Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết giã biệt bóng tối của tạ duy anh

Ngay tháng 5 năm 2008 một buổi toạ đàm về cuốn Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh đã được Phòng Văn học Việt Nam hiện đại thuộc Viện văn học tổ chức mang tên “Tiểu thuyết Giã biệt bóng tối

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

  

-Nguyễn thị hiền

Thế giới nghệ thuật

của tạ duy anh

Chuyên ngành: văn học việt nam

Vinh, 2010 Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

  

-Thế giới nghệ thuật

trong tiểu thuyết giã biệt bóng tối

của tạ duy anh

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: văn học việt nam

Giáo viên hớng dẫn: PGS.TS Biện Minh Điền

Sinh viên thực hiện : Nguyễn Thị Hiền

Lớp : 47B1 - Ngữ văn

VINH, 2010 Mục lục

Trang

mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Đối tợng nghiên cứu và giới hạn của đề tài 7

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Phơng pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp và cấu trúc của Khoá luận 8

Chơng 1 Giã biệt bóng tối trên hành trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh 10

1.1 Khái niệm tiểu thuyết 10

1.2 Nhìn chung về tiểu thuyết Việt Nam đơng đại 12

1.3 Hành trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh 16

1.4 Vị trí của Giã biệt bóng tối trên hành trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh 20

Chơng 2 Hình tợng con ngời và thế giới trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh 23

2.1 Hình tợng con ngời trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh 23

2.1.1.Quan niệm nghệ thuật về con ngời trong văn học và trong tiểu

thuyết .23

2.1.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con ngời 23

2.1.1.2 Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con ngời trong sáng tác của Tạ Duy Anh 24

2.1.2 Các dạng thái con ngời trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối 25

2.1.2.1 Con ngời của huyền thoại ma quái 25

2.1.2.2 Con ngời phi nhân tính 29

2.1.2.3 Những tâm hồn thánh thiện ẩn dới những hình hài rách nát 31

2.1.3 Quan niệm về con ngời của Tạ Duy Anh qua tiểu thuyết Giã biệt bóng tối 34

2.2 Không gian và thời gian trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối 36

2.2.1 Khái niệm không gian và thời gian trong văn chơng 36

2.2.1.1 Khái niệm không gian 36

2.2.1.2 Khái niệm thời gian 36

2.2.2 Không gian và thời gian trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh và trong Giã biệt bóng tối 37

2.2.3 Các kiểu không gian và thời gian trong Giã biệt bóng tối 38

2.2.3.1 Không gian – thời gian mang màu sắc huyền thoại bí ẩn 38

2.2.3.2 Không gian – thời gian có cấu trúc đan xen 40

Chơng 3 Nghệ thuật tổ chức ngôn từ tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh 42

3.1 Đa dạng, năng động trong bút pháp 42

3.1.1 Khái niệm bút pháp và những biểu hiện của nó trong văn xuôi tự sự .42 3.1.2 Cốt truyện phân mảnh và những “mảnh vỡ” của hiện thực 42

3.1.3 Khám phá tính cách nhân vật trong sự chuyển dịch điểm nhìn 46

3.1.4 Sử dụng các yếu tố kỳ ảo, bút pháp huyền thoại hoá 48

3.2 Phong phú, độc đáo trong giọng điệu và tổ chức giọng điệu 50

3.2.1 Khái niệm giọng điệu và vai trò của giọng điệu trong sáng tạo văn học 50

3.2.2 Giọng tra vấn riết róng 51

3.2.3 Giọng triết lý, suy ngẫm 52

3.2.4 Giọng châm biếm, giễu nhại 53

3.3 Sắc sảo, linh hoạt trong sử dụng ngôn ngữ 56

3.3.1 Ngôn ngữ đời thờng trần trụi 57

3.3.2 Ngôn ngữ trong trẻo, thánh thiện thể hiện cái thiện, cái đẹp 59

3.3.3 Ngôn ngữ độc thoại mang tính chất đối thoại 60

Kết luận 61 Tài liệu tham khảo 63

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thế kỉ XX đã ở phía sau lưng chúng ta, một thế kỉ mới, thiên niên

kỉ mới đang mở ra trước mắt ta với một nền văn học đang không ngừng pháttriển theo nhiều xu hướng mới, nhiều cách tân so với trước Văn xuôi đươngđại nước nhà đang diễn ra vô số những thử nghiệm, tìm tòi Đặc biệt tiểuthuyết là một thể loại đang vận động, rất nhạy cảm với những biến chuyểncủa thời đại mới Nhiều nhà văn đã làm mới ngòi bút của mình bằng sự đổimới quan niệm về nhà văn, quan niệm nghệ thuật về con người, phương thứcsáng tác Những nỗ lực đó bước đầu tạo ra một diện mạo mới cho văn học,

làm nên “một trào lưu có tên là đổi mới” với những nhà văn: Phan Thị Vàng

Anh, Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Hồ Anh Thái Trong muôn ngàn

cái mới đó có không ít những điều khiến công chúng thất vọng vì “mới ta” nhưng “cũ người”, cũng không ít sự ồn ào được khuấy lên bởi những thứ

chưa phải là nghệ thuật đích thực nhưng cũng không ít những “trang viết lạ”đáng chú ý, không ít những thông điệp không dễ gì giải mã Điều đó đòi hỏi

người đọc hôm nay phải tỉnh táo hơn, phải nâng cao tầm đón nhận “hàng

trăm chân lý tương đối” (chữ dùng của M.Kundea) trong thế giới nghệ thuật

của các nhà văn Trong hàng loạt những tên tuổi được chú ý trên văn đàn, cáitên Tạ Duy Anh được xem là một hiện tượng nổi bật, tiêu biểu cho nhữngsáng tạo,góp phần vào công cuộc đổi mới tiểu thuyết hiện nay

1.2 Tạ Duy Anh đã có cả một hành trình tiểu thuyết phù hợp với xu

hướng chung của tiểu thuyết hiện đại - xu hướng “đập vỡ thành từng mảnh

những hình ảnh, ý niệm, hệ thống và giá trị của trật tự cũ và kế đến là xếp

những mảnh vụn ấy theo một trật tự mới-một trật tự chủ quan đầy tính sáng tạo và bất khả đoán” [ 31 ].

Với Tạ Duy Anh, mỗi tiểu thuyết là một sự nỗ lực, phá cách thật sự

Cuốn tiểu thuyết đầu tay của ông là Khúc dạo đầu cũng đúng với tên tác

phẩm, đây là một bản nhạc dạo đầu êm ái, nhẹ nhàng nhưng không gây được

ấn tượng nhiều cho bạn đọc Cuốn tiểu thuyết thứ hai, Lão Khổ ra mắt công

chúng năm 1992 đã nhận được nhiều sự quan tâm, đánh giá cao của một sốnhà phê bình, đây được xem là một bước ngoặt trong sáng tác tiểu thuyết của

Tạ Duy Anh Sau gần 10 năm vắng bóng Tạ Duy Anh trở lại với tiểu thuyết

và cho xuất bản cuốn Đi tìm nhân vật Khi cuốn sách được tái bản, bị thu hồi

và dường như chính điều này lại làm cho người ta quan tâm và chú ý đến TạDuy Anh nhiều hơn Trải qua nhiều thăng trầm, trắc trở trong sáng tác nhưng

Tạ Duy Anh vẫn bền bỉ, không ngừng sáng tác khẳng định quan điểm thẩm

mỹ của mình trên văn đàn Năm 2004 tiểu thuyết Thiên thần sám hối ra đời,

các ý kiến khen - chê lại bùng lên sôi nổi Đến năm 2008 ông lại cho xuất bản

tiểu thuyết Giã biệt bóng tối, gây sự chú ý đặc biệt của dư luận Và gần đây là cuốn Sinh ra để chết được in tại Mỹ Trên hành trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh có thể nói Giã biệt bóng tối là một tiểu thuyết như là một cột mốc quan

trọng đánh dấu bước ngoặt trong sự đổi mới thi pháp tiểu thuyết của nhà văn

1.3 Với Giã biệt bóng tối Tạ Duy Anh đã tạo nên một thế giới nghệ

thuật độc đáo và phức tạp khiến cho sự tiếp nhận cuốn tiểu thuyết diễn ranhiều chiều Không lâu sau khi cuốn tiểu thuyết ra mắt công chúng nó đã tạolên một “cơn sốt” đối với bạn đọc và tạo lên một làn sóng phê bình với nhiều

ý kiến khác nhau thậm chí trái chiều nhau Ngay tháng 5 năm 2008 một buổi

toạ đàm về cuốn Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh đã được Phòng Văn học Việt Nam hiện đại thuộc Viện văn học tổ chức mang tên “Tiểu thuyết Giã biệt bóng tối trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại” Hầu hết các nhà nghiên cứu gặp nhau ở nhận định: Không thể đọc Giã biệt bóng tối theo

cách đọc truyền thống Nhà phê bình Bùi Việt Thắng còn cho rằng đây là mộtcuốn tiểu thuyết khó đọc Bởi nó như một khối rubic với ma trận điểm nhìn,người kể chuyện và do vậy sẽ khó tiếp cận với người đọc thông thường Sự

khó giải mã của Giã biệt bóng tối không phải là sự “khước từ sự đồng cảm”

của độc giả mà chính điều đó đã làm nên sự hấp dẫn của tác phẩm Bởi lẽ Giã

biệt bóng tối là sự cộng hưởng thành công từ nhiều phương diện: luận đề

mang tính nhân văn sâu sắc, cốt truyện hấp dẫn, nghệ thuật trần thuật vớigiọng điệu và ngôn ngữ biến ảo đa dạng, kết cấu lồng ghép theo xu hướng chủ

nghĩa hiện thực huyền ảo Rõ ràng với tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, với Giã

biệt bóng tối thì “một số cuốn tiểu thuyết lạ lẫm, khó đọc nhưng chúng đang báo hiệu một ý thức mới về thể loại” và do đó người đọc tìm thấy nhiều

hứng thú bất ngờ hơn Tuy nhiên đến nay vẫn chưa có một công trình nghiêncứu nào tìm hiểu chu đáo về cuốn tiểu thuyết này Tìm hiểu thế giới nghệ

thuật trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh chính là một cách

đánh giá, nhìn nhận một thành công của tác giả, đồng thời cũng là ghi nhậnnhững thành tựu và đóng góp của ông cho văn học Việt Nam, cho nền tiểuthuyết nước nhà đương đại

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Lịch sử nghiên cứu về Tạ Duy Anh và tiểu thuyết của ông nói chung

Là “một hiện tượng văn học nổi bật”, “một gương mặt nhà văn tiêu

biểu năm 2004” văn chương Tạ Duy Anh không những được nhiều người tìm

đọc mà còn “gây men” cho những cuộc tranh luận, trao đổi đầy hứng thú.

