải kể đến là cuốn" Lịch sử văn học Trung

Quốc" do một nhóm tác giả biên soạn Cuốn tài liệu này đề cập đến "Hồng lâu

mộng" dới góc độ xã hội học và giai cấp luận, dựa trên cơ sở đó các tác giả đã

khái quát nội dung phản ánh của tác phẩm là: Phê phán chế độ phong kiếnTrung Quốc trong thời đại Tào Tuyết Cần đồng thời nêu lên ý nghĩa rộng lớncủa tác phẩm đối với xã hội hiện thực

Về nghệ thuật:Các tác giả đã đánh giá một số thành tựu nghệ thuật màtác phẩm đã đạt đợc Trớc hết đó là sự thành công trong việc xây dựng một hệ

thống nhân vật mà trong đó nhân vật đều rất "Sống động, có máu thịt, có cá

tính" Về nghệ thuật miêu tả, các tác giả cho rằng: " Trong Hồng lâu mộng mọi thứ đều sinh động, có sức sống dồi dào cuộc sống đợc tái hiện trong Hồng lâu

mộng dờng nh không hề qua tay nhà văn gọt duỗi công phu, khắc họa tỉ mỉ gì cả, mà chỉ là theo dáng dấp vốn có tràn trên mặt giấy một cách tự nhiên"(38.676) Về kết cấu nghệ thuật cũng rất tài tình, sự kết hợp giữa nhân

vật, sự kiện, tình tiết cũng nh sự thành công của tác phẩm trong lĩnh vực này "

Cuộc sống đợc phản ánh trong Hồng lâu mộng gắn bó thành một chỉnh thể

không tách rời đợc, y nh cuộc sống trong thực tế các tình tiết, các mẩu truyện

đều đợc biến thành những bộ phận phức tạp của một chỉnh thể, chúng đan cài vào nhau ẩn hiện trong tác phẩm" (38.677) đến ngôn ngữ thì đạt đến trình độ"

điêu luyện, tự nhiên và giàu sức biểu hiện"

Hớng tiếp cận thứ hai vào cuốn" Trung Quốc văn học sử" tập III của hai

tác giả Chởng Bồi Hoàn và Lạc Ngọc Minh, đã có những ý kiến đánh giá về nộidung, về thành tựu nghệ thuật mà tác phẩm đã đạt đợc nh: Nghệ thuật xây dựng

hệ thống nhân vật, nghệ thuật miêu tả, kết cấu và nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ

Đặc điểm chung nhất của hai nhóm tác giả này là khẳng định cuộc sốngsinh hoạt đợc miêu tả trong tác phẩm là tấm phông nền để tác giả phản ánh hiệnthực xã hội, hiện thực cuộc sống và đây cũng chính là nơi để tác giả bộc lộ vốnsống và tài năng xuất sắc của mình Đó chính là cảnh không gian sinh hoạt

Lỗ Tấn trong cuốn"Trung Quốc tiểu thuyết sử lợc"(Sơ lợc lịch sử phát

triển Trung Quốc ) lại nghiên cứu tác phẩm ở góc độ loại hình Tác giả đã đặt"Hồng lâu mộng" vào hệ thống tiểu thuyết "Nhân tình thế thái" đời Thanh Để

nghiên cứu tác giả đã cho rằng:" Đến nh giá trị của Hồng lâu mộng thì trong

tiểu thuyết Trung Quốc thực ra không mấy bộ đạt đến Cái điểm trọng yếu của

nó là giám cứ thực mà miêu tả, hoàn toàn không kiêng kỵ, tô vẽ gì cả " Lỗ Tấn

còn khẳng định sự vợt trội của "Hồng lâu mộng" so với các tác phẩm cùng thời

và trớc đó về t tởng cũng nh lối viết:" Từ khi có Hồng lâu mộng về sau, t tởng

cũng nh lối viết truyền thống đều bị đập tan" (52.415).

Ngoài ra, trong cuốn:" Mạn đàm về Hồng lâu mộng" , Trơng Khánh

Thiện và Lu Vĩnh Lơng đã bàn luận xung quanh các thủ pháp nghệ thuật của tácgiả trong việc miêu tả khắc học tính cách nhân vật thông qua khai thác những

chi tiết, những sự kiện song song với vấn đề đó các tác giả còn đề cao sự uyênbác của tác giả họ Tào.

Nh vậy, từ những tài liệu nghiên cứu của các nhà học giả Trung Quốcchúng ta có thể hiểu rằng: Các nhà lý luận học Trung Quốc đã góp phần đứng ở

góc độ xã hội học, giai cấp luận để đánh gía về nội dung nghệ thuật của " Hồng

lâu mộng " Cũng từ những quan điểm đó chỉ ra đợc những t tởng tiến bộ cũng

nh hạn chế của nhà văn

Tuy nhiên, qua các ý kiến bàn luận về "Hồng lâu mộng" của các nhà lý

luận học Trung Quốc đã có ít nhiều bàn luận đến góc độ không gian nhng chỉdừng lại ở sự khái quát, tản mạn Nhng dù ít hay nhiều thì đó cũng là những gợi

ý hết sức quý báu và bổ ích đối với chúng tôi trong việc hớng về đề tài này

2 Những nghiên cứu" Hồng lâu mộng"ở Việt Nam

"Hồng lâu mộng" ra đời ở Trung Quốc vào thế kỷ XVIII và từ lâu nó đã

trở thành quen thuộc đối với độc giả Việt Nam qua một số bản dịch và lời giới

thiệu Tài liệu nghiên cứu nổi tiếng về "Hồng lâu mộng"ở Việt Nam khá phong

phú Đội ngũ các chuyên gia nghiên cứu phải đợc kể đến nh: Lơng Duy Thứ,Nguyễn Khắc Phi, Trần Xuân Đề, Phan Văn Các

Trong cuốn" Văn học Trung Quốc" của hai tác giả Nguyễn Khắc Phi và

Lơng Duy Thứ có đề cập đến "Hồng lâu mộng" và hớng nghiên cứu tài liệu này

cũng không nằm ngoài hớng nghiên cứu của cuốn "Lịch sử văn học TrungQuốc" do các tác giả Trung Quốc biên soạn Đó là : Phê phán chế độ phongkiến Trung Quốc Còn nghệ thuật thì nói đến nghệ thuật miêu tả, kết cấu nghệthuật và cả về ngôn ngữ

Tiếp theo là cuốn "Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc" của tác giả Trần

Xuân Đề, ở đây tác giả đã đi sâu phân tích để đánh giá cái hay cái đẹp của năm

bộ tiểu thuyết cổ điển nổi tiếng mà trong đó có "Hồng lâu mộng" Tác giả nhấn mạnh:" Trong Hồng lâu mộng- Tào Tuyết Cần cho nhân vật hoạt động trong

làn sóng đấu tranh và sự xung đột của xã hội để biểu hiện tinh thần của họ

"( 17.166) Nhận xét về dụng ý nghệ thuật của Tào Tuyết Cần khi miêu tả cảnh

vật, Trần Xuân Đề đã viết:" Tào Tuyết Cần vận dụng quan hệ giữa tình và cảnh

khắc họa tính cách nhân vật Cảnh vật xung quanh có tác dụng khá lớn đến sự hình thành đặc trng tính cách của Đại Ngọc"(17.168).

Trong cuốn "Để hiểu tám bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc" tác giả

L-ơng Duy Thứ lại đa ra hớng nghiên cứu tác phẩm ở góc độ thi pháp với mục

đích đem đến cho ngời đọc một cái nhìn tổng quát về tiểu thuyết cổ điển nói

chung và"Hồng lâu mộng " nói riêng Khi nói về không gian nghệ thuật của

tiêu thuyết cổ điển Trung Quốc, tác giả có lu ý:"Không gian của Tam Quốc là

không gian sử thi, không gian Tây Du là không gian vũ trụ còn không gian Kim

Bình Mai và Hồng lâu mộng là không gian đời thờng" (53.164).

