Đặc điểm tiểu thuyết tạ duy anh

Thực ra khi đi tìm hiểu về các tác phẩm của Tạ Duy Anh nhất là về mảng tiểu thuyết, có thể thấy Tạ Duy Anh một nhà văn “có xu hướng đi sâu khám phá những bình diện sâu kín nhất, những mả

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Cùng với thời gian, những thành tựu của văn học thời kỳ đổi mới ngày càng được khẳng định mạnh mẽ Với những đột phá về lí luận thể loại, tiểu thuyết là thể loại thực sự thành công với nhiều lối viết, cách viết mới mẻ,

đa dạng, phù hợp với thực tế bề bộn ngổn ngang và đầy biến động của xã hội Việt Nam đương đại Chính điều này đã làm nên “một trào lưu có tên là đổi mới” với những nhà văn: Phan Thị Vàng Anh, Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Hồ Anh Thái Họ đang đi theo xu hướng “đập vỡ thành từng mảnh những hình ảnh, ý niệm, hệ thống và giá trị của trật tự cũ và kế đến là xếp những mảnh vụn ấy theo một trật tự mới - một trật tự chủ quan đầy tính sáng tạo và bất khả đoán” [15] Trong những tên tuổi đó, Tạ Duy Anh được xem là một hiện tượng nổi bật, một cây bút đã thu hút được nhiều sự quan tâm của bạn đọc cũng như của giới phê bình Song những tranh cãi về tác phẩm của ông chắc chắn chưa dừng lại

1.2 Với Tạ Duy Anh, mỗi tiểu thuyết là một sự nỗ lực, phá cách thật

sự Cuốn tiểu thuyết đầu tay của ông là Khúc dạo đầu cũng đúng với tên tác

phẩm, đây là bản nhạc dạo đầu êm ái, nhẹ nhàng nhưng không gây được ấn

tượng nhiều cho bạn đọc Cuốn tiểu thuyết thứ hai, Lão khổ, được viết từ

9/9/1990 đến 5/8/1991, ra mắt công chúng năm 1992 đã nhận được nhiều sự quan tâm đánh giá cao của một số nhà phê bình, đây được xem là một bước ngoặt trong sáng tác tiểu thuyết của Tạ Duy Anh Sau gần 10 năm vắng bóng

Tạ Duy Anh trở lại với tiểu thuyết và cho xuất bản cuốn Đi tìm nhân vật Khi

cuốn sách được tái bản, bị thu hồi và dường như chính điều này lại làm người

ta quan tâm và chú ý đến Tạ Duy Anh nhiều hơn Trải qua bao nhiều thăng trầm, trắc trở trong sáng tác nhưng Tạ Duy Anh vẫn bền bỉ, cặm cụi, không ngừng sang tác khẳng định quan điểm thẩm mỹ của mình trên văn đàn Năm

2004 tiểu thuyết Thiên thần sám hối ra đời, các ý kiến khen - chê lại bùng lên sôi nổi Mới đây năm 2008 ông lại cho xuất bản tiểu thuyết Giã biệt bóng tối,

gây sự chú ý đặc biệt của dư luận Và gần đây là cuốn Sinh ra để chết được in

tại Mỹ Với Tạ Duy Anh “một số tiểu thuyết có khi còn đang dang dở, hoặc lạ lẫm, khó đọc nhưng ít nhất chúng đang báo hiệu một ý thức mới về thể loại

và việc trả lời câu hỏi “có thể viết tiểu thuyết như thế nào? Rõ ràng được tự giác hơn, do đó người đọc tìm được nhiều hứng thú bất ngờ hơn”

1.3 Là một nhà văn luôn tìm tòi và sáng tạo, ông “luôn tìm cách phá bỏ thị hiếu thông thường của người đọc” Tạ Duy Anh xác định: “Thị hiếu tạo cho sự ổn định thẩm mỹ nhưng cũng chính thị hiếu ấy ngăn cản sự cách tân Tôi chấp nhận sự bài xích, thậm chí là nguyền rủa để tạo một cảm nhận khác, một tư duy khác Nghệ thuật không phải là một cuộc giễu hành và nhà văn phải chấp nhận con đường mình đã chọn” Quan niệm mới mẻ, táo bạo như vậy cùng với những tiểu thuyết trình làng đã làm nên một Tạ Duy Anh mới lạ trong tiểu thuyết, một “tác giả của những tác phẩm luôn làm bạn đọc giật mình và suy ngẫm bởi những vấn đề gai góc của xã hội” và thời đại

Tuy nhiên, đặc điểm tiểu thuyết của Tạ Duy Anh đến nay vẫn chưa được tìm hiểu và nghiên cứu một cách chu đáo Tìm hiểu tiểu thuyết Tạ Duy Anh cũng chính là một cách đánh giá về những thành tựu và đóng góp của ông cho văn học Việt Nam đương đại

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Tạ Duy Anh là nhà văn được dư luận quan tâm Tác phẩm của ông ẩn chứa những giá trị nghệ thuật gây xôn xao dư luận, tạo ra nhiều sự tranh cãi, khen - chê Đi sâu tìm hiểu các tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, chúng tôi thấy nó đặt ra những vẫn đề nghiêm túc về cuộc sống, chứa đựng sự dồi dào của một cây bút trẻ Chính vì vậy, Tạ Duy Anh mới chỉ được chú trọng những năm gần đây Nhưng ông đã dành được rất nhiều sự quan tâm của độc giả và giới phê bình

Trước hết, trong các trường đại học có một số luận văn Thạc sĩ, khoá luận tốt nghiệp về các tác phẩm của Tạ Duy Anh Có thể kể như Nguyễn Thị

Mai Loan (2004), Nông thôn trong sáng tác của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, ĐHSP, Hà Nội; Nguyễn Thị Ninh (2005), Thế giới nghệ thuật Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, ĐHSP, Hà Nội; Nguyễn Thị Hồng Giang (2005) Tạ Duy Anh và việc làm mới nghệ thuật tiểu thuyết, luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, ĐHSP, Hà Nội; Cao Tố Nga (2006), Cảm thức về cái phi lý trong sang tác của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHSP, Hà Nội; Vũ Lê Lan Hương (2006), Thế giới nhân vật trong sáng tác của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHSP, Hà Nội; Võ Thị Thanh Hà (2006), Nhân vật tiểu thuyết Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHV, Nghệ An; Nguyễn Thị Kim Lan (2006), Nghệ thuật kết cấu trong một số tiểu thuyết huyền ảo triết luận của Tạ Duy Anh, Châu Diên, Hồ Anh Thái, ĐHSP, Hà Nội; Nguyễn Tiến Hùng (2008), Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHSP,

Hà Nội; Đào Thì Bích Thuỷ (2008), Biểu tượng trong cấu trúc tiểu thuyết Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHSP, Hà Nội, Và

một số bài viết hoặc giới thiệu, phát biểu cảm nhận trên báo chí, trên các

trang web điện tử như Tạ Duy Anh Môtíp “tội ác và trừng phạt”sẽ còn ám ảnh các nhà văn, http://www.eva.com.vn /thứ 5.27.5.04, Việt Hoài (2004),

Tạ Duy Anh giữa lằn ranh thiện ác, http://www.eva.com.vn, Đoàn Ánh Dương, Tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh (nhìn từ lối viết),

http://www.vannghequandoi.com.vn/th2.16.3.09

Tạ Duy Anh đến với văn chương cũng thật tình cờ Ông bắt đầu viết từ năm năm 1980, năm 1981 Tác phẩm đầu tay của ông được in trên báo Lao động với bút danh Tạ Duy Anh Tạ Duy Anh vốn là một cây bút truyện ngắn

nhưng sau thành công đầu tay và sau tiểu thuyết Khúc dạo đầu không gây được tiếng vang, nhà văn lại nổi lên với bộ ba tiểu thuyết: Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối và mới gần đây là tiểu thuyết Giã biệt bóng tối Theo Hoàng Ngọc Hiến: “Tạ Duy Anh bước qua lời nguyền để đi đến Lão Khổ”, thêm một giả thiết văn học về bản chất và thân phận người nông dân

Việt Nam Đây là một cuốn tiểu thuyết rất quan trọng”

Báo Pháp luật số 140, năm 2004 nhận định “Hầu hết những tác phẩm

của ông (Trừ truyện viết cho thiếu nhi và tản văn) đều rất gai về nội dung thể hiện dưới cái nhìn hiện thực ở góc khuất”, Đi tìm nhân vật là “bức tranh hiện thực ngọt ngào của quyền lực, cái chết, sự đồi bại Còn Thiên thần sám hối

là cuốn tiểu thuyết rất hay, gần đây viết về nổi đau làm người và chưa được làm người qua câu chuyện của một hài nhi đang lựa chọn có nên làm hay không làm”, “ông là một tác giả tâm huyết, trăn trở với số phận con người, nhất là khi họ rơi vào tình trạng khủng hoảng nhân cách Tạ Duy Anh đã nhìn hiện thực một cách lý trí, lạnh lùng nhưng cũng đầy thương xót con người”

Báo Thể thao và Pháp luật số 47 - 2004 viết: “Mối quan tâm lớn nhất

của Tạ Duy Anh là cái vong bản, đánh mất mình của con người, dưới sự giằng co xiêu dạt của lịch sử Trên con đường truy tìm lại mặt mình, cũng như khả dĩ gương mặt thực của quá khứ, con người vấp phải và bị phong toả bởi thói gian trá, đớn hèn, vật dục, tàn ác, kể cả trong mỗi cá nhân Phúc âm duy nhất là tình yêu, tình cảm trong sạch bản thể của hiện và cái nhìn trung thực, nhân đạo đối với những vết thương, lỗi lầm của quá khứ”

Thực ra khi đi tìm hiểu về các tác phẩm của Tạ Duy Anh nhất là về mảng tiểu thuyết, có thể thấy Tạ Duy Anh một nhà văn “có xu hướng đi sâu khám phá những bình diện sâu kín nhất, những mảng tối, mảng khuất lấp, những mảng chưa hoàn thiện trong con người”

Tóm lại, một số ý kiến đều cho rằng tiểu thuyết của Tạ Duy Anh đã

“làm mới” những cái nhìn quen thuộc của cuộc sống Ông đã tạo ra cho tiểu thuyết của mình đặc điểm riêng Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có công trình nào tập trung tìm hiểu, xác định đặc điểm tiểu thuyết Tạ Duy Anh

3 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm tiểu thuyết Tạ Duy Anh

3.2 Giới hạn của đề tài

Luận văn tìm hiểu, phân tích, xác định đặc điểm của tiểu thuyết Tạ Duy Anh đã được xuất bản tại Việt Nam gồm:

- Khúc dạo đầu (1991) Nxb Thanh Niên.

- Lão khổ, Nxb Hội nhà văn, 2004.

- Đi tìm nhân vật, Nxb Tổng hợp Đồng Nai, 2008.

- Thiên thần sám hối, Nxb Hội nhà văn, 2004.

- Giã biệt bóng tối, Nxb Hội nhà văn, 2008.

Các sáng tác ngoài thể loại tiểu thuyết của Tạ Duy Anh và tiểu thuyết của các nhà văn khác chỉ là đối tượng để tham chiếu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Đưa ra một cái nhìn khái quát về tiểu thuyết Tạ Duy Anh trong bối cảnh của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

4.2 Khảo sát, phân tích, xác định đặc điểm tiểu thuyết Tạ Duy Anh trên phương diện nội dung, cảm hứng

4.3 Khảo sát xác định đặc điểm của tiểu thuyết Tạ Duy Anh trên phương diện thi pháp thể loại

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn dùng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau trong đó có các phương pháp chính: Phương pháp thống kê - phân loại, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh - loại hình, phương pháp cấu trúc

6.2 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Tiểu thuyết Tạ Duy Anh trong bối cảnh của tiểu thuyết

Việt Nam đương đại

Chương 2: Đặc điểm tiểu thuyết Tạ Duy Anh trên phương diện

nội dungChương 3: Đặc điểm tiểu thuyết Tạ Duy Anh trên phương diện thi

pháp thể loại

Chương 1 TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH TRONG BỐI CẢNH

CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Tiểu thuyết Việt Nam đương đại, diện mạo, khuynh hướng và thành tựu

1.1.1 Khái niệm

Tiểu thuyết (tiếng Pháp: roman, tiếng Anh: novel, fiction) theo từ điển

thuật ngữ văn học, là “tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh

số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu

tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [53]

Cũng theo thuật ngữ văn học ở Châu Âu, tiểu thuyết xuất hiện vào thời

kì xã hội cổ đại tan rã và văn học cổ đại suy tàn Cá nhân con người không còn cảm thấy lợi ích và nguyện vọng của mình gắn liền với cộng đồng xã hội

cổ đại, nhiều vấn đề của đời sống riêng tư đặt ra gay gắt Giai đoạn phát triển mới của tiểu thuyết Châu Âu bắt đầu từ thời phục hưng (thế kỷ XIV đến XVI)

và đến thế kỷ thứ XIX với sự xuất hiện của các nghệ sĩ bậc thầy như: Xtăng Đan, BanZăc, Thac- cơ - răy, Đích- Kenx, Gôgôn, L.Tônxtôi , thể loại này

đã đạt đến sự nảy nở trọn vẹn Mầm mống tiểu thuyết ở Trung Quốc cũng xuất hiện sớm vào thời Ngụy- Tấn (thế kỉ III- IV) dưới dạng truyện ghi chép những sự việc, những ngoài giới hạn kinh sử

Tiểu thuyết ở Việt Nam phát triển muộn, mãi tới đầu thế kỷ XVIII, với

sự xuất hiện của Nam triều công nghiệp diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm), Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô Gia Văn phái), nước ta mới có tác phẩm có

quy mô tiểu thuyết Nhưng phải sang đầu thế kỷ XX, nhất là với dòng văn học lãng mạn và hiện phê phán, ở Việt Nam mới có tiểu thuyết hiện đại

Trong quá trình vận động và phát triển, diện mạo của tiểu thuyết không ngừng thay đổi Tuy vậy, giới nghiên cứu đã rút ra một số đặc điểm của thể loại tiểu thuyết.