Trước hết, trong các trường đại học có một số luận văn Thạc sĩ, khoáluận tốt nghiệp về các tác phẩm của Tạ Duy Anh Có thể kể như Nguyễn Thị

Mai Loan (2004), Nông thôn trong sáng tác của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, ĐHSP, Hà Nội; Nguyễn Thị Ninh (2005), Thế giới nghệ thuật Tạ

Duy Anh, luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, ĐHSP, Hà Nội; Nguyễn Thị Hồng Giang

(2005) Tạ Duy Anh và việc làm mới nghệ thuật tiểu thuyết, luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, ĐHSP, Hà Nội; Cao Tố Nga (2006), Cảm thức về cái phi lý trong

sang tác của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHSP, Hà Nội; Vũ Lê Lan

Hương (2006), Thế giới nhân vật trong sáng tác của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHSP, Hà Nội; Võ Thị Thanh Hà (2006), Nhân vật tiểu thuyết Tạ

Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHV, Nghệ An; Nguyễn Thị Kim Lan (2006), Nghệ thuật kết cấu trong một số tiểu thuyết huyền ảo triết luận của Tạ Duy Anh, Châu Diên, Hồ Anh Thái, ĐHSP, Hà Nội; Nguyễn Tiến Hùng (2008), Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHSP,

Hà Nội; Đào Thì Bích Thuỷ (2008), Biểu tượng trong cấu trúc tiểu thuyết

Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh, luận văn Thạc sĩ, ĐHSP, Hà Nội, Và

một số bài viết hoặc giới thiệu, phát biểu cảm nhận trên báo chí, trên các

trang web điện tử như Tạ Duy Anh Môtíp “tội ác và trừng phạt”sẽ còn ám

ảnh các nhà văn, http://www.eva.com.vn /thứ 5.27.5.04, Việt Hoài (2004),

Tạ Duy Anh giữa lằn ranh thiện ác, http://www.eva.com.vn, Đoàn Ánh

Dương, Tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh (nhìn từ lối viết),

http://www.vannghequandoi.com.vn/th2.16.3.09

Tạ Duy Anh đến với văn chương cũng thật tình cờ Ông bắt đầuviết từ năm năm 1980, năm 1981 Tác phẩm đầu tay của ông được in trên báoLao động với bút danh Tạ Duy Anh Tạ Duy Anh vốn là một cây bút truyện

ngắn nhưng sau thành công đầu tay và sau tiểu thuyết Khúc dạo đầu không gây được tiếng vang, nhà văn lại nổi lên với bộ ba tiểu thuyết: Lão Khổ, Đi

tìm nhân vật, Thiên thần sám hối và mới gần đây là tiểu thuyết Giã biệt bóng tối Theo Hoàng Ngọc Hiến: “Tạ Duy Anh bước qua lời nguyền để đi đến Lão Khổ”, thêm một giả thiết văn học về bản chất và thân phận người nông

dân Việt Nam Đây là một cuốn tiểu thuyết rất quan trọng”

Báo Pháp luật số 140, năm 2004 nhận định “Hầu hết những tác phẩm

của ông (Trừ truyện viết cho thiếu nhi và tản văn) đều rất gai về nội dung thể

hiện dưới cái nhìn hiện thực ở góc khuất”, Đi tìm nhân vật là “bức tranh hiện

thực ngọt ngào của quyền lực, cái chết, sự đồi bại Còn Thiên thần sám hối

là cuốn tiểu thuyết rất hay, gần đây viết về nổi đau làm người và chưa đượclàm người qua câu chuyện của một hài nhi đang lựa chọn có nên làm haykhông làm”, “ông là một tác giả tâm huyết, trăn trở với số phận con người,nhất là khi họ rơi vào tình trạng khủng hoảng nhân cách Tạ Duy Anh đã nhìnhiện thực một cách lý trí, lạnh lùng nhưng cũng đầy thương xót con người”

Khi đánh giá chung về sáng tác Tạ Duy Anh, các bài viết đều nhận thấytác phẩm của ông đặc biệt quan tâm đến vấn đề nhân sinh nhân bản, số phận

con người Báo Pháp luật số 140 năm 2004 khẳng định: “Ông là tác giả tâm

huyết, trăn trở với số phận con người, nhất là khi họ bị rơi vào tình trạng khủng hoảng nhân cách Trong lăng kíng đa chiều, Tạ Duy Anh đã nhìn hiện thực một cách lý trí, lạnh lùng nhưng cũng đầy thương xót con người.”

Báo Thể thao và Văn hoá số 47-2004 viết: “Mối quan tâm lớn nhất của

Tạ Duy Anh là cái vong bản, đánh mất mình của con người, dưới sự giằng giật xiêu dạt của lịch sử Trên con đường truy tìm lại mặt mình, cũng như khả

dĩ gương mặt thực của quá khứ, con người vấp phải và bị phong toả bởi thói gian trá, đớn hèn, vật dục, tàn ác, kể cả trong mỗi cá nhân Phúc âm duy nhất

là tình yêu, tình cảm trong sạch bản thể của hiện tại và cái nhìn trung thực, nhân đạo đối với những vết thương, lỗi lầm của quá khứ” Đây là ý kiến tiêu

biểu cho những người tán đồng, khẳng định giá trị ngòi bút Tạ Duy Anh

2.2 Lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết Giã biệt bóng tối

Giã biệt bóng tối vừa ra đời đã làm xôn xao dư luận, tạo ra nhiều sự

tranh cãi khen - chê Nhưng dường như khen - chê của các nhà nghiên cứuđều có cái lý riêng khi mà việc đọc-giải mã cuốn tiểu thuyết này không phải

ai cũng chạm đến được “chân lý tương đối” của nó

Ngoài 20 bản tham luận tham gia trong buổi toạ đàm về Giã biệt bóng

tối thì còn rất nhiều bài báo, bài viết cảm nhận của những độc giả, những nhà

nghiên cứu, phê bình nêu những nhận xét, bình luận về cuốn tiểu thuyết này

Trong bài báo giới thiệu về Giã biệt bóng tối mang tựa đề “Bóng tối

hãy biến đi” trên báo Thanh niên, tác giả Ngô Thị Kim Cúc viết: “Cuốn tiểu thuyết vừa thật vừa không thật, không thật mà lại rất thật với không gian biến

ảo mà tác giả dành để thi thố khả năng sử dụng ngôn từ của một người viết tiểu thuyết” Tác giả bài báo đi vào nhấn mạnh tính luận đề của cuốn tiểu

thuyết: “Giã biệt bóng tối khẳng định thêm một cách dựng tiểu thuyết luận đề

của tác giả Tạ Duy Anh”.

Trần Thiện Khanh với bài “Tạ Duy Anh và Giã biệt bóng tối” trên evan.com.vn đã nhận xét: “Bắt đầu từ thay đổi nghề, thay đổi cách sống, thay

đổi trạng thái tồn tại đến thay đổi cách nghĩ, thay đổi lối viết, văn phong Tạ Duy Anh đã thực hiện nhiều cuộc đổi thay trong thế giới văn hoá, thế giới nghệ thuật xét về mặt bút pháp và tư tưởng”, “Tạ Duy Anh nói nhiều đến sự thay đổi, ông mô tả sự thay đổi từ nhiều góc độ chứ không định ra một khung quy chiếu nhất định nào” Đọc Giã biệt bóng tối tác giả bài báo góp ý rằng:

“Đọc không chỉ diễn dịch tư tưởng, lối viết mà còn diễn dịch văn hoá, giá trị,

tư duy, cá tính Đọc Giã biệt bóng tối cần viện đến tinh thần của liên văn bản, phân tâm học và hậu hiện đại” Đúng là “để đánh giá được đúng những cách tân thì phải mất nhiều thời gian và công sức.”

Với bài “Vài suy nghĩ về sự đổi mới của tiểu thuyết nhân đọc Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh”, Hữu Đạt nhận định: “Đọc “Giã biệt bóng tối”

của Tạ Duy Anh ta thấy ông quả là đã gắng công tìm tòi, có thể nói là đến mức hì hục nhằm cố gắng thay đổi bộ mặt cấu trúc của tiểu thuyết truyền thống” và kết quả của sự cố gắng đó phần nào đã góp công vào sự “trở mình” của tiểu thuyết việt Nam đương đại.

Trên Vietvan.vn có bài: “Giã biệt bóng tối” và cách kể của tiểu thuyết

hôm nay” Bài báo cho rằng Giã biệt bóng tối đã dựng lên hình tượng “thế giới bị lộn trái” Hình tượng này “đã vươn tới một sự cảnh tỉnh, một sự báo động khẩn thiết những suy đồi về đạo đức đang diễn ra ở ngày hôm nay, mong muốn một sự đổi thay làm trong sạch, lành mạnh môi trường xã hội với những giá trị mới để con người sống với nhau thân thiện hơn, yêu thương nhau hơn, nhân tính hơn” Tuy nhiên tác giả bài viết cũng chỉ ra vết gợn đáng

tiếc của cuốn tiểu thuyết: “Không biết có phải một sự cố tình hay lạm dụng

quá đà cái huyền ảo mà người đọc thấy hiện lên những cảnh giết người rùng rợn rất phi nhân tính trong sự kiện cải cách ruộng đất Tiếc thay”.