ở cuốn:"Thơ văn cổ Trung Hoa mảnh đất quen mà lạ " đã dành những

trang viết hết sức tâm huyết sâu sắc về góc độ những thủ pháp nghệ thuật đợc sử

dụng trong tác phẩm Theo tác giả thì thủ pháp " Song tề quản hạ"( Cùng tiến

hành một sự miêu tả đồng thời hoặc trần thuật song song) là thủ pháp nghệ thuật

đợc sử dụng khá phổ biến trong tác phẩm đặc biệt là trong qúa trình xây dựngnhân vật

Đặc biệt chuyên đề"Tiểu thuyết cổ điển Minh Thanh" dành cho cao học

và nghiên cứu sinh của tác giả Trần Lê Bảo, ông đã dành nhiều thời gian nói vềmột số đặc điểm thi pháp của tiểu thuyết cổ điển Minh Thanh nh về tác giả, đềtài, nhân vật, không gian, thời gian Tác giả nhấn mạnh đến sự khác biệt của tiểuthuyết đời Minh và tiểu thuyết đời Thanh Nếu nh không gian trong tiểu thuyết

đời Minh(Tam Quốc, Thủy Hử) là không gian vũ trụ, không gian công cộng,

không gian chiến trờng rộng lớn thì tiểu thuyết đời Thanh là không gian sinhhoạt nhỏ bé, chật hẹp Tác giả Trần Lê Bảo đặc biệt chú ý đến một số thủ pháp

nghệ thuật mà tác giả "Hồng lâu mộng" đã sử dụng nh:" Dĩ tiểu kiến đại"; " Dĩ

h hóa thực"; " Dĩ giả hàm chân" Và chúng tôi xem đây là những định hớng , là

điểm tựa quý báu để triển khai đề tài này

Chúng tôi, trong đề tài của mình, luôn ý thức đợc những khó khăn và thửthách Vấn đề không gian nghệ thuật của tác phẩm văn học không phải là mộtvấn đề quá mới mẻ Chúng tôi đã tìm hiểu một số công trình nghiên cứu thi

pháp học nh: Không gian nghệ thuật trong tục ngữ, ca dao; không gian nghệ

thuật trong thần thoại, truyền thuyết, cổ tích; không gian nghệ thuật trong" Truyện Kiều", trong thơ Tố Hữu tuy nhiên, không gian nghệ thuật trong tiểu

thuyết Hồng lâu mộng lại là một vấn đề hết sức mới mẻ Những ý kiến bàn về

thi pháp không gian trong Hồng lâu mộng của các tác giả ở Việt Nam tuy cha

thật tỉ mỉ và chặt chẽ nhng cũng là rất quý báu đối với chúng tôi, nó đã có tínhchất định hớng, gợi mở và là cơ sở để chúng tôi mạnh dạn đi sâu nghiên cứu đềtài này

III Mục đích, đối tợng và phạm vi nghiên cứu

1 Mục đích nghiên cứu

Tác phẩm văn học không chỉ là sự sáng tạo độc đáo của nhà văn mà nócòn kết tinh những giá trị nghệ thuật truyền thống với những quan niệm mangtính truyền thống Do đó, nghiên cứu tác phẩm văn học của một dân tộc xét đếncùng là làm sáng tỏ bản sắc của dân tộc đó đợc thể hiện qua sáng tạo nghệ thuật

độc đáo của nhà văn Nghiên cứu đề tài này chúng tôi nhằm các mục tiêu sau:

Nh tên đề bài đã xác định, mục đích của chúng tôi trong đề tài này khôngphải là những nghiên cứu chung về nghệ thuật mà đi sâu vào một phơng diện

của thi pháp học: Không gian nghệ thuật trong "Hồng lâu mộng" Rồi từ hình

thức nghệ thuật ấy mà hiểu đợc quan điểm về thế giới và con ngời của nhà văn.Hay nói cách khác, chúng ta có thể thấy rõ "điểm nhìn"của Tào Tuyết Cần đốivới cuộc đời, với con ngời thông qua một "tính hiệu nghệ thuật" quan trọng làkhông gian

2 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tợng nghiên cứu

Luận văn chúng tôi nghiên cứu nghệ thuật tổ chức không gian trong

"Hồng lâu mộng" Vì vậy, đối tợng nghiên cứu của đề tài này là những biện

pháp tổ chức không gian trong "Hồng lâu mộng" Đây là một phơng diện quan

trọng của thi pháp học Nó đồng thời cũng bộc lộ thiên tài nghệ thuật của tác giả

bộ tiểu thuyết

2.2 Phạm vi nghiên cứu

"Hồng lâu mộng" là tác phẩm văn học đã đạt đến đỉnh cao về nghệ thuật

tổ chức, xây dựng tác phẩm là một phạm vi rất lớn, bao gồm rất nhiều biệnpháp Trong khuôn khổ luận văn tốt nghiệp chúng tôi không có điều kiện để tìmhiểu tất cả các biện pháp nghệ thuật mà tác giả đã sử dụng, chúng tôi chỉ đề cập

đến một số biện pháp nghệ thuật mà tác giả đã sử dụng để tổ chức không gian

trong tác phẩm Đó là những nguyên tắc "Dĩ h hàm thực", "Dĩ giả đối chân",

"Dĩ đại quan tiểu" dùng để kiến tạo một không gian nghệ thuật đặc thù cho tác

phẩm

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi chủ yếu khai thác những biểuhiện của không gian để làm sáng tỏ ba nguyên tắc nghệ thuật trên

Về tài liệu dùng để khảo sát: Hiện nay có rất nhiếu tác giả dịch "Hồng

lâu mộng" ra Tiếng Việt ở đây chúng tôi chọn bản dịch "Hồng lâu mộng" ba

tập (NXB văn học 1999) thực hiện

IV Phơng pháp nghiên cứu.

Căn cứ vào đối tợng nghiên cứu đã đợc xác định và để hoàn thành mục

đích nghiên cứu, chúng tôi sẽ sử dụng một hệ thống phơng pháp bao gồm cácphơng pháp cụ thể sau

1 Phơng pháp khảo sát văn bản

2 Phơng pháp thống kê phân loại

3 Phơng pháp phân tích tổng hợp

4 Phơng pháp so sánh- đối chiếu.

5 Phơng pháp liên ngành

Phơng pháp là cách thức để tiến hành hoạt động nghiên cứu, là con đờngdẫn đến mục đích của hoạt động Vì vậy trong quá trình nghiên cứu, triển khai

đề tài chúng tôi sẽ vận dụng kết hợp nhuần nhuyễn tất cả các phơng pháp này để

đạt đợc hiệu quả cao nhất

V Cấu trúc khóa luận.

Phần mở đầu:

I Lý do chọn đề tài

II Lịch sử vấn đề

III Mục đích, đối tợng và phạm vi nghiên cứu

IV.Phơng pháp nghiên cứu

V Cấu trúc khóa luận

Phần nội dung:

Chơng một: Không gian trong nguyên tắc" dĩ h hàm thực"

(Lấy cái h để chứa đựng cái thực)

1.Khái niệm phạm trù "h- thực"

2 Không gian h hóa chứa đựng không gian hiện thực

Chơng hai: Không gian trong nguyên tắc "dĩ giả đối chân"

(Lấy cái giả đối lập với cái chân)

1 Khái niệm phạm trù "giả- chân"

2 Đối ứng giữa không gian mộng ảo và không gian hiện thực

Chơng ba: Không gian trong nguyên tắc" dĩ đại quan tiểu"

(Xem xét cái vi mô từ cái vĩ đại)

1 Khái niệm phạm trù "tiểu- đại"

2 Không gian trần thế(đại) soi không gian trần thế (tiểu)

Kết luận:

Nội dung

1 Khái niệm về không gian nghệ thuật

Theo cách hiểu thông thờng hiện nay trên thế giới, thi pháp là hớng tiếpcận tức là nghiên cứu phê phán tác phẩm văn học từ các hình thức biểu hiện đểtìm hiểu các ý nghĩa biểu hiện hoặc chìm ẩn của tác phẩm nh: ý nghĩa mĩ học, ýnghĩa triết học, đạo đức học, lịch sử, xã hội học

Cấp độ thi pháp học là các hình thức nghệ thuật nh kết cấu, âm điệu, nhịpcâu, đối thoại, thời gian, không gian, cú pháp ) yêu cầu đọc tác phẩm nh mộtchỉnh thể, ở đó các yếu tố ngôn từ liên kết một cách chặt chẽ với nhau, hợpthành một hệ thống để biểu đạt tình cảm, t tởng, t duy, nhân sinh quan tức làcái đẹp của thế giới, của con ngời

Không gian nghệ thuật là một phơng tiện quan trọng của thi pháp hiện

đại Nó là phơng tiện để tác giả xây dựng thế giới nghệ thuật của mình, đồngthời cũng là "cách cửa" để qua đó, ngời đọc hiểu hình tợng và t tởng đợc tác giảgửi gắm vào trong tác phẩm

Cũng nh thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật là hình thức tồn tạicủa thế giới nghệ thuật Không hình tợng nghệ thuật nào không có không gian,không có nhân vật nào không có nền cảnh tồn tại nào đó.Bản thân ngời kểchuyện hay nhà thơ trữ tình cũng nhìn sự vật trong một khoảng cách nhất định.Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của ngời nghệ sĩ nhằm biểu hiện

con ngời và thể hiện một quan điểm nhất định về cuộc sống:" Không gian nghệ

thuật gắn với sự cảm thụ không gian nên mang tính chủ quan, ngoài không gian vật thể còn có không gian tâm tởng"(40.135).

Trong văn học không gian nghệ thuật tơng quan chặt chẽ với thời gian.Khi nhà văn ngừng miêu tả, khắc họa không gian thì thời gian bị hãm lại hay bịtriệt tiêu đó là thi pháp không gian hóa thời gian

Trong "Hồng lâu mộng" không gian đợc xây dựng hết sức linh hoạt với

những hình thức làm nổi bật mối quan hệ giữa h -thực, chân- giả, đại-tiểu.Vàthông qua các hình thức không gian kết hợp với ngòi bút hiện thực đầy tiến bộ,

gơng mặt của xã hội phong kiến đời Thanh đợc phản ánh hết sức phong phú,sinh động.

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi đề cập đến ba thủ phápnghệ thuật mà tác giả họ Tào đã sử dụng và tổ chức không gian trong tác phẩm

"Dĩ h hàm thực"(Lấy cái h để hàm chứa sự thực)

"Dĩ giả đối chân"(Lấy cái giả để đối ứng cái thật)

"Dĩ đại quan tiểu"(Lấy cái lớn để quan sát cái nhỏ).

