Tiểu thuyết tạ duy anh từ góc nhìn thi pháp thể loại

Lịch sử vấn đề Là một nhà văn không ngại đổi mới với những bớc đi táo bạo gây sốctrong d luận; đặt ra những vấn đề nhạy cảm trong cuộc sống hiện đại hômnay; dũng cảm trớc cái xấu; không

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thực sự xuất hiện vào đầu thế kỷ XX, suốt một thế kỷqua, tiểu thuyết Việt Nam đã tiến một bớc dài với nhiều thành tựu Sự trỗi dậycủa thể loại trẻ trung này đã làm nên diện mạo mới cho nền văn học ViệtNam Nếu đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết phát triển mạnh mẽ gể kịp với nhữngyêu cầu hiện đại hoá của văn học Việt Nam thì ở cuối thế kỷ XX, lại là sự tựbứt phá để thoát khỏi những lối mòn của chính mình Từ những ngòi bút tiên

Anh đang làm nên bộ mặt mới cho tiểu thuyết Việt Nam

1.2 Tạ Duy Anh là một nhà văn thuộc “thế hệ thứ hai” sau đổi mới Sángtác của ông đợc bạn đọc biết đến mới trên dới 20 năm nay và đã thực sựkhẳng định vị trí trớc công chúng Tạ Duy Anh cũng nh các nhà văn thế hệmình đã cố gắng “đập vỡ thành từng mảnh những hình ảnh, những ý niệmtruyền thống và giá trị của trật tự cũ và kế đến là xếp những mảnh vụn ấy theomột trật tự mới - một trật tự chủ quan đầy tính sáng tạo và bất khả đoán” [65].Những tiểu thuyết của Tạ Duy Anh là bớc đột phá để tạo nên lối viết mới, thểhiện một quan niệm nghệ thuật mới

1.3 Tạ Duy Anh là nhà văn đã tạo đợc những cơn sóng gió trong d luận

chức mỗi khi tác phẩm của ông xuất hiện Bình tĩnh trớc d luận dù có cả sự bàixích hay cấm xuất bản, ông đã đem đến cho ngời đọc những cuốn sách thú vịvới những truyện ngắn cho thiếu nhi trong sáng, những tản văn đậm chất trữtình cùng cái nhìn hiện thực sắc sảo, những cuốn tiểu thuyết khiến ngời đọcsởn gai ốc khi “tấm màn bị xé rách” Sáng tác của Tạ Duy Anh rất cần đợcnghiên cứu, đánh giá Đặc biệt quan tâm đến tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, vớiluận văn này, chúng tôi muốn tiếp cận tiểu thuyết của ông từ góc nhìn thi pháphọc

1.4 Hiện nay, nhiều tác phẩm sáng tác sau 1975 đã đợc đa vào chơngtrình ngữ văn phổ thông Nghiên cứu về tiểu thuyết Tạ Duy Anh là góp phần

để hiểu hơn diện mạo văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới

2 Lịch sử vấn đề

Là một nhà văn không ngại đổi mới với những bớc đi táo bạo gây sốctrong d luận; đặt ra những vấn đề nhạy cảm trong cuộc sống hiện đại hômnay; dũng cảm trớc cái xấu; không né tránh những tiêu cực; thậm chí có tácphẩm còn bị đình chỉ xuất bản, Tạ Duy Anh nhận đợc nhiều sự quan tâm củagiới nghiên cứu chuyên và không chuyên Những bài viết về ông xuất hiệnnhiều trên báo chí, trong các luận văn thạc sĩ và khoá luận tốt nghiệp đại học

2.1 Các đánh giá đợc đăng tải trên sách, báo, tạp chí

Bài viết Tạ Duy Anh - ngời đi tìm nhân vật của Thuỵ Khuê chủ yếu nhận xét về tiểu thuyết Đi tìm nhân vật đã khẳng định hình thức nghệ thuật mới trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh.“Lão Khổ vẫn giữ bút pháp hiện thực cổ điển,

Đi tìm nhân vật đã biến chuyển nhiều để tạo ra một hiện thực mới” Tác giả

còn có một cái nhìn sâu sắc: “Mối quan tâm lớn nhất của Tạ Duy Anh là cáivong bản, đánh mất mình của con ngời, dới sự giằng giật xiêu dạt của lịch sử”[42]

Dơng Thuấn, trong Tạ Duy Anh - Đi tìm nhân vật, đã chỉ ra: “Tạ Duy Anh

đã thoát khỏi hoàn toàn lối viết truyền thống quen thuộc là hiện thực che phủbởi nhiều lớp mùng màn, miêu tả dầm dề, hành động chậm chạp, ngôn ngữsạch bóng trơn tru Anh chọn phơng pháp tiếp cận hiện thực đa diện, đa chiều

và gần nhất”.

Hoàng Ngọc Hiến đánh giá cao cái nhìn hiện thực của Tạ Duy Anh, nhất làviệc nhà văn chỉ ra đợc bản chất và thân phận ngời nông dân Việt Nam [34]

Đặt Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh trong bối cảnh tiểu thuyết Việt

đến tầm cỡ tiểu thuyết nhất định, và nếu chỉ đau đời mà không đau nghề thìkhó viết đợc, nhất là trong mặt bằng thấp của tiểu thuyết Việt Nam” [56]

Tác giả Việt Hoài viết Tạ Duy Anh giữa lằn ranh thiện - ác, chỉ ra một

quan niệm mới về đời sống trong tiểu thuyết của ông Tạ Duy Anh dám nói vềcái ác, cái xấu nh một tiếng chuông cảnh tỉnh con ngời thoát khỏi bờ vực củacái ác để trở về với cái thiện “Càng ngày, anh càng dấn sâu vào lý giải cái tội

bàng quan với nỗi đau ngời khác - biết mà ngăn ngừa nó” [38, 3]

Đoàn ánh Dơng với một tiểu luận khá bề thế đã có cái nhìn khá toàndiện: “Tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh, vì vậy, là một tiến trình “kép”, tiếntrình của ý thức đối thoại với lịch sử sáng tác cá nhân và tiến trình của ý thức

Đoàn Ánh Dương vừa nhỡn thấy sự vận động phỏt triển, vừa thấy sự nỗ lực đổimới của ngũi bỳt Tạ Duy Anh

Hữu Đạt, trong bài Vài suy nghĩ về sự đổi mới của tiểu thuyết cho rằng:

“Nhà văn Tạ Duy Anh không chọn cách thể hiện của lối viết tiểu thuyết truyền

thống mà trăn trở đi tìm một lối thể hiện mới Trong đó, dờng nh ông cố tìnhthể nghiệm một “lối chơi” của ngời viết nhằm lồng ghép các hình tợng vàonhau để tô đậm dòng ý tởng cách tân vốn đã đợc ông ấp ủ”, “Tạ Duy Anh

muốn bộc lộ và phô diễn một kiểu trình bày có xu hớng đổi mới cấu trúc tiểuthuyết hiện đại, trong đó có quan tâm đến thay đổi cấu trúc, điểm nhìn, cấutrúc về thời gian và không gian nghệ thuật” [14, 71-72].

trung viết về bốn vấn đề của cuốn tiểu thuyết này Về tên sách, ông chỉ ra “các

tiểu thuyết của Tạ Duy Anh gần đây thờng mang tính luận đề và những cái têncủa tác phẩm đã thể hiện khá rõ t tởng của những luận đề ấy” và “Tôi thích cáitên Chuyện làng Thổ Ô hơn” [14, 80] Những nhận xét về cốt truyện và phơngthức trần thuật khá sắc sảo Cảm hứng hiện thực của tác phẩm theo nhà phêbình đợc bộc lộ “bằng cách cho chính cái xấu, cái ác tự phơi bày, tự lên tiếng

tố cáo mình” [14, 83] Đáng chú ý là những đánh giá về giá trị nhân bản của

tác phẩm “Bóng tối đặc quánh nh bao bọc và chiếm lĩnh mọi ngõ ngách củathiên truyện Bóng tối nh dồn các nhân vật vào đờng cùng không lối thoát và

nhõm khi đọc những trang cuối của cuốn sách Cuối cùng, ánh sáng cũngchiến thắng bóng tối; chiến thắng bằng lòng tha thứ và đức khoan dung Cái ác

Giã biệt bóng tối, hay đúng hơn là khớc từ bóng tối – bóng tối của cuộc đời

và bóng tối trong chính mỗi con ngời Đấy chính là âm hởng nhân bản vangvọng khi thiên truyện khép lại” [14, 84]

Trên trang Phong Điệp.Net có bài của Hà Thanh Vân Tạ Duy Anh tự làm

sạch mình; trang www VNEXPRES S.net có bài Nhà văn Tạ Duy Anh không từ

bỏ gốc gác nhà quê; Tạ Duy Anh: Tôi sẵng sàng trả giá cho sự mạo hiểm“ ”; Tạ

Duy Anh sợ đợc d luận nuông chiều (Thu Hà thực hiện phỏng vấn); trang

http://vanchuongviet.ogr cũng có bài phỏng vấn Tạ Duy Anh; chỉ thân xác

thôi thì rất đáng sợ, v v Những bài viết, phỏng vấn này đều khẳng định tài

năng và hớng đi mới cũng nh quan niệm nghệ thuật của Tạ Duy Anh

Cuối năm 2008, khi tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của ông ra mắt độc giả, Viện Văn học đã tổ chức Hội thảo Giã biệt bóng tối- trong bối cảnh tiểu

thuyết Việt Nam đơng đại Về cuốn tiểu thuyết này cũng nh các tiểu thuyết

khác của Tạ Duy Anh tựu trung lại có hai luồng ý kiến khác nhau Thứ nhất,khẳng định sự phá cách, làm mới tiểu thuyết của Tạ Duy Anh PGS .TSNguyễn Đăng Điệp chỉ ra năm vấn đề mà Tạ Duy Anh đã làm đợc trong tiểuthuyết của mình: “Cách trần thuật và gắn liền nó với điểm nhìn”; “Tạ DuyAnh đã cố gắng tạo ra một thế giới “không đáng tin cậy”; “nỗ lực đảo tuyến”;

khái quát hiện thực đời sống; ngôn ngữ giễu nhại đặc biệt nổi bật PGS TS

Bích Thu ấn tợng với sự tổ chức điểm nhìn, ngôn ngữ và giọng điệu Nhà phêbình Bùi Việt Thắng chỉ ra ba cái đợc của tiểu thuyết Tạ Duy Anh Đó là

“khơi thông và bồi đắp dòng chảy tiểu thuyết ngắn”; “tạo ra đợc cấu trúc matrận trong tiểu thuyết” và tiếng cời mạnh mẽ để “tiễn biệt những điều làm tổnhại đến nhân phẩm con ngời”

Luồng ý kiến thứ hai ghi nhận ở Tạ Duy Anh sự đổi mới nhng vẫn chỉ ranhiều điểm yếu mà theo họ không đúng nh d luận vẫn “lăng xê” lên Phùng

Gia Thế coi tiểu thuyết của Tạ Duy Anh là “sự bế tắc của một lối viết” Nguyễn Hoà lại đa ra bảy thất vọng của mình về Giã biệt bóng tối nói riêng,

các tiểu thuyết của Tạ Duy Anh nói chung: “Nó (chỉ tiểu thuyết Tạ Duy Anh)chỉ hợp với khẩu vị của những ai thích loại văn chơng thứ cấp chỉ dùng đểchửi đời cho sớng miệng mà thôi” [ 14, 22]

Những ý kiến khác nhau, thậm chí đối lập về Tạ Duy Anh và tiểu thuyếtcủa ông càng cho thấy đây là một hiện tợng văn học đặc biệt mà mỗi nghiêncứu nghiêm túc sẽ góp phần định hớng cách hiểu, cách cảm về tác phẩm vàtác giả của nó

2.2 Kết quả nghiên cứu qua các khoá luận, luận văn

Những năm gần đây, nhiều khoá luận, luận văn thạc sĩ Ngữ văn đãnghiên cứu về các mảng sáng tác, đặc biệt là tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Điều đó cho thấy sự quan tâm của d luận, của giới nghiên cứu chuyên vàkhông chuyên về hiện tợng văn học đổi mới Điểm qua các khoá luận, luậnvăn, ta thấy hầu hết các tác phẩm của ông đã đợc nghiên cứu ở những mức độkhác nhau

Năm 2004, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Mai Loan (ĐHSP Hà Nội)

quan tâm đến Nông thôn trong sáng tác của Tạ Duy Anh Đây là mảng hiện

thực có mặt trong các thế loại của ông Nói cách khác, nó là một phần khôngthể thiếu trong sáng tác của Tạ Duy Anh

Năm 2005, Nguyễn Hồng Giang (ĐHSP Hà nội), trong luận văn thạc sĩ

của mình đã đi theo hớng khác: Tạ Duy Anh và việc làm mới nghệ thuật tiểu

thuyết, Nguyễn Thị Ninh (ĐHSP Hà Nội) đi tìm Thế giới nghệ thuật Tạ Duy Anh Hai luận văn này mở ra một hớng tìm tòi phám phá tiểu thuyết của Tạ

Duy Anh đặt trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 với sự thay đổiquan niệm về hiện thực, về con ngời Phạm Thị Hơng (ĐHSP Hà Nội) với

khoá luận tốt nghiệp Tạ Duy Anh - Từ quan niệm nghệ thuật đến những đổi

mới trong sáng tác truyện ngắn đã chỉ ra nhiều nỗ lực đổi mới, nhất là đổi mới

về quan niệm nghệ thuật của nhà văn này trong thể loại truyện ngắn

Năm 2006, sáng tác của Tạ Duy Anh tiếp tục đợc nghiên cứu Nổi lên

là luận văn của Vũ Lê Lan Hơng với đề tài Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết

Tạ Duy Anh, Cao Tố Nga với đề tài Cảm thức về cái phi lý trong sáng tác của Tạ Duy Anh đều của ĐHSP Hà Nội Võ Thị Thanh Hà (ĐHVinh) khai thác

tiếp Thế giới nhân vật tiểu thuyết Tạ Duy Anh Đây cũng là năm hiện tợng Tạ

Duy Anh đợc nghiên cứu trong mối quan hệ với nhiều nhà văn cùng thời đểtìm thấy những đặc điểm chung của tiểu thuyết thời kỳ đổi mới Nguyễn Thị

Kim Lan (ĐHSP Hà Nội) đã tạo đợc những điểm nhấn qua đề tài Nghệ thuật

kết cấu trong một số tiểu thuyết huyền ảo triết luận của Tạ Duy Anh … Đến

thời điểm này, Tạ Duy Anh đã có đã có ba tiểu thuyết trình làng: Lão Khổ,

Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật.

Năm 2008, tiểu thuyết của Tạ Duy Anh lại tiếp tục là đối tợng nghiên

cứu của nhiều luận văn Thạc sĩ Ngữ văn Hai luận văn của ĐHSP Hà Nội lạitiếp cận những vấn đề khác Nguyễn Tiến Hùng đi sâu vào nghệ thuật với đề

tài Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh Đào Bích Thuỷ tìm điểm sáng nghệ thuật từ một tác phẩm cụ thể: Biểu tợng trong cấu trúc tiểu thuyết

Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh.

Gần đây nhất, Nguyễn Thanh Xuân (ĐH Vinh, 2009) thực hiện đề tài

Đặc điểm tiểu thuyết Tạ Duy Anh Trong đó tác giả dành một chơng để bàn về

thi pháp tiểu thuyết của ông Lúc này Tạ Duy Anh cũng đã cho ra mắt thêm

cuốn tiểu thuyết Giã biệt bóng tối và gây xôn xao d luận.

