VĂN học HỒNG học tâm BỆNH TIẾP cận HỒNG lâu MỘNG từ PHÂN tâm học

Năm 1996, một số tờ báo và tạp chí ở Trung Quốc đãđăng tải các bài viết và điểm sách công khai tuyên bố rằng Hồng học “đã chạmđến điểm tới hạn của nó” và đang chứng thực một cuộc khủng h

HỒNG HỌC TÂM BỆNH: TIẾP CẬN HỒNG LÂU MỘNG TỪ PHÂN TÂM HỌC

28/08/2012 04:51

Bài viết nhìn nhận “Hồng lâu mộng”, một ngoại lệ khám phá chiều sâu tâm

lý của các nhân vật trong số các tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa, từ các lý thuyết phân tâm học như chủ nghĩa Freud cổ điển, tâm lý học cái tôi, lý thuyết về các quan hệ khách thể, lý thuyết Lacan và lý thuyết nữ quyền Qua

đó bài hướng đến một nhánh nghiên cứu Hồng lâu mộng mới có thể định danh là “Hồng học tâm bệnh”.

Hồng học tâm bệnh: Tiếp cận Hồng lâu mộng từ phân tâm học

Ming – Donggu (*)

Hồng lâu mộng là tiểu thuyết cổ điển vĩ đại nhất của Trung Hoa Nó đã được học

giả cả ở Trung Hoa lẫn nước ngoài nghiên cứu và tái nghiên cứu suốt hai thế kỷ.Nhờ sự quảng bá quốc tế của tác phẩm, việc nghiên cứu tiểu thuyết này đã trởthành một đề tài quốc tế có tên gọi “Hồng học” Trong quá trình phát triển, “Hồnghọc”, dù cũ hay mới, có một phương diện gây lúng túng Từ lâu người ta đã nhận

ra rằng các nhà Hồng học tập trung vào (các) tác giả(1) hơn là bản thân tác phẩm.Ngay đầu năm 1980, giáo sư Ying-shih Yu đã phàn nàn về hiện tượng này tại Hội

thảo quốc tế lần thứ nhất về Hồng lâu mộng và kêu gọi các học giả chuyển hướng

chú ý từ tác giả sang tác phẩm (Chow 5) Gần hai thập kỷ đã trôi qua và tình hình

cũng không thay đổi nhiều Ở Trung Quốc, mối quan tâm đến tác giả Tào TuyếtCần vẫn chiếm ưu thế trong khung cảnh Hồng học Tại Hội thảo quốc tế 1992

về Hồng lâu mộng tổ chức tại Dương Châu (Yangzhou), Trung Quốc, với sự tham

dự của 130 học giả từ các nước, trọng tâm chú ý vẫn hướng vào tính xác thực củatấm bia mộ được gán cho Tào Tuyết Cần (Meng Si 7) Năm 1993, hai học giả,

một từ Trung Quốc và một từ Mỹ, đã nhận định trên Journal of Asian Studies rằng “những đóng góp thực sự độc đáo” cho chủ đề này là “hi hữu”

(Cooper and Zhang 90) Năm 1996, một số tờ báo và tạp chí ở Trung Quốc đãđăng tải các bài viết và điểm sách công khai tuyên bố rằng Hồng học “đã chạmđến điểm tới hạn của nó” và đang chứng thực một cuộc khủng hoảng âm ỉ từ lâu.Theo một nghiên cứu, có nhiều nhân tố dẫn đến cuộc khủng hoảng này, song cóthể tóm lại thành ba loại chính: 1) Mặc dù các nhà Hồng học hàng đầu thườngxuyên kêu gọi hãy đối xử với tiểu thuyết này như một kiệt tác văn chương songđiểm nhấn của nghiên cứu vẫn không có được sự thay đổi căn bản từ nghiên cứulịch sử sang nghiên cứu văn chương 2) Một số học giả kiên trì đeo đuổi cách diễngiải của mình hoặc không thay đổi việc ủng hộ một trường phái đọc mà họ tánthành nhưng lại bỏ qua hoặc thậm chí xem nhẹ cách đọc của các học giả khác tráingược hoặc khác với cách đọc của mình Vì thế, đã làm dấy lên những cuộc luậnchiến và tranh luận nảy lửa, đổ máu 3) Từ cuối những năm 70, có một hiện tượngnghịch lý trong lĩnh vực này: nở rộ những nghiên cứu, nhưng vẫn thiếu các ýtưởng mới Gần đây, những nhân tố này bắt đầu nóng lên và trở thành cái mà cácnhà Hồng học gọi là “một cuộc khủng hoảng trong Hồng học” (xin xem 红楼梦学

刊 Hồng lâu mộng học san , tập 69, số 2 và 3, 1996).

Tôi tin rằng việc thiếu những đóng góp độc đáo cho Hồng học là hệ quả của một

sự trì trệ trong việc giới nghiên cứu Hồng lâu mộng miễn cưỡng vận dụng các

phương pháp nghiên cứu khác ngoài cách tiếp cận truyền thống Bài viết của tôi làmột cố gắng nhỏ bé vượt ra khỏi các hệ hình truyền thống và bám sát phê bình

phân tâm học Có một quan điểm phổ biến rằng tiểu thuyết Trung Hoa cổ điểnkhông thể hiện hứng thú khám phá chiều sâu tâm lý của các nhân vật như các tiểu

thuyết cổ điển phương Tây, tuy nhiên các nhà nghiên cứu lại đồng ý rằng Hồng lâu mộng là một ngoại lệ Tiếc là, các khía cạnh tâm lý của tiểu thuyết này đã

không được khám phá ở chiều sâu hay bề rộng Trong bài viết, tôi muốn triển khaimột nghiên cứu tâm lý cho tiểu thuyết này với hai mục đích Thứ nhất, tôi dùngcác lý thuyết phân tâm học bao gồm chủ nghĩa Freud cổ điển, tâm lý học cái tôi(ego-psychology), lý thuyết về các quan hệ khách thể (object relations theory), lýthuyết Lacan(2) và lý thuyết nữ quyền để phân tích một số phương diện của tácphẩm nhằm chiếu rọi nghệ thuật của tác phẩm dưới những ánh sáng mới Thứ hai,

thông qua nghiên cứu tâm lý, tôi muốn hướng đến một nhánh nghiên cứu Hồng lâu mộng mới – có thể định danh là “Hồng học tâm bệnh”.

Hòn đá: một đầu mối của cấu trúc tính cách nhân vật Bảo Ngọc

Nghiên cứu của tôi bắt đầu bằng một khám phá tâm lý tính cách của một nhân vậtnam chính Trong các nhân vật do tiểu thuyết gia Trung Hoa cổ điển sáng tạo,Bảo Ngọc có lẽ là nhân vật hấp dẫn và quyến rũ nhất Một số nhà phê bình xemnhân vật này như một người nổi loạn chống lại gia đình và cơ cấu xã hội Nho giáo(Li Hsifan và Lan Lin 1955, Hsu Min 1963); những người khác coi anh ta là mộtthanh niên có tư tưởng kiểu dân chủ (He Qifang 1956, Liu Dajie 1956); còn sốkhác nữa xem anh ta là một nhân vật có tính cách kỳ dị được lý giải theo nhữngcách khác nhau như thiên tính nữ, đồng tính và lưỡng tính (xin xem Yu Ping-bo

1923, Hu Shih 1940, Zhou Ruchang 1953, Wu Shichang 1961, Wang Kunlun

1983, Andrew Plaks 1976) Trong độc giả nói chung, một số ngưỡng mộ anh tanhư một Romeo Trung Quốc – người am hiểu và yêu thích nữ giới; còn số khác

so sánh anh ta với Don Juan Trung Quốc phải lòng tất cả các cô gái đẹp từng gặp

gỡ Phản ứng của độc giả với nhân vật này gồm cả những ca tụng nồng nhiệt lẫn

lên án gay gắt Tính chất đa dạng của những phản ứng này chứng tỏ sự phong phúcủa tính cách nhân vật nam chính, nhưng đồng thời cũng đặt ra những vấn đềkhông thể né tránh cho các nhà phê bình: tính cách của anh ta là gì? và nó liênquan như thế nào với kết cục bi thảm của anh ta trong tiểu thuyết?