Trong "Hồng lâu mộng" thì các phạm trù này thờng đợc đặt trong mối

quan hệ giữa không gian và thời gian Đây là hai phạm trù riêng biệt nhng sựtồn tại của hai phạm trù này trong vũ trụ lại không phải hoàn toàn đối lập màngợc lại nó đan cài vào nhau và trở thành bối cảnh cho sự tồn tại của vậtchất.Trong thế giới nghệ thuật, không gian và thời gian không tách rời nhau, nh-

ng do phạm vi giới hạn của đề tài mà chúng tôi chỉ đi sâu vào trình bày nguyêntắc, mối quan hệ và khai thác một phạm trù trong phạm vi có thể đó là về khônggian nghệ thuật

Trong nền văn hóa Trung Quốc cổ đại: H- thực, giả- chân, tiểu- đại là cặp

phạm trù đối lập đợc sử dụng nhiều trong lĩnh vực sáng tác nghệ thuật cơ sở

đầu tiên của cặp phạm trù này là t tởng triết học cổ đại của Trung Quốc Sau này

nó trở thành các nguyên tắc sáng tác nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng.Với tác giả Tào Tuyết Cần thì các nguyên tắc nghệ thuật này đợc sử dụng xuấtphát từ nguyên nhân chủ quan và nguyên nhân khách quan Do vậy, trớc khi đivào nội dung chính của vấn đề là không gian nghệ thuật chúng ta tìm hiểu cơ sởtriết học các nguyên tắc và những ảnh hởng của xã hội cũng nh bản thân trong

khi sáng tác"Hồng lâu mộng".

2 Cơ sở triết học của nguyên tắc nghệ thuật tổ chức không gian

“Hồng lâu mộng”

Trớc hết, chúng ta cần hiểu rằng, các cặp h "H - thực, chân- giả,

tiểu-đại", xét trên cơ sở t tởng triết học cổ đại thì đó là những phạm trù đối lập xây

dựng trên nền tảng học thuyết Âm Dơng

Theo t tởng này thì vũ trụ đợc hình thành do sự kết hợp giao hòa giữa haimặt Âm Dơng - ngay từ những t tởng đầu tiên đã có sự xuất hiện của hai cặpphạm trù đối lập là Âm và Dơng

Trên cơ sở kế thừa học thuyết đó Lão Tử đã mạnh dạn đa ra học thuyết về

tính quy luật của quá trình vận động của "đạo" theo hớng:" Hữu vô tơng sinh,

nan dị tơng thành, cao hạ tơng khuynh, tiên hậu tơng tùy" (Có với không cùng

sinh, khó với dễ cùng thành, cao thấp cùng chiều, trớc sau cùng theo)

Quan niệm trên cho ta thấy, thế giới vật chất có cấu trúc phức tạp và toàn

diện Trong đó thực- h, giả- chân, tiểu- đại lại là những cặp phạm trù triết học

diễn tả bản chất của thế giới dựa trên nguyên tắc về sự thống nhất hài hòa hay

t-ơng phản, thậm chí khác biệt nhau trong từng sự vật

3 Tào Tuyết Cần và những ảnh hởng trong sáng tác Hồng lâu “

mộng”

3.1 Sáng tác một tác phẩm nghệ thuật đòi hỏi tác giả phải tìm tòi lựa chọnnhững phơng pháp và cách thức thể hiện cụ thể là việc lựa chọn các thủ pháp vànguyên tắc sáng tác.Vấn đề này có liên quan đến những quan niệm, thị hiếu và

định chế của xã hội

Thị hiếu truyền thống của xã hội Trung Quốc thời cổ đại là sáng tác

th-ởng thức truyền bá những câu chuyện hoang đờng kỳ ảo.Ngay từ " Tiểu thời Lục

Triều đầy rẫy những thần linh, ngời có pháp thuật, những biến hóa kỳ dị hay phù phép, những sự lạ không bao giờ giải thích đợc"(33.276).Đây là một trong

những lý do ảnh hởng đến việc tác giả lựa chọn các yếu tố hoang đờng, h ảo đểphản ánh cuộc đời và xã hội

Xã hội Tào Tuyết Cần là xã hội tàn bạo nhà Thanh Đây là thời đại đentối nhất đối với lịch sử văn hóa Trung Quốc.Những tàn d của xã hội, vết tích của

t tởng bảo thủ lạc hậu đã kiềm chế và đàn áp những t tởng tiến bộ đơng thời.Những t tởng tiến bộ đó đã đi ngợc lại với những tôn ti trật tự vốn đã ăn sâu vào

lề lối phong kiến nên không thoát đợc sự đàn áp nặng nề Những diệt họa chu

du, sự kìm hãm áp chế của lễ giáo phong kiến đối với những t tởng tiến bộ buộccác nhà văn phải tìm đến những hình thức"ngụy trang" đặc biệt này.Đây cũng là

lý do tại sao các văn nhân sĩ thời kỳ đó thờng viết chuyện h ảo hoang ờng.Những yếu tố hoang đờng h ảo đó chính là những hình thức" ngụy trang"tránh mũi nhọn truy kích của lễ giáo phong kiến, để dễ bộc lộ t tởng, đồng thờicông kích những t tởng lạc hậu của xã hội phong kiến

đ-Thêm vào đó Tào Tuyết Cần sinh ra và lớn lên trên mảnh đất có sự pháttriển mạnh mẽ của Phật giáo, Đạo giáo Những giáo lý về Âm Dơng ngũ hành,thuyết lý về hồn phách h vô của đạo phật, thuyết thần tiên của Đạo giáo, t tởngnhân duyên, địa ngục đã ăn sâu vào trong t tởng tiềm thức của mỗi ngời dânTrung Quốc nói chung và Tào Tuyết Cần nói riêng

3.2 Tào Tuyết Cần sinh ra trong một gia đình phong kiến đời đời giữchức"Giang Ninh chức tạo"(quan thu thuế muối) Ngày còn nhỏ Tào Tuyết Cần

đợc sống trong sự giàu sang đến khi lớn lên gặp cảnh gia đình bị sa sút lâm vàonghèo nàn." cả nhà rau cháo, rợu thờng mua thịt"

Tào tuyết Cần đã từng trải qua cuộc sống từ thịnh đến suy, từ điểm đỉnhcủa sự vinh hoa phú quý đến tận đáy cùng của xã hội.Tất cả những hiện thựccủa cuộc đời khiến ông không tránh khỏi một tâm trạng nhớ tiếc khôn nguôinhững huy hoàng của vàng son lộng lẫy Mặt khác ông cảm thấy tất cả cuôc đời

đều là h vô, tất cả đều xê dịch về chỗ bế tắc hủy diệt và chỉ có thể cứu chuộc lýgiải bằng h vô, bằng sinh hình, bằng tôn giáo.

Vốn mang sẵn trong mình hệ t tởng của giai cấp phong kiến, lại là ngờihọc rộng, hiểu biết uyên thâm, kết hợp với sự chứng kiến những dâu bể của cuộc

đời nên Tào Tuyết Cần có điều kiện suy ngẫm về cuộc đời.Nh vậy việc vận dụngnhững nguyên tắc nghệ thuật trên là xuất phát từ ý đồ nghệ thuật của tác giả, làyêu cầu phản ánh một nội dung đầy "mộng mà thực"

Nh vậy, những yếu tố xã hội và điều kiện của bản thân có nhiều ảnh hởng

không nhỏ để sáng tác"Hồng lâu mộng".Trên cơ sở thấm nhuần và tiếp thu

những t tởng truyền thống kết hợp với năng lực sáng tạo nghệ thuật.Tào TuyếtCần đã xây dựng nên một thế giới nghệ thuật vừa h ảo vừa hiện thực, trong đónhững yếu tố h ảo hoang đờng chính là mảnh đất màu mỡ để tác giả phản ánhhiện thực.Đây chính là một trong những yếu tố quan trọn tạo ra sức cuốn hútmạnh mẽ đối với độc giả đem lại sự thành công cho tác phẩm

Chơng I: Không gian trong nguyên tắc

"Dĩ h hàm thực"

1.Khái niệm về phạm trù"h" và "thực"

Cái''thực": Là một phạm trù phức tạp bao gồm các sự vật hiện tợng cụ thể

có thực tồn tại khách quan trong đời sống hiện thực mà con ngời nhận biết quagiác quan trực tiếp, có thể là những cái vô hình có số đo vật chất(nh: gió, thờigian ) Ngoài ra cái thực còn là những hoạt động của con ngời trong đời sống

nh lao động sản xuất, đấu tranh xã hội Nh vậy, cái "thực" biểu hiện ở nhiềudáng dấp, hình khối, đờng nét Nó đã thật sự làm nên tính đa dạng nhng đầyphực tạp của hiện thực đời sống

Cái"h": Nếu cái "thực" mang ý nghĩa tồn tại khách quan thì cái "h" xuất

hiện trong sự đối lập với cái "thực"

"Cái h" là cái không tồn tại trực tiếp mà chúng ta chỉ nhận biết qua sựcảm nhận suy diễn hoặc tởng tợng mà thôi Vì nó không có thực và không có tác

động mang tính vật chất Chẳng hạn nh việc huyền thoại hóa các nhân vật, các

địa danh lịch sử làm chúng lung linh huyền ảo hay sự cảm nhận nỗi buồn thôngqua tâm trạng của nhân vật trữ tình

2 Mối quan hệ giữa “h” và thực “ ”

Nói về mối quan hệ giữa hai cặp phạm trù này, chúng có mối quan hệbiện chứng với nhau, đây là một trong mối quan hệ mà ngời Trung Quốc rất coitrọng Tuy nhiên, trong thế giới nghệ thuật thì chúng luôn đối lập và không córanh giới tuyệt đối nên rất khó xác định đợc

"H" và "thực" trong nghệ thuật đợc xây dựng trên lý luận "H thực tơngsinh", "Thực" là gốc rễ,"h" là phát triển, là thăng hoa "thực" "h" kết hợp có thểlàm cho sự vật trở nên có sinh khí, sống động.