So với các thể loại khác của loại tự sự như ngụ ngôn, sử thi thì đặc điểm tiểu biểu nhất của tiểu thuyết là cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư Tuỳ theo từng thời kỳ phát triển cái nhìn đời tư có thể sâu sắc tới mức thể hiện được, hoặc kết hợp được với các chủ đề thế sự hoặc lịch sử dân tộc Những yếu tố đời tư càng phát triển thì tính chất tiểu thuyết càng tăng, ngược lại yếu

tố lịch sử dân tộc càng phát triển thì chất sử thi càng đậm đà

Nét tiểu biểu thứ hai làm cho tiểu thuyết khác với truyện thơ, trường ca, thơ trường thiên và anh hùng ca là chất văn xuôi, tức là một sự tái hiện cuộc sống, không thi vị, lãng mạn hoá, lí tưởng hoá Tiểu thuyết hấp thụ vào bản thân nó mọi yếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc đời

Thứ ba, cái làm cho nhân vật tiểu thuyết khác với các nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật truyện trung cổ là: nhân vật tiểu thuyết là “con người nếm trải”, tư duy chịu khổ đau, dằn vặt của cuộc đời, trong khi các nhân vật kia thường là nhân vật hành động Tiểu thuyết miêu tả nhân vật như con người đang biến đổi trong hoàn cảnh, con người đang trưởng thành do cuộc đời dạy bảo

Thứ tư, thành phần chính chủ yểu của tiểu thuyết không phải chỉ là cốt truyện và tính cách nhân vật như ở truyện và truyện ngắn trung cổ Ngoài hệ thống sự kiện, biến cố và những chi tiết tính cách, tiểu thuyết miêu tả suy tư của nhân vật về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm, trình bày tường tận tiểu sử của nhân vật, mọi chi tiết mối quan hệ giữa người với người

Thứ năm, tiểu thuyết xoá bỏ khoảng cách về giá trị giữa người trần thuật và nội dung trần thuật của anh hùng ca, để miêu tả hiện thực như cái hiện tại đương thời của người trần thuật Chính đặc điểm này làm cho tiểu

thuyết trở thành một thể loại dân chủ, cho phép người trần thuật có thể có thái

độ thân mật, thậm chí suồng sã đối với nhân vật của mình

Cuối cùng, với các đặc điểm đã nêu, tiểu thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các thể loại văn học khác Chính hiện tượng tổng hợp trên đã làm cho thể loại tiểu thuyết luôn vận động

1.1.2 Bối cảnh đương đại của tiểu thuyết Việt Nam

Sau 1975, hoà bình được lập lại, cuộc sống lại trở về với muôn mặt đời thường, con người lúc này phải đối mặt với những biến động khó khăn đầy thử thách của thời kỳ hậu chiến Cuộc sống không hề giản đơn, xuôi chiều mà phức tạp, đa sự hơn nhiều Với sự đổi thay trên nhiều lĩnh vực, cũng làm cho tự thân văn học có những khám phá, tìm tòi mới khi đi vào phản ánh những ngổn ngang bề bộn của cuộc sống đương đại Đúng như lời nhận xét của Nguyễn Khải “chiến tranh ồn ào, náo động mà lại có cái yên tĩnh giản dị của nó, hoà bình mà chứa chất bao nhiêu sóng ngầm, bao nhiêu gió xoáy bên trong”

Cũng như bao sự đổi mới khác, đổi mới trong văn học là một cuộc đấu tranh biện chứng lâu dài giữa cài cũ và cái mới Nhưng cũng phải khẳng định rằng Đại hội VI (1986) là sự kiện quan trọng có tác động lớn lao đến công cuộc đổi mới toàn diện trên đất nước ta trong đó có văn học Đổi mới văn học bao giờ cũng bắt nguồn từ những đòi hỏi khách quan của cuộc sống xã hội và cũng chính bản thân văn học

Sau Đại hội lần VI, vai trò, nhiệm vụ, chức năng của báo chí, của văn học nghệ thuật đã được nhìn nhận lại và khẳng định trước sự chuyển biến mạnh mẽ của đời sống Trong báo cáo chính trị của Đảng có nêu “không có hình thái tinh thần nào có thể thay thế được văn học nghệ thuật trong việc xây dựng tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc vào việc đổi mới nếp sống, nếp nghĩ của con người các sản phẩm của văn học nghệ thuật vừa là món ăn tinh thần không thể thiếu của đời sống con người và là món thuốc đặc hiệu nâng cao tình cảm con ngươi” Cùng với việc nhận thức đúng đắn vai trò, nhiệm

vụ, chức năng quan trọng của văn học, Đảng cũng hết sức quan tâm đến điều kiện sáng tác, điều kiện đời sống của anh chị em văn nghệ sĩ Đặc biệt tư tưởng chỉ đạo “nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật” của Đảng, đã tạo cho văn nghệ sĩ sự hồi sinh mới Văn học sau 1985 nói chung và văn xuôi sau đổi mới nói riêng phải gánh trên vai một trọng trách hết sức nặng nề Đó là việc tìm ra những vấn đề trở thành nhu cầu bức bách của cuộc sống, của con người

Qua các trang văn xuôi sau 1985, người đọc đã cảm nhận được sự đau đớn, xot xa của những số phận khi phải chống chọi với cái ác, cái dung tục tồn tại dưới mọi trạng thái khác nhau “viết về cái ác cũng là một cách thức tỉnh nhân tính” (Lê Minh Khuê) Văn học gần đây đã xây dựng được những hình tượng nhân vật tư sinh động phán xét hành động của mình, tự đối thoại, lục vấn và cảnh thức chính mình, thể hiện “chủ đề sám hối” Các nhà văn nhường cho nhân vật quyền tự lên án và tự biểu lộ, tự buộc tội và tự giải thoát, nhân vật vừa là bị cáo vừa là chánh án trước toà án lương tâm Chính vì vậy, cái bản ngã được các nhà văn thừa nhận như một chất liệu trong cảm hứng sáng tạo Sự gặp gỡ giữa chất liệu ấy với bút pháp hướng nội đã giúp người đọc cảm nhận được chiều sâu tâm hồn những khoản khắc tự thức tĩnh,

tự hoàn thiện nhân cách của mình

Hoàn cảnh xã hội thay đổi, tự bản thân mỗi nhà văn cũng có những trăn trở, suy nghĩ, tự “làm mới” mình trong tư duy nghệ thuật và phương thức biểu

hiện Nguyễn Minh Châu là người tiên phong trong công cuộc đổi mới này, ông được xem là “người mở đầu tinh anh và tài hoa” Ngay từ những năm tháng chiến tranh, nhà văn đã nhiều lần phát hiện ra những bất cập và hạn chế của văn học cách mạng (văn học kháng chiến) Ông từng tâm sự “Hình như cuộc chiến đấu sôi nổi hiện nay đang được văn xuôi và thơ ca đôi khi tráng lên một lớp men trữ tình hơi dày Cho nên ngắm nghía nó thấy mong manh,

bé bỏng, óng chuốt quá, khiến người ta phải ngờ vực” Đặc biệt với bài báo

“Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh hoạ” (Báo Văn nghệ số 49,50/1987) Nguyễn Minh Châu đã dũng cản đánh giá lại giai đoạn văn học 1945- 1975, chỉ ra những hạn chế của nó Đồng thời kêu gọi các văn nghệ sĩ đổi mới sáng tác, kêu gọi “cởi trói”, mở rộng quyền tự do sáng tác Sau sự mở đầu của Nguyễn Minh Châu, hàng loạt các cây bút đương đại đã thể hiện sự đổi mới sâu sắc toàn diện trên mọi phương diện, như Chu Lai, Bảo Ninh, Nguyễn Huy Thiệp, Võ Thị Thu Hảo, Tạ Duy Anh, Phan Thị Vàng Anh

1.1.3 Diện mạo và khuynh hướng của tiểu thuyết Việt Nam đương

đại

Lịch sử nước ta sang trang từ năm 1975 nhưng văn học lại không trùng khit cùng lịch sử Nhiều nhà nghiên cứu văn học như: Vũ Tuấn Anh, Mai Hương, Nguyên Ngọc, Bích Thu đều có chung ý kiến: Văn học nước ta những năm 1975- 1980 vẫn tiếp tục vận động, phát triển theo quán tính cũ Thể loại tiểu thuyết cũng không nằm ngoài quy luật ấy Tiểu thuyết Việt Nam

từ 1975- 1985 vẫn mang đậm khuynh hướng sử thi, nghiêng về sự kiện, bao

quát hiện thực trong một diện rộng, với những tác phẩm như: Miền cháy (Nguyễn Minh Châu), Năm 75 họ đã sống như thế (Nguyễn Trí Huân), Trong cơn lốc (Khuất Quang Thụy), Cửa gió (Xuân Đức), Đồng bạc trắng hoa xoè

(Ma Văn Kháng) Phải từ thời điểm những năm 80 mới có một vài dấu hiệu khởi đầu của sự đổi mới ở các cây bút có tên tuổi trước đây: Bùi Hiển, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Trọng Oánh, Ma Văn Kháng, Nguyễn Quang Sáng, Lê Lựu Và thực sự từ năm 1986 trở lại đây, văn xuôi

mới khởi sắc, đổi mới không phải ở phạm vi của đề tài, chủ đề mà còn ở tư duy nghệ thuật, cảm hứng sáng tạo, cách diễn đạt

Trong vận hội mới, trước thị hiếu công chúng mới, với bao chiêm nghiệm và dự cảm về sự biến đổi của xã hội các nhà văn tỏ ra nhạy cảm hơn

Nếu như trước đây Lê Lựu tìm đến Người về đồng cói, Mở rừng thì bây giờ là Thời xa vắng Nếu như trước kia Ma Văn Kháng là Xa phủ, Đồng bạc trắng hoa xoè thì bây giờ là Đám cưới không giấy giá thú, Côi cút giữa mảnh đời, Heo may gió lộng Và tiếp đến là các tác phẩm của các cây bút như: Chu Lai với Ăn mày dĩ vãng, Vòng tròn bội bạc, cuộc đời dài lắm, phố, Bảo Ninh với Thân phận của tình yêu, Trần Huy Quang Nước mắt đỏ, Hồ Anh Thái với Mười lẻ một đêm, với Cõi người rung chuông tận thế, Tạ Duy Anh với lão khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, v.v…

Tiểu thuyết là một thể loại lớn của phương thức tự sự, một trong những thể loại chủ chốt của văn xuôi hiện đại Việt Nam Kể từ tiểu thuyết "Tự lực văn đoàn", tiểu thuyết hiện thực phê phán, qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và thời kỳ hậu chiến, tiểu thuyết Việt Nam đã có cuộc hành trình ngót 3/4 thế kỷ Trong khoảng thời gian đó, tiểu thuyết đã khẳng định được vị trí then chốt của mình bằng việc tái hiện những bức tranh hiện thực đời sống với một quy mô lớn, bao quát được những vấn đề cơ bản của đời sống xã hội và số phận con người

Trong suốt 20 năm kể từ khi có phong trào đổi mới văn học Việt Nam

đã vươn mình trỗi dậy với sức sống mãnh liệt, với những thành tựu đáng chú

ý Chưa bao giờ đời sống văn học lại sôi động và phát triển như thế Tiểu thuyết ngày càng chiếm ưu thế và thể hiện một cách đầy đủ, sinh động nhịp đập của cuộc sống như được bổ sung những gì trước đó còn khuyết thiếu hoặc phải e dè Trên hành trình phát triển tiểu thuyết luôn tự khẳng định mình bằng những thành tựu tạo bước ngoặt lớn nghi dấu ấn đậm nét trong văn học Trên tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật” các cây bút hôm nay đã không hề né tránh

mà đã dũng cảm nhìn nhận lại hiện thực đã qua, phơi bày mặt trái, tiêu cực còn bị che khuất.