Từ kết quả nghiên cứu đợc tổng hợp ở trên, chúng tôi thấy, các tác giả ítnhiều quan tâm đến vấn đề thi pháp tiểu thuyết của Tạ Duy Anh Nhiều khíacạnh đã đợc chỉ ra nh: quan niệm nghệ thụât về con ngời, nghệ thuật trần thuật,

từ phơng diện thi pháp thể loại một cách có hệ thống, thì cha có Những bàiviết, công trình nghiên cứu trên chính là những gợi mở quý báu giúp ngời viếtthực hiện đợc mục đích nghiên cứu của luận văn này

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài đi sâu tìm hiểu thi pháp tiểu thuyết Tạ Duy Anh thể hiện qua cácbình diện quan niệm nghệ thuật về con ngời, nhân vật, nghệ thuật trần thuật

4 Đối tợng nghiên cứu, phạm vi t liệu khảo sát

Lấy tiểu thuyết Tạ Duy Anh từ góc nhìn thi pháp thể loại làm đối tợng

nghiên cứu, luận văn khảo sát:

4.1 Các tiểu thuyết của Tạ Duy Anh: Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên

thần sám hối, Giã biệt bóng tối

4.2 Các tập truyện ngắn, kịch, tạp văn của Tạ Duy Anh: Ngẫu hứng sáng,

tra,chiều, tối; Ba đào ký; Trò đùa của số phận; Bố cục hoàn hảo; Bức tranh của em gái tôi…

4.3 Những sáng tác của các tác giả cùng thời với Tạ Duy Anh để so sánh,

đối chiếu

5 Phơng pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn này, chúng tôi đã sử dụng các phơng pháp nghiêncứu sau: phơng pháp phân tích, tổng hợp, phơng pháp loại hình, phơng phápthống kê - phân loại, phơng pháp so sánh, đối chiếu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn đợc triển

khai qua 3 chơng:

Chơng 1 Hành trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Chơng 2 Thi pháp nhân vật trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

Chơng 3 Thi pháp trần thuật trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

Chơng 1 Hành trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

1.1 Vài nét về thi pháp tiểu thuyết và những nỗ lực cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

1.1.1 Vài nét về thi pháp tiểu thuyết

Nghiên cứu tác phẩm văn học dới góc độ thi pháp học nói chung, thipháp thể loại nói riêng không phải là vấn đề mới Vài thập niên gần đây, lýthuyết thi pháp đã đợc sử dụng, soi chiếu nhiều hiện tợng văn học đơng đại,góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề “ Nhiệm vụ của thi pháp học không phải

là miêu tả tái hiện lại một cách giản đơn diện mạo hình thức cảm tính bề ngoàicủa thế giới nghệ thuật mà chủ yếu khám phá các quy luật nội tại tạo thànhhình tợng ấy, chức năng biểu đạt cũng nh mã hoá nghệ thuật của nó, từ đó tạosơ sở cho việc miêu tả cảm thụ cụ thể đợc sâu sắc” [66, 31]

Tiểu thuyết là “tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực ởmọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận củanhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điềukiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [33, 328]

Bàn về thi pháp tiểu thuyết, trớc đây đã có những quan niệm khá thốngnhất Phân biệt tiểu thuyết với truyện ngắn và các thể loại gần gũi khác, cónhững tiêu chí đã đợc định hình

Tiểu thuyết nhìn con ngời ở góc độ đời t Nếu sử thi nhìn con ngời trong

mối quan hệ với lịch sử, con ngời ở góc độ xã hội thì tiểu thuyết khai thác sâuvào thế giới bên trong, phần ngời nhất của con ngời Thế giới ấy tiềm ẩn nhiều

bí mật, riêng t của đời sống tâm hồn Mối quan hệ đời t thể hiện rõ nhất phầnnhân tính, nhân bản với những cảm xúc, tình cảm, t tởng mang nét riêng khótrộn lẫn Mỗi khám phá của các nhà văn giúp ta hiểu thêm những điều bí ẩn,sâu xa và cũng đầy hấp dẫn Đây là phần không trùng khít với con ngời địa vịxã hội

Chất văn xuôi là đặc trng thứ hai của tiểu thuyết Nếu thơ đi sâu và thế

giới cảm xúc thì tiểu thuyết tái hiện chân thực bức tranh đời sống đang diễn ravới đầy đủ con ngời, sự kiện, ngôn ngữ, không gian thời gian với tất cả sựphức tạp của nó Đọc tiểu thuyết ta cảm nhận tất cả cái xù xì, gân guốc, ngổnngang bề bộn của cuộc đời Cái cao cả, cái tầm thờng; cái nghiêm túc, cái umua; cái bi, cái hài đều tìm thấy ở thể loại này Chất văn xuôi mở ra một vùngtiếp xúc tối đa với thời hiện tại đang sinh thành làm cho tiểu thuyết không bịgiới hạn vào nội dung phản ánh Tính chất tự sự của tiểu thuyết làm nên khảnăng tái hiện đời sống vừa khái quát vừa cụ thể

Con ngời nếm trải là đặc trng riêng của tiểu thuyết Đặc trng này cho

thấy, con ngời luôn lớn lên trong t duy, trong ý thức Cũng có nghĩa là tính

cách tâm hồn con ngời luôn vận động trôi chảy nh một dòng sông Trongtruyện cổ tích, ta gặp nhân vật mặt nạ, không có ý thức Nhân vật trong cổ tíchhoặc tốt, hoặc xấu rõ ràng Đó cũng là loại nhân vật không đợc miêu tả tâmtrạng nội tâm Nhân vật trong văn học trung đại cũng luôn đợc định hình tínhcách ngay từ đầu Nhân vật có vận động cũng trong một cái khuôn sẵn có màthôi Vì vậy, xác định nhân vật chính diện hay phản diện không khó Các nhàvăn hiện đại luôn chú ý đến sự logíc trong phát triển tính cách nhân vật Sựphát triển tính cách luôn theo một quy luật nhất định Tuy vậy, ở mỗi trào luvăn học, biểu hiện của con ngời nếm trải có khác nhau Nhân vật của chủnghĩa lãng mạn cũng t duy nhng luôn bị sự can thiệp bởi ý chí các nhân, bởi ýtởng nghệ thuật của ngời cầm bút Tốt hay xấu trong văn học lãng mạn không

rõ ràng chỉ có những độc đáo về tình cảm là thờng đợc khai thác rất rõ Chủnghĩa hiện thực xây dựng nhân vật gắn phân tích tâm lý với phân tích xã hội

Đến tiểu thuyết hiện đại, các nhà văn đi sâu phân tích tâm lý, nội tâm Mọihoạt động của nhân vật đều có sự chuẩn bị tâm lý Nhà văn trong sự phản ánhcủa mình luôn giúp ngời đọc hiểu ra hoặc qua đó mà suy ra lôgic của mọihành động cử chỉ của nhân vật Gắn với đặc điểm này, kinh nghiệm sống cánhân của nhà văn có vai trò đặc biệt trong tiểu thuyết Nhân vật tiểu thuyếtkhông bó cứng trong khuôn khổ chật chội Ngời đọc cũng không thể lờng đợcnhững điều sẽ xảy ra trong tơng lai Đọc tiểu thuyết luôn là sự khám phánhững cánh cửa bí mật của tâm hồn con ngời đang còn ở phía trớc

Sự gia tăng các yếu tố ngoài cốt truyện làm cho tiểu thuyết phản ánh

cuộc sống chân thực hơn Trong tác phẩm văn học trung đại, các yếu tố củacốt truyện thờng có khuôn sẵn, thậm chí có thể vay mợn Tiểu thuyết hiện đạikhông chấp nhận điều đó Có nhiều chi tiết thừa nhng không thể thiếu trongviệc thể hiện chủ đề, t tởng Có thể kể đến các yếu tố nhiên nhiên, môi trờng

những ý nghĩa bất ngờ Nếu đọc tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, ngời đọc thấyrất rõ tính chất này Nhà văn không ngại can thiệp vào câu chuyện Mỗi tiểuthuyết đều xuất hiện lời đề từ nh khơi gợi ngời đọc bớc vào thế giới nghệ thuật

hấp dẫn Trong Đi tìm nhân vật còn xuất hiện cả phần phụ lục với 4 truyện cổ

tích đợc ghi lại Sự gia tăng các yếu tố ngoài cốt truyện bao giờ cũng góp phầnlàm sâu sắc thêm chủ đề tác phẩm

Rút ngắn khoảng cách trần thuật là yếu tố có thể thấy rõ nhất khi so sánh tiểu thuyết với sử thi Nếu ở sử thi, khoảng cách xa giữa ngời trần thuật

và nội dung trần thuật tạo ra sự ngỡng mộ, thành kính đợc gọi là “khoảng cách

sử thi” thì trong tiểu thuyết khoảng cách ấy bị rút ngắn Khi khoảng cách giữangời kể chuyện và nhân vật bị xoá đi trong cảm nhận và miêu tả, cho phép nhàvăn dùng kinh nghiệm của mình để lý giải nhân vật, nhìn ngắm nhân vật một

cách gần gũi, suồng sã Các nhà tiểu thuyết phơng Tây từ thế kỷ XVIII –XIX đã cho rằng nhân vật tiểu thuyết không nên là “anh hùng” trong cái nghĩa

sử thi và bi kịch của từ đó mà nên thống nhất trong bản thân các nét vừa chínhdiện vừa phản diện, vừa tầm thờng, vừa cao cả, vừa buồn cời vừa nghiêm túc.Nhân vật trở nên gần gũi Nhà văn hiểu nhân vật bằng chính kinh nghiệm sốngcủa mình, thậm chí hoá thân vào nhân vật Nhờ đó, tiểu thuyết trở thành một

thể loại dân chủ, viết về cả những điều lâu nay từng bị cấm kị, hạ bệ những

điều vốn đợc bao bọc bởi sự hào nhoáng do chính con ngời tạo ra Trong thếgiới của tiểu thuyết, nhà văn không đứng cao hơn nhân vật Nhân vật cũngbình đẳng trong miêu tả của nhà văn Tất cả nh đợc phơi ra trớc ánh nắng mặttrời Tiểu thuyết không né tránh việc miêu tả những tình cảm riêng t của conngời, thâm nhập vào chốn phòng the, miêu tả thân xác ngời phụ nữ, khám phácuộc sống đời thờng của những đấng bậc

Tiểu thuyết là thể loại có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng

nghệ thuật của các thể loại văn học khác Vì thế ngời ta có thể từ cách viết mà

đặt tên gọi thể hiện sự tổng hợp tuyệt vời đó Có cuốn tiểu thuyết giầu chất thơ(chất trữ tình) nh sáng tác của Nguyên Hồng; chất triết lý có nhiều trong tiểuthuyết của Nguyễn Khải, Nam Cao; chất ký tồn tại nhiều trong tiểu thuyết của

của một nhân vật hoặc một sự kiện lịch sử nh cuốn: Ông cố vấn, Ông tình báo

và hai bà vợ…, thế hệ Trong văn học chống Mỹ, có nhiều tác phẩm giao thoa giữa

tiểu thuyết và ký nh: Đất nớc đứng lên (Nguyên Ngọc), Ngời mẹ cầm súng

đầy kịch tính, gia tăng yếu tố đối thoại, giảm vai trò độc thoại (Tiểu thuyết Số

đỏ của Vũ Trọng Phụng, mỗi chơng truyện là một vở hài kịch).

Tuy nhiên, hiện nay quan niệm về tiểu thuyết đã đợc chính các nhà văn làmmới Có lẽ, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, sự phức tạp đa chiều của

đời sống đã tác động mạnh mẽ đến văn chơng, trong đó có tiểu thuyết TheoM.Bakhtin, tiểu thuyết “là thể loại văn chơng duy nhất đang chuyển biến và còncha định hình Những lực cấu thành thể loại còn đang hoạt động trớc mắt chúng ta.Thể loại tiểu thuyết ra đời và trởng thành dới ánh sáng thanh thiên bạch nhật củalịch sử Nòng cốt thể loại cha hề rắn lại và chúng ta cha thể dự đoán đợc hết nhữngkhả năng uyển chuyển của nó” [17, 23] Quả thực nh vậy, các tiểu thuyết giahiện đại đã và đang thiết lập một trật tự mới, một quy luật mới cho tiểu thuyết.Thậm chí còn có hiện tợng “tiểu thuyết hoá các thể loại” khác M.Bakhtin còncho rằng: “Tiểu thuyết sở dĩ thành nhân vật chính trong tấn kịch phát triển vănhọc thời đại mới, bởi vì nó là thể loại duy nhất do thế giới ấy sinh ra và đồngchất với thế giới ấy về mọi mặt Tiểu thuyết về nhiều phơng diện đã và đangbáo trớc sự phát triển tơng lai của toàn bộ văn học” [17, 30] T duy tiểu thuyết

đang có sự đổi mới Làn gió ấy không chỉ trên thế giới mà chính ở văn họcViệt Nam Nếu tiểu thuyết truyền thống coi trọng đề tài lịch sử thì tiểu thuyếthiện đại đi sâu vào hiện thực xã hội Tiểu thuyết truyền thống lấy luân lý làmgốc, lấy ly kỳ hấp dẫn ngời đọc thì tiểu thuyết hiện đại lấy tâm lý làm trọng,quan tâm nhiều đến con ngời cá nhân Tiểu thuyết hiện đại không bắt buộcngời đọc dõi theo chỉ một nhân vật suốt cả cuộc đời họ, cũng không có kiểunhân vật tốt, xấu rành rẽ Xu hớng của tiểu thuyết hiện đại là thu mọi sự kiệntrong những quãng thời gian ngắn, dồn nén những xung đột trong một số sựkiện nhất định, tính cách nhân vật đa dạng, phức tạp, thậm chí tơng phản Mốiquan hệ của nhân vật tạo thành một hệ thống chằng chịt mở ra một không gianrộng lớn và một thời gian mở ra với tất cả chiều kích Ngôn ngữ của tiểuthuyết hiện đại gần với cuộc sống con ngời hơn Nhân vật tiểu thuyết ngời hơnvới tất cả sự chân thực Ngời ta nói nhiều tới đến khái niệm “dòng ý thức”trong các tiểu thuyết hiện đại Nhờ đó, thế giới nội tâm nhân vật đợc cảm nhậnsâu sắc trong lôgic riêng của của đời sống, của tâm lý con ngời Trong khi đónhững quy luật tởng nh thành chuẩn mực truyền thống nh tính nhân quả, phép

đồng điệu ở cảm xúc mà còn cần cả sự thông tuệ, sức tởng tợng bởi vì mọi thứ

đang đợc xáo trộn, bị bẻ vụn, đợc lắp ghép trong vai trò ngày càng cao củachủ thể sáng tạo và bạn đọc luôn là ngời đồng sáng tạo với nghệ sĩ

Trong văn học Việt Nam từ sau 1975 đến nay, chúng ta đã nhận rõ sựvận động của tiểu thuyết theo chiều hớng đột phá tạo những hình thức nghệthuật mới và cả quan niệm mới về thế giới Trong dòng chảy không ngừng củatiểu thuyết Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại, từ cảm hứng anh hùng ca

đến xu hớng thế sự đời t ta sẽ nhận ra những nỗ lực cách tân của những ngờicầm bút với thể loại trẻ trung này Trong đó, Tạ Duy Anh là nhà văn đã đónggóp thành công vào sự đổi mới của tiểu thuyết

1.1.2 Tiểu thuyết Việt Nam – những nỗ lực cách tân sau 1975

Chiến thắng mùa xuân 1975 là bớc ngoặt vĩ đại của dân tộc ta Con ngờiViệt Nam yêu chuộng hoà bình đã giành lại đợc độc lập, tự do trên toàn cõiViệt Nam Tổ quốc thống nhất, lịch sử văn học Việt Nam cũng bớc sang mộtgiai đoạn mới Đất nớc cần đợc đổi mới toàn diện sau chiến tranh Văn họccũng đòi hỏi nh vậy khi t tởng, tâm lý, nhu cầu vật chất, tinh thần, thị hiếu thẩm

mỹ của con ngời không còn nh trớc nữa Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIcủa Đảng đã khẳng định: “Đổi mới đang là yêu cầu bức thiết” và phải “nhìnthẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật.”

Sau “khoảng chân không trong văn học” (Nguyên Ngọc), văn học vận

động theo quán tính cũ khoảng mời năm (1975 - 1985) tạo nên sự “lệch pha”giữa ngời cầm bút và công chúng mà thực ra đó là những năm tháng diễn ra sự

vận động ở chiều sâu với những trăn trở, vật vã tìm tòi thầm lặng và quyết liệtcủa một số nhà văn, văn học Việt Nam đã bớc hẳn sang một thời kỳ mới Đạihội Đảng lần thứ VI trở thành một cái mốc có ý nghĩa to lớn với cả đất nớctrong tiến trình đổi mới Đối với ngời làm nghệ thuật đó là Đại hội “cởi trói”cho văn nghệ sĩ Ngời nghệ sĩ đều đã xác định “không thể viết nh cũ đợc nữa”

(Lê Lựu trả lời phỏng vấn báo Quân đội nhân dân, ngày 24/4/1988).

Điều tiên quyết là sự đổi mới ý thức nghệ thuật trong đó có quan niệmnghệ thuật về con ngời Con ngời, trung tâm của cuộc sống cũng vậy, luôn vận

động phức tạp khôn lờng, là một thế giới bí ẩn mà ngời nghệ sĩ luôn phảikhám phá Đối với tiểu thuyết, một thể loại luôn nhìn con ngời ở góc độ đời tthì sự đổi mới trong ý thức nghệ thuật là điều vô cùng quan trọng Bối cảnh xãhội đã thay đổi, sự hối thúc của đời sống, của bản thân nghệ thuật buộc nhàvăn phải tìm tòi sáng tạo, phải thực sự nhập cuộc, dấn thân bằng t tởng, bằngcá tính sáng tạo riêng ý thức đổi mới quyết liệt ở rất nhiều nhà văn nhNguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Thiều, Lê Lựu, Bảo

khỏi những lối mòn cũ của t duy Thời xa vắng của Lê Lựu mang đến cho ngời

đọc chân dung mới của ngời lính một thời trận mạc Đằng sau vòng nguyệtquế chiến thắng là những bi kịch Giang Minh Sài lơ ngơ giữa đời thờng và

mãi là ngời thất bại Mùa lá rụng trong vờn của Ma Văn Kháng cũng khiến

ngời đọc ngỡ ngàng Là cuốn tiểu thuyết về gia đình nhng rõ ràng tất cả đãkhác Những mối quan hệ, những ràng buộc của gia đình truyền thống đang

vỡ ra trong quy luật khắc nghiệt của đời sống Nhiều chuẩn mực trong quákhứ đã trở nên xa cũ Đông- ngời lính trở về giữa đời thờng ôm trong mìnhchiến thắng một thời trận mạc, giữ cả lối sống lính tráng vào cuộc sống gia

đình nhng Đông vẫn không thể là ông chủ thực sự của gia đình đang thay đổitừng giờ ấy Lý mới chính là linh hồn của gia đình ấy Ngời đàn bà khát khaoyêu đơng, tháo vát, thức thời đã không chấp nhận cuộc sống thụ động phẳnglặng Chị quyết liệt trong tất cả, từ chuyện làm ăn đến những quan hệ tronggia đình

Từ những tác phẩm nh thế, tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 đã dần trợt

ra khỏi đờng ray cũ mòn của một thời để tìm một hớng đi mới mà ban đầu là

sự mò mẫn đầy vất vả nhng với một sự quyết liệt: Không thể viết nh cũ đợcnữa

Khát vọng cách tân của văn học Việt nam nói chung, tiểu thuyết ViệtNam nói riêng có động lực từ sự thức tỉnh ngày càng sâu sắc của cái tôi cánhân Mỗi ngời cầm bút hôm nay đều muốn có một tiếng nói riêng, một gơngmặt riêng của mình trên văn đàn Họ không chấp nhận mờ mờ nhân ảnh Điềunày đã cổ vũ sự sáng tạo không ngừng