Trong hình tợng nghệ thuật h và thực không bao giờ tách rời nhau vì cáithực khi đi vào nghệ thuật đợc dùng để nói đến một cái khác nó đã bị h hóa Tức

là nghệ thuật lấy cái " thực" làm gốc từ đó sáng tạo cái"h".Cái"h"là phản ánh cáithực thông qua sự sáng tạo của con ngời bằng h cấu, tởng tợng Cái"h" chỉ cógiá trị nghệ thuật khi nó phản ánh cái" thực", lột tả đợc tinh thần của cái "thực".Cái"h" không thể chống đối phá bỏ cái "thực" Bàn về mối quan hệ giữa h-thực

trong tác phẩm, Tạ Triều Chiết đời Minh có nhấn mạnh về vấn đề này: "Loại tác

phẩm hý kịch ,tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử có khác với trớc tác lịch sử Tiểu thuyết, hý kịch cho phép hơn nữa còn cần thiết phải có sự h cấu nghệ thuật; nh vậy , mới hiểu đợc bí quyết đặc điểm và quy luật của việc sáng tác nghệ thuật Nếu việc nào cũng khảo chính sử, ngời nào cũng phải có căn cứ, ngày tháng, tên tuổi cũng nhất nhất phải giống chính sử thì cần gì phải để cho loại tiểu thuyết, kịch lịch sử tồn tại nữa"(55.43).

3 Không gian h hóa chứa đựng không gian hiện thực

Tác phẩm văn học là sản phẩm tinh thần của nhà văn mà nhà văn bao giờcũng thuộc về một thời đại nhất định nào đó, nội dung tác phẩm cũng phản ánhthông qua vấn đề của thời đại nhà văn đang sống Tào Tuyết Cần là một tác giảvăn học cổ điển của Trung Quốc sống trong thời đại nhà Thanh ở thế kỉ XVIII

Tác phẩm "Hồng lâu mộng" đã ghi lại những suy t trong cuộc đời của tác giả

họ Tào đồng thời cũng là tác phẩm văn học phản ánh những vấn đề của thời đại.Song những quy luật khắt khe của xã hội, của chế độ vẫn là bức tờng ngăn cảntiếng nói của ông đối với hiện thực.Đây chính là lý do tác giả đã sử dụng biệnpháp h ảo để hàm chứa hiện thực

Đây là một thủ pháp nghệ thuật khá quan trọng để tác giả họ Tào sáng tác

"Hồng lâu mộng" Chính điều này đã đợc tác giả khẳng định ngay từ lời giới

thiệu đầu tiên: "Trải qua quãng đời mộng ảo, nên có ý giấu những việc thực,

m-ợn chuyện "Hòn đá thiêng" mà viết ra bộ "Thạch đầu ký" này Vì vậy tôi đặt

nhân vật của tôi là Chân Sĩ ẩn" (Hồi 1).

Điều đó chứng tỏ rằng, yếu tố h ảo chính là phơng tiện nghệ thuật cơ bản

để tác giả "giấu những việc thực” vì nó không chỉ biểu hiện hạn hẹp ở một góc

độ nào mà biểu hiện ở nhiều góc đô: Nhân vật, sự kiện, cối truyện, không gian,thời gian

Khi đi vào tìm hiểu không gian nghệ thuật thì chúng ta cần hiểu rằng: "Dĩ

h hàm thực" tức là lấy không gian h ảo để hàm chứa không gian thực tại Ngời

Trung Quốc gọi thủ pháp này là "Vân yên mơ hồ"(Mây khói mơ hồ) có nghĩa là

dùng yếu tố h ảo để làm "nhòe"đi sự thực mà ngời đọc không nhận ra đâu là giả,

đâu là thật Với biện pháp nghệ thuật này tác giả vừa tránh đợc mũi nhọn côngkích của xã hội đồng thời vừa tạo ra sức hấp dẫn của chính tác phẩm.Trong tácphẩm, không gian h ảo đợc thể hiện ở nhiều hình thức: Không gian thần thoại,không gian trong mộng và không gian hiện thực bị h ảo hóa Tất cả các hìnhthức đó đều hàm chứa các vấn đề không gian hiện tại mà tác giả đa đến cho ngời

đọc

3.1 Không gian thần thoại

Thần thoại là hiện tợng văn hóa- nghệ thuật phổ biến của nhân loại, có

ảnh hởng sâu rộng tới t duy nghệ thuật đời sau, do đó là một phạm trù của thipháp học lịch sử

Đi vào "Hồng lâu mộng", không gian có một tính chất đặc thù , đó là

tính nguyên sơ, hoang dã của nơi xuất phát đầu tiên của những sự kiện, mở đầucâu chuyện dẫn dắt chúng ta đi đến một không gian ở cõi tiên, một không gianrộng lớn, xa xăm, mờ ảo Đây là không gian đối lập với không gian trần thế

"Hồng lâu mộng" là câu chuyện về cuộc sống của một gia đình "Hào

môn vọng tộc" Câu chuyện đợc triển khai trong một thời điểm không gian thựctại nhng tác giả đã dùng một câu chuyện thần thoại để bao phủ lên toàn bộ câuchuyện, Đó là chuyện về thần Nữ Oa vá trời và chuyện về khóm cỏ tiên sốngbên bờ sông Xích Hà

Kể rằng: Xa kia, bà Nữ Oa luyện đá vá trời ở đỉnh Vô Kê trên núi ĐạiHoàng, Bà luyện đợc ba vạn sáu nghìn trăm linh một viên (3.6501) nhng chỉdùng hết ba vạn sáu nghìn năm trăm viên (3.6500), một viên còn lại đã bị bà bỏquên ở chân núi Thanh Ngạnh, than thở về số phận hẩm hu của mình Một lầntình cờ nghe đợc câu chuyện vinh hoa phú quý ở cuộc sống trần gian, nó khaokhát và quyết tâm xin xuống trần

Gần nơi ở của hòn đá, sông Xích Hà có một khóm cỏ Giáng Châu mảnhmai yếu đuối Khóm cỏ hàng ngày đựoc Thần Anh (hòn đá) chăm sóc tới bónbằng nớc Cam Lộ nên khóm cỏ tiên lòng đã mang sẵn sự trả ơn Vì vậy, ngay từkhi hòn đá đợc đầu thai xuống trần, cây Giáng Châu cũng quyết định xuốngtheo Và dĩ nhiên hòn đá chính là sự hóa thân của Giả Bảo Ngọc và khóm cỏGiáng Châu là sự hóa thân của Lâm Đại Ngọc

Nh vậy, theo lối dẫn dắt câu chuyện thì chúng ta biết đơc hoàn cảnh ra

đời của hai nhân vật chính, hai nhân vật mà sau này có ảnh hởng rất lớn đến qúatrình hình thành của câu chuyện và là nhân chứng biểu hiện rõ nhất cuộc sốnghiện thực ở trần thế, nhân vật mà sau này rời xa thực tế sống một cuộc sốngphồn hoa phú quý đúng nh nguyện vọng của mình nhng cuộc sống ở trần thếkhông phải xoay một vòng, theo một chiều nh nó từng mơ ớc.Mà sự xuất hịên

của nhân vật ở chốn cõi tiên này đợc đầu thai xuống trần chính là một bài họcrút ra từ kinh nghiệm đời sống hiện thực ở cõi trần mà anh ta là ngời duy nhất

có thể cảm nhận đợc điều đó, cuộc sống là một vòng trục xoay trong cái xoáy:Tiền tài, danh vọng, dục vọng cùng với tất cả những sự đau thơng mất mát, cộngvới cay đắng ngọt bùi mà sau cùng là mất đi quyền tự do, một cái quyền duynhất bất khả xâm phạm của con ngời ở cõi trần thế Sự xuất hiện của câu chuyệnthần thoại chính là cách để tác giả lý giải sự xuất thân của hia nhân vật chínhtrong chuyện đồng thời cũng là cách để tác giả lý giải về nguồn gốc cũng nhxuất xứ của truyện

Câu chuyện trên cùng với những địa danh kỳ lạ: "Núi Đại Hoàng, núi

Thanh Ngạnh và Thái h ảo ảnh" khiến ta liên tởng đến một cõi h vô xa xăm.