Tiểu thuyết đánh dấu mốc cho khuynh hướng này là Thời xa vắng của

Lê Lựu Đây là hiện tượng văn học nổi bật của những năm 1986 - 1987 Tiếp

đó là hàng loạt tiểu thuyết và truyện ngắn xuất hiện trong những năm cuối thế

kỷ 80 và 90 như: Những thiên đường mù của Dương Thu Hương, Lão khổ của

Tạ Duy Anh Chiến tranh bây giờ cũng đã được nhân thức lại dưới những góc độ suy tư khác nhau Bảo Ninh, Chu Lai đầy ắp những dòng viết tê tái, xót đắng về thân phận con người sau chiến tranh với những ám ảnh, giằng xé, khắc khoải về những năm tháng đã qua và cuộc sống hiện tại đầy nhọc nhằn,

nghiệt ngã Lão khổ của Tạ Duy Anh cho thấy cái oái oăm nhất là lịch sử tỏ ra

vô nghĩa với chính nó, lịch sử chỉ là sự thay đổi của các hình thái xã hội chứ không triệt tiêu được cái xấu và con người bị kẹp giữa hai thể chế Thể chế trước là sản phẩm của sự đồng hoá còn thể chế sau là mô hinh thử nghiệm ở giai đoạn đầu của thời “mở của” mà con người không được trang bị kiến thức

để hiểu và “lựa” theo chiều Đọc những trang viết của Nguyễn Huy Thiệp ta

có cảm giác như nổi buồn cắn xé trong từng chữ, sự tha hoá về nhân cách, sự

băng hoại, xuống cấp về đạo đức ngày càng trở nên bức bối (Tướng về hưu, Không có vua) Quả thật, những tác phẩm giai đoạn này cho dù hư cấu

nhiều đi nữa cũng chỉ nhằm phơi bày phê phán hiện thực một cách trần trụi, cay độc mà lạnh tanh Điều mà tác giả muốn nói phải chăng là chúng ta cần xác định mình đang ở đâu? thực trạng xã hội như thế nào? Từ đó dự báo những vấn đề đặt ra cần giải quyết, cần khẳng định, phải vạch trần những hiện tượng tiêu cực cũng là một hành động tích cực Đấy không phải là bôi đen, bóp méo mà là chấp nhận thực tế, bóc trần u nhọt, mổ xẻ và cắt bỏ nó trong sự đau đớn tột cùng

Tiếp tục hướng tiếp cận đời sống trên bình diện đời tư, thế sự được mở

ra từ những năm 80 của thế kỷ XX, nhiều cây bút đã đi sâu thể hiện mọi khía cạnh của đời sống cá nhân và những quan hệ thế sự đan xen trong cuộc sống

đời thường đầy những đa đoan phức tạp Chính vì vậy, bên cạnh giá trị hiện

thực lớn lao mà "tấm gương lớn" tiểu thuyết phản chiếu lại, một trong những

thành tựu nổi bật của tiểu thuyết thời kỳ đổi mới là đã khắc họa thành công những số phận cá nhân Cũng vẫn là người lính, người mẹ, người vợ, nghệ sĩ, trí thức, nông dân nhưng giờ đây họ được soi rọi từ nhiều góc độ khác nhau, được đặt vào trong nhiều vòng quay của cuộc đời, kể cả những vòng xoáy nghiệt ngã nhất Bằng cách ấy, các nhà tiểu thuyết đã gửi gắm được nhiều thông điệp nghệ thuật mang ý nghĩa triết lý nhân sinh, mở ra nhiều khuynh hướng đối thoại đa chiều Không thỏa hiệp, không khoan nhượng với cách nhìn nhận con người bằng cái nhìn đơn giản, một chiều, chỉ thấy mặt tốt đẹp, mặt lý tưởng, các nhà tiểu thuyết đương đại đã đặt nhân vật vào vòng xoay nghiệt ngã của cuộc đời với đầy đủ các sắc màu, các cực đối lập: nhân tính và phi nhân, đạo lý và thất đức, bản ngã và phi bản ngã và cũng không né tránh

những mặt khuất lấp của cuộc đời, kể cả "góc tăm tối cuối cùng"

Về hình thức nghệ thuật, tiểu thuyết thời kỳ đổi mới có nhiều thể nghiệm và tìm tòi theo chiều hướng hiện đại hoá Nếu như trước đây, các nhà tiểu thuyết hướng tới những bức tranh hiện thực hoành tráng thì giờ đây họ

"trở về xem xét con người Việt Nam một cách sáng tỏ và để đào xới vào nó sâu hơn" (Nguyễn Minh Châu), "phải viết về một cái gì đó của con người, cho con người" (Xuân Cang).

Sự chuyển biến của tiểu thuyết là xoá bỏ sự ám ảnh của chủ nghĩa đề tài Hiện thực chỉ là cái nền cho sự diễn biến của những cuộc đời, những số phận, những trạng thái tinh thần ẩn mật của bản ngã Điều này càng khẳng định vị trí, vai trò “cột sống” của tiểu thuyết trong nền văn học, nó “quyết định căn cốt một diện mạo văn học”

1.1.4 Thành tựu của tiểu thuyết Việt Nam đương đại và những cảm nhận chung của giới nghiên cứu

Bakhtin đã nói “Tiểu thuyết là thể loại văn chương duy nhất đang biến

chuyển và chưa định hình Những lực cấu thành thể loại còn đang hoạt động

trước mắt chúng ta, thể loại tiểu thuyết ra đời và trưởng thành dưới ánh sáng thanh thiên bạch nhật của lịch sử Nòng cốt thể loại của tiểu thuyết chưa hề rắn lại và chúng ta chưa hề dự đoán trước khả năng uyển chuyển của nó” Vì thế các nhà lí luận phương tây, Trung Quốc và Việt Nam tuỳ theo từng góc nhìn và hoàn cảnh phát biểu, khi thì nhấn mạnh đặc điểm này khi thì nhấn mạnh đặc điểm kia của tiểu thuyết.

Đã có nhiều lời bàn sâu sắc về tiểu thuyết từ Hêghen, Biêlinxki đến

Bakhtin Hêghen gọi tiểu thuyết là “Sử thi tư sản hiện đại” Biêlinxki gọi tiểu thuyết là “Sự tái hiện hiện thực với sự thực trần trụi của nó” “là xây dựng một bức tranh toàn vẹn, sinh động và thống nhất”.

Từ những năm 70 của thế kỉ XX, ý kiến về tiểu thuyết của M.Bakhtin

đã có ảnh hưởng ở nhiều nước trên thế giới M.Bakhtin cho rằng: Thể loại là nhân vật chính của quá trình lịch sử văn học chứ không phải trào lưu trường phái hay phương pháp sáng tác, bởi vì thể loại là trí nhớ siêu cá nhân của nghệ thuật, do đó mỗi thể loại như thế có gốc gác như trước để lại dấu ấn cho sau này và mỗi thể loại như vậy nó như lưu giữ một thái độ thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ và nhìn nhận thế giới theo hướng nguyên tắc của chính nó Trước tiên tiểu thuyết là sản phẩm tinh thần tiêu biểu nhất của thời đại mới Bởi vì tiểu thuyết thể hiện được tư tưởng duy văn học mới gắn với thời hiện tại tư duy này gắn với một thứ triết học mới nhân bản về con người, nhìn nhận con người như những cá thể độc lập, những con người cá nhân tồn tại với bản ngã của nó và với sự đối thoại với những bản ngã khác Ở phương diện này tiểu thuyết hiện ra như một thể loại đặc biệt dân chủ Tiểu thuyết là thể loại ở thời hiện tại một thể loại đang vận động và phát triển Tiểu thuyết tồn tại với tư cách như một thể loại chủ đạo của văn học hiện đại, nó giễu nhại

và thu hút các thể loại khác vào nó Tính tự phê phán là đặc điểm tuyệt vời của tiểu thuyết Thứ đến, ngôn ngữ tiểu thuyết là ngôn ngữ có tính đa thanh Các lớp ngôn ngữ soi sáng lẫn nhau, bổ sung cho nhau, ngôn ngữ dân tộc, thổ ngữ, phương ngữ, từ nghề nghiệp do đó mà thiết lập một quan hệ mới giữa

ngôn ngữ và thế giới hiện thực Bakhtin thường so sánh tiểu thuyết với sử thi (sử thi thời gian và quá khứ hoàn thành, tiểu thuyết toạ độ thời gian là thời hiện tại giữa trần thuật và đối tượng có khoảng cách rất gần, cho phép người trần thuật có thể hiểu được nhân vật bằng chính kinh nghiệm sống của mình Cuối cùng ông cho rằng: Nhân vật tiểu thuyết là nhân vật không trùng khít với chính nó: con người có thể cao hơn thân phận hoặc có thể nhỏ bé hơn tính người của mình.

Ở nước ta giai đoạn trước Cách mạng tháng 8 năm 1945, người bàn về

tiểu thuyết sớm nhất có lẽ là Phạm Quỳnh Trong Bàn về tiểu thuyết đăng trên

Nam Phong (1921), Phạm Quỳnh viết: “tiểu thuyết là loại truyện bằng văn xuôi đặt ra để đánh giá tình tự người ta, phong tục xã hội hay là những sự tích lạ đủ làm cho người đọc có hứng thú” Sau Phạm Quỳnh có Trọng Khiêm tác giả của

Kim Anh Lệ sử (1924) trong lời tựa có so sánh sự khác biệt giữa tiểu thuyết ta

với tiểu thuyết Tàu, với tiểu thuyết phương Tây: Thứ nhất, Tiểu thuyết Tàu là mấy quyển của các cụ ta ngày xưa tả tình nhiều mà tiểu thuyết phương Tây tả cảnh nhiều hơn tả tình; Thứ hai, Trong tiểu thuyết ta thường có những cảnh hoang đường, tiểu thuyết phương Tây phần nhiều nói về hiện thực; Thứ ba, Ta hay nói những chuyện vua chúa, thánh thần kết thúc có hậu mà phương Tây thì chuyện gì cũng nói, nói thì trần thuyết rõ ràng, minh bạch

Sau 1945, các nhà lý luận (cả hai miền Nam Bắc) như Thanh Lãng, Nguyễn Văn Trung, Phan Cự Đệ, Trần Đình Sử, Hoàng Ngọc Hiến, các nhà văn như Nguyễn Đình Thi, Tô Hoài là những người quan tâm nhiều đến tiểu thuyết Thanh Lãng cho rằng: “Tiểu thuyết (Roman) là một truyện tương đối dài, bịa đặt ra óc tưởng tượng về một trạng thái có thực của cuộc sống loài người, đặt câu chuyện vào một khung cảnh xã hội có những đường nét màu sắc quen thuộc” Nhà văn Nguyễn Công Hoan đưa ra một định nghĩa khá độc đáo: “Tôi không hiểu các nhà lý luận văn học giải nghĩa tiểu thuyết và nhà tiểu thuyết là gì, theo tôi hay nghĩ nôm na thì tiểu thuyết là một truyện bịa y như thật Nhà tiểu thuyết là người biết bịa truyện” Nguyễn Đình Thi cũng

bàn về tiểu thuyết như sau: “Tiểu thuyết đó là một trong những sáng tạo kỳ diệu của loài người, đó là một đồ dùng, một vũ khí của con người để tìm hiểu chinh phục dần thế giới và để tìm hiểu nhau và sống với nhau”, người viết tiểu thuyết vẽ lên hình ảnh của một sự vật như một hoạ sĩ đi vào trong tâm hồn của các con người mà diễn đạt những tình cảm vô hình như một nhà thơ hoặc như một nhạc sỹ Người viết tiểu thuyết điều khiển các nhân vật và cho các nhân vật va chạm với nhau như một người viết kịch hoặc một đạo diễn điện ảnh Người viết tiểu thuyết kể lại các sự việc như một phóng viên và tìm hiểu đánh giá sự việc như một nhà bình luận Có thể nói, trong tiểu thuyết có