Hồng lâu mộng có một tên gọi quen thuộc khác là Thạch đầu ký (Câu chuyện về

hòn đá) Bản dịch tiếng Anh của David Hawkes dùng tên gọi này Như tên gọi của

nó, hòn đá(3) chiếm vị trí rất then chốt trong tiểu thuyết, thành tâm điểm cho cácchủ đề khác nhau châu tuần Quả thật, toàn bộ tiểu thuyết được xây dựng xungquanh sự thăng trầm của hòn đá: từ sáng tạo của Nữ Oa đến việc Bảo Ngọc ra đờivới hòn ngọc trong miệng, từ sự ẩn hiện lặp đi lặp lại của nó đến tình trạng táiphát bệnh của Bảo Ngọc, từ câu chuyện trên thiên giới đến chuyện của Bảo Ngọc

ở chốn trần gian – số phận của viên ngọc gắn chặt với số phận của nam nhân vậtchính Nghiên cứu về hòn đá/ hòn ngọc sẽ là khởi đầu tốt cho việc tìm hiểu tínhcách Bảo Ngọc và bản chất của bi kịch tình yêu của anh ta

Các nhà nghiên cứu nhất trí rằng hòn đá/hòn ngọc là một biểu tượng Tuy nhiên

nó không chỉ là biểu tượng văn chương với một hình ảnh mang ý niệm Quá hiểnnhiên là một cụm ý nghĩa được đan cài thành vật thể này và để ngỏ những cáchdiễn giải khác nhau Với các tiểu thuyết gia, hòn đá/ hòn ngọc là phương tiện tốtcho việc chuyển tải quan niệm phức tạp của nhân vật này về cuộc đời, tình yêu,thế giới Khổng giáo, và những vấn đề sinh lý, cảm xúc và tinh thần của tồn tạicon người Hòn đá/ hòn ngọc trong tiểu thuyết thể hiện sự am hiểu sâu sắc của tácgiả về những phức cảm tính cách của Bảo Ngọc mà hàm ý của chúng có thể đượcgiải mã bằng các lý thuyết phân tâm học Bước đầu tiên hướng đến một hiểu biếtthỏa đáng về những ý nghĩa phức tạp của hòn đá/ hòn ngọc, tôi sẽ giới thiệu mộthiện tượng phổ biến với sự hỗ trợ của lý thuyết phân tâm học hình thành từ nhữngquan sát bệnh lý của các lý thuyết gia quan hệ khách thể (object-relations)(4) nhưD.W Winnicott và Melanie Klein Quan sát cuộc sống hàng ngày, chúng ta thấy

một hiện tượng phổ biến là những đứa trẻ thường thọc nắm tay, các ngón tay, hayngón cái vào miệng, chủ yếu là để ngậm Sở thích này tồn tại ngay cả ở nhữngđứa trẻ được mẹ cho bú hoặc bú bình đầy đủ Các bà mẹ cũng không khuyếnkhích con mình ngậm tay khi chúng còn quá bé Trong thực tế, để dỗ một đứa trẻkhỏi khóc, bà mẹ có thể tìm cách lấy núm vú cao su của bình sữa cho đứa béngậm và nó không quấy mẹ nữa Rõ ràng trong tâm trí đứa bé, núm vú cao su đãthay cho bầu vú của người mẹ vắng mặt Khi đứa trẻ có thể dùng tay, nó bắt đầuđưa các ngón tay vào miệng để ngậm với cùng mục đích đó Ngậm tay vừa là trảinghiệm khiêu dâm tự động thỏa mãn nhu cầu ăn của đứa trẻ vừa là một sự thỏamãn hay xoa dịu những cảm xúc lo lắng do sự vắng mặt của người mẹ gây ra.Hành vi ngậm tay còn được củng cố bởi những hiện tượng khác: đứa bé dùng cácngón tay cầm một đồ vật bên ngoài như một phần của tờ giấy hay chiếc gối đưavào miệng Những vật dụng như giấy ăn và khăn ăn hay đứa trẻ có thể cầm mộtchiếc gối hay một con gấu đồ chơi và ngủ với những đồ vật ôm khư khư đó.Những đồ vật này trở nên quan trọng đối với đứa trẻ khi tới giờ ngủ đến mức béthường không thể ngủ được nếu không ôm chiếc gối hoặc con gấu Những đồ vậtnày là thứ mà Winnicott gọi là “vật thế vị” (transitional objects): “Có lẽ vật mềmhay một thứ gì khác được đứa bé phát hiện và sử dụng, và rồi trở thành cái mà tôigọi là Vật thế vị Vật này trở nên quan trọng Bậc cha mẹ nhận ra giá trị của nó vàđem theo khi đi xa Người mẹ để nó bẩn thỉu và thậm chí bốc mùi, vì biết rằnggiặt sạch đồ vật đó bà sẽ làm đứt đoạn trải nghiệm của đứa bé, một đứt đoạn cóthể hủy hoại ý nghĩa và giá trị của đồ vật đối với đứa bé” (Winnicott 4).

Nhất thiết phải có một vật thế vị, vì trước khi đứa bé chào đời nó đã cộng sinh vớingười mẹ Ngay sau khi sinh, cảm giác đó vẫn tiếp tục Nó cảm thấy mẹ là mộtphần của chính mình qua những cách tiếp xúc với thế giới bên ngoài Song thực tế

là người mẹ không phải là một phần của đứa bé và bà không thể lúc nào cũngdính chặt với con Bà phải để con một mình lúc này lúc khác Sự thiếu vắng này

khiến đứa bé khó chịu về tâm lý Một người mẹ “đúng mực” (good enough) làngười dồn hết chú ý cho con trong những ngày đầu tiên và sự chăm chút của bàgiảm dần theo nhu cầu của đứa bé Trong khi đó, đứa bé phải đối mặt với sự vắngmặt ngày một lâu hơn của người mẹ Và thế là phải nại đến các vật thế vị TheoWinnicott, trong lý thuyết phân tâm học quen thuộc về vật thế vị phát triển một sốquan niệm Hai trong số này đặc biệt hữu ích đối với việc tìm hiểu hòn ngọc củaBảo Ngọc Thứ nhất, “vật thế vị thay cho bầu vú mẹ, hoặc khách thể của quan hệđầu tiên (object of the first relationship)” Mối liên hệ đầu tiên này là người đầutiên chăm chút đứa bé Trong trường hợp Bảo Ngọc, những người chăm sóc đầutiên là chị gái, nhũ mẫu và các a hoàn Thứ hai, “vật thế vị thậm chí có thể thànhvật thờ và tiếp tục là một đặc thù của đời sống tình dục trưởng thành” (Winnicott9) Ở tiểu thuyết này, đặc tính của hòn ngọc tương ứng với những lý thuyết về vậtthế vị.