Núi Đại Hoàng là một khoảng không hoang vắng vô tận mà rất già cõi còn núiThanh Ngạnh lại gợi lên một sự đơn điệu bởi sự bất biến của màu xanh vô tận.Tất cả những tên gọi đó đều gợi ra một khoảng không gian vô cùng vô tậnkhông đầu không cuối,tĩnh mịch thê lơng Đây là không gian ở cõi h vô, của quákhứ vô tận

Ngay ở phần mở đầu câu chuyện không gian cuộc sống của một gia đìnhquý tộc phong kiến đã trở nên bị h ảo hóa, tính hiện thực bị chi phối nhng nó lạigây cho độc giả sức hấp hẫn đặc biệt

Đằng sau câu chuyện thần thoại với những yếu tố h ảo hoang đờng làcuộc sống hiện thực của một đại gia đình quý tộc phong kiến Nhân vật đợc đầuthai từ cõi h ảo đã đi vào hiện thực nh là một sự thử nghiệm đi tìm vinh hoa phúquý Cuộc đời của Giả Bảo Ngọc và Lâm Đại Ngọc là hiện thực hóa của giấcmộng vinh hoa và giấc mộng trả món nợ mang ơn Tác giả xây dựng cuộc sốngtrong sự hóa thân của hòn đá và khóm cỏ Giáng Châu với mong muốn đa ra triết

lý rằng: Con ngời trong trần thế đi tìm sự vinh hoa chỉ là một giấc mộng, nó chỉ

là một thứ phù du h ảo ở trần thế Con ngời đã không thể tỉnh táo để quyết đoánmọi việc trong cuộc đời nên đã tìm đến cuộc sống vinh hoa phú quý ở trongmộng Cuộc đời của hòn đá dã chứng minh cho điều đó

Câu chuyện thần thoại xuất hiện ở đầu tác phẩm nh là một bức rèm che vềmột câu chuyện của gia đình họ Giả nên nó trở nên vô cùng hấp dẫn Mặt khác

sự đối lập giữa không gian h ảo và không gian hiện thực đã không những làmcho không gian hiện thực bị mờ đi mà còn tăng thêm sức hấp dẫn cho ngời đọc

Bên cạnh không gian mang tính hiện thực, nhà văn còn mợn không gianthần thoại để phát biểu lên những quan niệm mới mẻ về nghệ thuật Tác giả đã

dùng lời đối thoại của hòn đá để phê phán lối viết "theo khuôn sáo cũ", lời văn

"sáo ngữ cũ rích, gán ghép bừa bãi"của các tác phẩm trớc đó hoặc cùng thời.

Đồng thời tác giả cũng khẳng định trong tác phẩm của mình "có những lời vạch

kẻ gian chê ngời nịnh, mắng kẻ ác diệt kẻ tà" , "có một vài chỗ nói đến nhân tình thế thái" Theo nhân vật hòn đá thì tác phẩm:"Không phải là những thiện chính của bậc đại hiền tài đại trung để sửa sang triều đình, chỉnh đối phong tục

mà chỉ giúp ngời đổi tầm con mắt" Đây là những quan điểm hết sức mới mẻ

tiến bộ so với thời đại Tác giả đã ngầm phản ánh thực trạng xã hội đó là nhữngthói quen viết sách bằng những "lời sáo ngữ cũ rích" Bên cạnh đó mục đích màcác nhân sỹ viết văn là nhằm phục vụ giai cấp thống trị cũng có những loại sáchlàm hỏng thị hiếu thởng thức văn chơng đúng đắn của tác giả

Nh vậy không gian h ảo cùng với những nhân vật có nguồn gốc từ thầnthoại là một cách rất có hiệu quả để tác giả bày tỏ những quan điểm, những suynghĩ của mình về cuộc sống hiện thực Không gian hiện thực cùng những quan

điểm tiến bộ đợc lồng vào không gian h ảo của thần thoại làm cho nó bị "nhòe"

đi, h- thực rất khó xác định Khi tác giả Nguyễn Khắc Phi bàn về tuyên ngôn

nghệ thuật của Tào Tuyết Cần đã cho rằng :"Phải tớc bỏ bộ áo hoang đờng

mộng ảo bên ngoài để thấy đợc ý vị "thâm thúy" đích thực hàm ẩn phía trong vì

ở đây "chữ chữ toàn bằng tuyết" và đã đợc chắt lọc qua suốt "mời năm cay

đắng" (43.402).

Tóm lại, h cấu một không gian hoang đờng thần thoại làm yếu tố h ảo đểhàm chứa những vấn đề của không gian hiện thực chính là một trong những biểu

hiện của nguyên tắc: "Dĩ h hàm thực" Với hình thức này nhà văn đã thật sự

thành công trong việc truyền bá những t tởng tiến bộ về nghệ thuật văn học

3.2 Không gian giấc mộng

Trong từ điển Tiếng Việt, mộng ảo là :"những điều ớc muốn viễn vông

không thực tế" Nó là những điều không có thực, nó thờng chịu ảnh hởng sự tác

động của hiện thực khách quan và của hoàn cảnh sống Chính vì vậy, khônggian của giấc mộng mang tính phi hiện thực

Với những đặc trng riêng nh vậy , nhân vật trong không gian mộng có thểvợt qua ranh giới của không gian trần thế để đến với một không gian khác là địagiới hoặc cõi tiên, cũng có thể lùi vào quá khứ hay hớng về tơng lai, bỏ qua hiệntại Tóm lại, nhân vật ở trong không gian mộng có thể làm đợc những điều màtrong cuộc sống hiện thực không thể làm đợc

Nh trên đã nói mở đầu tác phẩm xuất hiện một không gian thần thoại vớinhững nhân vật ở cõi tiên cảnh Thì ở đây đối lập với không gian tiên cảnh làkhông gian hiện thực- một không gian với đầy đủ với các mặt của nó Cũngchính trong không gian này, tác giả lại đi sâu vào một cách cụ thể những giấcmộng của các nhân vật ở trần thế.Giấc mộng tuy không có thực, nó hoàn toàn

đối lập với cuộc sống hiện thực ngoài đời nhng giấc mộng lại nói lên cách sốngcũng nh tâm lý của con ngời trong cuộc sống hiện tại, cũng có lúc giấc mộng

nhằm hàm chứa một điều gì đó bí ẩn sẽ xẩy ra ở đàng trớc mà con ngời cha hềbiết đến- đó có thể là một dự báo về tơng lai Đây là một trong nguyên tắc nằmtrong ý đồ nghệ thuật của tác giả trong khi xây dựng không gian này.

Từ những cơ sở tâm lí đó, các văn nghệ sĩ đã tìm đến dùng giấc mộng

nh là một phơng tiện nghệ thuật để nói lên những quan điểm , t tởng của mình

Đối với tác giả họ Tào , việc sử dụng giấc mộng cũng không nằm ngoài mục

đích nghệ thuật đó Cùng với những câu chuyện thần thoại thì các giấc mộng đãtạo nên trong tác phẩm một lớp không gian h ảo và chính lớp không gian này tácgiả ngầm chứa đựng, phản ánh về hiện thực xã hội chính tác giả đang sống

Qua khảo sát toàn bộ tác phẩm, giấc mộng đã đợc tạo nên một kết cấu vôcùng chặt chẽ Theo sự thống kê trong tác phẩm có tới ba mơi giấc mộng lớn,nhỏ với nhiều hình thức phong phú Có những giấc mộng nhỏ đợc lồng vào giấcmộng lớn, cũng có những giấc mộng đợc sinh ra từ giấc ngủ chẳng hạn: Giấcmộng của Chân Sĩ ẩn (Hồi 1); giấc mộng của Giả Vũ Thôn (hồi 120); giấcmộng của Giả Bảo Ngọc(hồi 5,116); giấc mộng của Phợng Th (hồi 13)

Đầu tiên phải kể đến đó là những giấc mộng lớn của hai nhân vật là Chân

Sĩ ẩn (hồi 1) và Giả Vũ Thôn( hồi 120) Đây là hai giấc mộng lớn có sức baoquát toàn bộ không gian sinh hoạt của cả phủ Giả

Với Chân Sĩ ẩn, giấc mộng đến khi nhân vật đang còn ngồi đọc sách ở th

phòng, ông ta bỗng" mơ màng thấy mình đợc đa đến một chỗ không biết là địa

phơng nào" (sau này mới biết là "Thái h ảo cảnh") ở đây Chân Sĩ ẩn đã gặp nhà

s và vị đạo sĩ , đợc nghe câu chuyện về hòn đá và khóm cỏ Giáng Châu sắp sửaxuống trần Đây là giấc mộng mở đầu cho cuộc đời của các nhân vật trong tácphẩm

Giả Vũ Thôn đợc gặp Chân Sĩ ẩn trong giấc mộng ở( hồi 120) (lúc đó là

đạo sĩ) và đợc nghe Chân Sĩ ẩn giải thích lai lich của các nhân vật trong phủ Giả

:"Bảo Ngọc tức là viên bảo ngọc, đó là đất trời rèn đúc ra khác hẳn mọi vật dới

trần gian Trớc kia Mang Mang đạo sĩ và Diểu Diểu Chân Nhân đem nó xuống cõi trần, đến nay duyên nợ đã hết lại do hai vị ấy đem nó về chỗ cũ " cây Giáng Châu đã về tiên giới , lẽ nào ngọc "thông linh" chẳng trở về chốn xa" (hồi

120) Điều đó chứng tỏ các nhân vật trong phủ Giả đều đến từ cõi h ảo và cuốicùng họ trở về với thế giới của mình

Nếu nh ở trên, giấc mộng của Chân Sĩ ẩn đã mở đầu cho cuộc đời của cácnhân vật thì giấc mộng của Giả Vũ Thôn chính là lời lí giải cho sự kết thúc cuộc

đời của các nhân vật đó Tào Tuyết Cần đã dùng hai giấc mộng lớn với mục đíchtạo ra một bầu không gian h ảo bao bọc quán xuyến toàn bộ cuộc đời các nhân

vật trong tác phẩm Không gian sinh hoạt của phủ Giả và cuộc đời của các nhânvật cũng trở nên vừa h ảo bởi tính chất mộng lại vừa lấp lánh ánh sáng của hiệnthực.

Lớp mộng thứ hai là của các nhân vật Giả Bảo Ngọc, Lâm Đại Ngọc, ợng Th các giấc mộng này đợc diễn ra bên trong hai giấc mộng lớn Đấy chính

Ph-là lớp không gian mộng trong mộng Đồng thời qua đây tính chất hiện thực đợcbiểu hiện rất rõ

ở ( hồi 5) trong một lần đến dự tiệc ở phủ Vinh, Bảo Ngọc vì mệt đ ợc

đua đến nghỉ tại phòng của Tần Thị Trong giấc mộng Bảo Ngọc thấy mình đợc

đến một thế giới vô cùng xa lạ có tên là "Thái h ảo cảnh" ở đây Bảo Ngọc đã

đ-ợc thởng thức những cảnh vật của cõi tiên :Ngời tiên, cảnh tiên, trà tiên, rợutiên, khúc hát cõi tiên

Thế giới của "Thái h ảo cảnh" thực chất là cõi h vô, không có thực Nó làthế giới của trí tởng tợng Bảo Ngọc đợc đến dạo chơi ở đây chỉ là viễn vôngkhông có thực Song Tào Tuyết Cần đã dùng chính giấc mộng h ảo này để kháiquát toàn bộ cuộc sống của gia đình họ Giả bằng mời hai khúc "Hồng lâumộng" cùng với số phận của các cô gái đẹp bằng cuốn sổ "Hựu phó sách" màBảo Ngọc tìm thấy trong "Bạc mệnh ti"

Những thông tin mà Bảo Ngọc đã gặp đợc trong mời hai khúc "Hồng lâumộng" và trong cuốn sổ "Hựu phó sách" là những thông tin có tính chất hiệnthực so với cuộc sống của phủ Giả Mỗi bức tranh và bài thơ viết về một số phậncủa ngời con gái đẹp đất Kim Lăng đều ứng với cuộc đời và số phận của các cô

gái đẹp ở phủ Giả.Chẳng hạn, bức tranh "vẽ một núi băng, trên có một con

ph-ợng mái" và một bài thơ ứng với cuộc đời và số phận của Phph-ợng Th:

"Con phợng kia sao đến lỗi thời Ngời đều yêu mến bậc cao tài Một theo hai lệnh, ba thôi cả

Nhìn lại Kim Lăng luống ngậm ngùi".

Còn bức "vẽ một tòa miếu cổ, trong đó có một mĩ nhân ngồi xem kịch" và mấy

câu phán sau lại ứng với cuộc đời và số phận của Tích Xuân:

"Biết rõ ba xuân cảnh chóng già Thời trang đổi lấy áo cà sa Thơng thay con gái nhà khuê các Một ngọn đèn xanh cạnh phật bà"

Còn nữa, một bức khác "vẽ một cái cung, trên cung có treo một quả phật thủ".

Có đề bài thơ ứng với cuộc đời và số phận của Nghiên Xuân:

"Sau tuổi hai mơi đã trải đời

Kìa hoa lựu nở cửa cung soi

Ba xuân nào đợc bằng xuân mới Thỏ gặp hùm kia giấc mộng xuôi

Ngoài ra, còn có một số bức vẽ và bài thơ khác cũng nói về số phận của các côgái: Đại Ngọc, Tình Văn, Uyên Ương, Thám Xuân, Tần Thị

Nếu nh cuốn"Hựu phó sách" đã khái quát cuộc đời và số phận của các côgái ở phủ Giả thì mời hai khúc "Hồng lâu mộng" lại khái quát toàn bộ quá trình

từ hng thịnh đến suy tàn của phủ Giả đặc biệt tác giả còn thể hiện một số sựkiện lớn của gia đình họ Giả: Tình yêu dang dở, chuyện cối nhục phân li cùngvới các sự kiện khác nữa Điều đáng nói ở đây là các sự kiện và cuộc đời của cácnhân vật trong phủ đã diễn ra trùng hợp với giấc mộng của Giả Bảo Ngọc Điều

đó có thể chứng minh rằng: Cuộc sống phủ Giả là một sự hiện thực hóa giấcmộng của Gỉa Bảo Ngọc

Trong ý đồ sáng tác của mình Tào Tuyết Cần đã dụng ý mợn giấc mộngcủa Giả Bảo Ngọc ( hồi 5) để nhằm phản ánh hiện thực của xã hội đơng thời

Không phải ngẫu nhiên mà tác giả Tào Tuyết Cần lại mợn giấc mộng củaGiả Bảo Ngọc- một cậu bé mới mời bốn tuổi cha hiểu rõ đợc tất cả những sựhiểu biết của cuộc đời Vậy mà Giả Bảo Ngọc lại bớc vào giấc mộng nh một sựhiện hữu của nhân chứng duy nhất và quan trọng nhất đối với cuộc đời và những

số phận trong gia đình mình và khái quát một cách toàn diện cuộc sống hiệnthực ở phủ Giả( Nơi Bảo Ngọc sinh ra và lớn lên), một cuộc sống đầy phồn hoaphú quý nhng cũng đầy sự hủy bại, tàn tạ và cuối cùng là suy sụp Nằm trong ý

đồ sáng tác nghệ thuật của mình Với Giả Bảo Ngọc- tác giả đã gửi gắm vàonhân vật này với tất cả những ý đồ nghệ thuật cũng nh những quan điểm tiến bộ

về con mắt nhìn cuộc đời của chính nhân vật Mặc dù đang ở trong tuổi thiếuniên nhng Giả Bảo Ngọc lại là nhân vật đến từ thế giới không có thực mà bâygiờ lại chứng kiến cảnh đời cuộc sống hiện thực của trần thế Đây là một nhânchứng duy nhất, khách quan nhất để nhìn nhận và đánh giá cuộc sống hiện thựcvới tất cả sự hiểu biết của mình Chính vì vậy mà số phận của những thiếu nữxinh đẹp ở phủ Giả cũng nh quá trình phát triển đi từ hng đến thịnh của phủ Giảlại đợc dự báo trong giấc mộng này

Cuộc sống của phủ Giả là hiện thân cuộc sống của một giai cấp, một tầnglớp phong kiến quý tộc, nên trong giấc mộng của Giả Bảo Ngọc đã không dừnglại ở khả năng khái quát hiện thực của cả một xã hội, một giai cấp, một tầng lớp.Nên tính chất hàm thực trong giấc mộng này đợc biểu hiện sâu sắc hơn

Nếu nh trong cuốn " Hựu phó sách" đã dự báo số phận cũng nh cuộc đờicủa Phợng Th- một trong những cô gái xinh đẹp đất Kim Lăng ở trong giấcmộng của Giả Bảo Ngọc thì cũng chính trong giấc mộng của bản thân mình Ph-

ợng Th là một cô gái xinh đẹp, sắc sảo, thông minh nhanh nhẹn Phợng Th là

đại diện cho một ngời phụ nữ đảm đang quản lý cuộc sống gia dình và lo toanchu đáo từ cái lớn đến cái bé Ngời ta thờng nói"Lắm tài nhiều tật" Phợng Thlại sinh ra và lớn lên chịu sự ảnh hởng rất lớn của lễ giáo phong kiến nên trongcuộc sống lại bộc lộ là một cô gái đầy nham hiểm, thủ đoạn và cũng là một côgái lấy lòng đợc tất cả mọi nguời Trong tất cả các âm mu đó rút cuộc là muốnthu lại lợi ích riêng cho bản thân mình Phợng Th chính là nguyên nhân giántiếp đem đến nỗi khổ đau và những cái chết của các cô gái trong phủ Giả, từ ng-

ời thân ruột thịt của mình cho đến các a hoàn, ngời hầu

Giấc mộng của Phợng Th ( hồi 13) lại hàm chứa hiện thực ở một góc độ

khác: Phợng Th nghe Tần Thị nói về quy luật của cuộc sống, đó là :"Trăng tròn

thì khuyết, nớc đầy thì tràn, trèo cao tất ngã đau, vinh chán thì phải nhục, bĩ chán thì phải chán, xa nay vẫn thế, sức ngời có giữ mãi đợc đâu " Đây là lời

nói từ thế giới h ảo nhng lại đợc hình tợng hóa qua những sự kiện đổi thay củagia đình họ Giả Tác giả đã mợn lời của Tần Thị để khái quát lại cuộc sống hiệnthực thành một quy luật :Trong thế giới vô tận, mọi sự vật đều luôn luôn biến

đổi và có giới hạn của nó, không có gì có thể trờng tồn bất biến Sức lực của conngời quá nhỏ bé không thể chống lại quy luật của cuộc sống.Cuộc sống đầy biến