đủ các loại văn và có cả các ngành nghệ thuật khác nữa”

Văn xuôi từ những năm tám mươi của thế kỷ XX chú ý nhiều về

sự mưu cầu hạnh phúc cá nhân và nổi khát khao tình yêu đôi lứa Dấu hiệu chủ yếu của việc dân chủ hoá nền văn học là sự dân chủ hoá trong quan niệm về con người, trong cách nhìn nhận con người Các nhà văn quan tâm nhiều đến “cốt cách tâm lý, thế giới bên trong, những động cơ tiềm ẩn cùng những phản ứng trước những biến đổi thời thế” trong đó “ý hướng đi sâu vào thế giới nội tâm để khám phá chiều sâu tâm linh nhằm nhận diện hình ảnh con người đích thực là ý hướng có triển vọng của một nền văn học dân chủ”

Là người trong cuộc và trực tiếp góp phần ít nhiều tạo nên thành tựu của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, nhà văn Nguyễn Quang Thân bộc bạch

“chưa bao giờ văn xuôi phát triển mạnh mẽ như bây giờ, chưa bao giờ chúng

ta in nhiều và dám chịu trách nhiệm như bây giờ, chưa bao giờ nhà văn được thành thật như bây giờ” Nguyễn Kiên cũng đánh giá: “Một nét nổi bật là những năm gần đây văn xuôi của ta đã chú ý đến con người, đặt con người vào trung tâm tác phẩm Con người với tư cách cá nhân, đồng thời là thành viên của xã hội, con người bình thường, con người của đời thường” [45,5]

Theo Nguyên Ngọc “Từ sau cái mốc 1991, các nhà văn đã không chịu hoàn toàn im thối lui một bề Họ đã cựa quậy, để dần dần tạo nên một bước

đột phá khác Trong tiểu thuyết, đáng chú ý là các tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh, Châu Diên, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái” Nhiều tác phẩm đã gặt hái được nhiều thành công Cùng với đó cũng xuất hiện các bài nghiên, cứu phê bình về mảng văn học này Có thể kể đến các bài viết: Văn học trong sự nghiệp đổi mới (BCH Hội nhà văn Việt Nam) [45,4], cảm nhận về một nền văn nghệ mới đang ra đời (Phong Lê) [45,4], nghĩ về một su thế đổi mới trong đời sống văn chương hiện nay (Trần Thanh Đạm) [45,5], v.v…

Nhìn chung, cùng với những đột phá về mặt lý luận thể loại, trong văn học sau 1975, tiểu thuyết là một thể loại thực sự thành công trên nhiều lối viết, cách viết mới mẻ, đa dạng, đa chiều, phù hợp với thực tế bề bộn ngổn ngang và đầy biến động của xã hội Việt Nam đương đại Các kỹ thuật viết tiểu thuyết được chú trọng như dòng ý thức, sự thay đổi ngôi kể và điểm nhìn trần thuật, tính chất đa thanh của ngôn ngữ, tính chất mở của cấu trúc tác phẩm, sự nhạt nhoà của nhân vật Đặc biệt sau 1990 các tác giả luôn có ý thức tìm tòi đổi mới nhất là về mặt nghệ thuật Nhiều tiểu thuyết đã nỗ lực thể hiện được những thể nghiệm tuy còn khó đọc, mới lạ với người tiếp nhận nhưng ít nhất

nó cũng đã báo hiệu một hệ ý thức mới về thể loại mặc dù cảm giác đầu tiên có gây sốc và vượt ra khỏi khuôn khổ của tiểu thuyết quen thuộc, xác lập mối quan hệ mới giữa văn chương và hiện thực Đây cũng chính là cảm nhận chung của giới phê bình về tiểu thuyết Việt Nam đương đại

1.2 Vị trí của tiểu thuyết Tạ Duy Anh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Tạ Duy Anh tên thật là Tạ Viết Đãng, sinh 09/09/1959 tại làng Đồng Trưa (tên chữ là Cổ Hiền, sau đổi thành An Hiền), xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội) Ngoài bút danh Tạ Duy Anh, ông còn nhiều bút danh khác: Lão Tạ, Chu Quý, Quý Anh, Bình Tâm Tốt nghiệp bằng cử nhân văn tại trường viết văn Nguyễn Du và được giữ lại

trường giảng dạy bộ môn sáng tác đến năm 2000, ông đã từng làm cán bộ giám sát chất lượng bê tông tại nhà máy thuỷ điện Hoà Bình, làm trung sĩ bộ binh ở Lào và hiện ông là biên tập viên văn học, Nhà xuất bản Hội nhà văn Việt Nam.

Với lương tâm của một người cầm bút, cố gắng phác hoạ bức tranh của đời sống hiện đại Tạ Duy Anh luôn tìm cách trả lời câu hỏi: Tôi là ai? do chính mình nêu ra ở nhiều góc cạnh khác nhau, khi là lời của chính ông nhưng cũng có khi đó là lời của một nhân vật mà ông đã gửi gắm những suy

tư, trăn trở từ những trải nghiệm cuộc đời mình

Tôi từ cái bóng của anh Dệt thêu ngôn ngữ tôi thành ra tôi

Ông chẳng ngại bộc bạch chính mình “Tôi không được chuẩn bị mảy may để trở thành nhà văn Trừ cụ nội bốn đời của tôi có ít chữ nghĩa nhưng lánh tục, còn lại tôi không được thừa hưởng truyền thống văn chương như mọi người thường hổi tôi về điều đó Thậm chí, tôi còn thừa hưởng cái không

ai muốn: ấy là sự thất học” [2,171]; “Tôi sinh ra ở một vùng quê hẻo lánh, thấm đẫm không khí thù hận, cơ thể còi cọc, mặt mũi đen đủi, xấu xí, sống với người cha “rắn như thép” [2,171] “Tôi biến thân xác của tôi thành cái vỏ

ốc để bao bọc toà lâu đài tôi xây bằng trí tưởng tượng Và chỉ khi lọt thỏm trong thế giới của tôi, tôi mới không cảm thấy sợ đủ thứ, không bị ai chòng ghẹo, nhạo báng, vô hiệu hoá mọi ngăn cấm của cha tôi Tôi hoàn toàn tự do trong vương quốc do tôi tạo ra” [2,3] Và “Bi kịch lớn nhất đời tôi là sự chối

bỏ, từ trong ý thức sâu thẳm vùng đất mình sinh ra và lớn lên Tôi chạy trốn

nó như chạy trốn cái chết, thường khiến tôi cô đơn ngay từ buổi chưa đi học, khi buổi chiều ẩm đạm nào đó, một ai đó được cả làng đưa ra đồng, vùi xuống

ba thước đất và thế là dường như họ chưa hề có mặt trên cõi đời này” [2,159]

Những dòng tự thuật chân thành hay một bức chân dung tự hoạ giúp chúng ta cảm nhận và hiểu hơn về Tạ Duy Anh, người luôn “chất chứa những trải nghiệm khổ đau” Với cái tôi “cô đơn”, cô độc bao trùm, để rồi hàng ngày

hàng giờ “cái tôi” cô đơn ấy phải luôn đối diện với chính mình, đối diện với

sự bất ổn định của hiện tại Phải chăng vì vậy, nên “thế giới trong tác phẩm của ông vừa mang dấu ấn thế giới hiện tại của con người đương đại vừa giống như một thế giới không có ở đâu cả (nowhere I and) với sự mù mờ của những tên địa danh và sự biến mất của ký hiệu thời gian” Tưởng tượng ra một thế giới khách thể để được bình yên đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: tại sao nó thế này mà không thế kia ? Tạ Duy Anh ngày càng đào sâu vào những vực thẳm tội lỗi, tìm hiểu những biến thế của tội ác, thăm dò từng nguồn phát sinh để thử trả lời

1.2.1 Tạ Duy Anh một hiện tượng nổi bật của văn xuôi Việt Nam đương đại

Giới nghiên cứu, phê bình xem Tạ Duy Anh là người đã phát đi tín hiệu báo một dòng văn học mới đang hình thành “có một dòng văn học bước qua lời nguyền”

Xuất hiện khi những đột phá về nhận thức xã hội, quan niệm văn chương, sự đổi mới lối viết, các thể nghiệm hình thức trần thuật không còn quá lạ lẫm sau một loạt những tiếng vang của thế hệ “làn sóng thứ nhất” Dương Thu Hương, Lê Lựu, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Phạm Thi Hoài ,

Tạ Duy Anh không được phép lặp lại những người đi trước và càng không được phép lặp lại chính mình Chính trong những khó khăn đó bản lĩnh và tài năng của ông càng được bộc lộ rõ nét hơn Ông liên tiếp cho ra đời những tác phẩm gây chấn động dư luận kể từ khi xuất hiện cho tói những năm gần đây

Và thực sự khi nói đến văn chương sau đổi mới, người ta không thể không nhắc đến Tạ Duy Anh như một hiện tượng văn học trẻ đã có những thể nghiệm tìm tòi làm đảo lộn các kinh nghiệm cũ, thay đổi lối nhìn đơn giản xuôi chiều quen thuộc và làm thức dậy nhu cầu nhận thức, tự nhận thức những vấn đề của hiện tại và quá khứ

Nguyễn Quốc Hưng đánh giá Tạ Duy Anh và những tác phẩm của ông:

“Những tác phẩm có tính tiên phong như thế, chúng ta hiếm khi may mắn có

được một quan điểm thẩm mỹ tương đối vững chắc và rõ ràng để làm cơ sở thẩm định, do đó, một thái độ khôn ngoan và tế nhị nhất là không nên quá tự tin để vội vã lên tiếng phủ nhận ngay những gì khác lạ với mình Trong lịch

sử thỉnh thoảng có hiện tượng: “có những tác phẩm lớn mà không nhất thiết phải hay Chúng không hay vì chúng nằm ở ngay khúc gãy của hai thế hệ thẩm mỹ, khi thế hệ thẩm mỹ cũ vừa bị phá đổ trong khi hệ thẩm mỹ vừa mới phôi thai”

Tạ Duy Anh từng viết “Tôi chấp nhận sự bài xích, thậm chí nguyền rủa, để tạo một cảm nhận khác, một tư duy khác” [37] Cũng có thể vì sự va đập ấy mà khi cầm bút ông đã may mắn thoát được hội chứng “ngợp” mà những người viết trẻ hay gặp sau thành công đầu tiên

Tuy nhiên, để đạt được những thành công như vậy Tạ Duy Anh trăn trở khôn nguôi trong cuộc hành trình không mấy suôn sẻ Khi mới cầm bút, Tạ Duy Anh chỉ là cái tên của người thợ mới vào nghề Nhưng đến năm 30 tuổi

(1989) ông đã gây chấn động văn đàn và “làm cháy”báo Văn nghệ trên tất cả các sạp báo trong cả nước bằng truyện ngắn Bước qua lời nguyền Truyện

ngắn này được đánh giá rất cao, cho thấy khả năng bứt phá khỏi quy phạm cũ của cây bút đầy triển vọng này

Tạ Duy Anh đã từng nói quá trình học của tôi có hai công đoạn Đầu tiên là“làm sạch” mình, tức tống đi những thứ hổ lốn vơ váo trước đó, những thứ từng thành tai hoạ cho nhiều người cầm bút nước nhà Công đoạn thứ hai

là nạp những gì thực sự cần thiết mà chưa ở đâu tôi được tiếp cận, “Tôi viết tất cả những điều tâm huyết nhất với đất nước với nhân dân, với con người với tương lai, với độc giả Tôi tin vào lương tri của tôi” [37]