Trong tiểu thuyết, khách thể được chọn là một viên ngọc Sự chọn lựa này phảnánh những quan tâm văn hóa trong truyền thống Trung Hoa Với văn hóa TrungHoa, ngọc, dù cứng như đá, vẫn được coi là một vật mềm mại có giá trị bảo vệcon người khỏi các hung thần Về lý thuyết, vật thế vị là chiếc cầu nối khoảngcách giữa bản thể với khách thể (self, object), giữa con trẻ với mẹ Hòn đá trongtiểu thuyết này còn hơn cả một vật thế vị như thế, vì trong những trường hợpthông thường, một đứa bé cuối cùng sẽ trưởng thành và không còn yêu thích đồvật này nữa, nó có khả năng phân biệt bản thể-khách thể và đi đến chỗ tách khỏingười mẹ Ở trường hợp Bảo Ngọc, cậu dường như không bao giờ có thể có được

sự độc lập cảm xúc hoàn toàn

Về mối quan hệ vật thế vị với chủ nghĩa tượng trưng, Winnicott nhận xét: “Việcmột mảnh chăn (hay bất kể vật gì) biểu trưng cho một phần của đồ vật, như bầu

vú là sự thật Tuy nhiên, tiêu điểm của nó tập trung ở thực tế hiện hữu nhiều hơn

là ở giá trị biểu trưng của nó Việc nó không phải là bầu vú (hay người mẹ), dù là

thực, cũng quan trọng bằng nó thay cho bầu vú (hay người mẹ)” (Winnicott) Cóthể nói tương tự về hòn đá mà không đòi hỏi bất kỳ phẩm chất nào Nó thay chobầu vú, cho người mẹ, trong khi nó không phải là bầu vú thực, không phải là bà

mẹ thực Nó là một viên ngọc, dù là một viên đá quý Hoàn toàn có thể nghiêncứu chủ nghĩa tượng trưng chỉ trong quá trình trưởng thành của một cá nhân vàbiểu tượng này có thể mang nhiều nghĩa khác nhau Hàm nghĩa đầy đủ của hòn đáchỉ có thể hé lộ qua một nghiên cứu trọn vẹn quá trình trưởng thành của BảoNgọc từ thơ ấu đến tuổi thanh niên, và ý nghĩa của nó thay đổi qua các giai đoạnphát triển của cậu bé này Tiểu thuyết này gắn liền với hành trình của hòn đá từthiên đường xuống thế giới con người và rồi trở về với tạo hóa Về tâm lý học,hành trình của viên đá thể hiện hành trình của Bảo Ngọc đi đến trải nghiệm mốiquan hệ giữa cái được tiếp nhận khách quan và cái được tiếp nhận một cách chủquan, và hành trình của cậu từ ngây thơ đến trải nghiệm, từ ảo mộng đến vỡmộng

Khác với một tấm chăn an toàn, hòn đá thực hơn nhiều một đồ vật thực Nó vừa làmột khách thể vật chất vừa là một phức cảm Nó gần với một cái gì đó bao gồmkhái niệm của Winnicott về vật thế vị và khái niệm của Melanie Klei về nội vật

Nó biểu hiện “vùng trung gian trải nghiệm mà hiện thực bên trong và cuộc sốngbên ngoài cùng tạo nên” (St Clair 73) Nói khác đi, nó vừa là một vật thực sự lạivừa là vật biểu trưng cho những quan hệ liên cá thể của Bảo Ngọc với mọi ngườixung quanh Theo hướng hiện thực, hòn đá là một vật thể vật chất, mang nhữngđặc tính hữu hình của một vật Là một vật thể vật chất, con người có thể nhìnthấy, cảm nhận được, đeo nó trên cổ Bảo Ngọc và coi nó như một báu vật Nó là

“bản mệnh” như Giả Mẫu nói Khi tức giận, Bảo Ngọc có thể ném nó đi và cố đậpnát nó Kỳ lạ là dù cậu tìm cách phá hủy nó vẫn không sứt mẻ và vỡ vụn Điềunày hàm nghĩa nó không chỉ là một vật thể vật chất mà còn là một linh vật Viênngọc/ đá của Bảo Ngọc có nguồn gốc huyền thoại và mang nhiều yếu tố siêu

phàm Nó tựa như một vật sống, và có thể dịch chuyển theo diễn tiến câu chuyện.

Nó thường vượt ra khỏi tầm kiểm soát của Bảo Ngọc và gia tộc cậu Những phẩmchất này tùy thuộc vào một khía cạnh khác của vật thế vị “không theo phép thuậtcủa đứa trẻ, là quyền năng tuyệt đối như nội vật chủ quan này (như ảo tưởng bầu

vú trong đứa trẻ), và nó cũng nằm ngoài sự điều khiển của người mẹ thực, bênngoài” (St Clair 73)

Thường thường người ta thấy một biến thể rộng trong chuỗi các sự kiện bắt đầubằng những hành động ngậm tay của đứa trẻ mới sinh Và cách vật thế vị đượccầm giữ có thể thể hiện bản chất của vật thể này Trong tiểu thuyết, hòn ngọc/ đá

là sở hữu đầu tiên của Bảo Ngọc, vì cậu sinh ra cùng với miếng ngọc trong miệng.Viên ngọc/ đá và miệng cậu gắn với nhau như thế Với đứa trẻ mới sinh, miệng là

cơ quan đầu tiên cảm nhận những gì đứa trẻ nhận biết được khi tiếp xúc với thếgiới bên ngoài Miệng cũng là nguồn dinh dưỡng và do đó là nguồn khoái cảm.Miệng là nơi thu nạp thức ăn và khoái cảm, song nó lại phải tiếp xúc với thế giớibên ngoài đứa bé Ở trường hợp Bảo Ngọc, hòn ngọc là vật trung gian gắn kết thếgiới tinh thần của cậu với thế giới bên ngoài

Lược tóm những phẩm chất đặc biệt của mối quan hệ giữa đứa bé với vật thể này,Winnicott nêu ra một số điểm, mà đa phần trùng với quan hệ của Bảo Ngọc vớihòn ngọc Thứ nhất, đứa bé giành quyền với đồ vật này, và mọi người xung quanhcậu thuận lòng với việc đó Tuy nhiên, ngay từ đầu chủ nhân đã tước bỏ một sốquyền năng tuyệt đối của nó Bảo Ngọc nghĩ hòn đá thuộc về mình, và có một sứcmạnh nào đó có thể bảo vệ cậu khỏi bị hại Gia tộc và những người phục vụ cậucũng đều cho là vậy Và từ đầu, Bảo Ngọc đã nghi ngờ về quyền năng của viênngọc Khi Đại Ngọc bước vào gia tộc này, cậu dò hỏi xem liệu cô có một viênngọc như thế chăng Khi biết cô không có, cậu không hài lòng và tìm cách némviên ngọc đi Thứ hai, Winnicott nói, vật này được ôm ấp trìu mến cũng như đượcyêu quý và đập phá một cách bộc phát Thứ ba, nó không bao giờ bị thay đổi trừ

phi đứa trẻ này làm việc đó Tình yêu của Bảo Ngọc dành cho viên ngọc là nướcđôi, vừa như thái độ của một đứa trẻ với người chăm chút mình đầu tiên: nó yêu

mẹ vì bà thỏa mãn những đòi hỏi của nó và ghét mẹ vì thường khiến nó khó chịu.Trong tiểu thuyết, Bảo Ngọc cãi cọ về viên ngọc khi cậu phát hiện ra Đại Ngọckhông có ngọc như cậu:

Bảo Ngọc nghe vậy, nổi cơn điên, dứt viên ngọc vứt phăng đi, la ầm lên:

- Vật này hiếm gì mà hiếm! Không phân biệt được người hơn người kém, thế thì bảo nó thiêng hay không thiêng! Tôi không cần cái thứ vô dụng này!