động của gia đình họ Giả cùng cuộc đời của các nhân vật đã chứng minh chonhững quy luật đợc nói đến trong giấc mơ của Phơng Th

ở hồi năm, không phải tác giả lại vô tình để cho nhân vật Giả Bảo Ngọcmới mời bốn tuổi trong giấc mộng của mình lại hởng thú vui "mây ma" do cácnàng tiên trong" Thái h ảo cảnh" lại còn đợc thành thân với nàng tiên KhảKhanh Thì ở hồi mời hai,Giấc mộng của Giả Thụy trong khi soi gơng "Phongnguyệt bảo giám" chính là sự phản ánh khái quát dâm ô, trụy lạc của các cậu

ấm, ông chủ họ Giả Đây không chỉ có giá trị ở trong một gia đình phong kiếnquý tộc mà còn phản ánh bản chất dâm ô của cả một giai cấp, một tầng lớptrong xã hội mà tác giả đã từng chứng kiến

Với Lâm Đại Ngọc, giấc mộng đợc nói đến ở ( hồi 12) lại phản ánh mộtkhông gian tù túng bất ổn đối với các thân phận nhỏ bé.Trong giấc mộng, ĐạiNgọc thấy mình bị gả cho một ngời đã có vợ, cô sợ quá chạy lại xin với bà ngoạinhng chỉ nhận đợc sự lạnh lùng Sau đó Đại Ngọc lại hốt hoảng thấy Bảo Ngọc

bị mất tim

Có thể nói, những hình ảnh trong mộng là sự phản ánh của nhiều chi tiếtlộn xộn, vốn không có thực ngoài đời Song không phải vô cớ cô gái yếu đuốinày lại nảy sinh giấc mộng nh vậy Giấc mộng này bắt nguồn từ sự lo lắng bất

ổn, sự đơn độc lẻ loi trong cuộc sống tinh thần của Đại Ngọc Cuối cùng hiệnthực phũ phàng nh dự cảm của mình Song đây không phải chỉ là hiện thực của

riêng Đại Ngọc mà là một hình ảnh điển hình phản ánh tâm trạng của cả mộtlớp ngời sống trong một xã hội tù túng đầy bất trắc.

Nh vậy, đối với tác phẩm "Hồng lâu mộng" không gian mộng đợc tác

giả sử dụng khá triệt để Các giấc mộng xuất hiện dày đặc, nội dung phản ánhrất phong phú, những thông tin và hình ảnh trong mộng là h ảo, phi hiện thựcsong chúng có điểm chung là đều ẩn chứa những tầng lớp ý nghĩa có giá trị hiệnthực, phản ánh không gian hiện thực Đến với không gian hiện thực trong mộngtác giả đã có dịp tung hoành ngòi bút của mình và gửi gắm những quan điểmtiến bộ, phản ánh nhiều vấn đề của hiện thực mà có thể tránh đợc sự kiểm soátkhắt khe của xã hội Tác phẩm nhờ đó tăng thêm sức hấp dẫn đối với ngời đọc

3.3 Không gian hiện thực bị h ảo hóa

Trong "Hồng lâu mộng" việc sử dụng các câu chuyện thần thoại và các

giấc mộng để xây dựng một không gian h ảo đã tạo ra một hiệu quả rất lớn đểtác giả họ Tào, phản ánh bộ mặt thật của xã hội đơng thời Tuy nhiên, tác giảkhông chỉ dừng lại ở hai hình thức đó mà ngay với cả không gian hiện thực củatác phẩm, đó là không gian sinh hoạt của phủ Giả, tác giả cũng dùng biện pháp

h hóa để "làm nhòe"dấu vết của hiện thực So với không gian thần thoại vàkhông gian trong giấc mộng thì không gian phủ Giả là không gian hiện thực

Đây là nơi diễn ra cuộc sống sinh hoạt của một đại gia đình quý tộc phong kiến,

đợc tác giả miêu tả với một bút pháp tả thực hết sức tờng tận chặt chẽ

Nói đến phong tục truyền thống của xã hội phong kiến Trung Quốc thìphải kể đến những tập tục nơi c trú phong tục về lễ tết, hôn nhân Chúng ta sosánh với không gian của phủ Giả thì bút pháp tả thực của tác giả đợc biểu hiệnhết sức cao độ, sâu sắc Bằng những hiểu biết về phong tục, tập quán, truyềnthống văn hóa dân tộc cùng với những kinh nghiện thực tiễn của chính cuộc đờimình, Tào Tuyết Cần đã xây dựng một phủ Giả trở thành một bức tranh điểnhình cho cuộc sống của xã hội phong kiến Trung Quốc Đây chính là khônggian điển hình cho cuộc sống của giai cấp thống trị trong xã hội đơng thời.Nên

ý nghĩa phản ánh không chỉ bó hẹp ở một gia đình nhỏ bé mà bao quát toàn bộcả một xã hội giai cấp

Tuy nhiên, ở thời điểm đó, để lột tả đợc một cách chân thật hiện thực của

đời sống thì bị truy vào tội phản nghịch và không thoát khỏi sự kiểm soát của xãhội phong kiến.Tào Tuyết Cần đã tìm đến biện pháp h ảo có dụng ý đánh lừa đ-

ợc con mắt xã hội, nên đã mặc nhiên xây dựng không gian giả với tất cả nănglực và sự cảm thụ của mình.Tuy nhiên, không gian hiện thực của phủ Giả cũngvì thế mà trở nên xa xôi, mờ mịt nên rất hạn chế

H ảo hóa về không gian hiện thực chủ yếu đợc biểu hiện qua việc xác

định vị trí khoảng cách và phơng hớng của không gian trong phủ Giả

Trong tác phẩm khi miêu tả không gian ở phủ Giả, Tào Tuyết Cần đã rất

cụ thể hóa không gian bằng việc xác định phơng hớng, khoảng cách cụ thể, xác

định vị trí và số đo hết sức cụ thể, chi tiết.Tác giả đã dùng hàng loạt các từ chỉphơng hớng nh Đông, Tây, Nam, Bắc.Ngay trong lời giới thiệu đầu tiên thì ta đã

bắt gặp cách miêu tả đó:"khi ấy, đất thủng về phía Đông Nam nơi ấy có ngõ

Nhân Thanh, trong đó có tòa miếu gọi là miếu Hồ Lô"(hồi 1).

Nếu nh tác giả đặt con mắt nhìn vào nhân vật Giả Bảo Ngọc- một nhânchứng khách quan và cụ thể nhất về tất cả giấc mơ phú quý, về sự phồn vinhcũng nh những giấc mộng hởng lạc của những ngời giàu sang- một giấc mộnghoàn toàn không có thực thì ở không gian hiện thực của phủ Giả, không gian đ-

ợc hiện lên trong con mắt của Lâm Đại Ngọc, nhân vật này vốn là một cây cỏGiáng Tiên có mong muốn đầu thai xuống trần với mong muốn trả ơn.Thì ở

đây, tác giả đã đặt con mắt nhìn của mình vào Lâm Đại Ngọc - một cô tiểu thxinh đẹp mảnh mai, yếu đuối lại rơi vào một hoàn cảnh khá đặc biệt là Mẹ bịmất sớm, Đại Ngọc phải vào phủ sống với Bà Ngoại là Giả Mẫu nên không giantrong toàn phủ Giả đợc thông qua con mắt đầy tinh tế và nhạy cảm của Lâm Đại

Ngọc , dới con mắt của Lâm Đại Ngọc thì không gian đó nằm giữa:"phố đẹp

ng-ời đông phồn vinh rất mực đờng phía bắc là phủ Ninh Quốc đờng phía tây là phủ Vinh Quốc " Giới thiệu về chỗ ở của Phợng Th thì là"mé nam có ba gian nhà nhỏ, vòng quanh nhà lớn, mé bắc có một ngôi nhà nhỏ xinh xắn, đây là nhà chị Phợng".Còn chỗ ở của Giả Mẫu thì đợc giới thiệu với một không gian sang

trọng hơn:"đến ngoài cửa dinh đi xuyên qua đờng từ đông sang tây thì đến nhà

của Giả Mẫu".