Sau hai tiểu thuyết Khúc dạo đầu, Lão Khổ, Tạ Duy Anh vẫn tiếp tục cần mẫn trên cánh đồng chữ nghĩa Đến năm 2002 tiểu thuyết Đi tìm nhân vật

ra đời - cuốn tiểu thuyết phá cách nhất về mặt cấu trúc của ông hoàn thành

sau bốn năm “thai nghén” vật vã Đáp lại là một thời kỳ Đi tìm nhân vật bị

cấm và tiểu thuyết của ông không đến được với người đọc Nhiều người đã

nản nhưng với ông thì vẫn căm cụi viết, như đã lĩnh một sứ mệnh từ trên trời,

từ khi mới sinh ra Và cuốn sách không được phát hành một lần nữa làm ông nổi tiếng Không bao giờ họ được phép lựa chọn một lần rồi xong, chưa hết

sự kiện này đã có tình huống khác, đời họ vật vã mà nhà văn cũng căng óc ra suy tính, khiến người đọc mệt mỏi Đã thế nhà văn lại có cái giọng rất quyết liệt, nhiều hình dung từ và động từ mạnh, chọi nhau lắm khi đọc xong tự nhiên người thở hắt ra: đời thiếu gì chuyện vui mà không viết, sao viết toàn chuyện nghê người Trong truyện của Tạ Duy Anh, mật độ xuất hiện của những kẻ ác và những chuyện ác quá nhiều Không giết người thì cũng mưu toan chuyện giết người, hoặc chí ít có suy nghĩ về cái chết của người khác. Ngay đến vấn đề nhạy cảm nhất đó là

chuyện phá thai cũng đẩy lên thành bình diện triết học giết hay không giết một mạng người? Và rồi chính nhà văn lắm lúc cũng quằn quại rên rỉ vì không ngăn nổi một hành động độc ác Nhưng cũng có lúc ta thấy Tạ Duy Anh viết một cách lạnh lùng trước một sự trả thù và có khi nhà văn lại bị chê là quá tàn nhẫn, mở đường cho cái ác trong văn chương vì cách miêu tả quá chi tiết và khách quan Song thực ra chín người mười ý và cũng nhiều cách vận dụng khác nhau Tạ Duy Anh hầu như không có ý kiến về sự khen chê, nhưng vấn

đề thiện, ác trong văn chương thì anh rất nghiêm túc Ông nói “Tự tôi đặt cho mình sứ mệnh phải viết, để cho cái ác nếu không biến mất thì cũng vì những trang viết của tôi mà mỗi ngày ít đi một chút, một chút, như những hạt bụi”

Và đây cũng chính là tiếng chuông thức tỉnh những con người còn mãi ngủ

mê trong thế giới của nhỏ hẹp chính họ Một tiếng kêu cho thiện hạ - vốn bàng quan với nỗi đau của người khác - biết mà ngăn ngừa nó

Tạ Duy Anh đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận trong việc xây dựng thế giới nhân vật vừa mang dáng dấp của những nhân vật đã có trong truyền thống, trước thời và cùng thời; vừa mang gương mặt mới với những phát hiện khá độc đáo của nhà văn

Tạ Duy Anh một lão già họ Tạ tự cho mình là: “một gã mặt như cái bị rách, rất không ưa nhìn”, gần ba mươi năm viết văn chỉ nhân một vị trí khiêm

nhường: “Tôi chỉ nói những điều chẳng có gì mới”, nhưng thực ra đó là một hành trình sáng tạo, kiếm tìm đầy bản lĩnh và trách nhiệm Chính những tác phẩm của ông đã khẳng định được chỗ đứng trong lòng công chúng để hôm nay khi nói đến nên văn xuôi Việt Nam đương đại thì người ta không thể không nhắc tới tên ông” [37,241]

1.2.2 Những vấn đề thu hút sự chú ý của công chúng độc giả và giới nghiên cứu phê bình từ các tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Toạ đàm, trao đổi về một tác phẩm và một tác giả cụ thể là hình thức phê bình sinh động và bổ ích, để từ những góc nhìn khác nhau, những người tham dự sẽ đối thoại trực tiếp vơi nhau và với tác giả về một sáng tác văn học

Có khá nhiều các bài viết và luận văn, báo cáo khoa học về Tạ Duy Anh và những tiểu thuyết của ông nói riêng Người quan tâm đến nội dung, người lại chú ý đến cách tân hình thức, nhưng nhìn chung, mặt nghệ thuật thể hiện vẫn dành được sự ưu tiên đặc biệt, nhất là đối với Tạ Duy Anh một hiện tượng văn học nổi bật, “là tác giả của những tác phẩm luôn làm bạn đọc giật mình

và suy ngẫm” Tác phẩm của nhà văn họ Tạ này ẩn chứa những giá trị nghệ thuật nào mà gây xôn xao dự luận, tạo ra nhiều sự tranh cãi, khen - chê?

Theo Hoàng Ngọc Hiến “Đọc truyện của Tạ Duy Anh, một câu hỏi được đặt ra: giã từ thế kỉ XX bão táp và máu lửa này và chuẩn bị bước vào thế

kỉ XXI “lí trí nhân bản”.những lời nguyền nào là đáng nguyền rủa, những lời nguyền nào nhân loại trước sau phải bước qua? Phải chăng câu hỏi bức thiết này cũng được đặt ra cho mỗi người, mỗi quốc gia?” [40]

Có thể nói, tiểu thuyết của Tạ Duy Anh phản ánh trạng thái đời sống thế sự, nơi tràn ngập của những “khủng khiếp” Đó là sự lộng hành nghê gớm của cái ác, sự trơ tráo, xấc xược của cái xấu và sự xuống cấp trầm trọng đáng

lo ngại của đạo đức con người Để thể hiện được hết cái hiện thực tàn khốc ấy nhà văn đã phải dốc toàn bộ tâm lực, phải sống trong trạng thái thần kinh căng thẳng mà mỗi lần viết xong ông phải tìm đến tản văn để nghỉ ngơi hồi sức: “Tôi tìm đến tản văn như một liều thuốc hồi sức, một sự thư giản sau khi

dốc toàn bộ tâm lực với những trang tiểu thuyết Trong tôi luôn có hai phần trái ngược, một phần ngọt ngào của làng quê văn hoá với những ký ức đẹp đã ghi dấu ấn vào tuổi thơ với những trò thả lờ câu ếch Phần thứ hai là mảng hiện thực khốc liệt của đời sống xã hội tôi dành cho tiểu thuyết” [9].

Trên nền thời đại bộn bề đa đoan đó Tạ Duy Anh đã thành công khi khắc hoạ được những hình hài đội lốt con người, những con người mang dã

tâm của sự hám lợi thái quá Đã có rất nhiều người than vãn họ “sởn gai ốc”

khi đọc tiểu thuyết của ông Họ hoang mang khi nhận thấy nhà văn đã nhìn nhận thẳng thắn quá đến mức lạnh lùng và tàn nhẫn Họ giật mình kinh sợ vì

họ cũng đang sống trong hiện thực “khủng khiếp” đó Nó chân thực đến man

rợ Dù ở vai trò là độc giả hay nhà phê bình khi nhìn nhận tác phẩm của ông đều không khỏi băn khoăn về chất bạo liệt đổ tràn trong miêu tả hiện thực của ông

Trong mỗi tiểu thuyết của ông có sự hiện hữu của cuộc sống với những diễn biến âm thầm mà khốc liệt Ở đó chất chứa cả nổi đau của những kẻ làm người và những sinh linh chưa được làm người Khi ấy tình yêu thương đối đầu song hành với sự độc ác, sự cao thượng bị chen lấn bởi những thói thấp hèn, con người thì bị cuốn sâu vào vòng tội lỗi Tất cả tất cả được Tạ Duy Anh gọi bằng hai chữ “khủng khiếp”

Ngay trong những lời tâm sự của mình ông đã cũng không ít lần nhắc đến từ “ khủng khiếp” hay “kinh khủng”: “Chẳng hiểu sao số phận đã chọn tôi để đương đầu với lời nguyền khủng khiếp và vô lý đó”; “Cuộc sống đã ngấm vào tôi những điều kinh khủng ấy: ám ảnh về nỗi sợ hãi, sự cô dơn và hoài nghi”; “Nếu điều kinh khủng ấy xảy ra tôi không dám chắc mình lại không biến thành quỷ, khả năng rất dễ xảy ra với tất cả chúng ta Nhưng chính vì điều đó mà mỗi cố gắng tinh thần của mọi người, mọi thời nhằm làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn lên cần phải được nghi nhận, để sao cho gia thiết

ấy chỉ là giả thiết và không ai trên đời này bị như đặt vào tình thế phải lựa

chọn khủng khiếp như vậy” [2,424], “Cứ mỗi một cuốn sách được in ra tôi lại

có cảm giác hụt hẫng và trống rỗng khủng khiếp” [9]

Đối với ông “thời gian vụt đi khủng khiếp”[2,148], còn “tương lai khủng khiếp”[2,161], ngay cả trong “ý nghĩ khủng khiếp”[5,284] và còn rất nhiều cái khủng khiếp khác nữa mà chúng ta không nghĩ tới Để rồi con người

ta bắt đầu cảm nhận ra một thế giới “thật khủng khiếp, khủng khiếp quá”

“Mình ra đường bây giờ cứ như lạc vào nghĩa địa ấy, nó lạnh lùng, nó tàn khốc, nó nghuy hiểm chứ chẳng như ngày xưa còn tí đạo lý”[2,206] “Thế giới này vẫn còn quỷ dữ, độc ác, lạnh lùng và tàn khốc lắm đấy em ạ!”[4,53],

“ Em không sợ sự thật nữa cho dù nó tàn khốc”[4,88], “Tôi cảm nhận cuộc sống ngoài kia như một cái gì khủng khiếp đang diễn ra hàng ngày”[4,110]

Tác giả cũng không ngại ngần đề cập đến ngay trong các tên chương của mình dù ở cách thức trực tiếp hay gian tiếp cũng đều tiềm ẩn hay dự báo

về một thế giới không an lành, một cuộc sống không suôn sẻ: “Hiện về từ quá

khứ”, “Tiền định về một tai hoạ”, “Đối mặt với oan hồn”, “Kỷ niệm đẫm máu” [2]

Chắc ít ai giám nghĩ trong giây phút hân hoan, thăng hoa nhất của cuộc đời mình con người ta lại phấp phỏng lo âu về một cảnh đời dặt dẹo sau này của mình Nhưng ở đây Tạ Duy Anh lại giám nghĩ và sẵn sàng đối diện với chính nó: “đêm tân hôn đầy lo âu phấp phỏng của lão Khổ - một đêm tiền định trong cảnh trời nước mịt mùng, có tiếng con mèo hoang nào đó gào lên thảm thiết, tiếng quăng mình phần phật của một con rắn no mồi tìm đúng cái

tổ hạnh phúc của vợ chồng gã để trú đêm - một đêm báo trước cuộc đời lão Khổ sẽ vất vả tai ương đến lúc chết: cảnh Tư Vóc nằm ác mộng giết phải em mình rồi phủ phục dưới xác em tru lên từng hồi não nề” [2,231] Cảnh hoang thai, nạo thai, phá thai trong bệnh viện, cảnh đứa con giết bố để trả thù cho

mẹ, cảnh một ả gái điếm làm vấy bẩn trinh tiết của một chàng trai để rồi lại lựa chọn cách trầm mình tự vẫn, cảnh anh em đâm chém nhau và rất nhiều cảnh tượng rùng dợn khác nữa Ông đã sẵn sàng cho một cuộc khơi dậy, mổ

xẻ, gột sạch những u nhọt còn vướng bận lại trong xã hội Tuy nhiên chỉ cần

đi chệch một chút thì lập tức nó như con dao hai lưỡi làm đảo lộn mọi giá trị

Tạ Duy Anh đã lựa chọn việc làm không đơn giản ấy vì nghĩ: “Chúng

ta không thể chạy chốn cuộc đời vì ngay cả cái chết cũng không giúp giải thoát được nó một cách tuyệt đối Cách tốt nhất là đối mặt với nó, giải phẫu

nó, giống như một cuộc giải phẫu khác rủi ro luôn cận kề và luôn phải đối mặt với thất bại” [2,423] Và đứng ở góc cạnh một nhà văn, ông quan niệm:

“Không thể nhìn nhận một nhà văn nào đó chỉ căn cứ vào cái cách anh ta khai

thác hiện thực mà quan trọng hơn là xem anh ta tìm được cái gì khả dĩ có ích

từ cách khai thác ấy” [2,414] “Bản thân con người không thể loại bỏ được tội

ác ra khỏi đời sống nhưng có thể và cần phải nhận thức được bản chất của nó Thực ra tôi là người mạnh mẽ kêu gọi từ bỏ bạo lực xuất phát từ lương tri, từ những gì mình nếm trải và từ những gì tôi học được Cách của tôi là làm cho mọi người ghê sợ và kinh tởm bạo lực bằng việc phơi bày nó” [2,383]

Văn chương Tạ Duy Anh không những được nhiều người tìm đọc mà còn gây men cho những cuộc tranh luận, trao đổi đầy hứng thú Riêng về nhân vật trong sáng tác của ông đã được đề cập đến rải rác trong một số bài

báo và qua cuộc tranh luận trên mạng Đọc tiểu thuyết Lão Khổ, Hoàng Ngọc Hiến cho rằng: “đây là một cuốn tiểu thuyết rất quan trọng” [2,408], “thêm

một giả thuyết văn học về bản chất và thân phận người nông dân Việt Nam”