…

- Các chị em trong nhà không ai có, chỉ một mình cháu có cũng chẳng thú gì Ngay cô em mới đến đây, người đẹp như tiên mà cũng chẳng có, càng biết cái này chẳng quý hóa gì”

(Tập 1, tr.51-52)(5)

Tiết đoạn này phù hợp với kiểu cư xử của những đứa trẻ rất gắn bó với những vậtthế vị, song lại thấy xấu hổ về những đồ chơi được yêu chuộng của mình Trướcnhững đứa trẻ khác, chúng hoặc che giấu sự gắn bó đối với những đồ chơi nàyhoặc tìm cách đập phá chúng Những đứa trẻ này làm gì những đồ vật này cũngđược, song những người khác lại không được phép ngược đãi chúng

Một nét quan trọng của mối quan hệ giữa vật thế vị và người sở hữu nó là “phảimang lại cho đứa trẻ sự ấm áp, hoặc linh động hoặc mịn màng, hoặc phải làmđược một cái gì đó để chứng tỏ nó có sức sống hoặc thực sự tồn tại” (Winnicott

5) Viên đá của Bảo Ngọc có thể đem lại sự ấm áp, vì truyền thống Trung Hoa tinrằng dù trông có vẻ lạnh lẽo nhưng ngọc khiến con người thấy ấm áp khi cầmnắm Nó mềm mại cho dù trên mặt có những vết xước Nó mang sức sống và hữudụng vì tên nó là 通灵宝玉(thông linh bảo ngọc – viên ngọc có phép màu) Tuynhiên, ý nghĩa của viên ngọc trong tiểu thuyết này chỉ hiển hiện khi nó vắng mặt,khi hệ quả của sự mất mát chứng thực điều đó Mỗi khi mất ngọc, Bảo Ngọc lêncơn mê sảng và lâm trọng bệnh Khi tìm lại được ngọc, cậu bình phục về sứckhỏe, về giác quan, và thông tuệ khác thường.

Winnicott đưa ra nhận xét cuối cùng – nhận xét rất quan trọng đối với việc phântích tính cách Bảo Ngọc: “Số phận của nó (vật thế vị) được giải năng lượng dầndần, để trong nhiều năm không bị lãng quên quá nhiều như đồ bỏ đi Dùng nhậnđịnh này, tôi muốn nói rằng về thể chất vật thế vị không “đi vào” cũng không gâycảm giác nhất thiết phải chịu áp chế Nó không bị lãng quên và cũng không đượctiếc nuối Nó mất ý nghĩa vì các hiện tượng thế vị trở nên phổ biến, lan khắp vùngtrung gian giữa “hiện thực tâm lý bên trong” và “thế giới bên ngoài được cảmnhận bởi hai con người”, nghĩa là khắp địa vực văn hóa này” Tuy nhiên, với mộtđứa trẻ bình thường, khi nó có khả năng phân biệt thực và ảo, bản thể và kháchthể, tôi và không tôi, thì vật thế vị sẽ dần mất đi ý nghĩa của nó Dù việc cậu gắn

bó với nó không biến mất hoàn toàn thì nó chỉ có thể duy trì một cách kín đáo, vàchỉ có ý nghĩa khi chơi đùa, sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật, khi cảm nhận vàtưởng tượng mang tính tôn giáo Khi chúng ta tìm hiểu kỹ sự phát triển của BảoNgọc, rõ ràng sự trưởng thành của cậu thể hiện sự lệch lạc rõ rệt so với quá trìnhphát triển ở thời thơ ấu Viên đá của cậu không bị giải năng lượng Ngược lại, khithời gian trôi qua, sự gắn bó của cậu với nó còn trở nên mạnh mẽ hơn Nó khôngbao giờ bị lãng quên hay bỏ quên Nó không bao giờ mất đi ý nghĩa của mìnhtrong sự trưởng thành của Bảo Ngọc Tất cả điều này giả định rằng Bảo Ngọckhông phải là một đứa trẻ bình thường

Với những đứa trẻ khác thường và quá đa cảm, vật thế vị của chúng trở thành linhvật và bùa thiêng có mặt trong những nghi lễ tà ám Hiện tượng này phù hợp vớitrường hợp Bảo Ngọc Trong tiểu thuyết, viên đá hiển nhiên là một linh vật và bùathiêng, có sức mạnh xua đuổi tà ma và bất hạnh Ở hồi thứ 8, có một đoạn miêu tả

tỉ mỉ hòn đá Bảo Ngọc gặp Bảo Thoa vừa khỏi ốm Trông thấy Bảo Ngọc đeongọc trên cổ, Bảo Thoa tò mò muốn nhìn kỹ hơn Bảo Ngọc đưa ngọc cho BảoThoa ngắm: “tháo viên ngọc ra đưa tận tay Bảo Thoa Bảo Thoa nâng viên ngọclên xem, thấy to bằng quả trứng chim sẻ, trong suốt như ráng trời ban mai, nhẵnmịn như váng sữa, lóng lánh đủ năm màu” (Tập 1, tr.126) Có một số chi tiết đángchú ý Theo tôi, sự miêu tả viên ngọc phù hợp với hình dung của đứa trẻ về bầu

vú mẹ Kích thước của nó ít nhiều giống núm vú, tựa trứng chim sẻ Hình dạngcũng tương tự Sự lung linh như sữa của viên đá cũng gợi nhớ đến vẻ mềm mạicủa bầu ngực, nét óng ánh của nó khiến liên tưởng đến một tia sữa Qua hìnhdung đầy hình ảnh của tiểu thuyết gia, vật thế vị trở thành một bùa thiêng với sứcmạnh siêu phàm:

Mặt trước viên ngọc: “Mạc thất mạc vương, tiên thọ hằng xương” (Đừng đánhmất đừng bỏ quên, tuổi tiên khỏe mãi)

Mặt sau: “Nhất trừ tà tụy, nhị liệu oan ương, tam tri họa phúc” (Một trừ ma quỷ,hai chữa bệnh tật, ba biết lành dữ) (Tập 1, tr.127)

Như vậy toàn bộ chiều kích chức năng của viên ngọc phù hợp với một vật thế vị,một linh vật và một bùa thiêng Nó là vật an ủi có thể đem lại sự che chở và bìnhyên khi lo lắng, giống như cách một vật thế vị chống lại cảm giác bất an khi suysụp Nó có thể chữa bệnh, như câu chuyện kể với chúng ta Trong hoàn cảnh viênngọc, với tư cách một vật thế vị, linh vật và bùa thiêng, sự biến mất rồi tái hiệnlặp đi lặp lại của viên ngọc có thể được lý giải là những khoảnh khắc khủnghoảng cảm xúc mà Bảo Ngọc gặp phải trong quãng thời gian trưởng thành BảoNgọc đánh mất viên ngọc ba lần Mỗi lần như thế, cậu lại đối mặt với một cơn

khủng hoảng tình cảm Mỗi khi tìm lại được ngọc, cậu trở lại thăng bằng Lần mấtngọc đầu tiên, cậu ốm thập tử nhất sinh Một con khỉ mang ngọc trả lại và sứckhỏe cậu bình phục Lần thứ hai mất ngọc, cậu bị ma quái tấn công Con khỉ đólại mang ngọc trả và cứu thoát cậu Ngay sau khi mất ngọc lần thứ ba, NguyênXuân – chị gái qua đời trong cung Đây thực sự là một cú đòn nặng nề đối với sựlưu luyến cuống nhau người mẹ Sự ra đi của Nguyên Xuân khiến cậu mất đi mộttrong những nguồn hỗ trợ tình cảm quan trọng nhất Rồi cậu bị lừa lấy Bảo Thoa,