Từ những tác phẩm viết về thời hậu chiến với cái nhìn hiện thực bớt dầnchất sử thi, tiểu thuyết Việt Nam bung ra nhiều tác phẩm mới viết trong bốicảnh cơ chế thị trờng chi phối đời sống xã hội Lúc này tiểu thuyết Việt Nam

nh một “tấm màn xé rách” để lộ ra nhiều mảnh hiện thực mới mẻ mà với aikhông quen có thể cha chấp nhận Đó là những tiểu thuyết đã vợt hẳn ra khỏilối viết cũ để sáng tác bằng cảm hứng phi sử thi Cảm hứng thế sự đời t mang

đến cho ngời đọc một thế giới nhiều khi không có chữ lạc quan hay chiếnthắng Số phận con ngời cá nhân đợc xoáy sâu đã làm bật lên lên những khámphá bất ngờ của bi kịch, mất mát Bản thân những tên tiểu thuyết cũng đã gợi

những điều không thể cũ: Mảnh đất lắm ngời nhiều ma của Nguyễn Khắc

Tr-ờng, Bến không chồng của Dơng Hớng, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Mùa lá

rụng trong vờn của Ma Văn Kháng, Cõi ngời rung chuông tận thế của Hồ Anh

của thời cuộc đã không thể giữ đợc cái khoan thai, bình lặng nh xa nữa Tất cả

nh sôi lên, nhức nhối Nhiều giá trị bị hạ bệ, nhiều sự thật bị phanh phui ra ánh

sáng hay ít nhất cũng đợc nhìn ở một góc mới, mang đến một nhận thức mới

Mảnh đất lắm ngời nhiều ma khai thác hiện thực ở đề tài tởng nh không

có gì mới: Xung đột dòng họ ở nông thôn Việt Nam Từ đó, nhà văn đặt ranhiều vấn đề của đời sống hiện thực Có bao điều đang là sự cản đờng pháttriển của nông thôn Việt Nam Đằng sau vấn đề xung đột dòng họ chính lànhững u mê tăm tối khiến ngời ta tìm bất kỳ cách nào để hãm hại trù dậpnhau, kể cả chuyện đào mồ, cuốc mả hay đẩy ngời thân vào chỗ chết Haidòng tộc Trịnh Bá và Vũ Đình tạo nên những thứ quyền lực bất thành văn đáng

sợ Nó khiến cả Đảng bộ xã đó cũng trở thành Đảng của dòng họ Trịnh Bá,

Đảng của dòng họ Vũ Đình Mọi trí khôn của con ngời đợc đem ra làm mỗiviệc trả thù, tiêu diệt lẫn nhau Những bi kịch đã diễn ra dai dẳng, đáng sợ

Bến không chồng cũng vẫn bắt đầu bằng xung đột dòng họ Những đột

dòng họ đã bị lợi dụng cho những mục đích chính trị Khi những kẻ ngu dốt

và nham hiểm nh Đột nắm giữ quyền lực thì tất cả đều đợc sử dụng làm công

cụ trong tay hắn Nguyễn Vạn - ngời lính chiến thắng Điện Biên đợc “phâncông” buộc phải bắn chết hai ngời em họ của mình (hai tên “phản động” đặtmìn phá hoại cống Linh) Rồi cũng trên nền hiện thực nông thôn ấy, nhữngvấn đề khác đợc nhận diện Nguyễn Vạn trong tiểu thuyết là một ngời anhhùng trận mạc nhng đã trở nên thất bại trong đời thờng Ngời đàn ông vì rấtnhiều điều đã không dám yêu chính ngời mình yêu thơng nhất cuộc đời,không dám sống thật với lòng mình Tội lỗi không thể tha thứ là Vạn đã ngủvới chính con gái ngời yêu, đứa con gái mà anh đã coi nh con mình Khôngthể hoà nhập với cuộc sống mới, đó là một hiện thực đáng buồn của nhiều ng-

ời bị cuộc sống thời chiến cuốn đi trong một thời gian dài Đây cũng là một

cách lên án chiến tranh mà nhiều nhà văn đã chỉ ra Cũng nh Nguyễn Vạn, Hai

Hùng trong Ăn mày dĩ vãng sống mãi với quá khứ trận mạc đầy lẫm kiệt và

đau thơng Hành trình trở lại miền Nam cũng là hành trình đi tìm lại chínhmình Những linh cảm đã khiến Hai Hùng không thể bằng lòng chấp nhận cáichết đã đợc thông báo của Ba Sơng Đi tìm Ba Sơng hay tìm lại chính mình?

Để rồi khi phát hiện ra sự thật, Hùng đau đớn và bất lực Anh đã thắng, đã là

sự khiếp sợ của kẻ thù suốt thời trận mạc nhng đã không thể thắng đợc chính

kẻ thù đó khi nó đeo mặt nạ khác giữa đời thờng Ngời lính bớc ra khỏi chiếntranh đã không đợc dạy cho cách thích ứng với một hiện thực mới Ngời nữchiến sĩ biệt động xinh đẹp thuở nào tởng đã hi sinh hoá ra đang núp trongmột cái tên khác, đợc bao bọc bởi quyền lực Ba Sơng trở thành T Lan Thực

và giả; có và không; hôm qua và hôm nay cứ xoay đảo Đọc tiểu thuyết, độcgiả nh bị ném vào một trận đồ rối rắm Có lúc nh lạc lối không rõ số phậnnhân vật rồi sẽ ra sao Tất cả nóng bỏng trên từng trang tiểu thuyết Lối viếttáo bạo của Chu Lai chính là sự dũng cảm của ngời cầm bút để bí mật đợc vénmàn, cái xấu, cái ác lộ diện mang đến cho ta hiện thực thật nhất Hai Hùng đãkhông thể cứu Ba sơng ra khỏi cái chết hay nói chính xác hơn cho một lần nữacô nhận cái chết, giành sự sống cho anh Muôn nẻo cuộc sống đời thờng là nhthế

Sự nỗ lực cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 đáng kể nhất là

về phơng diện nghệ thuật Chúng ta thực sự có những tác phẩm đợc viết theolối trần thuật mới, cách dựng cốt truyện, miêu tả nhân vật theo hớng mới Dễthấy, không còn nhân vật điển hình vốn quen với văn học hiện thực một thời.Con ngời trong tiểu thuyết sau 1975 đợc cảm nhận trong môi trờng thế sự,

ngời thật hơn nhng cũng làm chúng ta xót xa hơn Cốt truyện cũng đợc cácnhà văn thể hiện theo lối mới ít tiểu thuyết xây dựng cốt truyện theo thời giantuyến tính hay cốt truyện đơn nhất Dễ thấy các cốt truyện đa thanh, đa chiềubám vào một hiện thực rộng với những mối quan hệ giằng rịt, mang đậm hơithở của cuộc sống thời mở cửa Ngời đọc làm quen với những tiểu thuyết đợccấu trúc nh những ma trận đan cài quá khứ và hiện tại; thế giới thực và thế giớitâm linh; con ngời và thần thánh Ngôn ngữ độc thoại đang thay thế nhiều chongôn ngữ đối thoại đã góp phần khám phá sâu hơn, thành công hơn thế giớinội tâm nhân vật

Đọc Cõi ngời rung chuông tận thế ngời đọc có cảm giác rờn rợn bởi sự

bất an Cái chết của ba con ngời có quan hệ họ hàng trong một thời gian ngắn,với tất cả sự đột ngột, kỳ quái của nó, khiến ngời ta thấy tất cả thật mỏngmanh Hành trình đi tìm thủ phạm gây nên những cái chết ấy cũng chính làhành trình tìm về quá khứ với mất mát hi sinh đầy anh dũng của những con

ngời vì tổ quốc, tìm thấy lời nguyền tiêu diệt cái ác bên nấm mồ ngời liệt sĩ.

Đó cũng là hành trình tìm về cái thiện của con ngời, nơi có thể hoá giải nhữnglời nguyền và đem đến cho con ngời sự thanh thản trong tâm hồn Lối viết mớicủa Hồ Anh Thái còn mở ra hàng loạt những tác phẩm khác, là kết quả củatìm tòi cách tân

Nỗi buồn chiến tranh (Thân phận tình yêu) đi ngợc về quá khứ nh cuốn

phim quay chậm Kiên là hình ảnh của ngời lính một thời kiêu hùng Trận mạc

đã không đánh mất trái tim lãng mạn, đa cảm của anh Chính sự đa cảm củatrái tim ngời lính, hiện thực một thời đã đợc nhìn ở một góc khác Cả tiểuthuyết là dòng chảy miên man của ký ức ùa về và những cảm nhận tức thời vềhiện thực nhem nhuốc buồn bã về nhân tình Bảo Ninh viết bằng giọng vănkhông sôi nổi, không kịch tính nhng cứ thấm đẫm vào lòng ngời đọc những

đắng đót về cái giá của cuộc sống bao giờ cũng nhọc nhằn Nỗi buồn chiếntranh nào cũng đầy xót xa, cái chết nào cũng là mất mát lớn nhất; ngời línhphái nào cũng là con ngời Đặt ra những vấn đề nh thế, cái nhìn chiến tranh vàcả hiện thực đời sống đơng thời đợc cảm nhận sâu hơn, thoát ra khỏi vòng hàoquang chiến thắng một chiều

Có thể nói, trong nỗ lực cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975,thế hệ nhà văn của chúng ta đã thực sự làm nên một diện mạo mới cho tiểuthuyết Nội dung t tởng và những cách tân nghệ thuật đang đem đến cho ngời

đọc những món ăn tinh thần mới Chấp nhận sự cách tân không phải là dễ Sựcách tân trong quan niệm, trong điểm nhìn nghệ thuật càng khó đợc chấpnhận Con đờng sáng tạo của ngời nghệ sĩ đơng đại vẫn đang phải là một quátrình vật lộn và đơn độc để tạo nên những thành quả mới

1.2 Tạ Duy Anh - con đờng trở thành nghệ sĩ

Tạ Duy Anh, tên thật là Tạ Viết Đãng, sinh 09/09/1959 tại làng ĐồngTra, xã Hoàng Diệu, Huyện Chơng Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội)

Hành trình đến với nghệ thuật của Tạ Duy Anh nh sự sắp đặt của sốphận “Tôi không đợc chuẩn bị mảy may để trở thành nhà văn Trừ cụ nội bốn

đời của tôi có ít chữ nghĩa nhng lánh tục, còn lại tôi không đợc thừa hởngtruyền thống văn chơng nh mọi ngời thờng hỏi về tôi điều đó Thậm chí tôi còn

đợc thừa hởng cái không ai muốn: ấy là sự thất học” [1, 4]

Trong cuốn Những giấc mơ của tôi, ta có thể hình dung cuộc đời của nhà

văn với bao chìm nổi Con ngời ấy nh có phần tâm linh sâu thẳm chất chứasuy t, trải nghiệm về cuộc đời, về con ngời Những giấc mơ về ngời bà cổ tíchgóp phần tạo nên một Tạ Duy Anh với tấm lòng đôn hậu, trọng đạo lý Nhữnggiấc mơ ấy chúng ta có thể tin hay không tin nhng mang đến cho ta nhữngthông tin quý giá để hiểu những trang viết về ông

Tạ Duy Anh đã từng nói rằng, ông không thể viết về con đờng dẫn ông

đến với văn chơng bởi ông không có con đờng ấy Tuy nhiên, nhà văn lại từngnói về một tình yêu - cuộc đối thoại với cô bé do chính anh tởng tợng Nhữngcuộc đối thoại vô ngôn nhng “đợc nối với nhau bằng những sợi tơ ngũ sắc”,

tạo đợc thế giới tự do của tâm hồn Khi khát vọng đợc cất cánh, con đờng hiếnthân cho nghệ thuật càng đợc ý thức rõ ràng hơn “Giống nh sự dâng tặng tìnhyêu, tôi không hề băn khoăn, không hề mảy may cho riêng mình một sựphòng xa nào đó Tôi ký thác một lần, trọn vẹn và chung thân cho niềm đam

mê cái đẹp” [1, 7]

Đọc sách của Tạ Duy Anh, ta nh gặp làng Đồng Tra nhọc nhằn, lam lũcủa kiếp ngời, gắn với tuổi thơ của ông Trong đó, ông chính là một đứa trẻ đãtừng chết hụt rồi tái sinh trong tấm lòng yêu thơng của bà, của mẹ ông có lầntâm sự khi đợc hỏi về điều này: “Chính là làng tôi, làng Đồng Tra của tôi, đây

là đất nớc thu nhỏ, là vũ trụ thu nhỏ Làng ấy, đất nớc ấy, vũ trụ ấy là nơi tôi

đã sinh ra, tôi phám phá, tôi viết, đủ cho tôi viết đến hết đời” [13] Điều TạDuy Anh tâm niệm cũng là điều thể hiện rõ trong tác phẩm của ông Truyệnngắn của Tạ Duy Anh thì đã rất rõ Con ngời, cuộc sống ở một vùng nông

thôn Bắc Bộ hiện lên khá rõ mà mỗi tác phẩm là một lát cắt của hiện thực (Lũ

vịt trời, Bớc qua lời nguyền,…, thế hệ) Tản văn Ngẫu hứng sáng, tra, chiều, tối dành

hẳn một một phần mang đến cho ta cảm giác êm đềm về quê hơng xứ sở Từ

nền văn hoá, một triết lý nhân sinh ngời Việt Đó còn là tuổi thơ của Tạ DuyAnh gắn với những gì xung quanh thật sâu đậm Trong tiểu thuyết của ông,nguyên mẫu làng Đồng Tra hiện lên trong sự phản ánh chân thực, khai thác

hiện thực trong cái nhìn đa chiều, đa diện Tiểu thuyết Lão Khổ lấy bối cảnh

làng Đồng Tra trong cả một thời kỳ dài gắn với sự thay đổi của số phận con

ngời Đi tìm nhân vật mang đến cho ta hình ảnh của xã hội hiện đại, cuộc

sống phố phờng nhng rồi cuối cùng nhân vật Chu Quý vẫn không sao thoátkhỏi nỗi ám ảnh làng Đồng Cuộc hành hơng về làng Đồng là trở về tuổi thơnhọc nhằn, kinh hoàng; là trở về với thế giới chứa đầy bí mật của câu hỏi:mình là ai; là trở về với lời nguyền truyền kiếp và sự hoá giải bất ngờ từ sự

nhiệm màu của tình yêu Thiên thần sám hối là cuốn tiểu thuyết gắn với thế

giới của bệnh viện với những sản phụ và những đứa trẻ Làng Đồng Tra vẫn

đ-ợc nhắc tới trong ký ức của một ngời mẹ có đứa con mắc tội giết chính cha đẻcủa mình Làng Đồng Tra của 30 năm về trớc, cái thời làm ăn tập thể mà mộtcon lợn ốm bị giết thịt cũng khiến ông chủ tịch xã Hoàng phải mắc vào vòng

lao lý Cuốn tiểu thuyết gần đây nhất của Tạ Duy Anh là Giã biệt bóng tối đã đa

vào tác phẩm tên làng Thổ Ô Tuy vậy, ngời đọc vẫn nhận ra sự gần gũi quen

thuộc nh không gian của làng Đồng Tra Nh vậy, quê hơng nhọc nhằn, lam lũcủa Tạ Duy Anh đã góp phần không nhỏ trong việc tạo cảm hứng, tạo khônggian nghệ thuật cho tiểu thuyết của ông.

Từ giã làng Đồng Tra ra đi, Tạ Duy Anh bớc vào muôn nẻo cuộc đời

Tr-ớc khi đến với nghệ thuật, Tạ Duy Anh đã tìm cho mình một nghề nh bất cứchàng trai nào muốn lập thân, lập nghiệp chân chính Tạ Duy Anh công tác tạiCông trờng Thuỷ điện sông Đà với công việc tởng nh chẳng có gì liên quan

đến văn chơng: cán bộ giám sát chất lợng bê tông Những sáng tác đầu tiêncủa ông chính ở nơi này

Từ công trờng đầy nắng gió, với một vốn sống không nhỏ, Tạ Duy Anh

về Trờng Viết văn Nguyễn Du Đây là bớc ngoặt quan trọng để con đờng nghệthuật của ông đợc khẳng định Chính nơi đây, những bài học lý luận về sángtác chính thức đợc thu nhận để giúp ông có định hớng sáng tác mới Có thểchính những trải nghiệm về cuộc sống cùng những cảm nhận tinh tế của tâmhồn nghệ sĩ giúp Tạ Duy Anh vợt qua sự choáng ngợp mà những cây bút trẻthờng mắc phải sau khi có một vài thành công bớc đầu Tạ Duy Anh đến vớivăn chơng nh một thứ duyên trời đã sắp đặt Bình tĩnh, tự tin vào chính mình,Tạ Duy Anh đã chịu khó trải qua giai đoạn “tẩy rửa” những thứ lôm côm thunhặt trớc khi vào nghề viết, sử dụng những kinh nghiệm sống cùng với nhữngkiến thức hệ thống có tính khoa học khác Không kiêu căng, không tự phụ, TạDuy Anh cần mẫn trên cánh đồng chữ nghĩa, cho ra đời liên tục những tác

phẩm làm mọi ngời giật mình Truyện ngắn Bớc qua lời nguyền là bớc chân

chắc chắn đầu tiên của Tạ Duy Anh vào làng văn để rồi sau đó là các tiểu

thuyết Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối và Giã biệt bóng tối.

Tâm sự về con đờng nghệ thuật của mình, Tạ Duy Anh nói bằng tâmtrạng của ngời chịu ơn quê hơng, đất nớc: “May thay tôi đã là một nhà văn vàtôi muốn sống trong lòng đất nớc này ngay cả khi bão táp ma sa Tôi chấpnhận một sống khổ cực, vất vả” [13]

1.3 Hành trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh Từ Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối đến Giã biệt bóng tối

Hành trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh phải kể đến tác phẩm đầu tiên là

Khúc dạo đầu Tuy nhiên, tiểu thuyết Khúc dạo đầu vẫn viết bằng bút pháp

lãng mạn và cha có đợc cái vững vàng nh những tiểu thuyết sau này Xin không bàn đến Khúc dạo đầu trong khuôn khổ luận văn này.

Tạ Duy Anh thực sự làm nên sóng gió cho văn đàn và cả cho cuộc sống

của anh với tiểu thuyết Lão Khổ (1992) Cũng nh Bớc qua lời nguyền, Lão

Khổ đa ta về thế giới làng Đồng từ những ngày Cải cách ruộng đất đến thời kỳ

đổi mới Cuộc sống thay đổi từng ngày, thời gian không ngừng lại bao giờ,song, có nhiều thứ có sức nặng kéo ghì lịch sử, trở thành những ranh giới

không phải ai cũng dám bớc qua Trong Bớc qua lời nguyền, cậu T và Quý

Anh là những ngời dám bớc qua lời nguyền của thù hận để sang một trang sửmới Thời của lão Hứa, của chú Hai đã qua từ lâu, lịch sử không thể nào lặplại Thế nhng, định kiến, thù hận vẫn cứ dai dẳng không cho thế hệ sau đợcsống trong bình yên Tuổi thơ của cậu T và Quý Anh đã trôi đi trong nỗi đauthù hận, trong cả những kỷ niệm vừa đau đớn vừa ngọt ngào để rồi không cógì chia rẽ đợc họ Mời năm cậu Hai biền biệt ra đi, mời năm chờ đợi của QuýAnh không phải là những con số vô hồn Đó là mời năm vật vã để kiên địnhmột quan niệm, một tình yêu Tình yêu ấy đã đủ sức đốt hết hận thù.Từ mộttruyện ngắn nổi tiếng, Tạ Duy Anh đã nới rộng đờng biên của hiện thực để

đem đến một bức tranh hiện thực lớn hơn Số phận con ngời đợc cảm nhận sâusắc qua bao nhiêu biến cố của cuộc đời Nhân vật ngời cha trong truyện ngắnvẫn cố mang mối thù giai cấp cả khi nó không còn có ý nghĩa gì nữa

Vẫn không gian làng Đồng, vẫn là những ngời nông dân đi qua lịch sửcủa đất nớc bằng thăng trầm của cuộc đời mình Lão Khổ là một số phận cụ

thể nh thế Đọc Lão Khổ, chúng ta thấy yếu tố của lối viết truyền thống vẫn còn, song, t tởng, chủ đề lại là một sự phá cách táo bạo Tiểu thuyết Lão Khổ

đợc đánh giá là “thêm một giả thiết văn học về bản chất và thân phận ngời

nông dân Việt Nam” (Hoàng Ngọc Hiến) Hình tợng nhân vật trung tâm tác

phẩm đã phản ánh “triết lý về số phận ngời nông dân trong sự nhào nặn củalịch sử”, “là nạn nhân của thời cuộc, của chính mình” Đúng nh tên gọi, lãoKhổ hiện thân của số phận cay đắng, thăng trầm “bị làm khổ và tự làm khổ,chống lại cái ác và sản sinh cái ác - đến khi hiểu ra đợc mình là ai thì đãmuộn.” Cũng viết về Cải cách ruộng đất, về ngời nông dân nhng cách tiếp cận

đời sống đã có sự đột phá Chúng ta dễ nhìn thấy sự tiếp nối từ Bớc qua lời

nguyền đến Lão Khổ Không thể ca mãi bài ca ta thắng, địch thua, cách mạng

gian khổ, khó khăn rồi sẽ đến thắng lợi Cuộc cách mạng, xã hội mới củachúng ta đang thay đổi nhiều thứ nhng có những điều đáng sợ vẫn đeo đẳngcon ngời Phải bớc qua những điều đó Cần chôn tất cả điều đó vào dĩ vãngmới có thể bớc sang trang sử mới Nhân vật lão Khổ cũng là một kiểu nhân vậtmới Chính diện hoàn toàn ? Không phải Con ngời ấy đáng thơng? Đúng Conngời ấy cũng đáng sợ? Không sai

Đi tìm nhân vật (2002) gây xôn xao d luận với lối viết mới Dù có lúc

bị cấm xuất bản nhng nó vẫn đến với bạn đọc Tác phẩm Đi tìm nhân vật

không dễ đọc bởi lối cấu trúc đa diện nh ma trận Bắt đầu là chuyện Tôi đi tìmnguyên nhân cái chết của thằng bé đánh giày đến những mảng hiện thực nham

nhở mắt thấy tai nghe, rồi sự truy tìm hắn hay chính Tôi đi tìm chính mình Hiện thực trong Đi tìm nhân vật nh những lớp màn che phủ đang đợc vén dần

để lộ ra một thế giới không có gì đáng tin và những con ngời luôn hoài nghi về

chính mình So với Lão Khổ, Đi tìm nhân vật tiến một bớc khá xa trong nghệ

thuật tiểu thuyết Không còn là một đề tài rõ ràng nh những tiểu thuyết trớc

đó, Đi tìm nhân vật là sự hoà kết của nhiều vấn đề, nhiều mảng cuộc sống và

nhiều vấn đề đặt ra Nhân vật chính trong tác phẩm là ai? Ban đầu ai cũngnghĩ đó là thằng bé đánh giày mà Chu Quý đang đi tìm Ngời đọc dễ hìnhdung chuyện đi tìm sự thật về cái chết kia sẽ là tình huống để vén bức màn về

số phận hẩm hiu của ngời đã chết hoặc tìm ra nguyên nhân của cái chết từ thùhận, từ mâu thuẫn nào đó Nhng càng đọc càng cảm thấy bị lọt vào ma trận.Hành trình phức tạp bởi chính cảm nhận của nhân vật về cuộc sống không hề

đơn giản hay chính sự bộn bề trăm nẻo của cuộc sống cuốn nhân vật vào mộtcuộc phiêu lu đầy đam mê, đầy khát vọng Bộ su tập những cái chết của ChuQuý chính là nơi lu giữ những bí mật của bao nhiêu số phận Mỗi con ngời đ-

ợc miêu tả trong tác phẩm có cảm giác luôn đóng vai trò của một nhân vậttrong vở kịch cuộc đời họ Phố G nh một xã hội thu nhỏ hiện lên với bao kiểungời, kiểu tính cách và toan tính khác nhau Nhìn thẳng ta gặp gơng mặt nàycủa họ, nhìn nghiêng ta nhìn thấy họ mang mặt nạ khác Cứ mổ xẻ thế giới

nh thế để tìm ra những thật giả của cuộc đời Ngòi bút của nhà văn khôngchấp nhận thứ hiện thực mờ mờ nhân ảnh mà nó phải đi đến tận cùng của tấtcả Ngời đọc có lúc đau đớn bởi không thiếu những niềm tin đã bị bị đổ vỡ khinhà văn đã gỡ đợc một chiếc mặt nạ của nhân vật mình Tiến sĩ N và cuộc đờimặt nạ để không bao giờ đợc là chính mình Ông Bân, bi kịch của lòng nhân

ái hay sự khổ hạnh? Cả Chu Quý nữa, là ai? Đã nhiều lần nhân vật gào lên câu

hỏi ấy mà cha thể trả lời Đi tìm nhân vật buộc ngời đọc không thể thảnh thơi

th giãn nh lối đọc tiểu thuyết truyền thống Cả ngời đọc cũng phải cày trêncánh đồng chữ nghĩa của Tạ Duy Anh để nhận ra những điều nhà văn gửigắm Nó không êm dịu mà chói gắt, không nhẹ nhàng mà đánh thẳng vào lối

t duy vốn đơn giản của ta, nó khiến ta không thể nhìn tất cả trong mặt phẳngcủa những lối mòn mà bao nhiêu tiểu thuyết gia đã vạch ra

Thiên thần sám hối (2004) lại thêm một tín hiệu làm mới tiểu thuyết

của Tạ Duy Anh Tác phẩm hay từ cách sáng tạo nhân vật bào thai đến lối kếtcấu phân mảnh đậm chất báo chí, hiện thực phơi bày với bao điều phi lý trớtrêu Ngời ta cảm nhận đợc từ tác phẩm nguy cơ của sự bào mòn nhân tính,của sự tha hoá “Mợn mồm của ngời không biết nói”, Tạ Duy Anh đã cho thấy

ý thức sáng tạo của ngời nghệ sĩ không bằng lòng với chính mình Nếu nh Đi

tìm nhân vật cho ta cảm nhận cuộc sống từ những cái chết thì Thiên thần sám hối lại nhìn cuộc sống từ bào thai sắp chào đời Bào thai cảm nhận hiện thực

từ những suy nghĩ thấm qua ngời mẹ Thời gian thu lại chỉ ba ngày, ba đêm đểrồi đợc nới rộng mọi đờng biên, mở ra mọi chiều kích theo những câu chuyện

về những bà mẹ, những ông bố những số phận bào thai Hiện thực không đáng

tin để nói về thứ hiện thực thật gấp trăm, gấp nghìn lần những gì ng ời ta biểudiễn trớc mặt ngời khác Có những bí mật đợc phanh phui, có những bi kịch đ-

ợc truy đến tận cùng Bào thai già hơn cái tuổi của mình, khi nó phải quyết

định có nên ra đời hay không Mỗi chơng là một câu chuyện Không vui gì,chỉ có những điều khiến ta sợ hãi Nhng cuộc sống vẫn luôn là sự thách thức

đầy hấp dẫn Tiếc cho ai nỡ đánh mất cuộc sống của mình và tiếc cho cảnhững đứa trẻ không đợc có cơ hội dấn thân vào những thách thức phức tạp

của đời sống Tạ Duy Anh hoàn thành Thiên thần sám hối sau ba ngày đa vợ

vào bệnh viện chờ sinh Cái nhìn hiện thực sắc sảo đã mang đến cho ta mộtcuốn sách độc đáo hấp dẫn đến tận trang cuối Một tiểu thuyết xâu chuỗi đợc

bao cảnh đời, bao số phận, bao sự trớ trêu nh trong Thiên thần sám hối thì

không dễ viết Lối viết mới này thách thức ngời đọc về những chuyện khó tin

mà có thật

Giã biệt bóng tối (2008) đã đợc đón nhận bằng cả một cuộc hội thảo

tại Viện Văn học: “Giã biệt bóng tối trong bối cảnh của tiểu thuyết đơng đại”.

Lời khen nhiều, tiếng chê không ít nhng bạn đọc đón nhận hồ hởi là điềukhông phủ nhận “ở cuốn tiểu thuyết này ông muốn mở sang một hớng khác:hoà trộn giữa thật và ảo, giữa hiện đại và dân gian, giữa quá khứ và hiện tạichứ không miêu tả trực diện theo từng nhát cắt thời gian” [14, 71] Nếu ai lần

đầu tiên đọc Tạ Duy Anh có thể sẽ hoang mang bởi chính những lát cắt củahiện thực dờng nh không theo một quy luật nào cả Vẫn là nông thôn ViệtNam nhng ở một trạng thái khác: hoang mang, hỗn loạn, bát nháo với cácnhân vật luôn trong thế bất ổn Cuộc sống hiện đại đang dội vào nông thônViệt Nam và hệ luỵ của nó thì khôn lờng Một kiểu nông thôn hiện đại nhamnhở đến khủng khiếp Một gã trai thôn quê trở thành ngời phục vụ tình dụccho những ngời đàn bà trong cữ hồi xuân và công nhiên coi đó là một kiểukiếm tiền (oái ăm thay, cách đó mấy chục năm những chuyện đâu có kinhkhủng nh vậy đã đợc ghi vào biên bản với sự kết tội nặng nề nhất) Một đứatrẻ mồ côi không thể tìm đợc chút hơi ấm của đồng loại, trở thành quả bónglăn đi lăn lại trong trò chơi ác độc của ngời lớn (ở chính giữa cái thời quyềntrẻ em đã đợc thực thi) Một ca-ve hoá ra lại còn đáng trọng hơn những kẻ đạomạo dạy đời Một cách nghiên cứu khoa học mà nhanh gọn nhất để lý giảinhững điều cha lý giải đợc là đổ tội cho kẻ địch phá hoại (mà kẻ địch thì đâu

dễ thấy đợc) Có ý kiến cho rằng Giã biệt bóng tối không mới hơn so với các tiểu thuyết trớc đó, hoặc là Giã biệt bóng tối văn hay hơn truyện Dù sao thì

sách của ông đã đến với bạn đọc để trình làng một cách viết vừa là sự thểnghiệm táo bạo vừa mang dấu ấn của cá tính sáng tạo riêng

Cuốn Sinh ra để sống đợc nhắc đến nhiều lần trong các cuốn sách đã

in Hứa hẹn, nó sẽ mang đến cho bạn đọc món ăn tinh thần mới của một sự

“làm mới” Nhìn lại cả hành trình tiểu thuyết của ông, dõi theo những số phận,những cảnh đời ông đã thai nghén và thay ông bộc lộ quan niệm nghệ thuậtcủa ngời nghệ sĩ, chúng ta hoàn toàn có thể tin tởng vào những dự định của

ông Với Tạ Duy Anh, hành trình nghệ thuật vẫn là sự mê mải đi tìm nhân vật.

1.4 Quan niệm nghệ thuật trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Quan niệm nghệ thuật đợc hiểu là “nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và conngời vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đờisống với một chiều sâu nào đó Là sự miêu tả hữu hạn của thế giới vô hạn làcuộc đời, hình tợng văn học phải đợc mở đầu và kết thúc ở đâu đó, con ngời vàcảnh vật phải đợc nhìn ở giác độ nào đó Để tái hiện cuộc sống con ngời, tác giảphải hiểu cách họ giao tiếp với nhau, với thế giới và với bản thân, cách họ sốnghành động và suy nghĩ, điều họ quan tâm và không quan tâm trong cuộc đời.Tổng hợp tất cả mọi điều đó tạo thành cái mô hình nghệ thuật về thế giới và conngời bao quát mà tác giả xuất phát để khắc hoạ hình tợng của những con ngời và

số phận cụ thể, tổ chức quan hệ của các nhân vật, giải quyết xung đột, xây dựngkết cấu tác phẩm Quan niệm nghệ thuật thể hiện cái giới hạn tối đa trongcách hiểu thế giới và con ngời của một hệ thống nghệ thuật, thể hiện khảnăng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó” [33, 273]

Quan niệm nghệ thuật đợc hình thành trong quá trình sáng tác của ngờinghệ sĩ Nó đợc tạo ra từ vốn sống, trải nghiệm và cái nhìn mang cá tính củanhà văn Quan niệm nghệ thuật “thể hiện ở điểm nhìn nghệ thuật, ở chủ đềcảm nhận đời sống đợc biểu hiện nh những hằng số tâm lý của chủ thể, ở kiểunhân vật và biến cố mà tác phẩm cung cấp, ở cách xử lý các biến cố và quan

hệ nhân vật” [33, 274] Ai cũng biết bản chất của văn chơng là sự sáng tạo.Nói nh Nam Cao, đó là quá trình “khơi những nguồn cha ai khơi và sáng tạo

những gì cha ai có” (Đời thừa) Nh vậy, khác ngời thợ viết, nhà văn phải luôn

sáng tạo, không lặp lại ngời khác và không dẫm lên bớc chân của chính mình.Muốn vậy, nhà văn phải bắt đầu từ một quan niệm nghệ thuật độc đáo Vớibản chất đó, quan niệm nghệ thuật đợc coi là một đặc điểm quan trọng trong

đối tợng nghiên cứu của thi pháp thể loại Xác định đúng quan niệm nghệthuật, chúng ta có điểm xuất phát để giải mã hình tợng nghệ thuật, để thấy rõhơn sự phát triển của văn học (sự tiến hoá của nghệ thuật trớc hết là đổi mớicách tiếp cận và chiếm lĩnh thế giới và con ngời)

Tạ Duy Anh thuộc lớp nhà văn sau 1975, lớp nhà văn đang tự đổi mớibắt đầu từ quan niệm nghệ thuật Nếu văn học trớc 1975 cắt nghĩa con ngời từ

sự chi phối của khuynh hớng sử thi anh hùng ca Văn học 1945 -1975 mang đếncho ngời đọc hình tợng con ngời mới anh hùng trong chiến đấu, cần cù sáng tạotrong lao động Họ là chủ nhân của xã hội mới, đang làm chủ cuộc sống củamình Đó là những con ngời bình thờng mà vĩ đại Vị trí của họ là chủ nhân của

lịch sử Sau 1975, quan niệm nghệ thuật mới đợc hình thành Thực chất đó là sự

đổi mới trong t duy tiểu thuyết Cảm hứng về cái cao cả đang bị lấn lớt bởi cảmhứng về cái đời thờng, cái thế sự, đời t Con ngời trong tiểu thuyết sau 1975 đãkhông trùng khít với địa vị xã hội của mình, không chỉ “khoác bộ áo xã hội”.Nhân vật của tiểu thuyết thời kỳ này trớc hết là chính họ với đầy đủ buồn vui,hạnh phúc, bi kịch Cốt truyện đợc nới ra có vẻ lỏng lẻo nhng thực chất là phản

ánh hiện thực theo đúng logic nội tại của cuộc sống, của thế giới nội tâm conngời

Đối với Tạ Duy Anh, viết tiểu thuyết là cả một quá trình thể hiện chânthực bức tranh đời sống đầy tính quan niệm Về vấn đề này, nhà nghiên cứu Trần

Đình Sử đã khẳng định: “Tính sáng tạo của bất cứ tác phẩm nào đều bắt đầu từsáng tạo trong quan niệm, bất kể tác giả có ý thức đợc điều đó hay không Thiếumột quan niệm mới thì không thể có một sáng tạo thật sự mới trong nghệ thuật.Tính hệ thống của nghệ thuật thể hiện ở chỗ một quan niệm mới về thế giới vàcon ngời đòi hỏi những biện pháp nghệ thuật tơng ứng trên các cấp độ Đi tìmquan niệm nghệ thuật và hệ thống biện pháp nghệ thuật tơng ứng vốn có trongmột tác phẩm thực chất là việc nghiên cứu thi pháp tác phẩm” [64]

1.4.1 Viết tiểu thuyết là cách tự làm mới mình

Không phải là thế hệ đầu tiên của công cuộc đổi mới văn học sau 1975, TạDuy Anh đã thể hiện một sự đổi mới quyết liệt mà đầu tiên là trong quan niệmnghệ thuật Sự quyết liệt ấy thể hiện ngay trong chính các tác phẩm của ông

Ngay sau tiểu thuyết đầu tay không thành công, Khúc dạo đầu, Tạ Duy Anh đã không chấp nhận dừng lại Lão Khổ tạo đợc tiếng vang khi ông mang

đến một cái nhìn mới về ngời nông dân nhng ngời đọc vẫn cứ ngờ ngợ về sự

phát triển của ngòi bút này Bởi nhiều ngời đã nhận ra sự gặp gỡ của Lão Khổ với

một truyện ngắn xuất sắc đã đợc sáng tác trớc đó làm nên tên tuổi của Tạ Duy

Anh: Bớc qua lời nguyền Sau này, chính Tạ Duy Anh đã khẳng định: “Suốt

nhiều năm tôi đã vất vả tìm cách thoát khỏi chính mình Và suy cho cùng điều đóthuộc về logíc sáng tạo” Mới trong cái nhìn hiện thực, mới trong lối viết táo bạo,

Tạ Duy Anh làm mới mình trong tiểu thuyết Thiên thần sám hối với câu chuyện

của bào thai còn 72 giờ nữa thì chào đời Sắc sảo và khát khao đổi mới, Tạ Duy

Anh trình làng Đi tìm nhân vật Cuốn tiểu thuyết không dễ đọc với bất cứ ai và

khiến chúng ta giật mình khi soi mình trong câu hỏi: Tôi là ai? Sự vong bản củacon ngời đợc khai thác trong cách kể chuyện về chuyến hành trình của Tôi đi tìmcái chết của thằng bé đánh giày và cũng là đi tìm chính mình Càng tìm cànghoang mang Cứ thế, Tạ Duy Anh luôn mang đến cho ngời đọc những món ăntinh thần mới Đó là điều không dễ có đợc trong cái thời cơ chế thị trờng đangchi phối mạnh đến cả quá trình sáng tạo của ngời nghệ sĩ Ngay giữa tiểu thuyết

và các thể loại khác của ông cũng vậy Không bao giờ là sự lặp lại đơn thuần Ai

đọc truyện ngắn về thiếu nhi của Tạ Duy Anh đều thấy đẫm chất thơ Những câuchuyện về tuổi thơ, về làng quê thấm đậm tình ngời Những truyện ông viết chothiếu nhi đầy cảm xúc trong sáng, hồn nhiên Nhng đến tiểu thuyết, cái nhìn hiệnthực sắc sảo nh lấn lớt những cảm nhận khác Tính chất hiện thực phê phán khágay gắt Bằng niềm tin vào chính mình, bằng quyết tâm làm mới chính mình, TạDuy Anh lao vào những khám phá mới.

Bạn đọc, các nhà phê bình đã nhận thấy sự nỗ lực không ngừng của Tạ

Duy Anh Có thể kể ra đây một số ý kiến trong cuộc Hội thảo Giã biệt bóng

tối trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đơng đại do Viện Văn học tổ chức Tạ Duy Anh luôn có ý thức làm mới trong nghệ thuật trần thuật

Sự nỗ lực của Tạ Duy Anh thể hiện ở chỗ anh luôn tự làm mới mình: từ Lão

“

Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối cho đến Giã biệt bóng tối” (Tôn

Ph-ơng Lan) “Về bút pháp, Tạ Duy Anh là nhà văn không những làm mới nghệ

thuật tự sự” (Nguyễn Thị Bình) Tạ Duy Anh luôn luôn tìm tòi và khám khá“

các cách thể hiện mới Ông không chịu bó mình trong các cách thể hiện cũ

ng-ời đọc đã thấy quá nhàm chán và cũng không muốn lặp lại chính mình ”

ngắn hiện nay ” (Bùi Việt Thắng)

Trong bài nghiên cứu khá công phu của Đoàn ánh Dơng về Tạ DuyAnh có đoạn: “Nếu cần tóm lợc, thì trong khoảng gần 20 năm, với năm tiểuthuyết, Tạ Duy Anh đã đi từ lãng mạn qua hiện thực đến phi lý, từ lối viếtmang màu sắc cổ điển đến lối viết hiện đại” [24]

Bản thân Tạ Duy Anh khi đợc nói về quá trình sáng tác của mình đã thểhiện những điều tâm huyết về nghệ thuật mà ông coi đó nh sự hiến thân củamình Trả lời phóng viên của trang Wed Van chuongviet.ogr, Tạ Duy Anhkhẳng định: “Tôi viết tất cả những điều tâm huyết nhất với đất nớc, với nhândân, với con ngời, với tơng lai, với độc giả Tôi tin vào lơng tri của tôi” [13]

Điều Tạ Duy Anh tâm niệm chính là cốt lõi trong phẩm chất của ngời nghệ sĩ.Cái tâm của ngời cầm bút với cuộc đời, với đất nớc đã sinh ra và nuôi dỡng vôcùng quan trọng Đó là yếu tố tạo nên lao động nghệ thuật nghiêm túc, say mê,

định hớng t tởng nghệ thuật của tác phẩm đi đúng hớng của những giá trị nhânvăn, tinh thần dân tộc Về thái độ của ngời cầm bút, Tạ Duy Anh cũng khẳng

định sự tự lực của bản thân Hãy viết từ chính cảm xúc thực sự trớc cuộc đờinày Với ông, những đơn đặt hàng dễ khiến ngời ta viết những điều khônggiống nh mình nghĩ, thậm chí là những điều trái với quan niệm của mình đểthành thứ văn chơng phong trào hay “tát nớc theo ma” vô bổ.“Theo tôi, nhà vănbây giờ nên tự lực mà sáng tác, đừng kêu gọi tài trợ làm gì, rốt cuộc cũng chỉ làngời ta bỏ tiền cho anh để anh viết những điều nhảm nhí” [13]

Là ngời gặt hái đợc nhiều thành công trong sự nghiệp sáng tác nóichung, tiểu thuyết nói riêng nhng Tạ Duy Anh cũng trải qua không ít thăngtrầm Có lúc, tác phẩm bị cấm xuất bản, có khi nhận những lời chỉ trích từ giớiphê bình Ông chấp nhận những điều đó nh là những cú hích, tạo động lực cho

sự sáng tạo Tạ Duy Anh luôn cổ vũ nhiệt thành cho sự cách tân trong nghệthuật Ông từng cho rằng: “Trong nghệ thuật, không phải bất cứ một sự thay

đổi nào cũng thành công Trên thế giới đã có hàng ngàn sự cách tân rơi vào imlặng Nhng cũng phải nói rõ rằng cần có những sự cách tân nh vậy Cần có ng-

ời mở đờng, có ngời dám chấp nhận sự hy sinh thì mới có sự cách tân lớn hơn

đợc thành công, đợc khẳng định” [13]

Tác phẩm của ông đến với ngời đọc đã làm cho làn sóng đổi mới vănhọc những năm cuối của thế kỷ XX, những năm đầu tiên của thế kỷ XXI trởnên sôi động hơn Cha hẳn nhiều ngời đã công nhân sự đổi mới của ông Chấpnhận thất bại hoặc sự không khẳng định của ngời khác cũng là chấp nhận sựdấn thân vào một quá trình mới với những đột phá mới Chính Tạ Duy Anhcũng khắt khe với cái gọi là đổi mới Ông phân biệt rõ sự khác nhau của đổimới cách tân với cái gọi là khác lạ “Không phải cứ bày ra một cái quái đản thì

đợc gọi là sáng tạo Tôi viết những gì mà tự tôi không cảm thấy chán Mỗi cuốnsách là một cấu trúc khác, một cách thể hiện khác và những vấn đề dù nhằm vàochân - thiện - mỹ nhng hiện thực cũng phải phán ánh khác Có những ngời viết

đi viết lại một điều cũng thấy sáng tạo bởi vì mỗi cuốn sách của họ tìm ra những

điều sâu hơn, nói hộ những ngời khác rất nhiều điều” [13]

Điều trăn trở của Tạ Duy Anh cho thấy tác giả lao động nghệ thuậtnghiêm túc không chấp nhận sự lặp lại chính mình, không chấp nhận buôngthả theo làn sóng thị trờng “Tôi biết có những nhà thơ, nhà văn ít độc giả nh-

ng một độc giả hiểu họ bằng vạn độc giả của những ngời khác Tôi biết họ và

độc giả của họ sẽ đi cùng thời gian” [13] Khát vọng của Tạ Duy Anh về mộtlớp độc giả đi cùng tác phẩm của ông theo thời gian cũng là một động lựcmạnh mẽ để Tạ Duy Anh làm mới “Tôi luôn tìm cách phá bỏ thị hiếu thôngthờng của ngời đọc Thị hiếu tạo ra cho ta sự ổn định thẩm mỹ nhng cũng chínhthị hiếu ấy ngăn cản sự cách tân Tôi chấp nhận sự bài xích, thậm chí nguyền rủa,

để tạo ra một cảm nhận khác, một t duy khác Nghệ thuật không phải cuộc diễuhành, và nhà văn phải chấp nhận con đờng mình chọn” [4]

Với những điều Tạ Duy Anh đã phát biểu, chúng ta nhận ra khát vọngsáng tạo không ngừng Mỗi tác phẩm mới là một sự đổi mới Viết văn là sự

đổi mới chính mình “Điều duy nhất tôi quan tâm khi viết là chính mình cóchán lối viết của mình không”

1.4.2 Viết về một thế giới khủng khiếp tiềm ẩn sự tha hoá, biến dạng

Khuynh hớng phê phán hiện thực không phải đến tận Tạ Duy Anh mớitrở lại Ngay sau 1980 đã có nhiều tác phẩm báo hiệu xu hớng thay đổi nh một

luồng gió mới thổi vào văn học Việt Nam Gặp gỡ cuối năm của Nguyễn Khải, Ngời đàn bà trên chuyến tầu tốc hành của Nguyễn Minh Châu, Thời xa

vắng của Lê Lựu, Mùa lá rụng trong vờn của Ma Văn Kháng thực sự là sự đổi

mới Những cái tên Dơng Thu Hơng, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo

cãi nhất, không khoan nhợng nhất” (Dana Healy) Sau nhiều năm ca tụng hiệnthực, nhiều năm ca ngợi cũng nh hô hào lạc quan về đời sống, các nhà văn đãkhông còn lý tởng hoá hiện thực bằng cảm hứng lãng mạn, sử thi Nhận thứccuộc sống ở chiều thực trần trụi của nó, nhà văn luôn phát hiện bao điều bấtngờ, đáng kinh ngạc Cuộc sống vốn đa chiều phức tạp Bản chất của nó vốnthế Cái nhìn cuộc sống của mỗi ngời có thể khiến nó đơn giản hơn hay phứctạp hơn Với mỗi nhà văn cũng vậy, khi đã nhận thiên chức của ngời làm nghệthuật cũng có nghĩa là nhận vào mình khát vọng đi tìm “những nguồn cha aikhai và sáng tạo những gì cha ai có”

Tạ Duy Anh đến với văn chơng khi công cuộc đổi mới đang diễn ra sôinổi Những ngời dọn đờng đầu tiên nh Nguyễn Minh Châu đã dám cất tiếng

đọc “lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh hoạ” Văn học đòi hỏi cómột cái nhìn mới về thế giới Tác phẩm phải vợt qua những khuôn khổ màchính chúng ta đã tạo ra trong suốt gần nửa thế kỷ Không phủ nhận văn họccách mạng, nhng cũng phải nhìn thấy những hạn chế của nó Thế hệ Tạ DuyAnh đã đứng ở cái quãng mà đổi mới đã là sự khẳng định chắc chắn Nhà vănkhông không thể lùi về lối viết của những năm 60, 70 Muốn viết là phải mới,tìm tòi, sáng tạo và khẳng định

Văn học trớc 1975 luôn nhìn cuộc sống trong màu hồng cách mạng của

nó Cũng đúng thôi, khi ánh hào quang của chiến thắng chống Pháp, chống

Mỹ luôn rực rỡ có thể làm mờ đi những mất mát hi sinh hay chí ít trong khôngkhí ấy cũng không cho phép ngời ta nghĩ đến mất mát Sau 1980, âm hởngcủa tính sử thi trong văn học thực sự đã mờ đi, thậm chí cảm hứng viết vềchiến tranh với mất mát, hi sinh cũng dịu xuống Cuộc sống thời cơ chế thị tr-ờng với cả u việt và đáng sợ của nó phơi bày trớc mặt ngời nghệ sĩ chân chínhnhững điều không thể làm ngơ Tạ Duy Anh cũng nh các nhà văn chân chínhcùng thời không thể làm ngơ trớc cuộc sống đơng đại, không thể không cầmbút Từ các tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, ngời đọc nh sống trong một thế giớikhác Thế giới ấy rõ ràng ta vẫn nhìn thấy hàng ngày, thậm chí chung sống với

nó nhng chẳng nhận ra điều gì Tạ Duy Anh đã không ngại mổ xẻ để tìm đếntận cội nguồn căn nguyên, để bắt chúng ta không thể thờ ơ, vô cảm với những

điều vẫn quen nhìn bằng “con mắt thịt”

Ai vẫn nghĩ cuộc sống xung quanh ta đang “bình thờng”? Thái độ ấykhông khác gì vô trách nhiệm với thế giới này Tạ Duy Anh đã chỉ cho chúng

ta thấy một thế giới đang tiềm ẩn sự tha hoá, biến dạng Nói “tiềm ẩn” không

có nghĩa nó sắp diễn ra Mà thực ra là nó đã diễn ra nhng chúng ta không nhận

ra hay chính chúng ta quen nhìn tất cả bằng sự “bình thờng” Một thằng bé

đánh giày bị giết ? Hàng ngày có bao nhiêu vụ án kiểu thế Nó chỉ kích thích

sự tò mò trong ta Chấm hết Lòng trắc ẩn ? Liệu có quá xa xỉ với một thằng

bé đánh giày? Tạ Duy Anh nh đọc đợc điều đó trong tâm trạng của chúng ta

“Ai đó chết chứ không phải ta; thằng bé đánh giầy nào đó bị đâm chứ không

hoan hỉ của ngời đứng ngoài nỗi bất hạnh, hoặc không khỏi có lúc ta tặc lỡi:

“Cho chúng nó chết bớt đi, bọn lu manh” [8, 10] Sự tha hoá tâm hồn ta bắt

đầu từ những ý nghĩ ấy Cho nên nói về sự tha hoá, biến dạng của tâm hồn conngời, chúng tôi nghĩ rằng Tạ Duy Anh đã có một cái nhìn mới chứa đựngtrong đó một quan niệm nghệ thuật về con ngời Nó vợt qua lối tả chân đơngiản để hớng tới sự khái quát bản chất của đời sống

Với cái nhìn ấy, nhân vật của Tạ Duy Anh, miền hiện thực mà ông khaithác, bao giờ cũng gắn với những gì bình thờng nhất, ở chỗ ta không để ýnhất Những đứa trẻ đang đợc chào đón ra đời Những sản phụ chờ sinh con vàniềm hạnh phúc đợc làm mẹ Có nơi nào thiêng liêng và nhiều niềm vui hơnnơi những đứa trẻ cất tiếng chào đời Ngời ta đã có bao trang văn ca tụng giâyphút ấy bằng những lời đẹp nhất Tạ Duy Anh lách qua cái nhìn quen thuộc

ấy, vén bức màn cho ta tiếp cận một sự thật khác Ông nhìn thấy đằng sau mỗi

đứa trẻ đang cất tiếng khóc chào đời và cả những đứa trẻ không có cơ hội đợclàm ngời những vấn đề nhân cách đáng bàn về những ngời làm cha, làm mẹ

Có đứa trẻ hoài thai trong sự cỡng bức, lớn lên trong sự lo sợ của ngời mẹ Có

đứa trẻ sinh ra trong những toan tính, thủ đoạn của kẻ làm cha, làm mẹ Lại cókhi nó là kết quả của sự buông thả, thác loạn Có hàng trăm, hàng nghìn cách

để những đứa trẻ sinh ra với sự chờ đợi hay không chờ đợi của những ngời lớn.Hoá ra thế giới này đâu chỉ có những bài ca Có những thứ hiện thực khiến tarùng mình bởi nó thật hơn nhiều những “lý thuyết chỉ toàn màu xám” (Gớt).Thế giới đang tha hoá biến dạng hay bây giờ ta mới nhận ra Hãy nghe lời một

ông bố của một bào thai trong bụng mẹ: “Không cần mình đẻ thì thế giới đãthừa mứa trẻ con rồi Anh sẽ cho em thấy ngay một sự thật: Nếu một con chólang thang ra đờng lập tức có hàng trăm hàng ngàn ngời tìm cách bắt đa nó vềnhà Nhng có cả trăm ngàn đứa trẻ lang thang thì có ai muốn chìa tay đónchúng nó đâu Thậm chí mới thấy chúng đã muốn tránh xa vì đủ thứ sợ: sự

có gì trên đời có thể so sánh với nó Nó là tơng lai, là niềm an ủi, là mục đích

sống, là v v …, thế hệ của ngời lớn, của các học thuyết, của các thể chế nhà nớc

Đôi khi cách viết của Tạ Duy Anh có thể cho ngời ta cảm nhận “hơi

ác” Song, nó cảnh tỉnh, khiến chúng ta giật mình Hãy đừng sống vô tâm, vôcảm với con ngời trong cuộc đời này Ngời ta cũng có thể trở nên tha hoá từtrong ý nghĩ Chính cách tiếp cận ấy của Tạ Duy Anh có lúc đụng chạm đếnchỗ này chỗ kia, ngời này ngời kia Có ngời đợc bao bọc mãi trong vỏ kénbình yên đọc Tạ Duy Anh thì luôn sợ hãi Những cuốn tiểu thuyết với cáchnhìn cuộc sống ở một chiều kích mới nh thế này cần thiết vô cùng

Bớc đột phá của ngòi bút tiểu thuyết Tạ Duy Anh trớc hết nhờ t duynghệ thuật sắc sảo Cái nhìn hiện thực bao giờ cũng muốn đi đến tận cùng Điều

đó có thể làm ngời đọc mệt nhng cũng nhờ đó mà chúng ta hiểu đợc cănnguyên của cái xấu, cái ác, thấy ghê tởm mà tránh xa.Tinh thần của Tạ DuyAnh trong các tiểu thuyết bao giờ cũng hớng con ngời đến cái thiện

1.4.3 Về khát vọng b “ ớc qua lời nguyền và giã biệt bóng tối” “ ”

Chính Hoàng Ngọc Hiến đã mợn tên truyện của Tạ Duy Anh để khái

quát một dòng văn học Bớc qua lời nguyền Cảm hứng trong sáng tác của Tạ

Duy Anh gắn chặt với đặc điểm này Có thể hiểu đây là sự phá cách trongnghệ thuật khi đặt ra những vấn đề mà nhiều khi chúng ta đã sống với nó nhmột đờng mòn hằn sâu nhng thực chất điều đó đã quá cũ, quá xấu rồi Khôngthể khoác mãi tấm áo choàng xa cũ nát để đi đến tơng lai Khát vọng này củaTạ Duy Anh đợc hiểu theo cả phơng diện nội dung phản ánh, quan niệm nghệthuật

Trớc hết ở phơng diện nội dung phản ánh, Tạ Duy Anh là nhà văn quantâm nhiều đến những hệ luỵ cuộc đời nảy sinh từ chính những mối quan hệ

nhiều khi vô hình trong quá khứ Ngay trong truyện ngắn Bớc qua lời nguyền,

nhà văn mạnh dạn đi sâu và khai thác thành công luận đề: Lời nguyền và tội

ác Cần phải bớc qua những lời nguyền đầy thù hận để tạo dựng những điềumới mẻ Đó cũng là làn sóng mới của văn chơng Việt Nam lúc bấy giờ Hãynhìn thẳng vào sự thật, duyệt lại những lỗi lầm trong quá khứ Đã có nhữngthế hệ lớn lên trong hai lớp hận thù: thù hận dòng tộc và thù hận giai cấp Cần

phải vợt qua nó để đến một tơng lai mới hơn Đến tiểu thuyết Lão Khổ, vấn đề

lời nguyền và thù hận lại diễn ra, trở thành thứ bi kịch không chỉ trong quákhứ mà còn tới hiện tại Một cuộc báo thù dai dẳng tới tận mấy chục năm sau

khiến những ngời nh lão Khổ đều trở thành kẻ thất bại Trong Đi tìm nhân vật,

lời nguyền chính là di huấn của tổ tiên cho hậu duệ phải giết đợc đàn ông duynhất của dòng họ đã có hận thù Bi kịch ấy đã diễn ra suốt mấy đời chỉ chấmdứt khi kẻ thù mang trong tim tình yêu đơn phơng với ngời mẹ Ngay trong

Giã biệt bóng tối, lời nguyền đợc ảo hoá mang màu sắc linh thiêng về một hồn

ma vẫn muốn đội mồ để trả thù cuộc đời đã lạnh lùng, ác độc Lời nguyền trở

nên đáng sợ khi nó gây ra bao nhiêu cái chết bí ẩn của làng Thổ Ô Tại saocon ngời mãi sống trong thù hận để không thể vợt qua đợc chính mình? Tạisao con ngời vẫn u mê trong bao nhiêu niềm tin mù quáng gắn với tội ác.

Đằng sau những hiện thực ấy chính là bóng tối của u mê, của ngu dốt, ích kỷ

đến vô luân Những thế lực chống phá cuộc đời này là bóng tối và nó cũng ẩn

mình trong bóng tối Hãy Giã biệt bóng tối, Bớc qua lời nguyền để đến với ánh

sáng của nhân bản, lơng tri, tơng lai

Xét ở phơng diện quan niệm nghệ thuật, khát vọng Bớc qua lời nguyền

chứa đựng một nội hàm khác Nó gắn liền với cú vặn mình vừa đớn đau vừatất yếu của văn chơng Việt Nam ra khỏi thời chiến tranh, bớc sang một thời kỳmới Văn chơng Việt Nam không thể viết nh cũ đợc nữa, không thể nhìn cuộcsống bằng cái nhìn cũ đợc nữa Văn học cũng phải bớc qua những lời nguyềncủa một thời (thực chất là bớc ra khỏi những khuôn khổ chật chội mà nền vănhọc phục vụ cuộc chiến tranh vệ quốc bị chi phối, vứt bỏ những quan niệmkhông còn phù hợp với cuộc sống hiện thực đơng thời để đổi mới) Cũng nhngời mở đờng Nguyễn Minh Châu, Tạ Duy Anh đã hoàn toàn bớc ra khỏi cáinhìn cuộc sống theo kiểu “minh hoạ”, không chấp nhận “cái công việc càihoa, kết lá, vờn mây cho những khuôn khổ đã có sẵn mà chúng ta quy cho đấy

là đã là tất cả hiện thực đời sống đa dạng và rộng lớn” [20] Khát vọng ấy đãtạo sức mạnh cho Tạ Duy Anh luôn tìm tòi sáng tạo Cái nhìn cuộc sống củaTạ Duy Anh có khuynh hớng phê phán hiện thực nhng không phải là lối viết

tố cáo xã hội của văn học hiện thực phê phán 1930 - 1945 mà là cái nhìn soichiếu vào những vấn đề đời thờng, đời t của cuộc sống đơng đại ở đó có baonhiêu vấn đề thuộc về chính con ngời đang có nguy cơ huỷ hoại cuộc đời này.Những vấn đề nhạy cảm, dễ bị soi mói, dễ bị quy chụp lại chính là những vấn

đề gây nhiều cảm hứng cho ngòi bút này: Tội ác và trừng phạt, thù hận và bikịch, sự vong bản của con ngời Hãy bớc qua khỏi những ngôi nhà quá chậtchội để cảm nhận cuộc sống trong sự nguyên vẹn của nó Có nh vậy, nhà vănmới đợc viết là chính mình

ở phơng diện thứ ba, chúng ta xem xét khát vọng mãnh liệt của Tạ DuyAnh ở hình thức thể hiện Có sự gặp gỡ của luận điểm này với khát khao làmmới mình trong nghệ thuật của ông Không chịu khuôn mình trong cách thểhiện truyền thống, Tạ Duy Anh đã trăn trở vợt ra khỏi sự bủa vây của nhữngthành công ban đầu để đi đến những thành công lớn hơn Sự sáng tạo mộtnhân vật bào thai kể chuyện về những kẻ ăn thịt trẻ con; về Chu Quý tronghành trình tìm kiếm ý nghĩa đích thực của cuộc đời; những mảnh vỡ của hiệnthực trong một trạng thái vỡ vụn với bao cảnh đời vẫn mang đến cho ngời đọcbức tranh hiện thực rộng lớn và sâu sắc là sự nỗ lực lớn của nhà văn, là tài

năng nghệ thuật để tự tin Bớc qua lời nguyền Những điều này ta sẽ phân tích

cụ thể hơn ở những chơng sau của luận văn

Tiểu kết

Hành trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh khoảng trên dới 20 năm Con ờng Tạ Duy Anh đi không bằng phẳng, trơn tru Thách thức và cũng là lực cảnlớn nhất đối với ngòi bút này là lối t duy cũ, quan niệm cũ trong văn chơng

đ-Đây cũng là quá trình vợt lên chính mình, sáng tạo không ngừng mà nhiều độtphá đang còn hứa hẹn ở phía trớc

Chơng 2 Thi pháp Nhân vật trong tiểu thuyết Tạ duy anh 2.1 Quan niệm nghệ thuật về con ng ời và nhân vật trong tác phẩm văn học

2.1.1 Quan niệm nghệ thuật về con ngời trong tác phẩm văn học

2.1.1.1 Cũng nh các loại hình nghệ thuật khác, văn học coi con ngời làtrung tâm của sự phản ánh trong tác phẩm Con ngời với tổng hoà mọi mốiquan hệ, với đời sống vật chất và tinh thần, với thế giới tâm linh sâu thẳm, vớinhững điều bí mật chỉ có thể cắt nghĩa đợc bằng chính con ngời cụ thể luôn đ-

ợc nhà văn khám phá tái hiện “Con ngời vừa là điểm xuất phát, là đối tợngphám phá chủ yếu, vừa là cái đích cuối cùng của văn học, đồng thời cũng là

điểm quy chiếu, là thớc đo giá trị của mọi vấn đề xã hội, mọi sự kiện và biến

cố lịch sử” [45, 16] Trong bộn bề cuộc sống xã hội, con ngời là đầu mối của

mọi biến động, phát triển, mọi xung đột biến cố của thời đại Cái nhìn sâu sắctoàn diện về con ngời luôn mang đến cho tác phẩm chiều sâu của sự phản ánh

Là trung tâm sự phản ánh, khám phá của tác phẩm văn học, con ngời từcuộc đời bớc vào văn chơng và trở thành hình tợng nghệ thuật Trớc hết, đó làcon ngời từ ngoài đời đợc đa vào trong tác phẩm nhng cũng không trùng khítvới con ngời xã hội Bởi ngoài đời, con ngời là một cá nhân, cá thể với tất cả

sự tự nhiên vốn có giữa cộng đồng thì con ngời khi đã vào văn chơng đợc cảmnhận ở cấp độ hình tợng nghệ thuật trong tính chất tổng hợp và toàn vẹn củacuộc sống, lại vừa là sự cá thể, cảm tính riêng biệt Có ngời cho rằng con ngờitrong tác phẩm còn thật hơn con ngời thật ngoài đời bởi “văn học ngày càng đi

đến quan niệm trọn vẹn và sâu sắc hơn về con ngời” [45, 16]

Con ngời từ đời sống vào văn chơng không phải là bản sao nguyên mẫu

mà còn chịu sự chi phối từ quan điểm nghệ thuật, lăng kính chủ quan, mục

đích sáng tác của ngời nghệ sĩ Vì thế, mà mỗi nhà văn sẽ tìm cho mình mộtgóc tiếp cận con ngời phù hợp nhất Phản ánh con ngời trong tác phẩm, nhàvăn nhận thức đợc bản chất của hiện thực đời sống và ngợc lại qua hiện thực

đời sống chúng ta nhận thức sâu hơn về con ngời

2.1.1.2 Quan niệm nghệ thuật về con ngời là vấn đề tất yếu cần đợcnhận thức rõ ràng trong văn chơng Nh đã nói ở trên, con ngời bớc vào trongvăn học không còn chỉ là chính nó, đó còn là hình tợng nghệ thuật, là nơi nhàvăn gửi gắm t tởng, tình cảm, cách cắt nghĩa riêng của nhà văn về đời sống.Nói cách khác, con ngời trong văn học bị chi phối bởi nhãn quan nghệ thuậtriêng của ngời nghệ sĩ “Quan niệm nghệ thuật về con ngời là sự lý giải cắtnghĩa, sự cảm thấy con ngời đã đợc hoá thân thành các nguyên tắc, phơng

tiện, biện pháp thể hiện con ngời trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật vàthẩm mỹ cho các hình tợng nhân vật trong đó” [63, 41].

Quan niệm nghệ thuật về con ngời là một sản phẩm của lịch sử Nghĩa

là mỗi thời đại, mỗi dân tộc, trong những hoàn cảnh cụ thể, nền văn học cóquan niệm nghệ thuật về con ngời tơng ứng Con ngời trong thần thoại, trong

sử thi đợc cảm nhận tầm vóc của thần linh; con ngời trong truyền thuyết lại

mang dấu ấn của văn hoá, t tởng tức là nó chịu sự tác động qua lại của văn họcvới các hình thái ý thức xã hội khác Mặt khác, quan niệm nghệ thuật về conngời mang đậm dấu ấn cá tính sáng tạo của ngời nghệ sĩ, thể hiện cái nhìnriêng của ngời nghệ sĩ về thế giới và con ngời Đây cũng là yếu tố cốt yếu, qua

đó làm nổi bật tài năng, sự sáng tạo của ngời nghệ sĩ Mỗi nhà văn luôn cómột cách cắt nghĩa riêng về thế giới từ đó chiếm lĩnh hiện thực Một quanniệm nghệ thuật độc đáo bao giờ cũng giúp nhà văn đem lại cho độc giả mộtcái nhìn mới mẻ về đời sống

Đánh giá sự thay đổi của một nền văn học không thể không xem xét sựthay đổi của quan niệm nghệ thuật về con ngời Trong bớc chuyển mình củavăn học 1945- 1975 đến văn học sau 1975, chúng ta nhận thấy rất rõ quanniệm nghệ thuật về con ngời đã có sự thay đổi Nhìn lại nền văn học phát triểndới sự lãnh đạo của Đảng, ta thấy rất rõ quan niệm nghệ thuật về con ngời củamột thời đại anh hùng Trớc 1975, con ngời đợc tiếp cận ở góc độ xã hội qualăng kính sử thi, anh hùng ca Cảm hứng yêu nớc, khát vọng độc lập tự do, lí t-ởng chủ nghĩa xã hội mang đến cho văn học hình tợng những con ngời mớianh hùng trong lao động, hăng say trong sản xuất và khát vọng cống hiến Đó

là con ngời cộng đồng, con ngời tập thể, con ngời với lý tởng cao đẹp vợt rakhỏi cá nhân nhỏ bé Sau 1975, chiến tranh đã qua đi, cuộc sống trở về vớinhững quy luật đời thờng của nó, sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con ng-

ời là sự tất yếu Trớc hết bối cảnh xã hội mới tác động chi phối mạnh mẽ đếntình cảm, t tởng số phận của mỗi ngời Những lợi ích cá nhân, những nhu cầucủa đời sống thờng nhật luôn hối thúc bất cứ ai Sự thức tỉnh ý thức cá nhân

đòi hỏi sự quan tâm đến cuộc sống riêng t của con ngời, đồng thời mở cho vănchơng những miền đất mới của hiện thực Cha bao giờ con ngời đợc khám phátrong sự đa dạng, đa chiều nh trong văn học thời kỳ này: Con ngời với lịch sử,với gia đình, với thiên nhiên, với chính mình, “ý thức và vô thức, đời sống t t-ởng, tình cảm và đời sống tự nhiên, bản năng, khát vọng cao cả và dục vọngtầm thờng, con ngời cụ thể, cá biệt và con ngời trong tính nhân loại phổ quát”[45, 16]

Quan niệm nghệ thuật không phải là cái hữu hình có thể thấy ngaytrong câu chữ Chúng ta chỉ có thể tìm thấy nó bằng sự khám phá tác phẩm ở

chiều sâu bên trong hình tợng nghệ thuật Ngời đọc chỉ có thể cắt nghĩa đợckhi tìm thấy đợc mối liên hệ vô hình giữa các yếu tố trong tác phẩm văn học.

“Quan niệm nghệ thuật về thế giới và con ngời thể hiện ở điểm nhìn nghệthuật, ở chủ đề cảm nhận đời sống đợc hiểu nh những hằng số tâm lý của chủthể, ở kiểu nhân vật và biến cố mà tác phẩm cung cấp, ở cách xử lý các biến

cố mà tác phẩm cung cấp, ở cách xử lý các biến cố và quan hệ nhân vật” [33,274]

Hiểu đợc quan niệm nghệ thuật của nhà văn, chúng ta có một điểmxuất phát để đi sâu vào thế giới nghệ thuật, tiếp tục cắt nghĩa các lớp hình tợng

ẩn tàng trong mỗi tác phẩm văn chơng “Quan niệm nghệ thuật về thế giới vàcon ngời chẳng những cung cấp một điểm xuất phát để tìm hiểu nội dung tácphẩm văn học cụ thể mà còn cung cấp một điểm xuất phát để tìm hiểu nộidung của tác phẩm văn học cụ thể, mà còn cung cấp một cơ sở khoa học đểnghiên cứu sự phát triển, tiến hoá của văn học Bởi lẽ, điều chủ yếu trong sựtiến hoá của nghệ thuật và của xã hội nói chung, là đổi mới cách tiếp cận và

điều phi lý tởng nh không thể nào chấp nhận đợc Nhng có thể đằng sau cáiphi lý ấy là một sự thật hơn cả sự thật ngoài đời Câu hỏi Tôi là ai? lặp đi lặp

lại nhiều lần trong Đi tìm nhân vật Hơn cả sự phi lý, khi ngời ta không thể

nhận thức chính mình Nhng sự thật xót xa sau sự phi lý ấy chính là sự vongbản của con ngời trong thế giới hiện thực Văn học trớc 1975 không cho phépnhững quan niệm nghệ thuật về con ngời nh thế Con ngời trớc 1975 lý trímạnh hơn tình cảm, lý tởng cách mạng cao hơn hạnh phúc cá nhân, niềm tinthống soái đẩy lùi những yếu mềm Con ngời trong văn học trớc 1975 nghĩ

đến gia đình, bản thân nhng cũng sẵn sàng chết cho lý tởng Đó là văn học của

âm hởng anh hùng ca, sử thi Cuộc sống, con ngời trong Thiên thần sám hối,

Đi tìm nhân vật, Giã biệt bóng tối kết quả của một quan niệm nghệ thuật mới.

Cuộc sống con ngời với tất cả sự chân thật đến trần trụi của nó, bao gồm cảcái cao cả và thấp hèn, xấu và tốt, ngợi ca và phê phán, niềm tin và tuyệt

chất đích thực của nó Khai thác quan niệm nghệ thuật về thế giới và con ngờichính là xem xét một khía cạnh quan trọng của thi pháp thể loại

2.1.2 Nhân vật trong tác phẩm văn học

Nhân vật văn học là con ngời cụ thể đợc miêu tả trong tác phẩm vănhọc Nhân vật có thể có tên riêng và có thể không có tên riêng, có thể để chỉmột con ngời cụ thể và cũng có thể đợc sử dụng nh một ẩn dụ, để khái quátmột hiện tợng nổi bật trong tác phẩm “Nhân vật văn học là một đơn vị nghệthuật đầy tính ớc lệ, không thể đồng nhất nó với con ngời có thật trong đờisống” [29, 235] Chức năng cơ bản của nhân vật văn học là khái quát tính cách

của con ngời Dù là nhân vật chức năng, nhân vật mặt nạ, nhân vật t tởng…, thế hệ thìnhững biểu hiện tính cách cũng đợc khái quát Do tính cách là một hiện tợngxã hội, lịch sử, nên chức năng khái quát tính cách của nhân vật văn học cũng

học là ngời dẫn dắt độc giả vào các môi trờng khác nhau của của đời sống Nhân vật còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tởng thẩm mĩ củanhà văn về con ngời Qua nhân vật, nhà văn gửi gắm quan niệm nghệ thuật vềcon ngời Mỗi biến cố của cuộc đời nhân vật, cách giải quyết số phận nhân vật

đều là tín hiệu nghệ thuật trong ý đồ sáng tạo của nhà văn Vì thế, nhân vậtluôn gắn chặt với chủ đề tác phẩm Nhân vật văn học đợc miêu tả qua các biến

cố, xung đột, mâu thuẫn và mọi chi tiết Các nhà văn dù là truyền thống hayhiện đại đều qua việc miêu tả thế giới nội tâm, hành động, ngôn ngữ nhân vật

mà làm rõ tính cách, chân dung nhân vật

Nh vậy, để biểu hiện quan niệm nghệ thuật về con ngời trong tác phẩm,nhà văn phải thông qua việc xây dựng các nhân vật Điểm qua nhân vật củacác thể loại và thời đại văn học, ta luôn thấy sự vận động mang dấu ấn củathời đại của quan niệm nghệ thuật Tầm vóc anh hùng, thần linh của nhân vật

sử thi xuất phát từ quan niệm thẩm mĩ một thời Con ngời luôn muốn khẳng

định mình trớc thiên nhiên Đó là hình ảnh lý tởng của con ngời trong thời kỳ

đầu xây dựng cộng đồng, chiến đấu với thiên nhiên, với kẻ thù Nhân vật củavăn chơng trung đại luôn hớng tới tầm vóc vũ trụ Chịu chi phối của t tởngphong kiến, con ngời trong văn chơng trung đại luôn ở hai thái cực: quân tử vàtiểu nhân, trung và nịnh Tính cách nhân vật phân định rõ ràng: chính diện vàphản diện Văn chơng hiện đại đang xoá dần khoảng cách nhân vật chính-phụ, tốt - xấu Sau 1975, khuynh hớng này càng rõ ràng hơn với những nhânvật đợc miêu tả trong tổng hoà những mối quan hệ, của những biểu hiện nhâncách phức tạp, đa dạng Nếu nh trớc 1975, hình mẫu con ngời xã hội là kiểunhân vật chủ đạo của văn học thì sau 1975, cảm hứng thế sự đời t chi phối việcxây dựng nhân vật Để thấy rõ hơn điều này, chúng ta xem xét mối quan hệgiữa quan niệm nghệ thuật về con ngời và nhân vật trong tác phẩm văn học

2.1.3 Quan hệ giữa quan niệm nghệ thuật về con ngời và nhân vật trong tác phẩm văn học

Nhân vật chính là cụ thể hoá quan niệm nghệ thuật về con ngời của nhàvăn Sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con ngời sẽ khiến cho nhà văn luôn

đi tìm cách thể hiện mới trong xây dựng nhân vật Từ số phận nhân vật trongtác phẩm, nhà văn trực tiếp hoặc kín đáo thể hiện quan niệm nghệ thuật củamình Chính vì vậy, muốn làm rõ quan niệm nghệ thuật của nhà văn trong tiểuthuyết không thể quên việc khai thác nhân vật

Đối với tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, sự thay đổi t duy nghệ thuậttiểu thuyết dẫn đến hệ quả tất yếu là thay đổi các yếu tố cấu thành nên tácphẩm trong đó ngoài cốt truyện, chủ đề, ngôn ngữ, còn có nhân vật Khi vănhọc tập trung phục vụ nhiệm vụ chính trị của đất nớc với cuộc chiến tranh vệquốc vĩ đại với mục đích cổ vũ, động viên con ngời chiến đấu, lao động nêncác nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam là những hình tợng đẹp của chủ nghĩaanh hùng cách mạng Nhân vật trong tác phẩm thờng trùng khít với địa vị xãhội của nó, con ngời “khoác bộ áo xã hội” Dễ hiểu vì sao chất đời t, thế sự ítxuất hiện trong tiểu thuyết 1945 -1975 Mô hình thờng thấy của nhân vậttrong tác phẩm thời kỳ này là những con ngời luôn vợt qua mọi khó khănnguy hiểm, thậm chí phải hi sinh tính mạng để hớng về mục đích cao cả Khivăn học chuyển từ cảm hứng lịch sử dân tộc sang cảm hứng thế sự, đời t thìquan niệm nghệ thuật về con ngời cũng vận động theo Hệ thống nhân vậttrong văn học đợc miêu tả trong một động hình mới Số phận con ngời với tấtcả những gì riêng t nhất, ngời nhất đều đợc đa vào tác phẩm Con ngời khôngchỉ có vòng nguyệt quế vinh quang mà còn chứa đầy bi kịch; con ngời khôngchỉ có niềm tin mà còn nhiều hoài nghi; con ngời của khát vọng và những tùhãm chật chội từ cơ chế, từ hệ t tởng đã cũ mòn; con ngời giữa những điều nhânbản và phi nhân bản Con ngời trong quan niệm của các nhà văn giai đoạn này

là sự tổng hoà của của tất cả các yếu tố: cao cả và thấp hèn, phi thờng và đời ờng, thiên thần và ác quỷ…, thế hệ

Quan niệm nghệ thuật mới đã khiến nhà văn phải mở rộng phạm viphản ánh Nhà văn đi tìm những góc nhìn mới soi rọi vào những góc khuất,những bí mật mà trớc đây vì mục đích phục vụ đời sống cách mạng, khángchiến, văn học cha chạm tới Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết theo đó màthay đổi Khái niệm nhân vật chính diện, phản diện đã bị mờ dần thay vào đó

là những nhân vật đa tính cách Thế giới nội tâm con ngời đợc khai thác triệt

để với những tầng vỉa sâu làm bật lên cái tôi cá nhân Ngôn ngữ độc thoại nộitâm đợc phát huy trong tiểu thuyết thay cho ngôn ngữ đối thoại Các tiểuthuyết cũng đặt ra những vấn đề mới Có thể thấy nổi lên mấy vấn đề mới:

- Số phận cá nhân, con ngời cá thể đợc khai thác Cái tôi luôn thức tỉnh,luôn tự ý thức về mình

- Cái tôi bi kịch đợc khai thác trong mối quan hệ mật thiết với cộng

đồng Bi kịch của chiến tranh, bi kịch từ cơ chế thị trờng, bi kịch từ những áplực của đời sống đơng đại, bi kịch do t duy lỗi thời…, thế hệ

- Vấn đề tính dục cũng đợc đặt ra khá thành công ở nhiều tác phẩm ở

đâu đó có khi vấn đề này bị lạm dụng, thô thiển Tuy nhiên, nhìn chung đặt ravấn đề tính dục trong tiểu thuyết, các nhà văn có gắng đi tìm về đẹp nhân bảngắn với khát vọng tình yêu, hạnh phúc

- Vấn đề tâm linh đợc quan tâm nhiều trong tác phẩm Nếu nh trớc đây cólúc ta nhìn vấn đề tâm linh, thế giới của tiềm thức, vô thức bằng thái độ thiếu

đồng tình thì giờ đây nó trở thành đối tợng để nhà văn khai thác Thông quanhững vấn đề tâm linh, nhà văn chuyển tải những t tởng nghệ thuật sâu sắc

Có thể nói, giữa nhân vật và quan niệm nghệ thuật về con ngời có mốiquan hệ gần gũi khăng khít, chi phối lẫn nhau Đổi mới trong văn chơng trớchết là sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật Quan niệm nghệ thuật chi phốiviệc xây dựng hình tợng Trong luận văn này, khi khai thác tiểu thuyết của TạDuy Anh ở phơng diện nhận vật chính là phân tích đặc trng thi pháp tiểuthuyết từ phơng diện quan niệm nghệ thuật về con ngời

2.2 Những biểu hiện của quan niệm nghệ thuật về con ng ời trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

2.2.1 Con ngời giữa lằn ranh thiện - ác“ ”

Xin đợc lấy tên một bài phê bình để khái quát một biểu hiện quan niệmnghệ thuật về con ngời của Tạ Duy Anh Một quan niệm mới phủ nhận kiểucon ngời đơn tính vẫn thấy trong văn học truyền thống Trớc Tạ Duy Anh, nhà

văn Nguyễn Minh Châu trong tác phẩm Bức tranh đã đặt ra một luận đề táo

bạo: Trong con ngời luôn có cả thiên thần và ác quỷ, rồng phợng và rắn rết,xấu và đẹp Tạ Duy Anh nh ngời tiếp tục khai triển luận đề ấy khi đi sâu vàokhai thác trạng thái con ngời mấp mé giữa lằn ranh thiện - ác Sự đối đầu củacác nét tính cách đối lập ấy tạo nên những tầng vỉa sâu thẳm và phức hợp bêntrong con ngời Con ngời trong ranh giới mỏng manh ấy thực chất là quá trìnhphải lựa chọn, đấu tranh để chiến thắng chính mình Dũng cảm phơi bày trêntrang giấy hiện thực về cái xấu, cái ác có ngay trong mỗi con ngời, nhà văn

đứng trên nguyên tắc của chủ nghĩa hiện thực nghiêm ngặt mà rung tiếngchuông cảnh báo về nguy cơ tha hoá của con ngời Tạ Duy Anh đã từng khẳng

định: “Tôi là ngời thích đi mấp mé ở bên bờ vực của cái ác và cái thiện với hivọng có thể soi rọi vào đó những phần khuất lấp ít ngời chạm tới và sau đó cóthể là chiếm lĩnh bờ bên kia của cái thiện” [3]

Có ngời cho rằng đọc tiểu thuyết của Tạ Duy Anh ngời ta xây xẩm cảmặt mày Sự phản ứng của độc giả về tiểu thuyết của Tạ Duy Anh là có thật

Đó là khi ngòi bút của ông không buông tha sự thật nghiệt ngã về con ngời

độc ác, phi nhân tính Cái xấu, cái ác hiện diện trong tiểu thuyết của Tạ DuyAnh nh một thế lực ghê gớm cần loại bỏ khỏi đời sống xã hội nhng nó lại vẫnhành hoành đáng sợ Có lúc, cái ác, cái xấu đợc công nhiên thừa nhận trong sựhiếu kỳ, vô tâm của con ngời Ai có thể không rùng mình khi chứng kiến cảnhmột đám đông chôn sống một đứa trẻ yếu đuối chỉ vì lo nó lây bệnh hủi từ cha

mẹ Tạ Duy Anh không chỉ nói một lần Từ truyện ngắn ánh sáng nàng đến

tiểu thuyết Đi tìm nhân vật, chi tiết ấy đợc lặp đi lặp lại nh một ám ảnh kinh

hoàng mà chính ngời cầm bút không thể bỏ qua

Lão Khổ trong tiểu thuyết cùng tên từ vị thế nô lệ khi đợc giải phóng,

có quyền lực cũng trả thù lại bằng tội ác Cả một cơ ngơi của cụ Chánh đi đờichỉ trong tích tắc bởi đám đông ngu dốt khao khát trả thù Cho đến tận saunày, khi đã có nhiều quyền lực, những ngời gọi là kẻ thù của một thời trở nên

thảm hại nh lão Tự mà lão Khổ cũng chẳng buông tha Cũng trong Lão Khổ,

ta bắt gặp hồn ma cụt đầu của Tài Luỵ Cái chết của Tài Luỵ là kết quả của tội

ác Kẻ xấu xa muốn che giấu tội lỗi của mình Rồi nh một thứ quả báo, chính

T Vọc sau này lại giết tiếp anh trai của mình Cứ thế cái ác lộ diện Nhân vậttrong tác phẩm cứ mấp mé giữa thiện và ác nh thế

Tiểu thuyết Thiên thần sám hối là câu chuyện của bào thai, mà suy

nghĩ già hơn tuổi của mình, đã mở ra một thế giới đáng sợ Những ông bố bà

mẹ ở phía này là những ngời đáng thơng, đáng quý: một cô phóng viên mấylần mang thai cha đợc làm mẹ, một sản phụ sinh con một mình, một cặp vợ

góc khác họ hiện lên với bao toan tính Hãy nghe bà mẹ trẻ nói về đứa controng bụng mình: “Giá nh nó chết ngạt đi thì em càng mừng” [7, 12] Cái áctrong lời nói, trong suy nghĩ Họ đã giết con mình trong ý nghĩ độc ác ấy Câuchuyện của phóng viên Giang làm ta rùng mình Vì toan tính tội lỗi mà cô giết

đứa con khi còn trong bụng mẹ “Đứa con tôi đang mang trong bụng đã đợc

định đoạt là nó phải chết khi cha thành ngời Đúng hơn nó không đợc phépthành ngời Nó đã ngấm thuốc độc, có để đẻ cũng thành dị dạng Việc nó bámdai dẳng vào da thịt tôi trở nên không thể chịu đựng nổi Tôi nguyền rủa cầumong nó sớm kết thúc số kiếp” [7, 71] Kẻ sát nhân ấy vẫn khoác lên mìnhmột bộ dạng đáng thơng của ngời nữ trí thức khao khát làm mẹ Cả papa củacô, ông tổng biên tập mà chồng cô luôn kính trọng coi nh ngời đã khai sinh họlần thứ hai, giấu đằng sau vẻ đạo mạo kia là sự dâm đãng, những ham muốn

đầy tính bẩn thỉu ở một phía nào đó, ông ta là nguyên nhân của tội ác màphóng viên Giang đã thực hiện Dới góc nhìn của Tạ Duy Anh, con ngời nhìn

ở góc này lấp lánh cái đẹp nhng ở góc bên kia có thể lại đã lộ ra cái ác, cáixấu đến ghê ngời Hiện thực về sự tha hoá trong tâm hồn con ngời đã đợc TạDuy Anh thể hiện bằng cả sự đau đớn, ám ảnh

Hành trình của Tôi (Chu Quý- Từ đây xin đợc gọi bằng chính cách

x-ng hô của nhân vật này nh một tín hiệu x-nghệ thuật) “Đi tìm nhân vật” còn mở

ra trớc mắt chúng ta một thế giới rộng lớn hơn, vợt ra khỏi số phận một conngời Tác phẩm bắt đầu từ mẩu tin về một chú bé đánh giày bị kẻ nào đâmchết Một vụ án mạng, hậu quả của cái ác, mà dới cái nhìn của nhiều ngời ởmột phố G nào đó chẳng có gì đáng bận tâm Tôi- trong hành trình đi tìm thủ

phạm và nguyên nhân của cái chết ấy đã đã trở thành lạc lõng giữa bao nhiêu

ý nghĩ thản nhiên, lạnh lùng vô cảm của đám đông “Đa cảm là một biểu hiệnquá xa xỉ của tình cảm trong thời buổi hiện nay” Cái ác hiện hình trong sựtrống rỗng và vô luân; trong bản năng ích kỷ và tàn nhẫn Tạ Duy Anh đi tìmbiểu hiện của cái ác ngay từ trong suy nghĩ của con ngời Thế mới biết, ranhgiới giữa thiện - ác mỏng manh nh thế nào

Ranh giới thiện - ác đợc đẩy lên ở mức độ khái quát hơn khi đọc xong

cuốn tiểu thuyết Ta rùng mình thấy cái ác hiện diện đậm đặc đến mức mỗi

nhân vật đều tiềm ẩn là một kẻ giết ngời: giết ngời trong suy nghĩ, giết ngời

trong hành động, giết ngời khác và giết chính mình Hãy cùng nhìn lại một sốchi tiết đáng chú ý trong tác phẩm:

- Một đứa bé đánh giầy bị đâm chết ngay trên đờng phố

- Anh chàng thợ săn đã giết chết ông già gác rừng và cả những kẻ thợsăn khác đều có ý nghĩ sẽ giết ông gác rừng kia nhng cha thực hiện đợc “Tôiloáng thoáng bắt gặp - bằng ánh mắt, bằng trực giác- một vài ý định thủ tiêu

ông Làm sao tôi đa ra đợc bằng chứng về những ý nghĩ của ngời khác? Nhngquả là có một ý định nh thế lởn vởn trớc mắt chúng tôi và số phận của ông gácrừng đã đợc định đoạt từ rất lâu trớc khi tôi thi hành trực tiếp” Hắn - cái áctrong mỗi con ngời nh một thế lực vô hình sai khiến con ngời “Hắn, một kẻvô hình nhng có mặt khắp nơi, ở bất cứ chỗ nào có sự ganh ghét, thù hận, đãbiến tôi thành công cụ của hắn” [6, 41] Cái ác, sự giết chóc đã đợc nâng lênthành triết lý, thành lý luận đến ghê ngời

- Tiến sĩ N mang bộ mặt trí thức nghiêm túc, mẫn cán Ai có thể tincon ngời đáng kính ấy lại mang bộ mặt của kẻ sát nhân khi ông giết chính ng-

ời vợ thân yêu của mình một cách man rợ nhất: gõ vào đầu nàng bằng chiếcbúa Tiến sĩ N không chỉ là kẻ sát nhân mà còn là kẻ tự giết chính mình Ngời

đàn ông trong quá khứ đã từng khoác cho mình bộ lý lịch mới bằng cách cốgiết chết tên mình bằng cái chết giả N của quá khứ thì đã chết N của sự tiếnthân hôm nay luôn nung nấu về cái chết mà không thể thổ lộ cùng ai Tấnthảm kịch chỉ đợc vén lên khi sự thật đợc phơi bày trong cuốn nhật ký mà Tôitình cờ nhặt đợc

- Nhân vật Tôi – Chu Quý trong hành trình tìm dấu vết cái chết củathằng bé đánh giày cũng đồng hành tìm về chính mình Tôi của quá khứ làthuở ấu thơ đầy bất trắc, Tôi của hiện tại đầy bối rối hoang mang trong câuhỏi: mình là ai? Tôi cũng mang bóng dáng của kẻ sát nhân Ngời đọc khôngthể không rùng mình trớc cảnh ngời đàn ông đau đớn tủi hổ vì bất lực đã dồntất cả vào từng động tác giết chết con bồ câu nhỏ bé Tạ Duy Anh miêu tả cụthể từng động tác của Chu Quý để có đợc con chim quay vàng bóng nhẫynhững mỡ Không còn đói khát chỉ có khoái cảm lên đến cao độ Nó đi cùng

lạc thú hoang dã, hung hãn Nhân vật ngắm nghía con chim quay vàng, rồinhai ngấu nghiếm từng bộ phận Sự chiếm đoạt dã man hay chính là tội ác.Cái xiên đã cắm phập vào con chim Một dòng máu còn tơi nguyên nóng hổicủa con chim truyền vào miệng kích thích thêm sự khoái trá Con chim bồ câukia cũng nh cô gái dở ngời đã trở thành món mồi béo bở cho những tâm hồnquỷ sứ vẫn tiềm tàng trong con ngời

ở Giã biệt bóng tối, luận đề về ranh giới thiện - ác đợc triển khai ở một

góc mới Chuyện của làng Thổ Ô, chuyện của những cái chết, chuyện của thếlực nằm trong bóng tối Cái ác không chỉ trên mặt đất mà còn âm thầm ở thếgiới bên kia Hồn ma của kẻ ăn mày đã trả thù đời bằng những lời nguyền độc

ác Độc ác hơn, khi thế lực trong bóng tối mợn chính tâm hồn trong trắng củacậu bé mồ côi để gây ra cái chết của bao con ngời Cậu bé Thợng đã khôngdám nhìn cô giáo mà cậu yêu quý khi dùng cô làm phép thử cho một sự thậtnghiệt ngã từ lời nguyền độc ác của thế lực trong bóng tối Cái ác sai khiến vàcon ngời đã trở thành công cụ cho nó Cũng ở tác phẩm này, cái ác có lúc ởthế thợng phong, tự đắc nhng nó không thể mãi ngự trị Những kẻ hành hạ Th-

bằng những cái chết bất đắc kỳ tử Chính giữa cuộc đời có nhiều bóng tối ấy,vẫn vút lên vẻ đẹp của những tâm hồn trong sáng, cao khiết khao khát đợcsống đẹp nh cô gái điếm

ở một chừng mực nào đó, Tạ Duy Anh đã lý giải đợc sự tồn tại cái áctrong mỗi con ngời Đó có thể do ham muốn bản năng, lối sống thực dụng,

đồng tiền làm vấy bẩn con ngời Cũng có khi là sự xô đẩy của số phận, những

bức bách của đời sống Cái ác chính là hắn, là ngón tay trỏ, là bóng đen luôn

sẵn sàng đẩy ta vào hành động tội lỗi

Nhiều nhà phê bình đã tìm thấy sự ảnh hởng của Dostoievsky với TạDuy Anh Cũng nh Dostoievsky, nhân vật của Tạ Duy Anh luôn nhỏ bé, luônphải chống chọi với sự đểu cáng, thói ích kỷ, tham lam, tàn ác ngay cả vớichính mình Ngời thì cho đó là lối viết rắn của một nhà hoài nghi chủ nghĩa,ngời thì coi đó là cái nhìn thẳng vào cuộc đời vốn không bao giờ đơn giản Dùsao vẫn phải nói rằng giữa ranh giới nhiều khi rất mỏng manh của cái ác vàcái thiện trong tâm hồn con ngời, Tạ Duy Anh luôn hớng ngời ta về phía ánhsáng, về cái thiện Con ngời luôn muốn đợc cứu rỗi bởi cái thiện giống nh ChuQuý tìm thấy ở Thảo Miên sự trong sáng thánh thiện để anh thoát khỏi bế tắc;giống nh thiên thần đã sám hối với những nuối tiếc vì từ bỏ chức phận làm ng-

ời, giúp bào thai quyết định chào đời dù biết bao thách thức đang chờ đợi phía

trớc; giống nh cái ác trong Giã biệt bóng tối phải tự nguyện rút lui để cuộc

sống diễn ra theo những quy luật bình thờng của nó Nói rất nhiều về cái ác

nh để cứu rỗi linh hồn con ngời ra khỏi những tội ác dù mới trong suy nghĩ

hay đã là hành động, đó là tính nhân văn trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh.

“Bản thân con ngời không thể loại bỏ đợc tội ác ra khỏi đời sống nhng có thể

gọi từ bỏ bạo lực xuất phát từ lơng tri, từ những gì mình nếm trải và từ nhữnggì tôi học đợc Cách của tôi là làm cho con ngời thấy ghê sợ và kinh tởm bạolực bằng việc phơi bày nó” [3]

2.2.2 Con ngời thù hận và bi kịch

Một luận đề nữa trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh đợc thể hiện tronghầu hết các tiểu thuyết là thù hận và bi kịch Thù hận dòng họ, thù hận giaicấp, thù hận truyền kiếp từ đời này qua đời khác tạo nên những hệ luỵ xót xa

Bi kịch đợc hiểu là trạng thái con ngời rơi vào bế tắc, không thể có lối thoát dễdẫn đến buông xuôi hoặc cái chết Trong cái nhìn của Tạ Duy Anh, bi kịch là

hệ quả tất yếu của thù hận Nó luôn là con rắn độc luồn lách, phun nọc độc,khiến ta đau đớn, chết dần chết mòn Trong thù hận và bi kịch không có kẻthua, ngời thắng, chỉ có đau khổ và cái chết Những lời nguyền đã khiến conngời rơi vào ngõ cụt của sự ngu dốt và ích kỷ

Lão Khổ lấy bối cảnh nông thôn Việt Nam từ trớc Cách mạng tháng

Tám đến Cải cách ruộng đất và vài chục năm sau đó Lão Khổ từng là nô lệ đilàm thuê cho Chánh tổng từ khi mới 16 tuổi Cách mạng về, lão Khổ hăm hởhoạt động trong bí mật, rồi bị quy là Quốc dân Đảng, lúc sửa sai thành chiến

sĩ cách mạng Có lúc lão Khổ đã làm đến chủ tịch xã Hoàng, cống hiến cho lýtởng đến quên bản thân mình Thế mà cuối đời vẫn chẳng đợc yên Lão phải ratoà vì lá đơn kiện của chính mình

Cuộc đời nô lệ, cuộc đời cách mạng của lão Khổ gắn với những thù hậndai dẳng suốt cuộc đời mình lão Khổ không bao giờ quên hình ảnh ngời emtrai đã chết đói Hình ảnh ấy và những điều đợc “giác ngộ” khiến lão Khổ thùbọn cờng hào, địa chủ đến tận xơng tuỷ Năm tháng đã qua đi, thời thế đã thay

đổi Những kẻ thuộc giai cấp thống trị ngày xa nh lão Tự đã phải mót từng củkhoai lang, trở thành trung tâm trêu chọc của cả đám trẻ con mà lão Khổ vẫnkhông thể nguôi ngoai lòng thù hận Mang lòng thù hận, lão Khổ cấm đứa contrai đa cảm nhân hậu không đợc yêu con gái của “lũ cờng hào” xa Tình yêucủa đôi trẻ - thế hệ không có ân oán gì trong quá khứ - đã trở thành tội lỗi bởilòng thù hận không đợc hoá giải Trong tình yêu của đôi trẻ, lão Khổ hiệnnguyên hình là quỷ dữ Thù hận đã khiến lão trở nên độc ác Thù hận đã khiếnlão chuốc lấy bao bi kịch Tạ Duy Anh đã khai thác thành công những bi kịchliên hoàn của con ngời mang lòng thù hận Niềm kiêu hãnh của ngời đàn ông

đứng dậy từ đói nghèo, nô lệ đã sụp đổ bởi chính sự phản bội của đứa con traimình Lão Khổ có thể trong một đêm san phẳng dinh cơ của cụ Chánh nhnglại hoàn toàn thất bại trớc đứa con Lão là ngời hùng của một thời, trở thành

điển hình của nông dân mới, là nhân vật không thể thiếu đợc của nhiều hộinghị tiên tiến còn trong mắt con trai mình lão chỉ có “lòng hận thù, thói hợmhĩnh về quá khứ, những ảo tởng điên rồ về tơng lai” [1, 155] Không ai khác,chính đứa con lão kỳ vọng nhiều nhất đã xổ toẹt tất cả “Trớc mặt cha là chiếc

giờ cất mình khỏi chiếc huyệt quá khứ để bớc những bớc, dù lầm lỗi nhng đầynhân cách” [1,156] Việc Hai Duy bỏ nhà ra đi đẩy bi kịch của lão Khổ lên

đỉnh điểm Đâu chỉ có thế, những sự tàn phá tàn bạo của lão Khổ trong quákhứ khiến lão phải nhận lòng căm hận của chi họ Tạ ất tạo ra một chuỗi thùhận - trả thù mới Với đám con cháu chị họ Tạ ất, việc lão Khổ ra toà trởthành sự kiện lớn, một cơ hội trả thù cho mối hận đằng đẵng xuyên qua nửathế kỷ Cứ thế, làng Đồng nhỏ bé, nghèo đói sống mãi trong bi kịch và thùhận Làng quê lúc nào cũng căng thẳng của những đợc, mất, thắng, thua Conngời không rộng lòng tha thứ, không thoát ra khỏi bóng đêm của quá khứ đểhớng vào tơng lai Lê lết trong sự trìu níu của vết thơng quá khứ, con ngời trởthành nô lệ của toan tính thấp hèn, của u mê tăm tối

Nh một thứ nhân quả không bao giờ dứt, lão Khổ “vừa ở đỉnh caoquyền lực bớc xuống, lập tức lũ ng khuyển giở giọng” Lão bị lấy đất Kẻ hạilão chính là những ngời của thể chế mà lão dành tâm lực cả đời xây dựng Hậuquả là cuộc khiếu kiện liên miên mà không ai khác chính lão là nguyên đơn

để lấy lại đất của chính mình Cạm bẫy đợc bầy ra để lão Khổ trở thành kẻ vukhống chế độ trong 17 trang đơn tố cáo Cái vòng luẩn quẩn đáng sợ củanhững toan tính, và cả sự u mê, ngu dốt Cả kẻ thù của lão, những tay chân của

cụ Chánh năm nào cũng lâm vào tình trạng bị kịch Họ muốn trả thù Tạ Khổnhng chính T Vọc sau 50 năm phiêu bạt xứ ngời trở về, cha kịp trả thù đã mắctội giết em Lão Phụng cha kịp nhìn ngày lão Khổ ra toà đã bị ma quỷ đầmVực cuốn đi trong đêm ma gió Còn lão Khổ, tuy không phải đứng trớc vànhmóng ngựa nhng phải đối diện với toà án lơng tâm với bao nhiêu ân oán màchính lão đã gây ra nh là sự phản tỉnh chính mình sau cả một đời xông pha vàcay đắng Cuộc sống đẹp không có chỗ cho thù hận Khi lão khổ nhận ra thìcuộc đời cũng đã đến lúc gần đất xa trời “Dậy con! Dậy uống với bố chén r -

cuộc sống còn là cái gì! Ngẫm lại đời bố cũng làm đợc đôi việc nh đẻ ra tụi mày.Còn thì vô nghĩa tất” [1, 228] Lời tự thú của lão Khổ với đứa con trai từng bị coi

là “mất dạy” thật xót xa Đó là sự hoá giải thù hận hay là sự chiêm nghiệm củacon ngời sau bao nhiêu bi kịch? Bi kịch của lão Khổ hay của một thế hệ nh lãokhông chỉ là mất niềm tin mà còn là niềm tin mù quáng “Lão Khổ ơi, có aicấm lão tin Nói cho cùng, tội ác dã man nhất của loài ngời là trút lên nhau là

tớc mất lòng tin Cầu cho niềm tin của lão tái sinh trong một kiếp sống khôngbiến con ngời thành quỷ dữ” [1, 238].

Phản đối thù hận dai dẳng hết đời này sang đời khác gây ra bi kịch, TạDuy Anh luôn muốn tìm đến tận cùng cội nguồn những hận thù và bị kịch ấy

Bi kịch có nguyên nhân từ xung đột dòng họ, từ mâu thuẫn giai cấp trong quá

đề mà Tạ Duy Anh luôn trăn trở là chỉ ra những sai lầm của Cải cách ruộng đất

Mô típ về thù hận và bi kịch còn đợc khai thác tiếp trong Đi tìm nhân vật Tôi

trong hành trình khám phá cuộc đời mình đã phát hiện ra lời nguyền của nghiệtngã tồn tại suốt bao nhiêu đời xuất phát từ mâu thuẫn giữa hai dòng họ Đàn

ông trong dòng họ của Chu Quý luôn bị giết bằng những hình thức khác nhaukhi họ còn rất trẻ Lời nguyền nghiệt ngã và vô lý cứ đi hết đời này đến đờikhác nh một bóng ma vô hình gây ra bao bi kịch Cha của Chu Quý đã bị dồn

đẩy cho đến chết Bản thân kẻ thực hiện lời nguyền cũng đau khổ và chết Lờinguyền chỉ đợc giải khi kẻ thù mang trong tim tình yêu với ngời mẹ

Thiên thần sám hối với bao câu chuyện khác nhau về chuyện sinh nở

cũng không thiếu thù hận và bi kịch Vấn đề thù hận đợc phản ánh nhuốmmàu sắc tâm linh càng trở nên ám ảnh Bóng ma của ả ca-ve bị giết vẫn mangbám riết ngời mẹ trẻ Cô luôn hình dung một cuộc trả thù dai dẳng của bóng

ma cớp ngay những đứa con từ trong bụng cô Cuộc sống của ngời mẹ trẻ đãkhông thể yên ổn, đã không thể bình yên với những đứa con không thể thànhngời Lòng thù hận đang truy sát sự sống của con ngời Một chuyện khác, ngời

mẹ bị cỡng hiếp sinh con trong sự chạy trốn, nuôi con trong cô đơn một mình,sống trong sự lạnh lùng, lãng quên của kẻ đã cho cô đứa con ngoài ý muốn Sốphận ấy phải chịu bi kịch khác nghiệt ngã hơn Đứa con khi biết sự thật về cuộc

đời mình đã nuôi lòng hận thù để rồi giết cả cha đẻ của mình Thù hận chồng lênthù hận đã tạo thành một chuỗi bi kịch không lối thoát

Lòng thù hận nếu cứ tồn tại sẽ khiến con ngời dễ dẫn đến nhỏ nhen, ích

kỉ, lạnh lùng Không thể nuôi mãi lòng thù hận Thông điệp ấy đợc Tạ DuyAnh phát biểu thông qua nhiều tiểu thuyết nh sự cảnh tỉnh con ngời Hãy hoágiải thù hận bằng tình yêu, sự sẻ chia, cảm thông Đó mới chính là con đờng

đa con ngời thoát khỏi quẩn quanh, bế tắc, đau khổ

Hãy bớc qua những lời nguyền đầy thù hận để đến với thế giới khôngcòn bi kịch Cuộc sống này còn tình yêu mà tình yêu đâu thể chung sống cùngthù hận Hãy lấy tình yêu để xoá đi thù hận Tình yêu của “hắn” với mẹ “tôi”

đủ sức xoá đi hận thù, tình yêu của Giang Tâm và Hai Duy thắp sáng khátvọng về cuộc sống tràn đầy hạnh phúc và sức mạnh của nó đủ sức phá vỡ hậnthù Môtíp không mới nhng tinh thần của nó lại có sức ám ảnh khi nó gắn với