Trần Thị Trường với bài viết Tạ Duy Anh đi tìm nhân vật đã coi tiểu thuyết Đi tìm nhân vật là “cuốn tiểu thuyết thú vị” và “đáng đọc nhất trong

nhiều năm trở lại đây, nó thực sự đem lại cho người thưởng thức một niềm khoái cảm mới” [65]

Theo Trần Quang, tác giả bài viết Đọc tiểu thuyết Đi tìm nhân vật thì tác phẩm: “như một đứa trẻ ngỗ nghịch”, “từ cách đặt vấn đề đầu tiên đến cấu

trúc tiểu thuyết, phong cách ngôn ngữ đều lạ lẫm với những gì chúng ta

được biết về dòng tiểu thuyết non trẻ Việt Nam Chính vì thế mà Đi tìm

nhân vật được đánh giá là cuốn tiểu thuyết “đạt được lối viết đa âm trong tiểu

thuyết”

Tác phẩm Thiên thần sám hối thì hấp dẫn người đọc ở “độ dài vừa

phải” nhưng lại “mang vóc dáng của một tác phẩm văn học lớn”, ở giọng điệu hài hước, ở sự “ thách đấu với cái ác để đạt tới mục đích cao cả là cái thiện

Thiên thần sám hối - toàn bộ câu chuyện là lời kể của một đứa bé ba ngày

cuối cùng ở trong bụng mẹ Tạ Duy Anh không mượn mồm người biết nói, đó

là nét đặc sắc và cũng là sự bí ẩn không chỉ đối với người đọc hôm nay mà còn cả mai sau” [62]

Còn với tác phẩm gần đây nhất Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh, Đoàn Ánh Dương trong bài viết Tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh (nhìn từ lối viết) thì nhìn nhận “Giã biệt bóng tối là một bước chuyển về mặt lối viết, đúng

hơn là một câu hỏi về lối viết: tiểu thuyết bây giờ cần phải được viết như thế nào?” [32]

Nhìn chung phần lớn các ý kiến khen chê, bình luận về tiểu thuyết của

Tạ Duy Anh đều quan tâm đến những đổi mới trên phương diện nghệ thuật

mà tác giả đã tìm tòi, thể nghiệm Hàng loạt các yếu tố trong nghệ thuật tiểu thuyết của ông đã được đề cập và bàn luận, như: đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người, đổi mới về nghệ thuật xây dựng nhân vật, về điểm nhìn trần thuật hay ngôn ngữ, giọng điệu

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH TRÊN PHƯƠNG DỆN NỘI DUNG

2.1 Cuộc sống hiện đại với muôn mặt phức tạp, biến động qua tiểu thuyết Tạ Duy Anh

2.1.1 Khái quát chung

Tạ Duy Anh thường hướng ngòi bút vào những mảnh vỡ hiện thực, những “tiểu tự sự” của cuộc sống hiện đại Nếu như đích đến của các cây bút trước 1975 là những “đại tự sự”, những sự kiện lịch sử chính trị lớn lao bao quát toàn bộ đời sống con người thì đích đến của ngòi bút Tạ Duy Anh lại là hiện thực phân mảnh, hiện thực bị xé lẻ, phân tách (vì thế mà ta không biết tóm tắt các tác phẩm của ông từ đâu) Đó cũng là nền là phông cho những nhân vật đầy phức tạp của Tạ Duy Anh xuất hiện Các nhân vật của ông đã chung sống với những thứ quái đản, kỳ quặc Họ mặc nhiên chấp nhận sự bí

ẩn, khó hiểu của cuộc sống, coi đó là một phần tất yếu không thể khác đi được Song trong ông vẫn “đầy ước vọng và niềm tin vào những điều tố đẹp” [2,423] Đối với ông “Tôi thích đi mấp mé ở bên bờ vực của cái ác và cái thiện với hy vọng có thể soi rọi vào nó ở những phần khuất lấp ít người chạm tới Và sau đó - nếu có thể - là chiếm lĩnh “Bờ bên kia của cái thiện và cái ác”

- như tưởng tượng của Nickzche”

Tạ Duy Anh là nhà văn thuộc “thế hệ thứ hai” trong văn học Việt Nam đương đại Từ đây vấn đề tối tăm của đời sống tâm hồn con người trở thành chủ âm trong sáng tác của ông Cũng vẫn là vấn đề nhân tính, thân phận nhưng ở những tác phẩm sau này, nó được nhìn từ chiều sâu bản thể, hiện sinh, phi lý chứ không phải chất romantic của tài năng Tạ Duy Anh như ở tác phẩm đầu tay Tiến hành nghiên cứu sự biến chuyển nội tại trong tư duy nghệ thuật Tạ Duy Anh, cũng giúp độc giả trong việc tiếp nhận ảnh hưởng của văn

học phương Tây hiện đại đến văn học Việt Nam trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu.

2.1.1 Khúc dạo đầu (1991)

Đây là cuốn tiểu thuyết đầu tay của Tạ Duy Anh Ở đó, vốn sống của ông trong thời gian công tác tại công trường thuỷ điện Hoà Bình đã được huy động một cách tối đa Có lần Tạ Duy Anh thẳng thắn khẳng định thời gian học ở trường Nguyễn Du là cơ hội để tự “làm sạch” mình, mà nếu thiếu nó chắc sẽ quay lại viết về đời sống công trường Thực ra phủ nhận sạch trơn những sáng tác trước khi nhập trường viết văn là chưa thật công bằng, nhất là sáng tác về công trường Bời vì chính cuộc sống khắc nghiệt kéo dài ở một công trình cấp quốc gia dưới thể chế quan liêu bao cấp, vô hình đã bộc lộ khá

rõ về bản chất của xã hội Việt Nam Và cũng chính vì vậy mà Tạ Duy Anh có được những trải nghiệm đầu tiên trong qua trình nhìn nhận thực tế của đời sống xã hội mà chính mình đang sống và tồn tại

Khúc dạo đầu thuộc mạch những tác phẩm trực diện với các vấn đề về

xã hội đương thời Tác phẩm lấy bối cảnh công trường thuỷ điện sông Đà để làm nổi bật lên mâu thuẫn giữa những thanh niên trẻ trung giàu nhiệt huyết và cống hiến hết mình cho xã hội (Phong, Châu, Minh, ) - những trí thức mới giám đốc - Nguyễn người trực tiếp chỉ đạo công trình này Đó là mâu thuẫn giữa trí thức mới và thế hệ cũ Tham vọng tiền tài quyền lực của Hoàng, ông Được và sự hi sinh cống hiến vô tư, sự bội bạc hay tình người, sự thánh thiện, cao đẹp của tình yêu giữa Quân và Lệ có làm cho tất cả trùng lại? Chính điều này làm cho tác phẩm có được chiều sâu hơn so với tác phẩm cùng thời Nhưng tại sao tác phẩm lại không được đón nhận nồng nhiệt? Phải

chăng Khúc dạo đầu vẫn mang phẩm tính của loại tiểu thuyết lãng mạn, nó

chỉ lấy bối cảnh đời thường bụi bặm để làm bật lên cái cao cả của lòng người trí thức trẻ? Nhưng đáng tiếc thay đây là giai đoạn biến chuyển dữ dội của đời sống xã hội, cái chật vật, khốc liệt của cơm áo gạo tiền hàng ngày, cái ma lực của đồng tiền bủa vây làm con người ta không thể thoát khỏi để mơ ước sự

thánh thiện, trắng trong Lúc này môi trường không cho con người ta cơ hội

để nhen nhóm một mầm xanh cho cuộc đời Chính trong vòng quay vội vã, khắc nghiệt của xã hội ấy mà còn người ta không giám chấp nhận những gì nhẹ nhàng, êm ái quá

Tiểu thuyết Khúc dạo đầu được bắt đầu bằng những lời văn khiến cho

người ta dịu lại nhưng cũng làm dấy lên một sự hoài nghi, nó đối chọi với thực tại Tạ Duy Anh viết: “Sau đợt mưa kéo dài trời đất bắt đầu nhẹ nhõm hơn Quang cảnh bớt đi vẻ u ám do những khối mây màu xám chì chạy xệ xuống ở chân trời, ngự trị suốt mùa đông, bị gió vạc dần thành từng nắm xốp, tãi vung vãi trên vòm trời; và do đây đó những chùm hoa sim, hoa mua, hoa cơm nguội không cần chạy trốn mùa đông nữa, điểm những đốm sặc sỡ ở khắp nơi như thiên nhiên vừa chụp xuống một tấm vải hoa cực lớn Những phiên chợ mùa xuân, đổ từ khắp vùng cao Mai Châu, Đà Bắc về Hoà Bình

đủ thứ hàng đặc sản khiến cuộc sống động đậy, gợi trong lòng sự bừng tỉnh thúc dục ” [1,5] Và kết lại bằng hình ảnh thật an lành “Ánh đèn ùa ra, sáng loá mắt! dưới ánh điện, tóc Bờ bỏ xoã, hệt nàng Bạch Tuyết vẫn ngự trị trong trí tưởng tượng của tôi từ bé Đêm ấy đúng vào ngày Chúa giáng sinh” [1,293] Ở một mức độ nào đó trong cái đói, cái khổ, cái nhục của đời sống người ta không tin vào cái gì thoáng gợi một chút hoang tưởng nữa, người ta không thể tự ru ngủ mình được nữa Cái cao cả của lòng người trí thức trẻ (Phong, Minh, Châu, Bờ) sự trong sáng vô tư và yêu nghề chỉ nghĩ đơn thuần

là hãy nhiệt tình, cống hiến hết mình vì của lí tưởng tuổi trẻ, tài năng và lòng trung thực của họ tưởng rằng sẽ được đền đáp đảm bảo cho họ một thành công nhất định Nhưng đáng tiếc thay vẻ đẹp lãng mạn, đó có thể tồn tại được giữa mảnh đất hiện thực trần trụi và bụi băm…

Con người trong Khúc dạo đầu sáng trong quá, thuần khiết quá và đắm

say quá nên không bám dính vào cuộc sông trần tục này Đoàn Ánh Dương đã

có lý khi viết: “Cái đáo để của cái tôi ấy, được chuyển vào trong truyện ngắn, trong giây phút sự mơ mộng vô tình chạm vào cái gai góc của cuộc đời, cái

bong bóng muôn mầu kia tan vỡ, giọt nước thấm sâu vào đất để thấy được sự mặn mòi Đó chính là cái loé sáng ” [32].

Một Khúc dạo đầu nhẹ nhàng, thuần khiết nhưng đã được hé lộ những

gì thực sự dữ dội, quyết liệt và bứt phá cho quá trình sau này Tạ Duy Anh đã chứng thực điều đó qua những tiểu thuyết sau này của ông

2.1.2 Lão khổ (2004)

Đây là cuốn tiểu thuyết được đánh giá là so với Khúc dạo đầu đã đi từ

lãng mạn đến hiện thực, từ ước mơ đến phản tỉnh Nó đặt ra một dấu hỏi về

quá khứ nông dân Việt Nam Bởi đến với tiểu thuyết Lão khổ ta lại bắt gặp

bối cảnh của làng quê Việt Nam, đặt vào đó là những sóng gió thời cải cách ruộng đất và những di chứng của nó để lại trong số phận của mỗi con người Hoá ra con người có số phận nhưng không là bất biến Con người chịu tác động của lịch sử nhưng đồng thời họ cũng là người làm nên lịch sử vì sự đan chéo về điểm nhìn đó đã làm nên sự phức tạp, đa chiều của sự sống Và bi kịch của người nông dân ở đây là trong thế giới mù mờ của họ, phần đông đã

cự tuyệt nguồn sáng và số còn lại thì chẳng biết chọn hướng nào

Phải chăng vì thế mà ở tiểu thuyết Lão khổ (Nhà xuất bản Văn hoá -

thông tin, năm 2003) Tạ Duy Anh đã dẫn lời cầu nguyện - kinh Vpanishade

để mở đầu cho tác phẩm của mình:

Hãy dẫn tôi từ cái không thực đến cái có thực!

Hãy dẫn tôi từ cái tối tăm đến ánh sáng!

Hãy dẫn tôi từ cái chết đến cái bất tử!

Tiểu thuyết xoay quanh cuộc đời của lão Khổ, nhân vật luôn phải đối

diện với toà án lương tâm Xuất thân bần cố, lão đã bị địa chủ hành hạ vì tư thù dòng họ Rồi khi cờ đến tay lão phất, lão trả thù, lão giết người, lão lên đến đỉnh của cao của quyền lực Cuối cùng trong dòng chảy đó lão cũng bị đào thải Lão đã đi hết “kiếp” của mình, một hành trình tội ác và trừng phạt

mà tay trắng vẫn hoàn tay trắng

Trong sự lần tìm hồi ức của cuộc đời mình những con người đáng thương của làng quê khốn khổ của lão hiện lên rõ như ban ngày Một cuộc đời đầy long đong vất vả từ quá khứ đến hiện tại Qúa khứ của lão thật đói rách,

cơ hàn khi lão phải đi ở cho nhà chánh tổng nhưng trong cái kí ức đó lão cũng thật oai phong và tự hào biết bao khi đường hoàng là một chủ tịch huyện Tưởng vậy đã là một sự trọn vẹn của cuộc đời đền đáp cho lão, “luật nhân quả” mà Nhưng đời lại không theo một quy luật nào cả, cạm bẫy của cuộc đời chẳng chịu buông tha ai Lí tưởng của cuộc đời lão bỗng dần bị suy sụp với những chuỗi sự kiện Bắt đầu là sự việc lão bị mắc bẫy mụ Quản rồi đến khi lão nhận được lá thư để lại sau khi bỏ đi của Hai Duy, chuyện Vũ Xuân bị bắn, vụ thanh trừng Tạ Bông, cái chết của lão Phụng Thời đại đã thay đổi, quyền lực đã về tay người nông dân như lão Khổ, nhưng lão vẫn không bao giờ có thể quên nỗi khổ nhục, đắng cay của một kiếp người tồn tại vật vờ trong đêm trường của tối tăm, của kiếp tôi đòi Sự đắng cay ấy đã chồng chất thành núi, thành sông trong con người lão, để rồi lão phải nung nấu, hun đúc mối thù với ngay cả với nhân chứng lịch sử còn sót lại là lão Tự Dù lão Tự

đã hạ mình van xin, lão Khổ vẫn kiên quyết không thay đổi: “Không đời nào tôi quên được mối thù với ông” Thậm chí, lão Khổ còn bắt cả con cái lão Tự phải trả giá theo luật nhân quả Nhưng cuối cùng thì sự thù hận chỉ đem lại cho những con người ấy một kết cục đau lòng: Tư Vóc nằm ác mộng mà giết phải em mình Còn lão Khổ phải trả giá bằng một kiếp sống trầy trật, nhục nhã đủ đường, sống nhục hơn cả cái chết Hiện tại lão lại đang trong tình trạng thật trớ trêu phải ra hầu toà vì những tội lỗi của quá khứ và cuộc gặp lại giữa hai người trong sự đảo lộn kẻ thua, người thắng

Phần một tiểu thuyết chỉ vẻn vẹn có chín trang là chuyện chính yếu thay cho lời mở đầu Đến phần hai tác giả mượn lời của Đức Thánh nhân để tuyên ngôn: “Ngôi nhà chỉ giá trị ở cái phần không có gì đó sao”

“Con người: Thưa Chúa vì sao ngài đuổi chúng con ra khỏi thiên đường

Thượng Đế: Hỡi loài vật được sáng tạo bởi cơn ngẫu hứng của ta, chính các ngươi tự rời bỏ Thiên đường đấy chứ!”

Toàn bộ chương hai gồm 233 trang nhưng mở đầu chương hai tác giả viết “những chuyện ngoài rìa” Mới nghe thì cảm thấy có gì đó không bình thường nhưng thật ra đây chính là phần chứa đựng toàn bộ cuộc đời của lão Khổ Tác giả muốn nhấn chìm câu chuyện chính yếu, biến nó thành một mạch ngầm, một ẩn ý xuyên suốt ở chiều sâu làm nên sự liên kết giữa các chuyện vụn vặt Đây cũng chính là phong cách của Tạ Duy Anh, thờ ơ, lạnh lùng, xa

lạ nhưng ẩn chứa trong đó là nổi niềm đau đớn, tức tưởi khi nhìn thấy bao số

phận con người Lão Khổ là tiểu thuyết về cuộc đời của những nông dân luôn

phải sống trong sự đè nặng của bao thù hận, bao định kiến, tối tăm, bảo thủ

Để rồi trong cuộc sống hiện thực họ không đủ khả năng phải đối diện với tội lỗi mà mình gây ra ở thực tại.”

Tiểu thuyết chỉ xoay quanh ở một cái làng bé nhỏ thôi mà lúc nào cuộc sống cũng như căng lên, ngột ngạt bởi các mối quan hệ chằng chịt, phức tạp

và rất nhiều những cuộc đời không được lựa chọn quyền sống cho chính mình Không khinh bạc, không gai góc, chỉ tái hiện lại hiện thực mà mỗi trang viết của Tạ Duy Anh cứ da diết một cảm giác của những hồi ức đau nhói Sự nhẹ nhàng, im lặng đến mức đáng sợ của ngòi bút nhà văn cứ len lỏi vào tận cùng những nỗi uẩn ức, kìm nén của một cuộc sống khép mình và chịu đựng Đây cũng chính là bản chất của người nông dân Tác giả đã lấy chất liệu từ những mảnh kí ức từ làng quê mình Vì nguồn lực cảm hứng đó,

Tạ Duy Anh đã viết như có sự thúc dục trong lương tâm của con người phải làm một cái gì đó để vơi bớt đi sự tối tăm, thù hận cho những kiếp người, để những cái tốt đẹp được nhen nhóm, được thắp lại theo đúng với bản chất

“trồng cây phải được hái quả”, và họ những con người chân chất thật thà, siêng năng sẽ được hưởng cuộc sống xứng đáng

Đối với Tạ Duy Anh khi viết về đề tài nông thôn, ông chủ yếu đi vào những mặt hạn hế, tiêu cực Nhân vật của ông hiện lên có phần rách nát về

mặt hình thức, nhưng ẩn sâu trong tâm hồn họ lại là những nguyên khối của lương tâm con người Đoàn Ánh Dương cho rằng “ Hình thức của lão Khổ

vì vậy đã không tương thích với khát vọng thẫm mỹ bên trong Cái áo ấy tỏ ra

lỡ cỡ với “thân thể nghịch dị” ở cả hai phía, do anh thợ may chưa lành nghề là một nhẽ nhưng quan trọng hơn, do cái thân xác kia quá ư phức tạp” [32] Qua

đó ta thấy tinh thần nhân văn trong mỗi nhân vật của ông, để từ đó con người

có quyền ước vọng về một tương lai tốt đẹp, tươi sáng hơn

Với tiểu thuyết Lão Khổ, Tạ Duy Anh muốn vươn tầm tới một tiểu

thuyết hiện đại theo lý thuyết của M.Bakhtin, đúng như nhận xét của Đoàn

Ánh Dương trong Tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh (nhìn từ lối viết): “Đó là

cái cách Tạ Duy Anh giải huyền thoại lịch sử để viết về huyền thoại của cái thường nhật Muốn tiểu thuyết phải là những câu chuyện không đâu vào đâu ở giữa cõi đời này nhưng lại là cái ôm chứa bản chất của cuộc sống Tức nó chối bỏ tính chất sử thi, nó xoá bỏ mọi khoảng cách, hoá giải tư duy một trung tâm để đưa vào tiểu thuyết một đời sống đối thoại sống động, đa chiều diện, đặc biệt dân chủ và bình đẳng ” [32]

Tiểu thuyết Lão Khổ kết thúc bằng những lời nói rất bâng quơ, cũng

chẳng thể hiểu nổi ai đang nói với lão nữa, vợ lão, lão hay chính cuộc đời này đang nói với lão nữa kia, “Lão Khổ ơi, có ai cấm lão tin Nói cho cùng, tội ác

dã man nhất mà loài người trút lên nhau là tước mất lòng tin Cầu cho niềm tin của lão tái sinh trong một kiếp sống không biến con người thành quỷ dữ” [2,250] Thực chất, cuộc đời có vẻ phi lý của lão Khổ là cú lệch pha với sự phát triển của lịch sử, giống như một con tàu chệch đường ray phải dừng lại; cái tâm lý hoang mang đậm đặc là hiện thực các trạng thái hoài nghi lo sợ được cô lại, được dồn nén chứ hoàn toàn không đáng ngờ; sự sai lệch của chiếc đồng hồ là phi thực nhất nhưng có thể lý giải bằng cái ngẫu nhiên

2.1.3 Đi tìm nhân vật (2008)

Gần mười năm vắng bong, Tạ Duy Anh bất ngờ xuất hiện với tiểu

thuyết thứ ba được giới nghiên cứu đánh giá cao “Đi tìm nhân vật, rốt cuộc

giống như một cuộc truy tìm nguyên nhân cái chết của bản thể, tìm ra nguồn gốc bi kịch của bản thể Nó khơi dậy những boăn khoăn lớn lao: Tôi là ai? Lịch sử có ý nghĩa gì? Tội ác bắt đầu từ đâu? Gốc gác những khổ đau của con người là gì?” [37,160] Sự xuất hiện của cuốn tiểu thuyết này đã khẳng định

độ “chín” thực sự của tài năng tiểu thuyết Tạ Duy Anh Nếu Lão Khổ được viết theo bút pháp hiện thực cổ điển thì đến với Đi tìm nhân vật ta thấy một Tạ

Duy Anh khác lạ và hoàn toàn mới Với sự biến chuyển linh hoạt ông đã tạo

ra một thủ pháp hiện thực mới, mà ký ức, hồi ức không còn thụ động, bất động trong mỗi lần trở về Bất cứ một sự kiện nào, dù xảy ra một cách nhỡn tiền, chỉ mấy phút sau nó sẽ bị trùm lên một đống hoả mù của dư luận Dư luận cộng đồng như một thứ ám khí lợi hại nhất để xoá bỏ vết tích sự thật

Đi tìm nhân vật xuất hiện như mang đến một làn gió cho tiểu thuyết

Việt Nam Tác phẩm hấp dẫn nhưng khó đọc bởi lối viết mới lạ và mật độ dày đặc các biểu trưng làm nên tính đa nghĩa của tác phẩm Tạ Duy Anh trong lời tác giả nhân tái bản viết “Tôi đã có tới hơn năm mươi lần hồi hộp chờ ra sách (cả in lần đầu và tái bản) nhưng chưa lần nào mà tâm trạng lại rạo rực, bồn

chồn như khi chờ đón Đi tìm nhân vật Đã sáu năm trôi qua kể từ khi Đi tìm nhân vật có diễm phúc xuất hiện lần đầu, tôi vẫn giữ nguyên cái tâm trạng khi

chờ đón đứa con tinh thần đa cảm, đa đoan tái sinh trở lại Niềm an ủi lớn và

rõ ràng nhất với tôi là trong sáu năm qua, nhiều người vẫn đi tìm nó và Đi tìm nhân vật ” Vậy ra Đi tìm nhân vật ra đời là sự đánh dấu cho một lối viết tiểu

thuyết mới cũng đồng thời khẳng định vai trò của Tạ Duy Anh trong văn học đương đại Việt Nam

Đến với Đi tìm nhân vật bước đầu tiên chúng ta chợt nghĩ đây là một

tiểu thuyết trinh thám thứ thiệt bởi mở đầu tác phẩm là hình ảnh Chu Quý tình

cờ vớ được mẫu báo “Hôm kia tại đó xảy ra một vụ giết người Nạn nhân là thằng bé đánh giầy quãng 10 - 12 tuổi, bị một gã đàn ông đâm chết ngay tại chỗ Hung thủ được mô tả như là kẻ mắc chứng bệnh thần kinh, ăn mặc khá sang trọng Việc truy bắt đang được tiến hành ráo riết” Nhưng khi đi vào tìm

hiểu tác phẩm ta lại thấy nhân vật là một hiện hữu, trong một văn phòng nhiều

ám ảnh, về sự “vong bản” của con người Dọc theo hành trình truy tìm nguyên nhân cái chết của thằng bé đánh giầy, nhân vật tôi chua chát đi đến kết luận: “Đa cảm là một biểu hiện quá xa xỉ của tình cảm trong thời buổi hiện nay” Mẫu tin đã mở đầu cho một cuộc tìm hiểu của Chu Quý và cũng bắt đầu từ đây anh thấy rõ sự hoang mang của chính trong khát vọng chiêm ngưỡng để rồi cố tìm một lối thoát ra khỏi mê cung tối tăm trong tâm hồn con

người Trên hành trình Đi tìm nhân vật Chu Quý bắt gặp la liệt những mẫu

bản thảo, những ghi chép dang dở của nhà văn Bân Chu Quý đã tình cờ biết anh có một lý lịch rất bí ẩn Suốt nhiều đời dòng họ anh toàn con độc đinh và đến anh cũng vậy Tất cả bọn họ đã chết bởi một lời nguyền nào đó- trừ anh, anh khao khát kiếm tìm một sự thật nhưng cứ mỗi khi anh gần chạm được vào

nó rồi thì lại có một cái gì đó, hoặc một lý do nào đó khiến anh bỏ cuộc Chính và vậy, anh luôn bì giằng xé trong sự giam hãm của quá khứ và hiện tại Cha anh mất đi mang theo tình yêu đơn phương dành cho mẹ, rồi mẹ anh lại phải dắt díu anh đi trốn khỏi làng Sau nhiều năm anh trở thành kẻ chìm đắm trong những thú ăn chơi trác táng và lãng quên đi kẻ thù của chính mình,

mà anh cũng là đang bị săn đuổi nhưng lại không giám đối diện vì có thể trong cái bí mật đó chẳng có cái bí mật nào cả