vì nhầm đó là Đại Ngọc Khi cậu phát hiện ra sự thật, Đại Ngọc đã chết Đây là cúđòn cuối cùng và cậu không còn sự hỗ trợ tình cảm nào nữa trong thế gian này.Con khỉ lại đến, nhưng lần này nó không còn là hiện thân của sự cứu rỗi nữa Nóđến với tư cách một sứ giả mang theo lời bà mẹ nguyên thủy gọi đứa con củamình trở lại trong dạ con Bảo Ngọc bí mật chỉnh trang tâm thái cho xứng đángvới thế giới Hồng trần và bước theo con khỉ Phật giáo cùng vị tu sĩ Câu chuyệnkết thúc với việc hòn đá trở lại nơi nó được Nữ Oa tạo hình Mọi người có thể khóchịu với cách đọc của tôi vì áp một lý thuyết phương Tây vào tác giả mang khuônthước Phật giáo và Đạo giáo, nhưng tôi phải nói rằng hành trình của viên đá/ngọcủng hộ cách diễn giải phân tâm học của tôi Sau hết, ngay cả một ý niệm Phật giáo

về luân hồi và sự trở lại với tự nhiên của Đạo giáo cũng có thể được coi là ánh xạcủa khao khát vô thức của nhân loại muốn trở về với lòng mẹ

Để đi đến kết luận cho những phân tích trên, tôi sẽ tóm lược chủ nghĩa tượngtrưng về hòn đá khi thể hiện niềm khát khao mẹ bất thường của Bảo Ngọc, sự gắn

bó vô thức của cậu với những người chăm chút đầu tiên, là các bà vú, chị gái và ahoàn, bất lực của cậu trong việc thỏa hiệp với sự biện biệt bản thể-khách thể,những hệ quả của việc sinh ra trong một xã hội Khổng giáo mà không được nuôidạy đúng đắn trong những giá trị Khổng giáo, mong muốn vô thức của cậu đượctrở lại với cuống nhau mẹ, và cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là tínhcách môi miệng (oral personality) Hòn đá/ngọc hàm nhiều đổi thay về ý nghĩa

Thửa cậu trứng nước, hòn đá/ngọc thay thế cho sự khát thèm sữa mẹ và người mẹ.Lúc ấu thơ, nó có tác dụng như một núm vú giả – thứ có thể xua đuổi lo âu Tuổithanh niên, nó trở thành linh vật, bùa thiêng, và linh miếu – nơi cậu có thể xoa dịubản thân và chạy trốn bổn phận xã hội Cuối truyện, hòn đá trở thành một ngườidẫn đường đưa cậu trở lại nơi cậu từ đó xuất hiện trong đời Nói chung, hòn đábiểu trưng cho sự miễn cưỡng của cậu khi biện biệt bản thể và khách thể, hiệnthực và ảo mộng, sự thật và giả dối Cuối cùng, mất đá đánh dấu sự đổ vỡ hoàntoàn của cậu – nguyên nhân dẫn đến việc chạy trốn khỏi thế giới Hồng trần.

Chủ đề môi miệng: Hành vi kỳ quặc của Bảo Ngọc

Bảo Ngọc gần như một nhân vật kỳ dị và tính cách của cậu rõ ràng là kỳ quặc khi

so sánh với những người thông thường, mà người trong gia tộc và các a hoàn đềunhận thấy Tập Nhân – người trông nom cậu từ tấm bé đã nhận ra nét tính cáchnày: “Tập Nhân từ bé thấy Bảo Ngọc tính tình khác thường, cáu kỉnh, ngangbướng khác mọi đứa trẻ Lại có những nết xấu rất kỳ quặc, không thể nói hết Lâunay được bà nuông chiều, bố mẹ không dám ngăn cấm, Bảo Ngọc càng phóngtúng dông dài, không thích chăm lo việc chính Nhiều lúc Tập Nhân muốn khuyênnhủ, nhưng biết Bảo Ngọc chẳng chịu nghe nào” (Tập 1, tr.290) Cách cư xử kỳquặc của cậu, qua những thay đổi, có thể chia thành 3 nhóm: 1) không chán làmnhững trò ngớ ngẩn với các cô gái; 2) ghét lối học Khổng giáo chuẩn bị cho cậubước chân vào khoa cử; và 3) phẩm hạnh cực kỳ bất thường Ba kiểu biểu hiệnnày có thể tách biệt nhau, song căn bản chúng được nhóm lại theo một chủ đề độcđáo và gắn với một căn rễ chung Nói khác đi, đó là những biểu hiện bề mặt củacội nguồn chung nào đó, tức là sự hiện hình của cấu trúc tinh thần của cậu Trongphần dưới đây, tôi sẽ phân tích ba phương diện của cuộc đời Bảo Ngọc: (1) sựgiáo dưỡng; (2) điều kiện tạo nên cá tính; (3) ý nghĩa của tính cách Bảo Ngọc đốivới tác phẩm

Bảo Ngọc sinh ra trong một dòng họ quý tộc có thể chu toàn chăm chút con cái.Nhờ những điều kiện nhất định trong hoàn cảnh gia đình, việc giáo dưỡng BảoNgọc rất khác với một đứa trẻ thông thường Vương phu nhân, mẹ đẻ Bảo Ngọc,sinh được ba con: Nguyên Xuân, Giả Châu, và Bảo Ngọc Nguyên Xuân là congái; Giả Châu là trai Mặc dù Giả Châu lấy vợ và sinh được một con trai, nhưnglại mất sớm Việc mất mát người thân như một cú đòn tình cảm giáng xuốngVương phu nhân và Giả Chính – chồng bà Mười năm sau cái chết của Giả Châu,Vương phu nhân sinh Bảo Ngọc Sinh một đứa con trai ở tuổi trung niên, tình yêuthương của cha mẹ dường như thái quá so với tình cảm dành cho những đứa contrước đó Và đương nhiên, sự mê muội là không tránh khỏi, và Bảo Ngọc thực sự

hư hỏng Tuy nhiên, tình yêu thương của cha mẹ không phải là một hình thức rèncặp trực tiếp Thay vì tự mình chăm chút Bảo Ngọc, Vương phu nhân giao concho vú nuôi và đám a hoàn, còn cô chị cả Nguyên Xuân chăm đứa trẻ này nhưmột bà mẹ Khi Bảo Ngọc qua thời trứng nước bước sang tuổi thơ, xung quanhcậu toàn phụ nữ Rất hiếm khi cậu tiếp xúc với các thành viên nam giới trong giađình Mặc dù người cha rất chăm lo chuyện học hành của cậu trong cả thời thơ ấu,song ông quá bận rộn với chức nghiệp của mình nên không thể dành nhiều thờigian dậy bảo con Kết quả là, Bảo Ngọc lớn lên trong sự gắn bó mật thiết với nữgiới và mang một ác cảm với đàn ông Winnicott cho biết: “Không thể có việcmột đứa trẻ tự nhiên chuyển từ nguyên lý khoái cảm sang nguyên lý hiện thựchoặc hướng đến và vượt qua bản sắc nguyên sơ (xem Freud, 1923), trừ phi có một

bà mẹ đúng mực Người mẹ đúng mực (không nhất thiết là mẹ của chính đứa trẻ)

là người thích ứng tích cực với nhu cầu của con mình, một sự thích ứng tích cựcngày càng giảm đi, tùy theo khả năng ngày càng tăng lên của đứa trẻ đối với việcgiải thích sự thích ứng không thành công và tùy thuộc vào việc chịu đựng hệ quảcủa sự vỡ mộng Đương nhiên, người mẹ của chính đứa trẻ dường như đúng mựchơn người khác, vì sự thích ứng tích cực này đòi hỏi một sự lưu tâm vừa phải và

thoải mái đến một đứa trẻ; trong thực tế, quá trình chăm chút trẻ con phụ thuộcvào sự tận tâm chứ không phải tài trí” (10).