Nhìn chung những tham luận, bài viết trên chưa đưa ra được cái nhìn

toàn diện về tiểu thuyết Giã biệt bóng tối nhưng đã phần nào phân tích, mổ

xẻ, trình bày về các phương diện thành công của cuốn tiểu thuyết hấp dẫn của

Tạ Duy Anh Mặc dù có những hạt sạn nhỏ nhưng có thể nói Giã biệt bóng

tối là một tiểu thuyết ghi dấu thành công của nhà văn trong việc “làm mới”

nghệ thuật viết tiểu thuyết so với truyền thống

Khoá luận của chúng tôi là công trình tập trung tìm hiểu thế giới nghệ

thuật trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh với một cái nhìn hệ

thống nhằm góp phần xác định, tổng hợp những giá trị nghệ thuật của cuốntiểu thuyết mới lạ này

3 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Khoá luận tập trung nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Giã

biệt bóng tối của Tạ Duy Anh.

3.2 Giới hạn của đề tài

Khoá luận đi sâu khảo sát, tìm hiểu, xác định thế giới nghệ thuật trong

tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh.

Các tiểu thuyết, truyện ngắn khác của Tạ Duy Anh khoá luận củachúng tôi vẫn tham khảo nhưng không phải là đối tượng khảo sát chính.

Khoá luận cũng quan tâm đến một số tiểu thuyết Việt Nam đương đạinhưng cũng chỉ là cơ sở tham chiếu để nhận diện rõ hơn thế giới nghệ thuật

trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh.

Văn bản tiểu thuyết Giã biệt bóng tối mà khoá luận dựa vào để khảo sát

là cuốn: Giã biệt bóng tối, tiểu thuyết Tạ Duy Anh – Nxb Hội nhà văn, 2008.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu vấn đề này Khoá luận đặt ra 3 nhiệm vụ:

4.1 Đưa ra một cái nhìn chung về vị trí của Giã biệt bóng tối trên hành

trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh nói riêng cũng như trong bối cảnh tiểuthuyết Việt Nam đương đại nói chung

4.2 Đi sâu vào khảo sát, phân tích, xác định đặc điểm của con người,

không gian và thời gian trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy

Anh

4.3 Đi sâu khảo sát, phân tích nghệ thuật tạo dựng tiểu thuyết Giã biệt

bóng tối của Tạ Duy Anh.

Cuối cùng rút ra một số kết luận về thế giới nghệ thuật trong tiểu

thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh; khẳng định những thành tựu, hạn chế của Tạ Duy Anh qua tiểu thuyết Giã biệt bóng tối.

5 Phương pháp nghiên cứu

Khoá luận kết hợp vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau,trong đó có các phương pháp chính:

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống

- Phương pháp thống kê-phân loại

- Phương pháp phân tích-tổng hợp

- Phương pháp so sánh-đối chiếu

6 Đóng góp và cấu trúc của khoá luận

6.1 Đóng góp của khoá luận

Khoá luận là công trình tập trung phân tích, tìm hiểu thế giới nghệ thuật

trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh với cái nhìn hệ thống.

Kết quả của Khoá luận có thể làm tài liệu tham khảo hữu ích, có thể

làm căn cứ cho việc tìm hiểu tiểu thuyết Giã biệt bóng tối nói riêng cũng như

tiểu thuyết Tạ Duy Anh trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại nóichung

6.2 Cấu trúc của khoá luận

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của Khoáluận được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Giã biệt bóng tối trên hành trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh Chương 2 Hình tượng con người và thế giới trong tiểu thuyết Giã biệt

bóng tối của Tạ Duy Anh.

Chương 3 Nghệ thuật tạo dựng hình tượng con người và thế giới trong

tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh.

GIÃ BIỆT BÓNG TỐI TRÊN HÀNH TRÌNH TIỂU THUYẾT

CỦA TẠ DUY ANH

1.1 Khái niệm tiểu thuyết

Tiểu thuyết (tiếng Pháp: roman, tiếng Anh: novel, fiction) theo Từ điển thuật ngữ văn học, là “tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực

đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh

số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng”

Cũng theo Thuật ngữ văn học ở Châu Âu, tiểu thuyết xuất hiện vào thời

kì xã hội cổ đại tan rã và văn học cổ đại suy tàn Cá nhân con người khôngcòn cảm thấy lợi ích và nguyện vọng của mình gắn liền với cộng đồng xã hội

cổ đại, nhiều vấn đề của đời sống riêng tư đặt ra gay gắt Giai đoạn phát triểnmới của tiểu thuyết Châu Âu bắt đầu từ thời phục hưng (thế kỷ XIV đến XVI)

và đến thế kỷ thứ XIX với sự xuất hiện của các nghệ sĩ bậc thầy như: XtăngĐan, BanZăc, Thac- cơ - răy, Đích- Kenx, Gôgôn, L.Tônxtôi , thể loại này

đã đạt đến sự nảy nở trọn vẹn Mầm mống tiểu thuyết ở Trung Quốc cũngxuất hiện sớm vào thời Ngụy- Tấn (thế kỉ III- IV) dưới dạng truyện ghi chépnhững sự việc, những ngoài giới hạn kinh sử

Tiểu thuyết ở Việt Nam phát triển muộn, mãi tới đầu thế kỷ XVIII, với

sự xuất hiện của Nam triều công nghiệp diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm),

Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô Gia Văn phái), nước ta mới có tác phẩm có

quy mô tiểu thuyết Nhưng phải sang đầu thế kỷ XX, nhất là với dòng văn họclãng mạn và hiện phê phán, ở Việt Nam mới có tiểu thuyết hiện đại

Trong quá trình vận động và phát triển, diện mạo của tiểu thuyếtkhông ngừng thay đổi Tuy vậy, giới nghiên cứu đã rút ra một số đặc điểmcủa thể loại tiểu thuyết

So với các thể loại khác của loại tự sự như ngụ ngôn, sử thi thì đặcđiểm tiểu biểu nhất của tiểu thuyết là cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư Tuỳtheo từng thời kỳ phát triển cái nhìn đời tư có thể sâu sắc tới mức thể hiệnđược, hoặc kết hợp được với các chủ đề thế sự hoặc lịch sử dân tộc Nhữngyếu tố đời tư càng phát triển thì tính chất tiểu thuyết càng tăng, ngược lại yếu

tố lịch sử dân tộc càng phát triển thì chất sử thi càng đậm đà

Nét tiểu biểu thứ hai làm cho tiểu thuyết khác với truyện thơ, trường ca,thơ trường thiên và anh hùng ca là chất văn xuôi, tức là một sự tái hiện cuộcsống, không thi vị, lãng mạn hoá, lí tưởng hoá Tiểu thuyết hấp thụ vào bảnthân nó mọi yếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc đời

Thứ ba, cái làm cho nhân vật tiểu thuyết khác với các nhân vật sử thi,nhân vật kịch, nhân vật truyện trung cổ là: nhân vật tiểu thuyết là “con ngườinếm trải”, tư duy chịu khổ đau, dằn vặt của cuộc đời, trong khi các nhân vậtkia thường là nhân vật hành động Tiểu thuyết miêu tả nhân vật như conngười đang biến đổi trong hoàn cảnh, con người đang trưởng thành do cuộcđời dạy bảo

Thứ tư, thành phần chính chủ yểu của tiểu thuyết không phải chỉ là cốttruyện và tính cách nhân vật như ở truyện và truyện ngắn trung cổ Ngoài hệthống sự kiện, biến cố và những chi tiết tính cách, tiểu thuyết miêu tả suy tưcủa nhân vật về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biến tìnhcảm, trình bày tường tận tiểu sử của nhân vật, mọi chi tiết mối quan hệ giữangười với người

Thứ năm, tiểu thuyết xoá bỏ khoảng cách về giá trị giữa người trầnthuật và nội dung trần thuật của anh hùng ca, để miêu tả hiện thực như cáihiện tại đương thời của người trần thuật Chính đặc điểm này làm cho tiểuthuyết trở thành một thể loại dân chủ, cho phép người trần thuật có thể có thái

độ thân mật, thậm chí suồng sã đối với nhân vật của mình

Cuối cùng, với các đặc điểm đã nêu, tiểu thuyết là thể loại văn học cókhả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các thể loại vănhọc khác Chính hiện tượng tổng hợp trên đã làm cho thể loại tiểu thuyết luônvận động

1.2 Nhìn chung về tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Sau 1975, đất nước ta hoàn toàn giải phóng, cuộc sống trở về với muônmặt đời thường, con người lúc này phải đối mặt với những khó khăn, thửthách của thời kì hậu chiến Cuộc sống không hề giản đơn, xuôi chiều màphức tạp, đa chiều theo cơn lốc xoáy của nền kinh tế thị trường Đời sống đổithay trên nhiều phương diện lĩnh vực như vậy làm cho văn học cũng phải có

sự vận động tương ứng, phải có những tìm tòi, khám phá mới khi đi vào phảnánh những ngổn ngang, bề bộn của cuộc sống đương đại Đúng như lời nhận

xét của Nguyễn Khải: “Chiến tranh ồn ào, náo động mà lại có cái yên tĩnh

giản dị của nó, hoà bình mà chứa chất bao nhiêu sóng ngầm, bao nhiêu gió xoáy bên trong.”