Cuộc sống của anh lại bị rơi tõm vào vực sâu không đáy khi một cô gái trao cho anh sự trinh trắng nhưng anh hoàn toàn bất lực, để rồi một chút đàn ông trong anh còn sót lại khi anh bóp nát và ăn thịt một con bồ câu bị nạn, với

ý nghĩ nhạo báng có thể nó là một thiên sứ Ngay sau hành động dã man của mình anh lại bị ám ảnh về một tội lỗi của con quỷ ám Anh lại bắt đầu lao vào cuộc hành trình truy tìm sự thật ẩn dấu phía trong sự tối tăm của tâm hồn con người khi họ chối bỏ niềm tin với cuộc đời

Thêm một lần nữa trên đường đi tìm đáp án cho câu hỏi, Chu Quý lại bị kết tội Đó là khi anh nhận “được lời mời viết một bài tham luận cho cuộc hội thảo khoa học tầm cỡ quốc gia, với chủ đề: Sự uyển chuyển trong tính cách

của người Việt” [5,118] Trong bài viết của mình anh đã chỉ ra những yếu tố sai lạc của “bốn chuyện cổ tích được đem ra dạy trẻ con” nhưng cuối cùng anh bị quy kết tội “thằng Quý hiếp cô Tấm” Buổi tham luận kết thúc Chu Quý bị đánh cho tơi tả nhưng phần nào đó anh được bù đắp, đó là việc kết thân với tiến sĩ N Còn tiến sĩ N sau khi buộc phải mượn hồ sơ giả để chối bỏ gốc gác của mình, đến khi công thành danh toại lại không giám nhận người anh

em sinh đôi của mình, cuối cùng đẩy em đến cái chết Thế mới biết cuộc đời lắm điều để buồn cười Họ sống với sự thành công, của một con người được trọng vọng, được ngưỡng mộ như một con người hoàn hảo của một cuộc đời giả tạo nhưng lại cô đơn, đau đớn, không gia đình ở một cuộc đời thực Những chuỗi sự việc đeo bám cuộc đời của tiến sĩ N luôn nối đuôi nhau tiếp bước cùng cuộc hành trình của Chu Quý, như một sợi dây vô hình nối với cuộc đời đầy rẫy những bế tắc trong sự mịt mùng của cuộc đời, dẫu biết rằng mọi ngõ ngách dẫn đến đích của cuộc hành trình là hoàn toàn mất phương hướng

Nhưng cuộc đời này thật trái ngang khi anh trở lại phố G để điều tra về cái chết của thằng bé đánh giầy, anh cang cảm thấy hoang mang cực độ Bởỉ chẳng biết lí do từ đâu mà anh được cảnh báo về sự xuất hiện của một thằng lừa đảo mượn cớ là nhà báo đi điều tra về cái chết Về mặt nhận dạng là một người có dáng vẻ lịch sự, đặc điểm y hệt anh và các chỉ số kích thước hầu như

là trùng khít Ngay cả những người gặp anh trước cũng cảnh báo với anh về

sự xuất hiện của một kẻ lừa đảo khiến cho chính anh cũng không hiểu được đâu là mình, còn đâu là hắn nữa Sự hoài nghi trở thành thường trực, mọi người luôn bị đánh động: phải coi chừng những điều tay ấy kể, nói có thể rất lếu láo đấy Để rồi anh phải làm một kiểm chứng xem còn có phải là chính mình nữa không Chu Quý đã hẹn gặp Thảo Miên, cô gái gọi cao cấp ở phố G

mà anh đã thầm yêu từ lần gặp đầu tiên và rồi những sự thật bẽ bàng hơn khi anh nhận được lá thư của Thảo Miên biết được cuộc đời đau khổ của nàng Thảo Miên chính là người đã dâng hiến sự trinh trắng quý giá nhất của người con gái cho ông Bân, trong quá trình chung sống cô đã phát hiện ra một bí

mật sâu thẳm đó là tình yêu đơn phương dành cho bà vợ của tiến sĩ N Và lí

do Thảo Miên ép mình rời khỏi nhà ông Bân trở thành gái gọi, nô lệ xác thịt của những đàn ông khác để mình thành con quỷ hút máu, đánh dấu sự huỷ diệt là bán mình cho quỷ Thật đáng buồn và trớ trêu thay, một con người có địa vị, danh phận trong xã hội lại chịu sự thẩm định, phán xét của một gái gọi cao cấp (dù cô đã từng là một người thánh thiện và bị hoàn cảnh xô đẩy) Trong cái “cộng đồng” bát nháo mà dối trá, thành thực đạo đức, tội lỗi quay cuồng và tiêu diệt lẫn nhau Tạ Duy Anh muốn kín đáo vạch mặt cái bản chất

“cộng đồng” vô trách nhiệm, đầy ám hiệu và phản trắc ấy

Cuộc đời thật là những vỡ kịch bi hài lẫn lộn gốc gác nhưng khổ đau của con người không hiểu nó bắt rể từ đâu? Dinh dưỡng bằng gì? Và tại sao

nó lại được phát triển tươi tốt trong khi con người hết thế hệ này, đến thế hệ khác đều tàn tạ, gục ngã dưới những cái chết khác nhau hệ quả của tội ác và trừng phạt

Cuộc sống của những con người trong Đi tìm nhân vật đặt ra vấn đề sự

tha hoá của con người bằng việc đưa ra một xác chứng về sự vong bản của cá tính trong một xã hội “bầy đàn hoá” Chúng ta thấm thía một cảm quan triết lý sâu xa về sự phi lý trong cuộc đời và nỗi buồn thân phận con người - được chất chứa, đôi khi trở đi trở lại như một thứ nỗi niềm không sao giải toả Tính chất lật lọng của đám đông, của “cộng đồng” được tác giả sử dụng triệt để Những guồng máy dựa trên “cộng đồng” để triệt hạ cái nhân, đã gián tiếp được tác giả điểm chỉ, tuy không đích danh

Xin được mượn lời đề từ của Đi tìm nhân vật để khép lại cuộc sống của

một “cộng đồng” con người qua nỗ lực đổi mới của ngòi bút Tạ Duy Anh

Là đá, chẳng phải là đá

Nó là vật bắn ra

Từ một vụ nổ Chứa đựng ngôn từ và lịch sử!

2.1.4 Thiên thần sám hối (2002)

Có thể nói, sau thời kỳ Đổi mới, Đi tìm nhân vật là tiểu thuyết chịu ảnh

hưởng của văn học phi lý phương Tây sâu đậm Rất it khi, vấn đề con người cá nhân và sự nhận thức cá nhân lại được tiểu thuyết thể hiện một cách trọn vẹn đến vậy, nỗi ám ảnh về sự vong bản và tha hoá sâu sắc, nghiệt ngã đến thế Có

lẽ chính vì vậy, mà đây cũng là nền phông cho những nhân vật đầy phức tạp của Tạ Duy Anh xuất hiện Các nhân vật của ông đã cùng chung sống với những thứ quái đản, kỳ quặc Hoặc mặc nhiên chấp nhận sự bí ẩn, khó hiểu của cuộc sống, coi đó là một phần tất yếu, không thể khác đi được

Thiên thần sám hối tạo dựng một cuộc sống bình dị, con người được đặt

trong mối tương quan giữa khoái lạc bản thân và những ứng xử thô bạo của con người với giọt máu mà mình tạo thành Nỗi bất an trước cái ác, sư băng hoại của nhân tính con người ở thời điểm hiện tại Ham muốn bản năng, lối sống thực dụng, đồng tiền đã làm vấy bẩn con người Con người bị tha hoá trở thành con thú lớn nhất Họ đang tâm hưởng vui thú mà vứt bỏ trách nhiệm

và những cuộc đời của nhưng sinh linh bé nhỏ không được thừa nhận từ khi chưa sinh ra Đó là một hiện hữu phi lý ngang nhiên tồn tại

Thiên thần sám hối là câu chuyện về bào thai “còn bảy mươi hai giờ

nữa tôi mới hết giai đoạn của bào thai Sau đó chỉ còn một việc giãy đạp, gào thét mà chui ra Thế là thành người” Và lời nói của một sinh linh còn nằm trong bụng mẹ mà theo số phận ấn định trước thì anh ta chưa được ngày giờ

để sinh ra Nghĩ cho cùng điều này quả là khó chấp nhận câu chuyện về một bào thai đóng vai trò là người kể chuyện và cũng là nhân vật chính Phải

chăng vì vậy mà trong lời tựa của Thiên thần sám hối Tạ Duy Anh viết “Câu

chuyên khó tin này là của một đứa trẻ còn trong bụng mẹ Nếu đọc xong quý

vị vẫn không tin thì cũng không sao Quan trọng chính là ở chỗ quý vị sẽ còn

ám ảnh về chuyện có thể tin được hay không” [4,6]

Mỗi con người mang một số phận, một cuộc đời, họ đã được định sẵn được sắp xếp từ khi chưa sinh ra Hạnh phúc, khổ đau hay vất vả cũng chẳng

ai biết trước được nhưng chắc hẳn mọi người ai cũng mong muốn mình hạnh

phúc Đứa bé - đóng vai trò là nhân vật tôi - được may mắn vì khi được kiến tạo bởi những hạnh phúc tình yêu và sự mong chờ của cả bố và mẹ Những câu chuyện nó nghe được cũng hoàn toàn nhờ bà mẹ tốt tính của mình đi giúp

đỡ những sản phụ khác Trong những câu chuyện ấy, có cái vui, có cái buồn, cái thánh thiện và cái đáng nghê sợ Thông thường con người đến với nhau bằng tình yêu, khi tình yêu đó được thăng hoa thì quả ngọt hái được là điều tất nhiên Những thiên thần bé nhỏ giúp gieo vào lòng họ những tình cảm lớn

hơn và sâu sắc hơn Nhưng ở Thiên thần sám hối thì lại hoàn toàn ngược lại

Những con người sẳn sàng lao vào lạc thú trong phút chốc, sẳn sàng đánh đổi mạng sống của những sinh linh bé nhỏ để vội vã tìm một niềm vui thú mới, hay chạy theo ma lực của đồng tiền và quyền lực địa vị

Trong Thiên thần sám hối tất cả chỉ được diễn ra trong một bệnh viện

nhưng thực chất nó lại là một xã hội thu nhỏ với mặt trái của sự phát triển, tất

cả đều có thể được mua bằng tiền dù là những gì vốn bản chất thiêng liêng và quý giá Tạ Duy Anh dựng nên hình tượng một bệnh viện nhưng không hiểu sao khi đọc xong ta có cảm giác nó chẳng khác gì một cái lò mổ: có tiếng lẻng xẻng của dao kéo, có tiếng la hét, chửi bới và có cả máu nữa Điều này làm người ta hoảng sợ với cái hiện thực nghiệt ngã và phi lý mà nhiều lúc ngay trong suy nghĩ người ta không giám hình dung đến

Tạ Duy Anh đưa người đọc đến với Thiên thần sám hối để rồi người

đọc tự vấn về sự tồn tại của con người cùng “câu hỏi về thân phận của thế hệ tương lai trên miệng vực của cái ác” Mỗi câu chuyện đều trả lời cho câu hỏi lớn mà tác phẩm đặt ra: Tình yêu là gì? Sự tồn tại của con người có ý nghĩa như thế nào? Sự sống mang ý nghĩa gì? Nhưng qủa thật, “Nổi sợ ập đến ngay

từ khi con người ta chui ra khỏi bụng mẹ, đối mặt với cái thế giới tươi đẹp nhưng cũng đầy tai hoạ Rồi có vô số điều không lường trước được Rồi chiến tranh, sự phô diễn man rợ của các loại quyền lực, đủ thứ biến cố khủng khiếp, những bóng ma tinh thần cứ ngày một đè nặng lên đời sống con người khiến

nó bị đè bẹp, dị dạng, tha hoá về nhân cách và phẩm giá” Tạ Duy Anh luôn