Vương phu nhân chắc chắn không phải là một bà mẹ đúng mực, không chỉ vì bàkhông cho Bảo Ngọc bú mớm Cùng với bà nội Bảo Ngọc, bà không thích ứngđược với nhu cầu trưởng thành của Bảo Ngọc Quá yêu chiều cậu bé này, họ đãkhiến cậu không thể vượt qua được bước chuyển từ thời kỳ của những nguyên tắckhoái cảm sang nguyên tắc thực tế Một bà mẹ đúng mực sẽ khởi đầu sự chămchút của mình đối với đứa con bằng việc thích ứng hầu như đầy đủ đòi hỏi của nó,nhưng thời gian trôi qua, người mẹ phải từng bước giảm sự đáp ứng của mình đếnmức hoàn toàn, phù hợp với khả năng đối diện với nỗi âu lo phải chia tách vớingười mẹ ngày một tăng lên của đứa trẻ Vì Vương phu nhân tin cậy giao phó BảoNgọc cho vú em, a hoàn và con gái mình nên sự chăm chút của người mẹ khôngthể suy giảm dần dà Sợ rằng mình có thể không làm tốt việc và do đó khiến chủkhông vừa lòng, nên vú em và đám a hoàn ra sức chăm chút Bảo Ngọc và gần nhưkhông bao giờ để cậu được thỏa mãn nhu cầu trưởng thành theo khả năng pháttriển của cậu Nguyên Xuân chăm chút em không đúng mực là vì một nguyên dokhác Do thiếu kinh nghiệm, nên cô quá tận tâm với em trai, vượt khỏi tình yêuthương của người chị gái Vì những lý do như thế, khả năng phân biệt bản ngã vàkhách thể, hiện thực và mộng ảo của Bảo Ngọc chậm phát triển

Theo quan sát phân tâm học, “người mẹ, ban đầu, gần như hoàn toàn đáp ứng nhu

cầu của đứa con sẽ tạo điều kiện để đứa bé có cơ hội ảo tưởng rằng bầu vú mẹ là

một phần của mình Nó thuộc quyền kiểm soát ma quái của đứa bé, như vốn thế

Có thể nói tương tự trong trường hợp chăm chút đứa bé nói chung, trong nhữnglúc yên lặng giữa các cơn xáo động… Quyền năng tuyệt đối gần như là một trảinghiệm Bổn phận cuối cùng của người mẹ là dần dần giúp con mình tỉnh ngộ,song bà lại không hy vọng thành công trừ phi thoạt đầu bà có thể đem lại cơ hội

ảo tưởng” (Winnicott 13) Với Bảo Ngọc, cậu không bao giờ có cơ hội tỉnh ngộ

này Vì nhu cầu thửa trứng nước của cậu được đáp ứng hoàn toàn suốt thời thơ ấunên cậu không thể hiểu rằng cậu và những người xung quanh là tách biệt, vìkhước từ ảo tưởng ấu thơ rằng mình và họ là một và giống nhau Từ đó cậu gắn

bó mật thiết với họ Do họ đều là phụ nữ, nên sự gắn bó của cậu với họ cũng có

xu hướng mở rộng sang cả những phụ nữ khác Đồng thời, ở thời điểm phải phânbiệt mình và người khác, đứa trẻ này cũng cần người cha và các thành viên namgiới khác giúp cậu hiểu ra sự khác biệt giữa nam và nữ, hiện thực và ảo tưởng.Một lý thuyết gia phân tâm học khác quan sát thấy “trong một gia đình hạt nhân,với con cái người cha đóng vai trò trung tâm phân biệt… Đứa trẻ dùng cha mìnhkhông chỉ để phân biệt với chính mình Người cha cũng cho phép phân biệt chắcchắn hơn các đối tượng… Cha và những người khác quan trọng giống như cácyếu tố cấu thành chủ yếu của “nguyên tắc hiện thực” và như những người chophép phân biệt bản ngã và phân biệt các khách thể khác” (Chodorow 71) ChaBảo Ngọc, vì nhiều lý do khác nhau, lại cũng thất bại trong cuộc đọ sức này Thấtbại của tất cả những người đó có thể lý giải một số hành vi bất thường của BảoNgọc

Một trong những bất thường của Bảo Ngọc là thích vật dụng của phụ nữ Lễ thôinôi của cậu bé, người cha thử thiên hướng của con bằng cách đặt trước mặt cậunhiều đồ vật và xem cậu sẽ chọn gì Giả Chính phiền lòng khi thấy Bảo Ngọc

“chẳng lấy cái gì mà chỉ quờ lấy phấn sáp, trâm vòng” (Tập 1, tr.27) Giả Chínhnghĩ con trai mình lớn lên hẳn sẽ thành một kẻ tửu sắc, mà không nhận ra rằngchính việc giáo dưỡng có vấn đề đã quy định sở thích ấu thơ của Bảo Ngọc Vớimột đứa trẻ được bao bọc xung quanh bởi phụ nữ và thường xuyên tiếp xúc vớiđối tượng là phụ nữ hiển nhiên nó sẽ yêu thích vật dụng của phụ nữ

Theo cùng cách này chúng ta có thể lý giải những kỳ quặc khác nữa của BảoNgọc Cậu nổi tiếng với câu nói: “Xương thịt của con gái là nước kết thành,xương thịt của con trai là bùn kết thành Tôi trông thấy con gái thì người tôi nhẹ

nhàng, khoan khoái, trông thấy con trai thì như bị phải hơi dơ bẩn vậy” (Tập 1,tr.27) Lớn lên giữa các thiếu nữ, Bảo Ngọc có thể thấu hiểu từ bên trong bản chấtcủa phụ nữ như các nhà phân tâm học hiện đại Trong các công trình của các lýthuyết gia phân tâm học như Freud, Jung và Luce Irigaray, họ thấy mối quan hệphức tạp và gây tranh cãi giữa nước (thể lỏng) và tính nữ Tương tự, những lời lẽcủa Bảo Ngọc cho thấy trực giác tiềm thức của cậu đã nhận ra nước như một biểutượng của vương quốc bí ẩn tính nữ: phụ nữ như nước, như biển cả giàu sinh khí,như nguồn khí huyết, nguồn sữa, nước ối và những nguồn dưỡng chất khác.Trong văn hóa Trung Hoa, nước luôn luôn gắn với bùn Nước và bùn đối lập nhaugiống như đàn ông và đàn bà tương phản nhau Bùn gây nên sự liên tưởng khóchịu trong tâm trí Bảo Ngọc không chỉ vì nó tương tự như sự bẩn thỉu mà còn vì

nó giống như sự áp chế bạo chúa của đàn ông đối với đàn bà trong xã hội Nhogiáo Theo thần thoại của cả Trung Hoa và phương Tây thì người đàn ông đềuđược coi là tạo nên từ bùn đất Dựa vào tính chất vật lý và tượng trưng của nước

và bùn, không khó để thấy vì sao Bảo Ngọc cảm thấy thanh sạch khi ở cùng vớicác cô gái; và vì sao cậu thấy khó chịu và nhơ nhuốc lúc ở cùng con trai Sự khóchịu của cậu khi có mặt đám con trai có thể là nỗi bất an khó chịu bắt nguồn từviệc tiếp xúc với thế giới nam quyền trong khi sự có mặt của các cô gái lại có hiệu

quả xoa dịu tựa như sự hiện diện của người mẹ Trong Marine Lover of Friedrich Nietzsche(Người tình Marine của Friedrich Nietzsche), Luce Irigaray cật vấn