Cũng như bao sự đổi mới khác, đổi mới trong văn học là một cuộc đấutranh biện chứng lâu dài giữa cái cũ và cái mới Văn học Việt Nam sau 1975,

nhất là sau 1986 có sự đổi mới rõ rệt Người ta đọc “lời ai điếu cho một giai

đoạn văn nghệ minh hoạ” (Nguyễn Minh Châu) và yêu cầu phải được cởi trói, phải đổi gác Hành trình đổi mới của tiểu thuyết cũng gắn với tiến trình

vận động của văn học dân tộc

Sau Đại hội lần VI, vai trò, nhiệm vụ, chức năng của báo chí, của vănhọc nghệ thuật đã được nhìn nhận lại và khẳng định trước sự chuyển biến

mạnh mẽ của đời sống Trong báo cáo chính trị của Đảng có nêu “không cóhình thái tinh thần nào có thể thay thế được văn học nghệ thuật trong việc xâydựng tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc vào việc đổi mới nếp sống, nếpnghĩ của con người các sản phẩm của văn học nghệ thuật vừa là món ăn tinhthần không thể thiếu của đời sống con người và là món thuốc đặc hiệu nângcao tình cảm con ngươi” Cùng với việc nhận thức đúng đắn vai trò, nhiệm

vụ, chức năng quan trọng của văn học, Đảng cũng hết sức quan tâm đến điềukiện sáng tác, điều kiện đời sống của anh chị em văn nghệ sĩ Đặc biệt tưtưởng chỉ đạo “nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật” của Đảng, đã tạo chovăn nghệ sĩ sự hồi sinh mới Văn học sau 1985 nói chung và văn xuôi sau đổimới nói riêng phải gánh trên vai một trọng trách hết sức nặng nề Đó là việctìm ra những vấn đề trở thành nhu cầu bức bách của cuộc sống, của con người

để giải quyết

Tiểu thuyết Việt Nam đương đại đứng trước nhu cầu “đổi mới tư duy

tiểu thuyết” Tiểu thuyết những năm tiền đổi mới (1975-1985) vẫn theo đà

quán tính của văn học 1945-1975 nghiêng theo cảm hứng sử thi: Miền cháy ( Nguyễn Minh Châu ), Trong cơn gió lốc ( Khuất Quang Thuỵ ), Đồng bạc

trắng hoa xoè ( Ma Văn Kháng ), Chỉ khi bước vào thời kì đổi mới, trong

không khí dân chủ của đời sống văn học, tiểu thuyết mới thực sự đổi mới tưduy nghệ thuật Sự khởi sắc của văn xuôi mà chủ đạo là ở thể loại tiểu thuyết

đã bộc lộ ưu thế của mình trong cách “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng

sự thật, nói rõ sự thật”, bao quát được những vấn đề cơ bản của đời sống xã

hội và số phận con người: Thời xa vắng (Lê Lựu), Thiên sứ ( Phạm Thị Hoài),

Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Thời gian của người (Nguyễn

Khải ), Cuộc đời dài lắm (Chu Lai), Cơ hội của chúa (Nguyễn Việt Hà), Giàn

thiêu (Võ Thị Hảo), Cõi nguời rung chuông tận thế (Hồ Anh Thái), Đi tìm nhân vật, Giã biệt bóng tối (Tạ Duy Anh)

Bên cạnh việc tiếp tục đề cao những cái mới tiến bộ, cái tốt, cái thiện,nhà văn còn đào sâu khai thác về những mặt trái của xã hội So với những tácphẩm văn học của giai đoạn trước, nhiệt tình phê phán của văn học giai đoạnnày dữ dội, mạnh mẽ hơn rất nhiều Nổi bật lên là khuynh hướng đấu tranh,phê phán những mảng tối của xã hội, duyệt lại những sai lầm của quá khứ, lên

án cái ác, cái mà ta gọi là khuynh hướng văn học phơi bày và tố cáo Qua cáctrang văn, người đọc còn cảm nhận được sự đau đớn, xót xa của những sốphận con người khi phải đối chọi với cái ác, sự bất công, thấy được nhữngtrăn trở, thao thức về tội lỗi và khổ đau của con người Nói như Lê Minh

Khuê: “viết về cái ác cũng là một cách thức tỉnh nhân tính”, văn học gần đây

đã xây dựng được những hình tượng nhân vật tự ý thức, phán xét về hànhđộng của mình, tự đối thoại với mình, lục vấn và cảnh thức chính mình Đó

cũng là cách nhà văn “đánh thức”, thức tỉnh độc giả về cái nhân bản, giúp

người đọc cảm nhận được chiều sâu tâm hồn trong những khoảnh khắc suyngẫm, tự hoàn thiện nhân cách của mình

Văn học đi vào công cuộc đổi mới, tiểu thuyết “làm mới” mình và tự bản thân nhà văn cũng có những trăn trở, tự “làm mới” ngòi bút của mình

trong tư duy nghệ thuật và phương thức biểu đạt Vì lẽ đó, tiểu thuyết thời kỳnày có nhiều thể nghiệm và tìm tòi theo chiều hướng hiện đại hoá Nếu nhưtrước đây các nhà tiểu thuyết hướng đến những bức tranh hiện thực hoành

tráng thì giờ đây họ “trở về xem xét con người Việt Nam một cách sáng tỏ và

để đào xới nó sâu hơn” (Nguyễn Minh Châu), “phải viết về một cái gì đó của con người, cho con người” (Xuân Cang) Có thể nói chưa bao giờ những vẫn

đề thuộc về đời sống xã hội mà văn học quan tâm lại hiện lên chân thực sốngđộng mà xót xa,nhức nhối đến như thế Bởi các nhà văn đã khai thác đến

“tầng vỉa” của hiện thực đời sống qua số phận con người, có khi qua những

mảnh vỡ từ bi kịch làm người của con người Vì vậy ta bắt gặp trong tiểu

thuyết hôm nay cái chật hẹp của “cõi nhân gian” rộng lớn và cái mênh mông,

cái thẳm sâu của cõi lòng bé nhỏ, qua số phận mỗi con người Sự chuyển biếncủa tiểu thuyết còn là sự xoá bỏ sự ám ảnh của chủ nghĩa đề tài Hiện thực chỉ

là cái nền cho sự diễn biến của những cuộc đời, những số phận, những trạngthái tinh thần ẩn mật của bản ngã Hiện thực cuộc sống được phản ánh trongnhững tác phẩm này dường như là những mảnh vỡ rời rạc, lộn xộn, khôngquy luật nhưng tất cả lại được xâu chuỗi bằng những mạch ngầm kín đáo Có

thể nói đặc điểm “hậu hiện đại” nổi bật nhất trong văn xuôi Việt Nam chính

là “cảm quan hậu hiện đại” Đó là một kiểu cảm nhận đời sống đặc thù thể

hiện trạng thái tinh thần của thời đại: Nhận thấy sự đổ vỡ của những trật tựđời sống, tính áp đặt của cái chính thống, sự đảo lộn trong các thang bảng giátrị đời sống, sự mất niềm tin, bơ vơ, lạc loài, vong thân, tâm trạng hồ nghi tồntại và tình trạng bất an của con người

Trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đó là những câu chuyện về sự

vô nghĩa của cuộc đời, sự bê tha nhếch nhác của con người, sự bơ vơ, lạc loàicủa cái đẹp Ở Phạm Thị Hoài là câu chuyện về một thế giới vô hồn rất ít sựgần gũi mang tính người, về những cuộc chia tay Tiểu thuyết Nguyễn BìnhPhương ám ảnh bởi sự khủng hoảng niềm tin của con người, của nhà văn vớicuộc đời và con người, sự đổ vỡ của những trật tự đời sống xã hội và gia đình,

sự ngắc ngoải, ngưng đọng của đời sống, sự đánh mất bản ngã, phươnghướng, sự băng hoại đạo đức, tình trạng bất an trong tâm hồn con người Tiểuthuyết Hồ Anh Thái là nỗi hoang mang về con người thời hiện đại Sáng táccủa Tạ Duy Anh là nỗi khắc khoải đi tìm bản ngã, tìm một giá trị thực sựnhân bản trên cái đời sống đổ nát, điêu tàn, là sự loay hoay lý giải, hoá giảinhững nỗi đoạ đày con người từ tiền kiếp

Đáng kể nhất là sự đổi mới trên phương diện hình thức nghệ thuật Đó

là những đột phá về mặt lý luận thể loại làm nên thành công ở nhiều lối viết

đa dạng, cách viết mới mẻ phù hợp với thực tế bộn bề, ngổn ngang và đầybiến động của xã hội ngày nay Các kĩ thuật viết tiểu thuyết được chú trọng

cách tân như dòng ý thức, sự thay đổi ngôi kể, điểm nhìn trần thuật, tính chất

đa thanh của ngôn ngữ, tính chất cởi mở của cấu trúc tác phẩm, sự nhạt nhoàcủa hệ thống nhân vật Đặc biệt là tính chất đa thanh của ngôn ngữ tiểuthuyết Câu văn linh hoạt, đa dạng, nhưng chất liệu của đời sống vào vănchương cũng nhiều hơn, mang cả cái ngổn ngang của hiện thực, cái oi nồng,bụi bặm của phố phường Ở nhiều tác phẩm, giọng giễu nhại trở thành giọngchủ đạo Hiện thực đời sống được nhìn qua lăng kính phóng đại, trào lộng.Nhà văn suy tư về những nghịch lý của đời thường, những con người đờithường, cười cợt, mỉa mai, châm biếm mà cũng đầy xót xa Một số tiểuthuyết thành công đã thực sự nỗ lực thể hiện được những thể nghiệm tuy cònkhó đọc, mới lạ với người tiếp nhận nhưng ít nhất nó cũng đã báo hiệu một

hệ ý thức mới về thể loại mặc dù cảm giác đầu tiên có gây sốc và vượt ra khỏikhuôn khổ của tiểu thuyết truyền quen thuộc để xác lập mối quan hệ mới giữa

văn chương và hiện thực Điều này khẳng định vị trí, vai trò “cột sống” của tiểu thuyết trong nền văn học, nó “quyết định căn cốt một diện mạo văn học”.