Trong lời giới thiệu vị trí xây nhà "tỉnh thân" trong vờn Đại Quan thì đólà"khoảng đất từ phía đông nối liền với vờn hoa phủ Đông đến phía tây bắc dài

độ dặm rỡi"

Cùng với việc sử dụng các hình thức không gian h ảo, miêu tả không gianbằng các từ chỉ phơng hớng là một thủ pháp nghệ thuật khá phổ biến

trong"Hồng lâu mộng".Không gian hiện thực đợc miêu tả hết sức cụ thể và chi

tiết về phơng hớng nhng lại không xác định rõ về vị trí địa điểm Bằng thủ phápnghệ thuật này, với dụng ý nghệ thuật này chúng ta không thể nào hình dung ra

đợc không gian của cả gia đình họ Giả ở một địa điểm hay một vị trí nhất địnhnào đó dờng nh bị mất phơng hớng, không xác định đợc bởi dụng ý nghệ thuậtcủa tác giả.Cũng chính bằng phơng pháp này đã tạo ra cho độc giả một sự hiếu

kỳ về không gian hiện thực mà h ảo của tác phẩm

Bên cạnh thủ pháp miêu tả không gian hiện thực bằng các từ chỉ phơng ớng khó xác định thì tác giả còn h hóa không gian hiện thực bằng cách pha trộncác đặc điểm của các địa phơng, các khu vực khác nhau khiến cho ngời đọc khó

h-có thể xác định một địa điểm nào củ thể đợc Cái hay ở tác phẩm này là độc giảvừa có thể gặp một hình ảnh chiếc lò sởi ở phơng Bắc nhng cũng vừa bắt gặphình ảnh cây trúc, cây mai ở phơng Nam.Hoặc cũng có khi sự kiện xảy ra ở địaphơng này lại mang bóng dáng của địa phơng khác.Sự vật có thể chỉ ở địa phơngnày nhng lại đợc miêu tả ở một địa phơng khác Riêng phong tục tập quán thì cótính chất pha trộn đặc điểm của các địa phơng.Chúng vừa giống nam lại vừagiống bắc

Chính biện pháp nghệ thuật này khiến cho chúng ta khó xác định đợc

ph-ơng hớng của một không gian hiện thực trong tác phẩm mà đi sâu vào tác phẩm

ta có cảm giác không lối thoát, xa vời mà mù mịt.Chính vì vậy, tác giả TrungQuốc Du Bình Bá trong khi nghiên cứu về tác phẩm này với thời gian là hai mơinăm vẫn không thể nào xác định đợc một cách chính xác, cụ thể về câu chuyện

đề cập đến không gian địa điểm nào

Việc xây dựng không gian hiện thực bằng cách h ảo hóa chính là mộttrong những thủ pháp nghệ thuật tạo ra một lớp không gian h ảo nhằm che đậydấu vết của không gian hiện thực tránh sự kiểm soát của xã hội đơng thời Nhngkhông phải vì thế mà tác phẩm mất đi tính chất hiện thực của nó.Mà ngợc lạikhông gian trong tác phẩm nhờ vào đó đã trở nên có sức khái quát hơn, phạm viphản ánh cũng đợc mở rộng nhiều hơn.Bên cạnh đó sự h ảo kỳ bí của khônggian cũng làm cho tác phẩm trở nên lung linh huyền ảo, thần bí mà sắc màu nên

nó có sức mạnh thu hút đặc biệt đến độc giả.Cũng qua thế giới nghệ thuật nàycùng với sự cảm thụ đầy tinh tế mà độc giả biết đợc các yếu tố hiện thực củathời đại, xã hội nơi mà tác giả đang sống và trong đó và trong đó cuộc đời củatác giả cũng đợc hàm chứa ẩn hiện trong tác phẩm Nên khi nghiên cứu về tác

phẩm "Hồng lâu mộng", các nhà nghiên cứu, các nhà lý luận sẽ rất có lí mà đa

ra kết luận rằng: "Hồng lâu mộng là một tác phẩm phản ánh hiện thực rất rõ

rệt về xã hội và về cuộc đời mà tác giả đã trải qua”.

Nh vậy, việc tổ chức xây dựng không gian bằng biện pháp h ảo đợc vận

dụng khá triệt để trong "Hồng lâu mộng" Với yếu tố h ảo của không gian thần

thoại và không gian mộng ảo kết hợp với không gian hiện thực bị h ảo hóa làmcho cả hệ thống không gian trong tác phẩm trở nên vô cùng sinh động và phongphú Nhng qua đó cũng bắt độc giả phải có sức tìm tòi công phá những nét bí

ẩn, vì không gian trong tác phẩm cũng rất mờ mịt, mơ hồ, khó xác định Chínhvì vậy cuộc sống của các nhân vật trong không gian này đợc xây dựng vừa mangtính hiện thực lại vừa mang tính huyền ảo, thần bí Nhng với tài năng của tác giảkhi sử dụng về không gian nghệ thuật nh vậy, nó làm cho cuộc sống của các

nhân vật trong tác phẩm vừa mang tính hiện thực lại vừa manh tính chất huyền

bí, kì ảo Với nguyên tắc dùng không gian của bối cảnh h ảo hàm chứa khônggian hiện thực, Tào Tuyết Cần đã thật sự thành công trong ý đồ phản ánh bộ mặtthực của chế độ xã hội phong kiến suy tàn đồng thời cũng khái quát lên toàn bộcả thời đại mà ông đang sống

Chơng II: Không gian trong nguyên tắc

"Dĩ giả đối chân"

1.Khái niệm phạm trù "chân" và "giả"

Chân: là cái thật (rất đúng với hiện thực).

Cái "giả":Dĩ nhiên là đối lập với cái chân (thật) Đó không phải là cái

thật mà đợc làm ra với vẻ bề ngoài giống cái thật (nh: Hàng giả, bạc giả, đạo

đức giả )

“Giả” cũng có thể biểu hiện ở hành động giả tạo, có nghĩa là làm nh thật

để đánh lừa nhằm che mắt ngời khác, làm ngời khác tởng lầm là thật

Nếu chân là cái thật, tức là hình thức biểu hiện của sự vật hiện tợng nh nóvốn có thì ngợc lại giả là cái đợc làm nên giống nh thật ( giống về hình thức lẫnnội dung nhng về chất lợng thì lại khác) Có nghĩa là "giả" đánh lừa che mắtbằng hình thức bên ngoài

2 Mối quan hệ giữa "Chân" và "giả"

Đây là hai khái niệm thuộc hai phạm trù giá trị Trong tác phẩm văn học,việc dùng những yếu tố giả đứng bên cạnh yếu tố thật nhằm hàm chứa nhữngyếu tố chân thực của tác giả cũng là một nguyên tắc nghệ thuật cổ điển của ngời

Trung Quốc Giống nh khi nói về mối quan hệ giữa "h" và "thực" thì mối quan

hệ giữa "chân" và "giả" cũng vô cùng quan trọng trong nghệ thuật sáng tác vănhọc cổ điển Trung Quốc Đây cũng chính là một thủ pháp nghệ thuật góp phầntạo ra sức cuốn hút mạnh mẽ của tác phẩm đối với độc giả

Các nhà lí luận nổi tiếng của Trung Quốc đã bàn luận rất sôi nổi về mốiquan hệ giữa hai phạm trù này Trong lời bàn của Thụy Hơng Cự Sĩ về vấn đề

"Trong ảo có chân" đã viết rằng:"Trong sáng tác dù là tả thực, ghi chép việc

tr-ớc mắt hay là viết về thần tiên ma quái không có trong hiện thực, đều không thể

xa rời cái "chân"đợc Theo tác giả, cái"chân" đó là cuộc sống chân thực về lịch

sử Nhìn nhận một tác phẩm có tính chân thực hay không tức là xem xét tácphẩm có xuất phát từ cơ sở của cuộc sống hiện thực hay không? Nếu nh tácphẩm đó xuất phát từ cơ sở của cuộc sống hiện thực từ đó thăng hoa lên khiếnngời đọc cảm thấy trong "ảo" có "chân" thì đó vẫn là tác phẩm chân thực Tráilại, nếu xa rời cuộc sống hiện thực,có suy nghĩ bừa bãi, bịa đặt chủ quan thì kếtquả viết ra chỉ là loại tác phẩm giả ngụy, mất tính chân thực mà thôi, "trong ảo

có chân" trên thực tế đó là cái thớc đo kiểm nghiệm xem chân hay giả đối vớinhững tác phẩm chủ nghĩa lãnh mạn

Trong tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc và tiểu thuyết Minh- Thanh nóiriêng đã có những tác phẩm mà tên gọi của nó đã trở nên quen thuộc đối với độcgiả trên thế giới Trong đó có những tác phẩm mà sự thành công của nó không

thể không kể đến việc sử dụng cặp phạm trù "chân"- "giả" Trong "Liêu trai chí

dị" thì cặp phạm trù "chân"- "giả" đợc sử dụng một cách linh hoạt thờng xuyên

đó là xây dựng các nhân vật yêu ma hồ ly đột lốt các co gái trẻ đẹp để hòa nhậpvào cuộc sống trần gian, đến một thời điểm nhất định nào đó thì con yêu ma đólại trở về với hình dạng thật của mình, về với thế giới yêu ma mà ngời trần

không thể nào biết đợc Cũng nh vậy, trong "Tây du ký" thì mối quan hệ giữa

"chân" và "giả" đợc xuất hiện rất dằy đặc, đối tợng đợc đem ra làm giả cũng rất

đa dạng phong phú Ta bắt gặp mọi lúc mọi nơi trong thế giới nghệ thuật của

"Tây du ký", cũng có thể là cảnh giả, là hành động giả, sự kiện giả, nhân vật

giả Đó có thể là ngôi chùa, nhữnh lâu đài giả, những bảo bối giả, những nạnnhân giả (yêu ma đóng giả cụ già, em bé, cô gái đẹp, )

Để phân biệt đợc "chân" và "giả" là một vấn đề hết sức khó khăn màkhông phải ai cũng có thể làm đợc đặc biệt là với con mắt bình thờng không

phải dày công tìm tòi Trong "Tây du ký" duy chỉ có nhân vật Tôn Ngộ Không

với con mắt thần kì và bản lĩnh phi thờng thì mới có thể phát hiện ra đợc đâu làthật đâu là giả

Đối với "Hồng lâu mộng" thì mối quan hệ giữa "chân" và "giả" đã trở

thành một nguyên tắc sáng tác nghệ thuật Ngay từ đầu tác phẩm ta đã bắt gặp: "