Nietzsche, ông nội của triết gia hậu cấu trúc và cho rằng nước là yếu tố rất xa lạvới Nietzsche, và rằng anh ta e ngại nước vì anh ta đánh đồng nước với phụ nữ (1-20) Ngược lại với thái độ của Nietzsche, Bảo Ngọc thích gắn nước với phụ nữ.Việc cậu thích nước hơn hẳn bùn là một cung cách đề cao phụ nữ kỳ lạ, do đó lậtngược thứ tôn ti trật tự coi trọng đàn ông hơn đàn bà Bằng cách đó, cậu có thểđược coi là tiền thân của chủ nghĩa nữ quyền hiện đại Còn một khuynh hướngkhác trong cảm nhận của cậu về nam và nữ Cha cậu không gặp con trai trừ khi

ông muốn Bảo Ngọc làm những việc mà cậu không muốn làm Sự xuất hiện củaGiả Chính gây nên sự khó chịu và bất an, giống như phản ứng của một đứa trẻ khithấy người lạ Ngược lại, cậu thấy thoải mái trước mặt các cô gái, giống như mộtđứa trẻ ở bên người vú nuôi của mình Minh chứng cho phân tích này của tôi làđoạn trích dưới đây:

Bảo Ngọc từ bé luôn luôn ở chung với đám chị em Chị em ruột thì có Nguyên Xuân, Thám Xuân; chị em thúc bá thì có Nghênh Xuân, Tích Xuân; chị em ngoại thì có Tương Vân, Đại Ngọc, Bảo Thoa Bảo Ngọc cho rằng, người thiêng hơn cả vạn vật, bao nhiêu tinh hoa trong sạch của trời đất đều chung đúc vào con gái, bọn con trai chỉ là hạng cặn bã bẩn đục mà thôi Vì thế, cậu ta cho tất cả con trai chỉ là hạng thô tục, có cũng được, không cũng chẳng sao Chỉ vì theo lời dạy của Khổng Tử, bậc thánh hiền bậc nhất thời xưa, đã nói về cha, chú, anh em, mọi điều không thể trái được nên giữa anh em với nhau, chẳng qua phải ở cho có tình

có lý (Tập 1, tr.306)

Trong tiểu thuyết này, tác giả đã khéo sử dụng cặp tu từ: Chân Bảo Ngọc và GiảBảo Ngọc Theo nhiều cách, trải nghiệm cuộc sống của Chân Bảo Ngọc giao thoavới trải nghiệm của Giả Bảo Ngọc Hành xử trẻ con của Chân Bảo Ngọc tươnghợp với và khẳng định hành xử trẻ con của Giả Bảo Ngọc Chân Bảo Ngọc nóinhiều câu giống Giả Bảo Ngọc một cách kỳ lạ: “Phải có hai bạn bé gái cùng họcvới tôi, tôi mới nhận được chữ, hiểu được nghĩa Nếu không, bụng tôi cứ mờ đặcđi” (Tập 1, tr.31-32) Vì thế, sự có mặt của các cô gái tạo cho cậu sự yên ổn vềtâm lý mà một đứa trẻ cần để tập trung đầu óc Cách nhìn nhận phụ nữ của cậu làbản sao quan điểm của Giả Bảo Ngọc, giống như việc cậu cổ vũ những tiểu đồngcủa mình: “Hai chữ “nữ nhi” đối với tôi rất tôn quý, rất trong sạch, không gì sánhkịp, hơn cả Phật Di Đà và Ngọc Đế Các người là hạng thối mồm thối miệng, chớ

có nông nổi coi thường hai chữ ấy Khi nào cần nói đến, các người phải lấy nướcchè thơm súc miệng kỹ đã rồi mới được nói, nếu mà nói bậy, sẽ bị bẻ răng khoét

mắt” (Tập 1, tr.32) Hơn nữa, sự hiện diện của các cô gái không chỉ có tác dụngxoa dịu hành vi ngỗ ngược mà còn giảm nhẹ nỗi đau thể xác của cậu giống nhưmột chiếc vú giả Cha cậu, giống như Giả Chính, nghiêm khắc với cậu, và đã vàilần đánh đòn cậu với hy vọng thay đổi hành vi của đứa con Mội khi đau đớnkhông thể chịu nổi cậu lại hét to: “chị ơi, em ơi” Cách cậu giải thích cho các chị

em gái sau một trận đòn khi họ tìm cách trêu trọc cậu giúp chúng ta hiểu sâunhững hoạt động tâm lý của cậu:

Lúc đau quá, tôi nghĩ bụng thử kêu “chị”, “em” họa may có đỡ chăng, quả nhiên khi kêu lên thì thấy đỡ, vì thế tôi tìm ra được phép màu nhiệm: mỗi khi bị đánh là tôi cứ kêu lên (Tập 1, tr.33).

Cách giáo dưỡng có vấn đề của Bảo Ngọc còn có một khía cạnh ý nghĩa nữa.Theo quan sát phân tâm học đã trích dẫn trước đây: “Bổn phận của người mẹ là…

” (Winnicott 11) Nói cách khác, niềm tin cơ bản hình thành trước hết giữa đứa bé

và người chăm sóc nó Trong trường hợp Bảo Ngọc, cha mẹ cậu, không chămchút cậu, nên không tạo được mối cộng cảm Khi họ buộc cậu thoát khỏi ảo tưởng

ấu thơ, Bảo Ngọc đã bị sự ám ảnh tâm lý chế ngự – nỗi ám ảnh buộc cậu phải níulấy một cái gì đó neo cậu lại với quãng thời gian trước đó Việc này dẫn đến sựhồi quy Cậu quay lại với thửa trứng nước, và trở lại gắn bó với các cô gái Trongtiểu thuyết, tác giả, bằng cách thể hiện mang tính tưởng tượng, biến nỗi khát khaođược bảo vệ của Bảo Ngọc thành một biểu tượng mạnh mẽ: hòn ngọc Bảo Ngọcmang theo ngay từ lúc chào đời Như tôi đã chỉ rõ ở trên, nó hiện thân cho người

mẹ, cho sự chăm chút của mẹ, và sự yên ổn về tâm lý

Do sự tận tâm của người vú nuôi từ thửa lọt lòng đối với những nhu cầu của đứatrẻ này, nên nó đã tạo ra ảo tưởng rằng bầu vú nguyên sơ là của mình: “bầu vú màđứa bé tạo ra nhiều khi không liên quan gì với khả năng ưa thích hay (có thể nói)nhu cầu của đứa trẻ Một hiện tượng chủ quan phát triển trong đứa trẻ này, hiệntượng mà chúng ta có thể gọi là vú mẹ” (Winnicott) Winnicott dùng “vú mẹ”

theo nghĩa rộng: nó thay cho không chỉ bầu vú thật sự mà cả kỹ năng làm mẹ vàthời gian làm mẹ Winnicott quan sát thấy người chăm chút đầu tiên không phảidùng bầu vú thực sự Thậm chí cho ăn bằng bình, một người mẹ vẫn có thể đúngmực và tạo ra ảo tưởng về sự cộng sinh Với Bảo Ngọc, vú nuôi cho bú hoàn toàn.