1.3 Hành trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh tên thật là Tạ Viết Đãng, sinh ngày 09/09/1959 tại làngĐồng Trưa (tên chữ là Cổ Hiền, sau đổi thành An Hiền), xã Hoàng Diệu,huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội) Cái tên Tạ Duy Anh lần

đầu tiên được lấy làm bút danh khi truyện ngắn Để hiểu một con người được

in trên báo Văn nghệ năm 1980 Ngoài bút danh Tạ Duy Anh, ông còn nhiềubút danh khác: Lão Tạ, Chu Quý, Quý Anh, Bình Tâm Tạ Duy Anh là cửnhân văn học, tốt nghiệp khoá IV trường viết văn Nguyễn Du năm 1992 vàlàm giảng viên của trường đến năm 2000 Ông là hội viên Hội nhà văn ViệtNam năm 1993, từng làm cán bộ giám sát chất lượng bê tông Nhà máy thuỷđiện Hoà Bình, trung sĩ bộ binh Lào Cai Hiện nay, Tạ Duy Anh là biên tậpviên Nhà xuất bản Hội nhà văn Việt Nam

Là người luôn trăn trở với những trang viết Tạ Duy Anh luôn đặt ra câu

hỏi “Tôi là ai?” và luôn tìm cách trả lời câu hỏi đó Khi là lời tự bạch, khi lại

là lời nhân vật mà ông muốn gửi gắm suy tư, ngẫm ngợi từ những trải nghiệmcuộc đời mình:

“Tôi từ cái bóng của anhDệt thêu ngôn ngữ tôi thành ra tôi”

Ông chẳng ngại bộc bạch chính mình: “Tôi không được chuẩn bị mảy

may để trở thành nhà văn Trừ cụ nội bốn đời của tôi có ít chữ nghĩa nhưng lánh tục, còn lại tôi không được thừa hưởng truyền thống văn chương như mọi người thường hỏi tôi về điều đó Thậm chí tôi còn thừa hưởng cái không

ai muốn: ấy là sự thất học” [ 1,171]

“Tôi sinh ra ở một vùng quê hẻo lánh, thấm đẫm không khí thù hận, cơ thể

còi cọc, mặt mũi đen đủi, xấu xí, sống với người cha “rắn như thép” [1,171 ].

“ Tôi biến thân xác tôi thành cái vỏ ốc để bao bọc toà lâu đài tôi xây bằng trí tưởng tượng Và chỉ khi lọt thỏm trong thế giới của tôi, tôi mới không cảm thấy sợ đủ thứ, không bị ai chòng ghẹo, nhạo báng, vô hiệu hoá mọi ngăn cấm của cha tôi Tôi hoàn toàn tự do trong vương quốc do tôi tạo ra” [ 2,3 ].

Và bi kịch lớn nhất của đời tôi là sự chối bỏ, từ trong ý thức sâu thẳm vùng đất mình sinh ra, lớn lên Tôi chạy trốn nó như chạy trốn cái chết, thường khiến tôi cô đơn ngay từ buổi chưa đi học, khi buổi chiều ảm đạm nào đó, một ai đó được cả làng đưa ra đồng, vùi xuống ba thước đất và thế là dường như họ chưa hề có mặt trên cõi đời này” [ 2,159 ]

Những dòng tự thuật chân thành hay một bức chân dung tự hoạ giúp

chúng ta cảm nhận và hiểu hơn về Tạ Duy Anh, người luôn “chất chứa

những trải nghiệm khổ đau” Cái tôi ấy thường xuyên đối thoại với chính

mình, đối diện với sự bất ổn của thực tại Phải chăng vì vậy nên “thế giới

trong tác phẩm của ông mang dấu ấn thế giới hiện tại của con người đương

đại, vừa giống như một thế giới không có ở đâu cả với sự mù mờ của những tên địa danh và sự biến mất của ký hiệu thời gian” Tưởng tượng ra một thế

giới khác để được bình yên ở đó, viết văn bằng những trải nghiệm của mình,

Tạ Duy Anh đến với văn chương một cách tự nhiên Ông viết: “Nhà văn nào

cũng tận dụng triệt để tiểu sử của mình khi sáng tác những cuốn sách máu thịt Thậm chí tôi tin rằng mỗi nhà văn thực ra chỉ viết cuốn sách về chính anh ta” [1,182 ] Phải chăng mỗi tác phẩm tâm huyết của Tạ Duy Anh không

chỉ là sự thăng hoa của những mặc cảm, những chấn thương tự một tâm hồnyếu đuối,bệnh tật mà còn là sự khúc xạ trạng thái hoài nghi và lo âu về thânphận và tình trạng tha hoá của con người thời hiện đại?

Tạ Duy Anh có năng khiếu văn chương rất sớm Ngày từ khi học lớp

8 ông đã viết truyện ngắn đầu tay của mình với đề tập làm văn: “ Em hãy kể

lại một kỉ niệm đáng nhớ” Bài văn đạt điểm cao và con đường đến với văn

chương của Tạ Duy Anh manh nha từ câu chuyện bịa đầu tiên ấy Nhưng phảiđến năm 1980 cái tên Tạ Duy Anh mới được bạn đọc biết đến với truyện

ngắn Để hiểu một con người trên báo Lao động - một tờ báo danh giá lúc bấy giờ Sau hàng loạt truyện ngắn: Viết ở công trường, Nắng, Sông Đà, Lũ vịt

trời, tên tuổi Tạ Duy Anh trở nên quen thuộc với độc giả Đến năm 1989,

sự xuất hiện của truyện ngắn Bước qua lời nguyền đánh dấu một bước ngoặt thực sự trên hành trình sáng tạo của Tạ Duy Anh Bước qua lời nguyền đã gây chấn động dư luận và “làm cháy” báo Văn nghệ trên tất cả các sạp báo trong

cả nước Chính truyện ngắn này đã mang lại vinh quang cho tác giả với giảiNhất cuộc thi viết về nông nghiệp nông thôn do tuần báo Văn nghệ, báo Nôngnghiệp Việt Nam và Đài Tiếng nói Việt Nam tổ chức năm 1989 Sau đó tác

phẩm của Tạ Duy Anh trở thành “hiện tượng”, “sự kiện văn học” ở mảng

truyện ngắn

Về hành trình tiểu thuyết của Tạ Duy Anh thì đến năm 1991 ông mới

thử sức ở mảnh đất rộng lớn, màu mỡ này Khúc dạo đầu là thử nghiệm đầu

tay nhưng không gây được nhiều sự chú ý Liền sau đó, năm 1992, Lão Khổ

ra đời Với Tạ Duy Anh, Lão Khổ mở ra một tiềm năng tiểu thuyết đang được chờ đợi Hoàng Ngọc Hiến cho rằng: “Đây là một cuốn tiểu thuyết rất quan

trọng” [1,408 ], “thêm một giả thuyết văn học về bản chất và thân phận người nông dân Việt Nam” Nhưng dường như Lão Khổ lại như “bị chìm đi trong dư luận”.Cuốn sách hầu như vắng bóng trong các công trình nghiên

cứu, phê bình và các chuyên luận về văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới

Nguyên do có thể là bởi Lão Khổ ra đời ngay sau thời điểm hoàng kim của

hàng loạt những tác phẩm gây xôn xao dư luận của Nguyễn Huy Thiệp, BảoNinh, Phạm Thị Hoài và bị lấp bóng là điều tất lẽ dĩ ngẫu Hoặc có thể dosau năm 1991 không khí văn học bị chững lại, cao trào đổi mới đang lắng

xuống nên tác phẩm “nhạy cảm” như Lão Khổ chỉ được nhắc đến một cách

dè dặt Cũng có thể do chính tiểu thuyết này không phải là một tác phẩm dễđọc với chủ đề chìm sâu mang tầm triết lý lịch sử Tuy vậy,khi đã có độ lùi

thời gian thì những giá trị ẩn chứa trong Lão Khổ sẽ được nhìn nhận lại Nói như Hoàng Ngọc Hiến thì: "…đây là một cuốn sách mà càng ngày người ta

càng phải tìm đọc lại".

Không tự thoả mãn, sau Lão Khổ và hàng loạt truyện ngắn, đầu năm

2002 Tạ Duy Anh lại làm cho dư luận bùng lên ồn ào với tiểu thuyết Đi tìm

nhân vật Tác giả cuốn tiểu thuyết như “muốn xé rách cả tấm màn che phủ lên hiện thực hàng ngày để làm phơi lộ một thực trạng xã hội” [34,8 ] Đi tìm nhân vật cho ta thấy “một Tạ Duy Anh khác nhiều so với Tạ Duy Anh của

“Bước qua lời nguyền” hay “Lão Khổ” [1,141 ] Nhà văn đã đạt đến lối viết

đa âm hiện đại, “từ cách đặt vấn đề đầu tiên đến cấu trúc tiểu thuyết,phong

cách ngôn ngữ đều lạ lẫm với những gì chúng ta được biết về dòng tiểu thuyết non trẻ Việt Nam” [22 ] Tuy nhiên cuốn sách sau khi ra đời đã bị thu

hồi bởi những hàm ngôn ẩn dụ, những truyện cổ tích dùng làm vĩ thanh không

thuyết phục được nhãn quan tuyên huấn dù được giới phê bình đánh giá cao.Nhưng dường như càng bị cấm nó càng được tìm đọc nhiều hơn.

Cuối năm 2004, nhà văn tiếp tục cho xuất bản cuốn Thiên thần sám hối,

ghi nhận những nỗ lực không mệt mỏi của tác giả trong việc tìm kiếm các giátrị mới mẻ cho văn học Cuốn tiểu thuyết này thực sự mới lại mà Dương

Thuấn cho rằng “nét đặc sắc của Thiên thần sám hối là không mượn mồm

người biết nói” Tác phẩm là sự thể nghiệm lối viết hoàn toàn mới từ việc

sáng tạo nhân vật người kể chuyện (bào thai) đến lối dẫn truyện, cách thức kếtcấu đều thể hiện rõ tinh thần cách tân của tiểu thuyết hiện đại Những yếu

tố phi lý, hoài nghi, tra vấn là nét riêng của tác phẩm, để lại nhiều ám ảnhtrong lòng người đọc

Tác phẩm gần đây nhất, Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh (2008) cũng

là một hiện tượng gây rất nhiều tranh cãi trong giới nghiên cứu phê bình vàthu hút lượng lớn độc giả tìm đọc Đoàn Ánh Dương nhìn nhận “Giã biệt

bóng tối là một bước chuyển về mặt lối viết, đúng hơn là một câu hỏi về lối

viết: tiểu thuyết bây giờ cần phải viết như thế nào?” [35 ] Có thể nói cuốn

tiểu thuyết đã đạt đến độ chín ở sự “làm mới” trên nhiều phương diện như

quan niệm nghệ thuật về con người, nghệ thuật xây dựng nhân vật, điểm nhìntrần thuật, ngôn ngữ, giọng điệu

Tính đến thời điểm hiện nay, ông đã cho in các tiểu thuyết:

- Khúc dạo đầu, (1991), Nxb Thanh niên, Hà Nội

- Lão Khổ, (1992), Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

- Đi tìm nhân vật, (2002), Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội

- Thiên thần sám hối, (2004), Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

- Giã biệt bóng tối, (2008), Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

- Sinh ra để chết, (2009), (in tại Mỹ)

1.4 Vị trí của Giã biệt bóng tối trên hành trình tiểu thuyết Tạ Duy

Anh

Tạ Duy Anh là nhà văn thuộc “thế hệ thứ hai” trong văn học Việt Nam

đương đại Tác phẩm của Tạ Duy Anh xoáy sâu vào đời sống tâm hồn conngười thời hiện đại với bao phức tạp, đa đoan Cũng là vấn đề nhân tính, thânphận nhưng càng ở những tác phẩm sau này nó được nhìn từ chiều sâu bản

thể, hiện sinh, phi lý chứ không phải chất romantic như ở tác phẩm đầu tay.

Đó chính là sự biến chuyển nội tại trong hành trình văn học của Tạ Duy Anh

mà Giã biệt bóng tối là tiểu thuyết đạt đến độ chín của tài năng nhà văn.

Ở Giã biệt bóng tối, Tạ Duy Anh hướng ngòi bút của mình vào những mảnh vỡ hiện thực, những “tiểu tự sự” của cuộc sống hiện đại Hiện thực bị

xé lẻ, phân tách chính là phông nền cho những nhân vật đầy phức tạp của TạDuy Anh xuất hiện Các nhân vật của ông sống với những thứ kỳ quặc, quái

đản trong “bóng tối” bao trùm, chấp nhận sự bí ẩn, tăm tối của cuộc sống như

một phần tất yếu không thể khác đi được Song ánh sáng của nhân tính, củaniềm tin vào cuộc sống vẫn ngời lên ở kết thúc có hậu bởi Tạ Duy Anh vẫn

“đầy ước vọng và niềm tin vào nhũng điều tốt đẹp”.

Giã biệt bóng tối kể chuyện về thằng bé Thượng - đứa trẻ mồ côi, sớm

lang bạt nhiều nơi: Thượng được sinh ra trong sự nguyền rủa của dư luận vì

mẹ nó chửa hoang, nó sớm thành trẻ mồ côi và theo bà ngoại tha phương cầuthực Năm 12 tuổi, bà ngoại bỏ nó lại một mình trong một cái lều tạm và íttiền còm Nó không được đi học nữa mà phải lang thang đi đánh giày Theobước chân lang thang của Thượng ta thấy đầy cạm bẫy giăng ra trước mắt nó:

bà lớn sang trọng dụ nó buôn thuốc phiện, ông Tây đồng tính bóc lột tình dụctrẻ em, lão chủ quán bia tráo trở, những thằng nghiện hút quái gở, những kẻđộc ác ở làng Thổ Ô như: lão Tung, lão Thìn, mụ Hường, thằng San, lãoPhụng, lão Định mắm Trên đường lang bạt của Thượng ta còn bắt gặp những

số phận trớ trêu, đó là bi kịch của ả cave hận đời, của Bính - “gã đào mỏ”.

Con đường mưu sinh của cậu bé Thượng thật không đơn giản bởi có biết bao

nhiêu cái ác, bao sự cám dỗ luôn rình rập để lôi cậu vào “bóng tối” Nhưng

rồi khi con người ta “hướng về mặt trời thì bóng tối sẽ ở sau lưng”, khi

“cuộc sống chỉ còn lại lòng tha thứ”.

Tư tưởng chủ đạo của Giã biệt bóng tối là sự phục thiện - tư tưởng đầy

nhân văn đã thể hiện ở các sáng tác trước đó của Tạ Duy Anh Nhưng ở tácphẩm này, sự mới lạ được tạo ra từ lối viết hoàn toàn khác với truyền thống

Dường như tác giả cố tình thể nghiệm một “lối chơi” của người viết bằng

cách lồng ghép các hình tượng vào nhau để tô đậm dòng ý thức cách tân Ý

tưởng này đã được Tạ Duy Anh ấp ủ từ Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối nhưng đến Giã biệt bóng tối thì đã được mở ra theo một hướng mới: Hoà trộn

giữa thật và ảo, giữa hiện đại và dân gian, giữa quá khứ và hiện tại chứ khôngcòn là sự miêu tả trực diện theo từng nhát cắt thời gian Từ đó bút pháp có sựbiến ảo với sự mới lạ, đa dạng về kết cấu cốt truyện, nhân vật, cấu trúc điểmnhìn, cấu trúc về thời gian, về không gian nghệ thuật Tạ Duy Anh đã làm mới

thi pháp thể loại theo hướng hiện đại bằng cách “phô diễn một kiểu trình bày

có xu hướng đổi mới cấu trúc tiểu thuyết hiện đại” [36 ]

Có thể nói Giã biệt bóng tối là sự biểu hiện rõ nhất về xu hướng “làm

mới” của tiểu thuyết Việt Nam đương đại nói chung và của tiểu thuyết Tạ

Duy Anh nói riêng

Chương 2 HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI VÀ THẾ GIỚI

TRONG TIỂU THUYẾT GIÃ BIỆT BÓNG TỐI

CỦA TẠ DUY ANH

2.1 Hình tượng con người trong tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của

Tạ Duy Anh

2.1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học và trong tiểu thuyết

2.1.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người

“Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy

con người đã được hoá thân thành các phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học,tạo nên giá trị thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật”

[37,26 ] Quan niệm nghệ thuật về con người chính là sự lý giải, khám phácon người, tức là cái nhìn, cách thụ cảm của nhà văn về con người, những

nhận xét, đánh giá về nó, nhưng sự “cảm thấy”, sự lý giải, đánh giá đó đã

chuyển hoá thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện conngười trong văn học, nó phải tạo nên giá trị nghệ thuật - thẩm mỹ cho nhânvật Tuy nhiên, ở đây cần phải thống nhất rằng: nhân vật là hình thức cơ bản

để miêu tả con người trong văn học

Sự ra đời của khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người đã giúpviệc nghiên cứu văn học thoát khỏi xu hướng chỉ chú ý tới phương diện kháchthể của nhân vật được miêu tả, bao gồm ngoại hình, tính cách, phẩm chất, tâm

lý, ngôn ngữ Quan niệm nghệ thuật về con người hướng người ta khám phácách cảm thụ và biểu hiện của chủ quan sáng tạo của nhà văn, của chủ thể.Theo tư tưởng mỹ học hiện đại, vai trò quyết định tạo nên các khuynh hướngvăn học chính là quan niệm về con người, cụ thể hơn là các quan niệm về cá

nhân trên cả hai phương diện: cá nhân tồn tại như một cá thể và cá nhân tồntại trong các mối quan hệ xã hội Quan niệm nghệ thuật về con người chính làthước đo trình độ chiếm lĩnh hiện thực của một tác phẩm, tác giả, trào lưu.

2.1.1.2 Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của Tạ Duy Anh

Văn học 1945- 1975 với cảm hứng sử thi chủ yếu quan tâm đến conngười cộng đồng trong vai trò xã hội, trong tư cách là động lực Cách mạng.Sau 1975 cùng với hiện thực đa chiều, quan niệm về con người trở nên đadiện hơn, quan tâm hơn đến con người cá nhân trong những hoàn cảnh xã hội

cụ thể Nền văn học mới thực sự đã cởi trói cho nhà văn, từ cảm hứng sử thilịch sử nay đã nghiêng hẳn sang cảm hứng đời tư thế sự Một nét nổi bật lànhững năm gần đây, văn xuôi của ta đã chú ý đến con người, đặt con ngườivào trung tâm tác phẩm Con người với tư cách cá nhân đồng thời là thànhviên của xã hội, con người bình thường, con người của đời thường

Tạ Duy Anh đã đưa đến cho người đọc cái nhìn không đơn giản về conngười Họ có thể chỉ là những người lao động quanh năm bới đất lật cỏ nhọcnhằn kiếm ăn, không gây thù chuốc oán với ai, nhưng khi đặt họ vào giai cấp,vào trong dòng họ nhất định thì ở họ lại tiềm ẩn một sức mạnh tinh thầnkhủng khiếp, ông không chỉ nhìn con người ở hiện tại mà còn đặt họ trongmối quan hệ với lịch sử, với quá khứ để xem xét

Tạ Duy Anh từng bộc bạch: “Tôi là người thích đi mấp mé ở phần bờ

vực của cái ác và cái thiện với hi vọng có thể soi rọi vào nó những phần khuất lấp ít người chạm tới, vì tôi không muốn đi như trẩy hội trên đường cái quan, mặt mũi ai nấy hơn hớn như sắp nhận chia phần” Có lẽ vì những quan

niệm như vậy mà khi viết về con người Tạ Duy Anh có xu hướng đi sâu khaithác và miêu tả những mảng tối, những phần chưa hoàn thiện trong conngười Hơn nữa, các trang viết của ông đều hướng về một miền quê mà theo

ông “lấy lội, tăm tối và đầy thù hận”, cho nên không khí hội hè, đình đám,

tình cảm xóm giềng thân tình, đầm ấm, hình ảnh những con người đôn hậu ít,hầu như vắng bóng và không thuộc cảm hứng của ông Đọc Tạ Duy Anh,người ta thấy được cái nhìn đầy chân thực và sinh động về con người - conngười thời hiện đại đầy tính cạnh tranh và thực dụng, con người tự phơi bàycái thấp hèn, cái bản tính phi nhân, thú dữ Tạ Duy Anh riết róng trình bày

quan niệm “có một tí thánh thần, có một tí súc vật, có một tí người, có một tí

quỷ, một tí sâu bọ mỗi thứ một tí trong con người” Và đấu tranh chống lại

cái ác, sứ mệnh cảnh tỉnh con người thật không dễ chút nào Bởi thế ngòi bútcủa Tạ Duy Anh có sự xa lạ vơi cảm hứng ngợi ca, ve vuốt, chiều nịnh, mỗitrang văn của Tạ Duy Anh là một sự khiêu khích, một lời chất vấn tư cáchlàm người

Có thể thấy Tạ Duy Anh đã tìm sâu vào trạng thái con người, mấp mégiữa lằn ranh Thiện - Ác, con người bị lưu đày trong cô đơn và tha hoá thànhnhững bản sao Con người bị bủa vây trong nỗi sợ hãi, vong thân, vong bản,đánh mất mình là sự cảm nhận đau đớn về số phận con người là mối quan tâmlớn nhất của Tạ Duy Anh

2.1.2 Các dạng thái con người trong tiểu thuyết “ Giã biệt bóng tối”

2.1.2.1 Con người của huyền thoại ma quái

Thuật ngữ fantastisque được giới nghiên cứu chuyển dịch sang tiếng

Việt bằng những khái niệm kỳ ảo, huyền ảo Có lúc nó mở rộng biên độ thành

kinh dị Đó là những truyện “có sự thâm nhập hợp lý của yếu tố “hư”, yếu tố

“ảo” vào cái “thực” để tạo nên những tác phẩm văn chương vừa có tính hiện thực, nhân văn, vừa kích thích óc tưởng tượng tích cực của người đọc, tạo ra những hình tượng đa nghĩa, có kết cấu mở, giúp người đọc có thể đồng sáng tạo với nhà văn” [38 ]

Văn học 1945- 1975 hầu như không xuất hiện kiểu con người huyềnthoại, phi lý, sau đổi mới, tiểu thuyết đương đại mới đi vào khắc hoạ conngười không chỉ ở tính cách, những điều có thể giải thích được bằng lí tính

mà còn khám phá con người ở cõi tâm linh vi diệu, biến ảo, khám phá nhữngdòng ý thức và những mảnh tiềm thức đan vào nhau như một ma trận cực kìphức tạp của thế giới bên trong con người Khoa học ngày càng phát triển,con người càng có thêm sức mạnh thâm nhập vào những bí ẩn của thế giới vàcủa nội tâm con người Nhưng mặt khác dường như bất lực trước những bí ẩncủa vũ trụ, đặc biệt là thế giới tâm linh con người Tiểu thuyết hiện đại bắtđầu tiếp cận với thế giới đằng sau thế giới hiện thực, cố gắng thoát khỏi kiểuphản ánh hiện thực được hiểu một cách thông tục của tiểu thuyết trước đây.

Trong một tác phẩm kỳ ảo chân chính, yếu tố “thực” sẽ làm cho tác phẩm có nội dung xã hội, kéo người đọc về phía cuộc đời, con yếu tố “ảo” sẽ tăng

cường hiệu ứng tâm lý - thẩm mỹ, làm cho đầu óc người đọc phải làm việcmột cách tích cực, độc giả vì thế có nhiều khả năng lựa chọn để tự tìm chomình một lời giải xuyên qua bức màn sương khói của cái không thực Đócũng là lí do các nhà văn ngày càng thích sử dụng những yếu tố kỳ ảo, nhữngchi tiết mang màu sắc thần bí để miêu tả con người và thế giới xung quanhcon người

Là một cây bút của văn học đương đại, Tạ Duy Anh cũng không nằmngoài quỹ đạo của sự tìm tòi, đổi mới trên Yếu tố kỳ ảo phủ lên văn chương

Tạ Duy Anh một bầu không khí siêu thực, hư ảo, huyền hoặc Trong Giã biệt

bóng tối, con người của huyền thoại ma quái hiện lên ngay từ hình ảnh tăm tối

của làng Thổ Ô với những truyền thuyết ma quỷ ghê rợn Đó là một ngôi làngnghèo khó, bẩn thỉu Đã từng có những ngày tháng người làng đó sống trong

sung sướng vì được vị Thành Hoàng làng phù hộ với một quyển sách “ước gì

được nấy” Nhưng khi phát hiện ra Thành Hoàng làng chỉ là “giả” - là một

lão ăn mày rách rưới chết trong miếu hoang thì cái làng Thổ Ô trở lại nguyên

hình là một “làng quê bần hàn, bẩn thỉu, tăm tối một cách kinh dị” [5,11].

Người làng Thổ Ô truyền tai nhau về sự hiện hình kì quái đáng sợ của vị

Thành Hoàng giả này, lúc thì là “một con chuột thành tinh trắng nhởn to như

con bê”, "lúc nào cũng kè kè quyển sách ở nách", lúc lại là một “con rắn cộc đuôi, trắng nhễ nhại như bụng con gái thỉnh thoảng lại bò ra trong những đêm mưa bão tạo thành những vệt khổng lồ” [5,8] khiến người ta kinh hãi.

Con người huyền bí, thoắt ẩn thoắt hiện đó mà một “con quỷ vô hình” hoá

thân vào bóng tối và bắt đầu gieo rắc tội ác Sự giả tưởng về một nhân vật

“bóng tối” như là một biểu tượng của cái ác, cái bất công, tàn nhẫn trong xã

hội “Bóng tối” bao trùm lên ngôi làng Thổ Ô và ngôi miếu hoang nơi thằng

bé Thượng trú ngụ Gã vô hình nhưng lại có sức mạnh ma quái, gã ra sức mua

chuộc, dụ dỗ “những linh hồn con người” để làm “tay sai”, làm “công cụ” đi gieo rắc cái ác cho “vua quỷ” Và một trong số “linh hồn” hắn muốn có là

Thượng Gã làm cho Thượng có một quyền năng thần bí đáng sợ, nếu kẻ nàolàm hại cậu bé và bị cậu buông lời nguyền rủa thì sẽ chết hệt như lời nguyền

phát ra “Con người ma quái” ấy ám ảnh người ta bằng “bóng tối”, “mùi

hôi” và những “tiếng nói” phát ra từ khoảng không vô hình đen đặc bóng

đêm Và người ta thực sự hoảng sợ, Thượng thực sự hoảng hốt khi phát hiện

ra nguyên nhân của những cái chết lạ trong làng là do cậu bé gián tiếp gây ra

Những giấc mơ lạ,những cuộc đối thoại với “bóng tối” vô hình của Thượng

mang màu sắc tâm linh với sự linh ứng của những sự việc sau đó.ViệcThượng nguyền cho cô giáo hiền lành, tốt bụng trong làng chết ngay trên bục

giảng là một “phép thử” sự linh ứng của lời nguyền cho thấy phạm vi tung hoành của “bóng tối” - Cái ác hiện hữu trong những kẻ xấu xa và cái ác hại

cả những người tốt

Quyết tâm chống lại “bóng tối”, ngăn chặn cái ác đang xâm nhập vào

linh hồn mình, cậu bé Thượng đã phải chống lại hết sức khó khăn và đau đớn.Cậu phải cam chịu những đòn ác đến khủng khiếp giáng xuống thân thể cậu

do tên Bính gây ra mà không thốt lên một lời nguyền rủa Cứ thế trận đòn nàyđến trận hành hạ khác tưởng chừng như cậu bé không thể đủ sức chống chọinữa Nhưng cậu bé đã chiến thắng bằng tình người bao la, rộng mở Sức mạnh

của tình yêu thương, của sự tha thứ đã làm nên “ánh sáng” của nhân tính đẩy lùi “bóng tối”.

Con người huyền thoại ma quái là biểu hiện của cái kỳ ảo - sản phẩmcủa trí tuởng tượng nhưng đã được nhà văn sử dụng như một phương tiện đểphản ánh hiện thực, giúp nhà văn nhận thức và chiếm lĩnh thế giới, đồng thờibộc lộ sâu sắc những quan điểm về con người, về cuộc đời Cái kỳ ảo chỉ là

“gia vị” cho hiện thực nhưng thiếu nó tác phẩm sẽ mất đi sự hấp dẫn nhất

định và thu hẹp biên độ hiện thực Sự đan xen hư - thực tạo nên một hiệu quảnghệ thuật độc đáo Cái kỳ ảo trong truyện làm người ta thường xuyên đặt câuhỏi: điều đó có thật không hay chỉ là ảo ảnh, là sự ngẫu nhiên tình cờ Sự cómặt của cái kỳ ảo không làm cho tác phẩm bị thần bí hoá mà tạo nên niềm tin

về một hiện thực đa chiều Qua tấm gương kỳ ảo với những con người nhưhuyền thoại, ma quỷ, hiện thực được soi ngắm vừa lung linh hơn và cũng trầntrụi hơn Như triết gia người Ấn Độ Vivekanada khi bàn về nghệ thuật đã

nói: “Thế giới này nhỏ bé cho nên phải thêm vào đó một chút tưởng tượng

bay bổng thì thế giới chật hẹp ấy mới được mở rộng ra đến khôn cùng, chứ không thì nó sẽ mãi mãi còn chật hẹp, thô sơ như một quan niệm cũng rất chật hẹp, thô sơ về chủ nghĩa hiện thực”.

Con người huyền thoại ma quái không chỉ là phương tiện minh hoạhiện thực đời sống mà nó còn mang chiều sâu triết lí quan niệm nghệ thuật vềcon người của nhà văn Đằng sau con người huyền thoại là sự thăng hoa của

các ý niệm triết học về con người thực Gã “bóng tối” vô hình là hiện thân của

cái ác và cậu bé Thượng là người được trao sứ mệnh chống lại sự tràn lan củacái ác, giải lời nguyền, vén màn đêm bao trùm làng Thổ Ô Cái ác phải bị diệttrừ nhưng không phải dễ dàng và không thể diệt trừ hoàn toàn Quan trọng là

mỗi con người phải có linh hồn hướng thiện để “đề kháng” với cái ác trong cuộc đời đầy rẫy cạm bẫy và với cái ác nảy sinh trong chính phần “con” của

mình Quả thực, sự suy ngẫm về con người và cuộc đời, sự lao tâm trên trang

viết đã mang lại cho trang văn của Tạ Duy Anh có sức nặng của tư tưởngnhân bản Điều thú vị là tư tưởng đó được chuyên chở qua sự nhoè nhoẹt, mêhoặc của hình tượng con người huyền thoại ma quái.

2.1.2.2 Con người phi nhân tính

Một trong những lý do mà tiểu thuyết của Tạ Duy anh gây sốc, gây

phản ứng đa chiều ở người đọc, khiến số phận tác phẩm của ông “mang án

lưu đày”, đó là trong tác phẩm của ông, sự thật nghiệt ngã về con người độc

ác phi nhân tính được lạnh lùng phơi bày Trong sáng tác của Tạ Duy Anhngười ta bắt gặp đầy rẫy những cái ác, cái xấu Nếu thống kê trong truyện của

Tạ Duy Anh thì mật độ những kẻ thủ ác và những chuyện làm ác quá nhiều.Không giết người thì cũng mưu toan chuyện giết người hoặc chí ít có suy nghĩ

về cái chết của người khác

Trong Giã biệt bóng tối, những con người phi nhân tính được nhà văn

phát giác bản chất ác độc ở khắp nơi, từ thành thị đến nông thôn, từ trẻ đếngià Đó là mụ đàn bà dáng dấp như mệnh phụ phu nhân, đi đôi giày hàngngàn đô lừa thằng bé mồ côi lang thang làm người đưa tin rồi quỵt luôn tiền

công của nó và sai đàn em đến bịt luôn đường sống của nó: “Tao biết bà lớn

cầm gì của mày,bà ấy không quên đâu, bà ấy không thèm mấy đồng bọ của mày nhưng tình thế gấp quá, để sau hẵng hay Mày muốn sống hay muốn ôm tiền xuống âm phủ? Bà ấy đưa cho tao cái này, dặn một là mày nghe theo tao biến khỏi đây, hai là tao buộc lòng phải chọc mù mắt mày Gã đàn ông moi

ra một con dao nhọn ” Rồi một ông cán bộ về hưu đi “tập dưỡng sinh” nơi

góc phố nỡ bịa chuyện lừa người đàn bà đang lo lắng cho thằng Thượng và

coi đó như một “chuyện đùa” Khi thằng bé xin được một chân bưng bê trong

quán bia thì cũng bởi một quý bà cao sang mà nó phải chịu hậu quả là mất

việc và lão chủ quán ác nghiệt “quên” luôn cả tiền công của nó, đầy nó ra

đường với cái bụng đói cùng những lời chửi rủa

Cuộc sống con người thời đại này tất cả đều bị nhấn chìm, lẩn khuất,

chỉ có bóng tối là “hiển minh” Vì vậy con người như trò chơi trong thế giới

của bóng tối, nó chi phối và điều chỉnh tất cả, trắng đen lẫn lộn và khoảng

cách của con người từ thiện đến ác cũng dần rút ngắn lại Bởi cái ác “bịt mắt

những kẻ cầm cân nảy mực” Hay khi thằng Thượng “chui vào gầm giường lôi những thứ bán được khối tiền” như lời mụ Hường thì mụ xách ngay cái

bao tải của nó quẳng sang bên kia bức tường đổ Có lẽ đó là quy luật của cuộc

sống - “cá lớn nuốt cá bé” dù họ đều là những con người có số phận đau khổ như nhau Có khi là vì đồng tiền mà con người chấp nhận “bán linh hồn cho

quỷ dữ”, chấp nhận bán lương tâm của mình, để tâm hồn mình nhuốm bùn chỉ

cần có được thật nhiều tiền trong tay Đó là khi một thằng “khố rách áo ôm” như Bính đã chấp nhận là “trai bao” của một bà goá ngoài năm mươi, gần

bằng tuổi mẹ y, với hy vọng đổi đời thành người giàu có Trong đầu gã luôn

hình dung “làm ăn với một bà chủ giàu có được độ nửa năm thì tớ đã có một

số vốn kha khá”, “nhưng trò đời có một muốn hai, có hai muốn mười, có mười muốn một trăm chung quy cũng đều do lòng tham không đáy” [5,160].

Rồi hàng loạt những kẻ ác với những hành động thiếu tính người được tác giảphơi bày với giọng liệt kê lạnh lùng: Lão Tung từng là lính Lê dương giếtngười không ghê tay, lão bắt thằng Thượng khoắng thùng phân để tìm chìa

khoá và hất cả phân vào người nó; Thằng San “chó” lười chảy thây chuyên đi chôm chỉa, lúc túng quá còn lôi vợ ra làm con mồi “nhử những kẻ dâm dê

háo sắc” để lấy tiền San "chó" bắt Thượng phải dọn chuồng phân nhà hắn; Lão

Thìn - phụ trách an ninh làng Thổ Ô có tật thích chim chuột gái có chồng, đặtđiều nói xấu người khác Lão nỡ lừa gạt, bắt thằng Thượng phải dọn đi trong

đêm để lão sử dụng cái miếu hoang làm nơi “hành lạc”; Mụ Hường chua

ngoa, hay ghen ghét đố kỵ, chửi đổng vô cớ, thích hành hạ người khác; Lão

Phụng hay đặt điều hại người khác: “đặt điều vu cáo chính chú ruột của mình

trong cải cách ruộng đất khiến ông này hộc máu chết tươi ngay trên bàn đấu

tố”, “ba đời chủ tịch xã lão hầu hạ cả ba rồi tìm cách làm cho cả ba tán gia bại sản sau khi mất chức”, [5,117], con trai đi vắng lão tòm tem với con dâu

một cách ngang nhiên, trơ tráo Thằng Thượng luôn phải chịu những lời châmchọc đểu giả đầy ác ý của lão; Rồi lão Định Mắm rắp tâm lấy cắp số tiền mồhôi nước mắt của thằng Thượng một cách trắng trợn Cuộc sống biến chấtcủa con người càng được tác giả đẩy lên mạnh hơn khi hình ảnh một thầygiáo văn hay chữ tốt, biết cả lẩy Kiều, thuộc rất nhiều thơ Tố Hữu lại khôngkìm được nhục dục bản năng trước sức hút của một ả cave đang trong trại

giáo dưỡng: “thầy gạ tôi ngủ cũng bằng thơ”, “thầy kéo tôi ra một chỗ

vắng bàn tay thầy bò dọc cơ thể” [5,234] Thật đáng tiếc và buồn thay cho

hình ảnh người thầy cao quý, chỉ một chút không làm chủ được bản thân đãbán đi phần hồn tốt đẹp vốn có của mình Xã hội biến chuyển, thời đại đã thayđổi và con người cũng vậy

Đối với Tạ Duy Anh những dòng văn này ra đời không phải là răn dạycuộc đời hay mách nước cho con người phải sống như thế này hay thế kia.Ông viết về cái ác một cách riết róng, triệt để, dấn sâu vào lý giải cái ác đểcon người thấy ghê sợ, để lay động và thức tỉnh cái thiện trong mỗi conngười Thực ra sự tồn tại của cái ác, cái phi nhân tính trong con người là mộtphần sự thật mà nhà văn có lương tâm không nên che đậy người khác vàhuyễn hoặc chính bản thân mình Viết về cái ác cũng là một hình thức chống

lại cái ác “Chúng ta không thể chạy trốn cuộc đời và ngay chính cái chết

cũng không giúp người ta trốn được nó một cách tuyệt vọng Vì vậy cần phải đối mặt va giải phẫu nó” [6] Tạ Duy Anh tự đặt cho mình sứ mệnh phải viết

“để cho cái ác nếu không biến mất thì cũng vì những trang viết của tôi mà mỗi ngày ít đi một chút,một chút như những hạt bụi”.

2.1.2.3 Những tâm hồn thánh thiện ẩn dưới những hình hài rách nát

Nhiều người cho rằng khi đọc tiểu thuyết Tạ Duy Anh có cảm tưởng

“mình ra đường bây giờ cứ như lạc vào nghĩa địa ấy, nó lạnh lùng, nó tàn