Là người mẹ thay thế, bà không can thiệp vào việc Bảo Ngọc tạo ra ảo tưởng vềbầu vú và về sự cộng sinh

Theo tâm lý học ấu nhi, bổn phận của người mẹ có tính hai mặt Ở giai đoạn đầutiên của sự phát triển của đứa trẻ, bổn phận của bà là tạo cơ hội cho ảo tưởng pháttriển, tạo ra niềm tin cơ bản, song vào thời điểm quan trọng của sự trưởng thànhcủa đứa trẻ, bổn phận của người mẹ là giải ảo ảnh khi đứa bé cai sữa: “Nếu ảo ảnh– giải ảo ảnh lệch lạc đứa bé không thể làm được một việc thông thường là caisữa, cũng không thể phản ứng lại việc cai sữa, và như vậy sẽ thật lố bịch nếu gánghép nó với cai sữa Kết thúc việc bú mớm không phải là cai sữa” (13) Tôi muốntin rằng theo hành vi phát ngôn kỳ quặc của Bảo Ngọc thì cậu không cai sữa mộtcách hợp thức Làm theo cách khác, cậu sẽ không bao giờ có thể cai sữa tâm lýhọc một cách đúng mức Kết quả là cậu không bao giờ có thể hoàn thành bổnphận chấp nhận hiện thực Cậu bị mắc kẹt về cảm xúc ở khu vực trung gianchuyển tiếp giữa ảo tưởng và hiện thực Đối với một đứa trẻ sự gắn bó tạm thờivới hiện tượng quá độ này là hợp thức vì người làm cha mẹ nhận ra một cách trựcgiác sự căng thẳng cố hữu trong nhận thức khách quan, và những người khácxung quanh đứa bé cũng hiểu khó khăn này; do đó họ sẽ không thử thách đứa bé

về tính chủ quan hay khách quan – nơi có vấn đề chuyển tiếp Tuy nhiên, nếu mộtđứa trẻ trưởng thành đòi hỏi mọi người chấp nhận quan niệm nhận thức chủ quancủa mình thì họ sẽ thấy đây là một điều kỳ quặc hay thậm chí điên rồ Chính vìnhận thức này mà Bảo Ngọc bị coi là một thiếu niên kỳ lạ

Theo quan sát tâm lý học, một đứa trẻ phát triển qua nhiều chặng mà thói quenchia thành 5 thời kỳ: môi miệng, hậu môn, niệu đạo, dương vật và mặc cảm

[Oedipal] Các giai đoạn này gối tiếp nhau và không giai đoạn nào không quantrọng Theo phát triển thông thường, những giai đoạn này tích đọng và việc làmchủ thành công mâu thuẫn ở một giai đoạn là một điều kiện tiên quyết cho sự pháttriển ở giai đoạn tiếp theo Những xung đột không được giải quyết sẽ hiện hữutrong hồi quy của một cá thể ở những giai đoạn đầu Trong phân tâm học bệnh lý

sự xuất hiện đều đặn của hành vi thuộc giai đoạn là khá phổ biến và có thể truytìm ảnh hưởng của các vấn đề thuộc sơ kỳ đến cuối cuộc đời (Erikson 60-66) Tôigiả định rằng Bảo Ngọc không bao giờ có thể cai sữa về tâm lý một cách hợpthức Giả định của tôi có vẻ được củng cố bởi hành vi thời niên thiếu của BảoNgọc Một đứa trẻ cai sữa không hợp thức gần như sẽ không thoát ra khỏi giaiđoạn môi miệng Hành vi đặc biệt của Bảo Ngọc phù hợp với quan niệm này.Suốt tiểu thuyết, chúng ta có nhiều dẫn chứng về hành vi của cậu – những hành vi

có thể xếp vào giai đoạn môi miệng Ngay đầu giai đoạn môi miệng, một đứa trẻgắn miệng mình với cảm nhận về sự phụ thuộc, về việc khám phá đồ vật bằng

miệng Trong The Dynamics of Literary Response, Norman Holland tóm tắt

những đặc thù hình ảnh miệng như sau: “các kiểu tưởng tượng trong một tácphẩm văn chương khiến bạn hy vọng bạn sẽ giải quyết một tình huống miệngđương nhiên là đầy đủ, cơ hồ bất kỳ vật gì gắn với miệng hay “đưa vào miệng”:cắn, mút, nuốt, nói và hành vi tương tự, hoặc những thứ tương tự” (37) Hình ảnhmiệng cũng bao gồm cả những việc mất ranh giới bản thể và khách thể, cả sựnhấn chìm, tan hòa và si mê bởi cái nhìn của người nào đó

Hành vi của Bảo Ngọc được khắc họa bởi hầu hết những điều vừa nói ở trên Cậuhay tiếp nhận đồ vật bằng miệng, mắt và mũi, hành vi đặc biệt quyến rũ độc giả.Việc cậu sinh ra với một miếng ngọc (hòn đá) trong miệng là sự chứng thực chotính cách môi miệng của cậu Ở trên tôi đã nhắc đến cốt tính của hòn đá/ngọc.Đến đây tôi muốn nói thêm một chút Ngoài việc biểu trưng cho bầu vú, người mẹ

và việc làm mẹ, vật thờ và bùa phép, hòn ngọc còn là biểu tượng hữu hình cho

tính cách môi miệng của Bảo Ngọc Cậu đưa đồ vật vào miệng theo đúng nghĩađen, như Tập Nhân khiển trách: cậu có thói quen kỳ lạ “chê bai bừa bãi trước mặtông nhà và mọi người, gây rối khi họ trang điểm” và “ăn những sáp son đã đánhtrên môi người ta, và những tính xấu như ưa thích màu hồng” (Tập 1, tr.292).Đám a hoàn thường trêu chọc cậu vì thói quen kỳ quái ăn son môi trên miệng vàphấn hồng trên má họ Những ý thích bất chợt này mang một ý nghĩa tâm lý hàm

ẩn Chúng là cách thỏa mãn thói khẩu dâm của Bảo Ngọc và đưa cậu trở lại thời

kỳ đầu gắn bó hoàn toàn với những người chăm chút thủa trứng nước

Suốt thời kỳ khẩu dục này, đứa bé không thể phân biệt bản thân và người khác.Như một tín hiệu của sự gắn kết này, một đứa bé có thể không phân biệt nổi hiệnthực và ảo tưởng Bảo Ngọc thường rơi vào trạng thái như vậy Ở hồi 19, tronglúc mọi người sốt sắng đi xem hát, cậu lén ra khỏi nhà đi đến thư trai nhỏ Ýmuốn bất chợt này của cậu nảy sinh bởi ý thích: “không thấy người nào theo hầu,liền nghĩ: “nhà này có một thư phòng nhỏ, trong có treo một bức tranh mỹ nhânrất thần tình Bây giờ ở đây vắng người, mỹ nhân ấy chắc cũng hiu quạnh lắm, tacần phải đến đó thăm hỏi xem sao” (Tập 1, tr.280) Một trí tưởng tượng như vậychỉ có thể được ấp ủ bởi một đứa bé con chưa phân biệt được hiện thực và ảotưởng Nó minh chứng cho tính cách môi miệng của Bảo Ngọc

Một cách “tiếp nhận” của tính cách môi miệng khác là [tiếp nhận] bằng mũi BảoNgọc thích ngửi mùi hương thân thể của một cô gái dù rất thoảng qua Ở hồi 8,cậu đến thăm Bảo Thoa vừa khỏi ốm:

Bảo Ngọc ngồi ngay bên cạnh Bảo Thoa, thấy thoang thoảng có mùi thơm dìudịu, không biết mùi gì, hỏi:

- Chị xức hương gì đấy? Tôi chưa ngửi thấy mùi thơm này bao giờ.

- Tôi rất sợ xức hương! Quần áo đẹp mà xức thì chỉ đầy hơi khói thôi.

- Thế thì mùi gì đấy?

Bảo Thoa nghĩ một lúc nói: