Tiểu thuyết hội thề của nguyễn quang thân từ góc nhìn thể loại luận văn thạc sỹ ngữ văn

Từgóc nhìn của người sáng tác, nhà văn Nhật Tuấn cũng chỉ ra sự tìm tòi, đổi mới về cách viết của Nguyễn Quang Thân trong tiểu thuyết Con ngựa Mãn Châu ông viết: “Sức mạnh thực sự của

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

Trang

3 Mục đớch, nhiệm vụ nghiờn cứu 9

4 Đối tượng, phạm vi nghiờn cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 10

Chương 1 TIỂU THUYẾT HỘI THỀ TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT ĐƯƠNG

1.1 Nguyễn Quang Thân- Đời và văn 11

1.1.2 Con đường sáng tạo văn học của Nguyễn Quang Thân 14

1.1.3 Đề tài lịch sử trong sáng tác của Nguyễn Quang Thân 16

1.2 Một cái nhìn khái quát về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại 21

1.2.1 Quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của các nhà văn đương đại 21

1.2.2 Những xu hướng tìm tòi, thể nghiệm tiểu thuyết lịch sử 25

2.2.1 Giới thuyết khái niệm 49

2.2.2 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hội thề 52

2.2.3 Thủ pháp khắc họa nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết Hội thề 55

Chương 3 NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG TIỂU THUYẾT

3.1 Ngôn ngữ 59 3.1.1 Ngôn ngữ trong tiểu thuyết và ngôn ngữ trong tiểu thuyết lịch sử 59

3.1.1.1 Ngôn ngữ trong tiểu thuyết 59

3.1.1.2 Ngôn ngữ trong tiểu thuyết lịch sử 61

3.1.2 Ngôn ngữ trong tiểu thuyết Hội thề 67

3.1.2.1 Sử dụng một hệ thống ngôn ngữ phong phú, đa dạng 67

3.1.2.2 Đan xen nhiều lớp ngôn ngữ 68

3.1.2.3 Kết hợp hài hòa giữa kể, tả bình 75

3.2.1 Giọng điệu và giọng điệu trong tiểu thuyết lịch sử 79

3.2.1.1 Khái niệm giọng điệu 79

3.2.1.2 Giọng điệu trong tiểu thuyết lịch sử 80

3.2.2 Các sắc thái giọng điệu trong tiểu thuyết Hội thề 82

3.2.2.1 Giọng khách quan, trung tính 83

3.2.2.2 Giọng chiêm nghiệm, suy tư 84

3.2.2.3 Giọng suồng sã, gần gũi 86 3.2.2.4 Giọng trữ tình thiết tha sâu lắng 87

3.2.3 Trần thuật đa điểm nhìn - một đặc sắc trong cấu trúc giọng điệu trần thuật trong Hội

1.1 Nguyễn Quang Thân sinh ngày 15 tháng 4 năm 1936, tại xã Sơn Lễ,huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh Ông là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từnăm 1977 Hai thể loại được xem là thành công nhất trong sự nghiệp sáng táccủa Nguyễn Quang Thân là tiểu thuyết và truyện ngắn Bên cạnh những tácphẩm viết về chiến tranh, về thế sự đời tư, ông còn viết về đề tài lịch sử, mà tiêu

biểu là tác phẩm Con ngựa Mãn Châu và gần đây là tiểu thuyết Hội thề đang thu hút sự quan tâm của dư luận Tìm hiểu tiểu thuyết Hội thề, vì vậy không chỉ

để hiểu thêm về tài năng, cá tính sáng tạo của Nguyễn Quang Thân, mà cònthấy được hướng vận động, tìm tòi của các nhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam.1.2 Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại với cảm thức phân tích, giảđịnh, đánh giá, giải thiêng lịch sử đã đem lại cho công chúng, bạn đọc nhữngcảm nhận trái chiều, mới lạ về lịch sử Từ đó, những vấn đề lý luận về tiểuthuyết lịch sử được đặt ra một cách bức thiết Năm 2010, Hội nhà văn Việt Nam

trao tặng giải A (Giải thưởng văn xuôi 2010) cho tiểu thuyết Hội thề của

Nguyễn Quang Thân Kể từ đó đến nay tác phẩm đã thu hút sự quan tâm củangười đọc và giới nghiên cứu phê bình trong cả nước Đã có nhiều ý kiến đánh

giá khác nhau thậm chí là đối lập nhau về tiểu thuyết Hội thề Trong bối cảnh

đó, với đề tài Tiểu thuyết Hội thề của Nguyễn Quang Thân từ góc nhìn thể loại, chúng tôi muốn đưa ra một cái nhìn hệ thống, toàn diện về tiểu thuyết Hội thề.

Ý nghĩa của vấn đề không chỉ để hiểu một tác phẩm mà còn gợi mở những vấn

đề lý luận về tiểu thuyết lịch sử

2.Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Nguyễn Quang Thân là một nhà văn hiện đại Việt Nam, có nhiềuđóng góp trên các thể loại, như truyện ngắn, tiểu thuyết và kịch bản Ngoài ra

ông còn tham gia trên lĩnh vực báo chí với hàng trăm bài báo, tạp văn khác

nhau Kể từ tác phẩm đầu tay Nước về (1957) đến nay Nguyễn Quang Thân đã

có hơn nửa thế kỷ cầm bút với bao thăng trầm Ông thường giữ một thái độthâm trầm, điềm tĩnh đến ngạc nhiên trước những khen, chê về tác phẩm của

ông, mà gần đây nhất là tiểu thuyết Hội thề Nói điều đó không có nghĩa là ông

không để ý đến dư luận mà quan trọng hơn là ông tin vào những gì mình tìmtòi, thể nghiệm Trên cơ sở nguồn tư liệu bao quát được và trong phạm vi quantâm của đề tài, chúng tôi điểm lại một số vấn đề cơ bản có liên quan

Trong một cái nhìn chung nhất, bàn về truyện ngắn Nguyễn Quang Thân,

nhà nghiên cứu Mai Hương cho rằng: “Hầu hết các truyện trong Những người chinh phục, Nếp gấp, Những chùm cúc biển…đều có cốt lõi chung: “Cuộc tìm kiếm tự do của những kẻ bị kiềm chế” (…) Người không đi cùng chuyến tàu và

những truyện ngắn tiếp theo là sự tiếp nối kiên trì và ở một mức độ cao hơntheo xu hướng được khẳng định này Càng ngày ý nghĩa nhân văn của truyệncàng được nhân lên.”[22] Cũng cách nhìn ấy, Nguyễn Hoàng Sơn viết: “Cómột dạo, cái tên Nguyễn Quang Thân bỗng dưng được khá nhiều người nhắcđến kể cả những người xưa nay vốn chẳng mấy khi để mắt đến văn học, ấy là

vào quãng tháng 3.1980 khi truyện ngắn Người không đi cùng chuyến tàu của

anh xuất hiện trên báo Văn Nghệ (…) Bây giờ bình tĩnh nhìn lại thời kỳ tiềnđổi mới phải ghi nhận Nguyễn Quang Thân cùng Nguyễn Minh Châu, LưuQuang Vũ, Thạch Quỳ… là những người đã đi bước tiên phong”[48] Năm

2001, tiểu thuyết lịch sử Con ngựa Mãn Châu (Nxb Hội Nhà văn, 2001) là cái

tên được nhắc tới khá nhiều trong công chúng cũng như trong giới nghiên cứu,phê bình văn học Thúy Nga trong bài “Con ngựa Mãn Châu” đánh giá: “Câuchuyện ở đây gói gọn trong hai năm 1945 – 1946 hai năm dữ dội nhất, đặt mỗi

con người trước bao ngã rẽ (…) Nguyễn Quang Thân không lý giải, chọn lựacho mình một chỗ đứng đẹp, tác giả chỉ lắng nghe, nhìn theo và quan sát nhữngcon đường đã chằng chéo lên nhau, để rồi gặp nhau, hay chia tay nhau vào đúngmùa thu năm ấy Cuộc cách mạng được nhìn từ nhiều phía đã mang lại chocuốn tiểu thuyết sức sống của bản thân đời sống Cái đời sống khách quan mà ở

đó mỗi nhân vật đều được tác giả chăm chút vẽ nên từng nét đậm nhạt."[38] Từgóc nhìn của người sáng tác, nhà văn Nhật Tuấn cũng chỉ ra sự tìm tòi, đổi mới

về cách viết của Nguyễn Quang Thân trong tiểu thuyết Con ngựa Mãn Châu

ông viết: “Sức mạnh thực sự của tiểu thuyết thực ra không nằm nhiều ở cốttruyện, mà nó phụ thuộc vào tài năng của nhà văn – ông ta sẽ xây dựng kết cấunội dung ra sao, có đặt ra nhiều tuyến nhân vật tính cách, nhiều tầng lớp tạonhiều mạch ngầm ( những mạch ngầm đôi khi có thể gọi thành tên ) trong một

chỉnh thể bằng vốn sống và kinh nghiệm của mình hay không Trong Con ngựa Mãn Châu, nhà văn Nguyễn Quang Thân đã làm được điều đó” [ 59]

Sáng tác của Nguyễn Quang Thân không chỉ nhận được sự quan tâm, chú

ý của công chúng, giới nghiên cứu phê bình ở trong nước, mà còn ở nước ngoài.Một số nhà xuất bản, những nhà nghiên cứu, phê bình ở hải ngoại và nhữngdịch giả Pháp khi đọc những sáng tác của Nguyễn Quang Thân đều có nhữngnhận xét, đánh giá cao những đong sgóp của ông cho văn học dân tộc Nhà phê

bình văn học hải ngoại Trần Đạo trong bài viết “Ngoài khơi miền đất hứa, một

huyền thoại thời hậu chiến” đánh giá: “Ngôn ngữ trong Ngoài khơi miền đất

hứa là ngôn ngữ thường ngày, thực dụng, thô bạo, lột trần mặt nhau, lột trần

mặt đời, lột trần mặt mình Nghệ thuật tiểu thuyết cần lòng nhân ái, thái độ nhân

bản, sự hiểu biết sâu rộng, tay nghề, và một chút men Trong Ngoài khơi miền đất hứa có đoạn còn thiếu chất men đó Những câu giải thích tình cảm của nhân

vật, bày tỏ sự cảm nhận của người này đối với người kia có tác dụng làm cụthứng người đọc Nhưng đó là nhược điểm nhỏ của một cuốn sách hay, trong đómột con chó cũng thành nhân vật, một cái hôn cũng lột trần một thân phận Cónhững đoạn văn tuyệt đẹp.”[10] Tác giả Gerard Lacroix trong bài “Sự minh

mẫn trong bóng tối” ( Cafe No4 10/4 – 23/4/1997) viết: “Khi đọc Ngoài khơi miền đất hứa một cuốn sách viết vào những năm 1988 – 1989, người ta đễ dàng

hiểu vì sao cái đầu đề làm cho người ta không thể gợi mở hơn được Cuốn tiểuthuyết “đầy tính tiểu thuyết” với những nhân vật được khắc hoạ mạnh mẽ trongnhững câu chuyện tình và chuyện chính trị, với vô vàn đột biến, và trước hết đó

là một bức tranh của xã hội Việt Nam hôm nay”[29]

2.2 Kể từ khi ra đời đến nay, đặc biệt là từ khi được Hội nhà văn trao giải

thưởng A (2010) tiểu thuyết Hội thề của Nguyễn Quang Thân đã thu hút sự

quan tâm của người đọc và giới phê bình trong cả nước Đến nay đã có hàngchục bài viết của các nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình, tiêu biểu là các tác giả:Hoàng Tiến, Phạm Viết Đào, Lê Thành Nghị, Phạm Xuân Thạch, Trần MạnhHảo, Phạm Quang Trung… Đã có những ý kiến khác nhau thậm chí là đối lập

nhau về vấn đề hư cấu và tính chân xác lịch sử trong tiểu thuyết Hội thề.

Với tư cách là thành viên của Hội đồng chung khảo giải thưởng văn xuôicủa Hội nhà văn, Lê Thành Nghị đã có những phân tích, kiến giải đánh giá caonhững cách tân của Nguyễn Quang Thân trong việc tiếp cận và thể hiện đề tài

lịch sử qua tiểu thuyết Hội thề Ông viết: “Hội thề là tiểu thuyết lịch sử nhưng

được viết với cảm hứng khám phá theo tinh thần mới của thời đại tuy tác phẩmvẫn mang nét đẹp của văn chương cổ điển thường thấy trong văn phong Nguyễn

Quang Thân Có thể còn đòi hỏi ở Hội thề những trang, những chương cuốn hút

hơn nữa Nhưng cái đẹp vẫn thừờng ẩn chứa đằng sau sự giản dị, dung dị Về

mặt này Hội thề có sức chứa lớn hơn dung lượng câu chữ của nó Và đó chính

là một trong những mặt đang ghi nhận của tác phẩm.”[39] Chia sẻ với LêThành Nghị cách nhìn ấy, song từ góc độ người sáng tác, nhà văn Trần Thanh

Giảng cho rằng, với Hội thề “Nguyễn Quang Thân đã chọn cách dựng truyện

giống như một cuốn phim với các chương mang chủ đề khác nhau, các hànhđộng nhân vật đan xen làm nổi bật chủ đề của chương Với lối viết chừng mực,thanh nhã, nhà văn đã lột tả được những tư tưởng sâu sắc về lịch sử mà ông

muốn chuyển tải đến người đọc Đọc Hội thề để thấy lịch sử dân tộc chúng ta

hào hùng bi tráng, tình người chúng ta đẹp không kém những trường thiên tiểuthuyết được dịch đầy các nhà sách, hay những bộ phim dã sử nước bạn đang

chiếu ngập tràn các kênh truyền hình Và hơn hết, Hội thề giúp chúng ta thêm

yêu, thêm tự hào về đất nước Việt Nam.”[14] Trên trang báo điện tử

THANHNIÊN online, nhà văn Ngô Thị Kim Cúc đã dành cho tiểu thuyết Hội

mối quan hệ quân - thần, đề cao tầm nhân văn của trí tuệ người Nam, với khátvọng được sống yên bình bên cạnh một nước lớn luôn nuôi mộng xâm lấn Thờigian là những ngày cuối của cuộc kháng chiến chống giặc Minh, khi những mâuthuẫn đã lên đến đỉnh điểm, bởi những suy nghĩ và mưu tính khác nhau củatừng con người trong từng vị trí” [8]

Có rất nhiều vấn đề được tranh luận xung quanh tiểu thuyết Hội thề Tính

phức tạp của nó có thể được hình dung phần nào qua chuyên mục “Hồ sơ về

tiểu thuyết Hội thề” trên các trang báo mạng Các ý kiến tranh luận được soi

chiếu từ nhiều góc độ, song đều tập trung vào một vấn đề trung tâm là tính chânxác lịch sử và hư cấu nghệ thuật của nhà văn trong tác phẩm Phát biểu ý kiếncủa mình trên một trang web, nhà thơ Từ Quốc Hoài đã tỏ ra bức xúc về việc

Hội Nhà văn Việt Nam tôn vinh tiểu thuyết Hội thề khi cho rằng: “Tác giả Hội thề đã đẩy Nguyễn Trãi, một anh hùng kiệt xuất vào thế cô độc, chỉ trang trải

lòng mình được với Thái Phúc, một viên bại tướng nhà Minh đã đầu hàng nghĩaquân: “Xin đại huynh nhận cho Trãi này ba vái: một vái để tạ lòng nhân của đạihuynh… Còn vái này là tạ công lớn của đại huynh với nghĩa quân…vái này nữa

để ghi nhận tình tri kỷ của đại nhân với đứa em côi cút là Trãi này…” Một Nguyễn Trãi uy nghi, tác giả bản thiên cổ hùng văn Bình Ngô Đại cáo mang

hào khí của cả dân tộc thắng giặc ngoại xâm sao có thể tự nhận mình là đứa emcôi cút trước viên hàng tướng Thái Phúc?” Trong khi đó, nhà phê bình HoàiNam lại tỏ ra đồng cảm với tác giả Nguyễn Quang Thân khi ông miêu tả mộtNguyễn Trãi cô độc giữa các tướng lĩnh của Lê Lợi: “Ông luôn là khách giữađám quần thần tướng lĩnh của một triều đại đang bắt đầu sửa soạn ngôi thứ Họ

là người nhà, còn ông là khách, mãi mãi là khách Với các tướng lĩnh Lam Sơn,ông không cách nào chia sẻ được cùng họ “tầm nhìn xa” của một trí thức, tầmnhìn hướng tới những vấn đề hậu chiến thắng, những vấn đề của một quốc giaphương Nam luôn phải duy trì sự tồn tại độc lập của mình bên cạnh kẻ lánggiềng phương Bắc chưa bao giờ nguôi tham vọng ”

Ở một góc nhìn có tính khái quát hơn, cuộc tranh luận nhanh chóng lansang địa hạt sáng tác tiểu thuyết lịch sử với những kiến giải khác nhau về

“quyền” của người viết Bình luận về Hội thề trên trang web của Hội Nhà văn

Việt Nam, nhà phê bình Lê Thành Nghị nhìn nhận: “Cái hơn người của Lê Lợi là

ở chỗ ông đã nhận ra tư tưởng lớn trong dự định của Nguyễn Trãi Lịch sử chỉnói có cuộc dụ hàng của Lê Lợi và Nguyễn Trãi đối với tướng nhà Minh là

Vương Thông qua những Trung quân từ mệnh nhưng không nói nó đã được hình

thành, đã được trả giá như thế nào để đi đến một kết thúc chiến tranh chưa từng

có trong lịch sử quân sự, đưa lại nền hòa bình kéo dài ba trăm năm mươi nămsau đó cho Đại Việt Đấy là một trong những trang trắng của lịch sử mà NguyễnQuang Thân muốn lấp đầy bằng tiểu thuyết” Ngược lại, nhà văn Hà Văn Thùy

phản biện về Hội thề trên một trang web như sau: tiêu chuẩn vàng để định giá

một tiểu thuyết lịch sử, đó là tính chân thực lịch sử Không phải sách sử nhưngtiểu thuyết lịch sử thể hiện tinh thần, hồn vía của sự kiện cùng nhân vật lịch sử

Đem chuẩn mực kinh điển này soi vào Hội thề, ta thấy rất rõ tác phẩm thiếu tính

chân thực lịch sử ở phương diện phản ánh không chân thực tinh thần của mộtthời đại lịch sử Cái tâm thức kình chống, coi khinh trí thức của nghĩa quân Lam

Sơn trong Hội thề cũng không thực Ở triều Trần và tiếp đó, Hậu Lê, Nho giáo

Việt Nam cực thịnh Chỉ ít năm sau hội thề, vua Thái Tông đã tổ chức khoa thi

và lập bia tiến sĩ rồi vua Thánh Tông xây dựng văn nghiệp huy hoàng chưa từng

có Vì vậy, thái độ kỳ thị, khinh khi trí thức như mô tả trong Hội thề không chỉkhông có trong khởi nghĩa Lam Sơn mà cũng không hề có trong lịch sử Việt Có

cùng cách nhìn ấy, Phạm Viết Đào cho rằng, “Hội thề là cuốn tiểu thuyết đi sâu

vào thế giới tinh thần của những gương mặt chủ chốt làm nên cuộc khởi nghĩaLam Sơn Nhằm làm nổi rõ cái chất thô lậu, hung tàn, hiếu sát của một số tướnglĩnh nghĩa quân Lam Sơn, Nguyễn Quang Thân đã bịa đặt và gán ghép nhiều tìnhtiết để mô tả những viên tướng nhà Minh, những kẻ đi xâm lược từng gây ra biếtbao tội ác với Đại Việt như những hiệp sĩ, những con người có học và caothượng Việc Hội thề hư cấu chuyện Nguyễn Trãi có quan hệ suồng sã với hàngtướng Thái Phúc, nhường khoang thuyền cho Thái Phúc để y hú hí với một cầmca; mô tả Thái Phúc như một hàng tướng cao thượng tới mức, mười năm khôngbiết mùi đàn bà, rồi lại để cho Nguyễn Trãi xưng hô huynh đệ với Thái Phúc là

những đoạn viết buông tuồng…” Trên một trang web khác, nhà thơ Trần Mạnh

Hảo lại phát hiện những khiếm khuyết của Hội thề khi cho rằng nhà văn Nguyễn

Quang Thân đã hư cấu những chi tiết phi lịch sử Ông nhận xét: “Ví dụ khi tácgiả viết về bà Nguyễn Thị Lộ vào năm 1427: “Lê Lợi nhìn bà đại học sĩ (tứcNguyễn Thị Lộ)…” Xin thưa, chức đại học sĩ của bà Lộ mãi đến mười năm saumới có, khi sách Đại Việt sử ký toàn thư viết: “Vua thích vợ của thừa chíNguyễn Trãi là Nguyễn Thị Lộ gọi vào cung làm lễ nghi học sĩ”… Hay ở trang

324, tác giả tả cảnh người dân Thăng Long ăn mừng đại thắng quân Minh dướiKhuê Văn Các Thưa rằng, Khuê Văn Các do Tổng trấn Bắc Hà Nguyễn VănThành xây từ năm 1802, tức là tác giả đã bịa ra Khuê Văn Các trước khi nó đượcxây dựng tới 375 năm! Còn ở trang 307, tác giả tả Vương Thông cưỡi ngựa chạytrên đường Cổ Ngư Thưa, hơn ba trăm năm sau sự kiện này đường Cổ Ngư mớiđược dân ba xã quanh Hồ Tây đắp nên, làm gì có đường cho quân Minh phi ngựalúc đó (!)” Và còn rất nhiều ý kiến khác, luận bàn lý giải về cách nhìn cách thể

hiện lịch sử của Nguyễn Quang Thân trong tiểu thuyết Hội thề.

Điểm lại những công trình nghiên cứu, giới thiệu về Nguyễn Quang Thân,

đặc biệt là tiểu thuyết Hội thề, có thể thấy, khuynh hướng chung của những bài

viết đó là nêu lên một vài cảm nhận về một khía cạnh nào đó trong tác phẩm,hoặc đi vào phân tích những đặc sắc ở một số phương diện đơn lẻ như: cảmhứng, nhân vật, lời văn trong một số sáng tác của Nguyễn Quang Thân, và hầuhết gắn liền với diễn đàn trên các trang mạng Có một thực tế, cho đến nay chưa

có một công trình nghiên cứu nào có hệ thống, quy mô về tiểu thuyết Nguyễn

Quang Thân Với tiểu thuyết Hội thề, qua những ý kiến tranh luận của các nhà

văn, nhà nghiên cứu và cả những độc giả bình thường có thể thấy nổi lên nhiều

vấn đề Trong đó, mối quan hệ lịch sử và hư cấu nghệ thuật nổi lên như là vấn

đề cốt lõi nhất Từ góc nhìn đó, chúng tôi đặt tiểu thuyết Hội thề trong quan hệ

với thể loại tiểu thuyết lịch sử, với hi vọng có được một cái nhìn thoả đáng vềcuốn tiểu thuyết này

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Như tên của đề tài đã xác định, mục đích nghiên cứu của đề tài là

khám phá những sáng tạo của Nguyễn Quang Thân trong tiểu thuyết Hội thề từ

góc nhìn thi pháp thể loại tiểu thuyết lịch sử

3.2 Với mục đích ấy, luận văn có nhiệm vụ:

Thứ nhất, đưa ra cái nhìn khái quát về tiểu thuyết Hội thề trong bối cảnh

tiểu thuyết lịch sử đương đại Việt Nam

Thứ hai, từ góc nhìn thể loại tiểu thuyết lịch sử, phân tích những sáng tạo của Nguyễn Quang Thân trong tiểu thuyết Hội thề trên một số phương diện,

như: cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu trần thuật

Thứ ba Trong một chừng mực nhất định, từ góc nhìn thể loại tiểu thuyết lịch sử, so sánh Hội thề của Nguyễn Quang Thân với một số tiểu thuyết đương

đại viết về lịch sử để thấy được dấu ấn, cá tính sáng tạo Nguyễn Quang Thân

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thế giới nghệ thuật trong tiểu

thuyết Hội thề của nguyễn Quang Thân từ góc nhìn thể loại

4.2 Nói đến thế giới nghệ thuật của một tác phẩm là nói tới toàn bộnhững sáng tạo nghệ thuật của nhà văn trong tác phẩm Tuy nhiên, trong phạm

vi quan tâm của đề tài và khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, chúng tôi giới

hạn phạm vi khảo sát ở một số phương diện cơ bản của tiểu thuyết Hội thề, như:

nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu

Về văn bản, chúng tôi chọn cuốn Hội thề của Nguyễn Quang Thân, Nhà

xuất bản Phụ Nữ, 2009

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết tốt nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, chúng tôi lựa chọn một

số phương pháp nghiên cứu như: Phương pháp thống kê – phân loại; phươngpháp phân tích - tổng hợp; phương pháp so sánh - loại hình

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Tiểu thuyết Hội thề trong bối cảnh tiểu thuyết đương đại Việt

Nam

Chương 2 Cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết Hội Thề

Chương 3 Ngôn ngữ và giọng điệu trong tiểu thuyết Hội Thề

Và cuối cùng là danh mục tài liệu tham khảo

Chương 1

TIỂU THUYẾT HỘI THỀ TRONG BỐI CẢNH

TIỂU THUYẾT ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM

1.1 Nguyễn Quang Thân - Đời và văn

1.1.1 Về cuộc đời

Nguyễn Quang Thân sinh ngày 15 tháng 04 năm 1936 tại Sơn Lễ, HươngSơn, Hà Tĩnh trong một gia đình viên chức yêu nước Từ khi cha thoát ly, chỉcòn mình mẹ lo liệu đảm đương cuộc thường nhật, gia đình ông gặp nhiều khókhăn Để được tiếp tục học hành, 14 tuổi Nguyễn Quang Thân đã vào trườngThiếu sinh quân ở liên khu 4 Thời gian ở đây, với ông là một may mắn có ảnhhưởng lớn đến cuộc đời ông Sau này Nguyễn Quang Thân đã ghi những dòng

tự bạch Ông viết: "Ở trường quân sự này tôi thực sự bước vào đời Tôi biết thếnào là hành quân đêm, là đói khát của đời lính, là kỷ luật nhà binh”[56] Tạingôi trường này Nguyễn Quang Thân may mắn được tiếp xúc với những ngưòinổi tiếng trên nhiều lĩnh vực, như vị tướng huyền thoại - Nguyễn Sơn hiệu

trưởng, ngoài tài ba về quân sự còn biết bình giảng Truyện Kiều, nhà văn

Trương Tửu, các nhà thơ Xuân Diệu, Chế Lan Viên… Vào đầu thập niên 60 thế

kỷ trước, Nguyễn Quang Thân được dự một khoá học tại trường bồi dưỡng viếtvăn của Hội Nhà văn Việt Nam ở Quảng Bá Những ngày học ở đây NguyễnQuang Thân một lần nữa được tiếp xúc với những trí thức uyên thâm, nhữngvăn nghệ sĩ lớn mà tài năng của họ có một hấp lực mạnh mẽ đối với tâm hồnnhạy cảm, nhiều mơ mộng của một nhà văn trẻ đang chập chững vào nghề nhưNguyễn Quang Thân Những ngày dự học trường viết văn Quảng Bá, NguyễnQuang Thân ví mình như “được dự bữa tiệc tinh thần no nê kéo dài hai nămrưỡi trời giữa thầy và bạn”[56] Ông được nghe Đặng Thai Mai giảng về vănhọc cổ điển Pháp Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Nguyễn Đình Thi, KimLân, Bùi Huy Phồn, các nhà thơ Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, cùng với

các Nhạc sĩ, nghệ sĩ Nguyên Xuân Khoát, Tạ Mỹ Duật, Năm Ngũ TrùmThịnh… giảng về văn chương nghệ thuật Cũng trong những tháng ngày ởQuảng Bá, Nguyễn Quang Thân ngoài những giờ thỉnh giáo những người thàykhả kính, ông còn được giao du với những người bạn viết có tài mà sau này rấtnhiều người trong số họ là những nhà văn, nhà thơ nổi tiếng Môi trường vànhững mối quan hệ đó là chất xúc tác góp phần khơi gợi cho nhà văn trẻNguyễn Quang Thân nhiều ý tưởng sáng tạo Trong một bài viết của mình, ôngviết: "Sau Quảng Bá tôi viết khá nhiều vì được không khí của thầy và bạn cổvũ”[56] Trước ngày học trường bồi dưỡng viết văn Quảng Bá (1960), Nguyễn

Quang Thân mới chỉ có truyện ngắn Nước về (1957) và tập truyện ngắn Đêm phương Tây (1960) in chung với nhà văn Hoàng Tuấn Nhã Sau ngày rời Quảng

Bá, Nguyễn Quang Thân về sống và làm việc ở Hải Phòng trong suốt 30 năm.Ông đã thuộc đất và người xứ ấy Ông đã “kinh ngạc vì những ngõ ngách mêcung của nó, vì cái vẻ bấp bênh trong cảnh sắc và hồn người, vì cuộc sống tưngbừng, khổ cực của người lao động bên cạnh những người đục khoét mồ hôi của

họ và bọn hãnh tiến, bọn trọc phú rởm”[56] Nguyễn Quang Thân đúng là người

đã đằm mình trong môi trường cuộc sống xã hội ở thành phố biển Hải Phòng,ông buồn vui gắn bó cùng với những người lao động bươn chải tồn tại ở vùngđất ấy Ông thấu hiểu nhân tình, nhìn rõ mảng sáng, tối, thấu hiểu nỗi khátvọng của họ nên mới viết được những trang đầy ắp chất sống và tạc vẽ mỗi thânphận người sống động đến vậy Và hơn thế, ông là người có tấm lòng nhân hậu,dám yêu ghét rạch ròi, dám thật lòng biểu lộ chính kiến, cảm xúc gửi qua cáctrang viết sắc sảo vị tình, đằm ngọt mà cũng đắng xót xiết bao Nguyễn QuangThân dám đối mặt với cái xấu, cái ác, chỉ với một ước muốn cuộc đời và mỗicon người có một cuộc sống bình đẳng tốt đẹp hơn, nhân bản hơn

Năm 1996, rời Hải Phòng lên Hà Nội sinh sống Nguyễn Quang Thân kếthôn cùng nữ nhà văn Dạ Ngân Họ là cặp vợ chồng có một tình yêu khá đặc biệtvới một cuộc tình ghềnh thác 11 năm yêu và chờ đợi Về khoảng thời gian sống

hộ trong chung cư Kim Giang, nơi tôi đã viết tiểu thuyết Con ngựa Mãn Châu, kịch bản Cây bạch đàn vô danh và rất nhiều truyện ngắn, bài báo Kim Giang là

chung cư thời những năm 80, nhà cao nhất cũng chỉ có 4 lầu, cầu thang và lối đihẹp, nhà nào cũng cố lấn thêm phía trước phía sau thành “chuồng chó”,

“chuồng bò” Trong khu có một chợ nhỏ, có đủ thứ hàng hóa, nhưng phần nhiều

là hàng loại 2 Muốn mua hàng xịn phải “lên phố” hay “vào Hà Nội” như người

ta hay nói”[27] Tháng 5 năm 2008, gia đình Nguyễn Quang Thân chuyển vàoSài Gòn sinh sống theo ý của Dạ Ngân Họ vẫn giữ nếp cũ như khi còn ở HàNội, vẫn là cảnh căn hộ chung cư, vẫn là sự giản dị pha lẫn hóm hỉnh của mộtnhà văn ngoài thất tuần: “Vào Sài Gòn, hai vợ chồng cũng vẫn sống trong mộtcăn hộ của chung cư Thanh Đa, vẫn những ngôi nhà cao nhất cũng chỉ 4 tầnglầu, được xây từ những năm 70, do một nhà thầu Đức thiết kế và thi công Naythì khu chung cư vẫn sáng sủa, nhà cửa vẫn chắc chắn, nhưng cũng bị biến dạng

nhiều “theo kiểu Hà Nội”, nghĩa là công viên bên dưới bị “Xóm liều” và nhà để

xe lấn gần hết, nhà nào cũng có cái chuồng chó phía sau Chợ ở đây cũng không

to hơn chợ Kim Giang là bao và hàng hóa cũng thế, những món hàng loại 2 chongười ít tiền”[27] Cuộc đời của mỗi con người là một chuyến đi dài trên hànhtrình của thời gian Trên chuyến đi ấy có nhiều điều được mất, song để hoànthành những tâm nguyện, để đạt tới ước mơ thì ít ai làm được, với nhà vănNguyễn Quang Thân, ông vẫn là người lữ hành bền bỉ đi hoàn thành ước

ban cho Mẹ tôi có lần bảo tôi: “Mẹ cho con một câu để có thể làm cẩm nangsống cả cuộc đời Đó là “hãy coi nặng tinh thần hơn vật chất!” Nhờ nghe lời mẹdặn mà tôi thành kẻ đi săn không mỏi mệt những giá trị tinh thần cho đến lúcnhắm mắt xuôi tay Chỉ luôn tiếc mình sức hèn tài mọn Nhưng ai có thể nóimình đã làm trọn những gì muốn làm trong suốt cuộc đời?”[21]

Năm nay Nguyễn Quang Thân đã bước sang tuổi 76 Ông mắt dù đã già vẫntinh tường với nhân tình thế thái, tâm hồn vẫn còn trẻ trung đủ sức để rung cảmvới phận người… và ngòi bút vẫn đủ sắc để các thế hệ độc giả và bạn bè vănchương coi ông như một biểu tượng của lớp nhà văn già đáng kính

1.1.2 Con đường sáng tạo văn học của Nguyễn Quang Thân

Nguyễn Quang Thân khởi đầu con đường sáng tạo của mình với truyện

ngắn Nước về (1957) Từ đó đến nay, ông đã cho ra đời hàng chục truyện ngắn

và tiếu thuyết, ngoài ra ông còn viết kịch bản văn học Ngoài tên gọi NguyễnQuang Thân đã trở nên quen thuộc với công chúng văn học, ông còn có các bútdanh như: Song Ân, Hồng Nga Ông được kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam từnăm 1977

So với nhiều nhà văn cùng thời, cuộc đời cầm bút của Nguyễn QuangThân có phần hanh thông Tuy nhiên, đó không hẳn là con đường bằng phẳng

mà cũng nhiều thác, lắm ghềnh, cả trong những tháng năm chiến tranh và saungày đất nước thống nhất Ông chịu khó đi, chịu khó viết, miệt mài lao độngvới nhiều tìm tòi sáng tạo, không ồn ào mà cẩn trọng, có chiều sâu Nhớ lạinhững năm tháng lao động nghệ thuật của mình, trong một bài báo ông viết:

“Tôi đi được nhiều, viết nhiều, cảm thấy sau hơn 20 năm cầm bút tôi đã đặtđược chân vào lãnh địa của sáng tạo văn học”[56] Cho đến nay, hơn nửa thế kỷcầm bút, ông đã có một gia tài văn học dù chưa thật đồ sộ nhưng rất đáng được

trân trọng trên nhiều thể loại Các tác phẩm được xem là thành công của truyện

ngắn Nguyễn Quang Thân có thể kể đến, như: Nước về (1957), Hương đất (1964), Cô gái Triều Dương (1967) , Ba người bạn (1970) , Những người chinh phục (1977), Nếp gấp (1978) , Những chùm cúc biển (1979), Người không đi cùng chuyến tàu (1989), Vũ điệu cái bô (1991), Hoa cho một đời (1996 ), Giữa những điều bình dị (Amongst and in the simple things) Tập truyện ngắn song

ngữ ANH - VIỆT của Nguyễn Quang Thân do First News và Văn Hóa Sài Gònxuất bản (2007) Về tiểu thuyết ông có một số tác phẩm gây được sự chú ý,

quan tâm của người đọc và giới nghiên cứu phê bình, như: Lựa chọn (Nxb Phụ

Nữ, 1977), Một thời hoa mẫu đơn (Nxb Tác Phẩm Mới Hội Nhà Văn, 1988), Chú bé có tài mở khóa (Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 1983), Ngoài khơi miền đất hứa (Nxb Tác Phẩm Mới Hội Nhà Văn, 1990), Con ngựa Mãn Châu (Nxb Hội Nhà Văn, 1991), Hội thề (Nxb Phụ Nữ Hà Nội, 2009) Ngoài ra, ông còn viết kịch bản văn học, mà tiêu biểu là các tác phẩm như: Cây bạch đàn vô danh (1993), Hội thề ( 2005) Nguyễn Quang Thân đã có một số truyện ngắn chuyển thành phim, trong đó tiêu biểu là truyện ngắn Cây bạch đàn vô danh ( giải ba

kịch bản phim báo Văn nghệ năm 1994)

Với những đóng góp của mình cho sự phát triên văn học, Nguyễn Quang Thânđược trao tặng nhiều giải thưởng văn học, như: giải nhì (không có giải nhất)

với truyện ngắn Bức thư trong rừng trên báo Thống nhất (1960); giải ba cho truyện ngắn Cơn bão H đăng trên báo Văn học (1963); giải nhì cho bút ký Hạc

về bồng lai trên báo Văn học (1994); giải nhì truyện ngắn báo Văn Nghệ cho truyện ngắn Vũ điệu của cái bô (1991) Năm 2005, kịch bản Hội thề của ông

đoạt giải A trong cuộc thi sáng tác kịch bản phim truyện lịch sử Thăng Long

Gần đây với tiểu thuyết Hội thề ông được trao giải A cuộc thi tiểu thuyết lần III của Hội Nhà Văn Việt Nam (2006 – 2009)

1.1.3 Đề tài lịch sử trong sáng tác của Nguyễn Quang Thân

Lịch sử Việt Nam gắn liền với những trận chiến oai hùng, những thời kỳđau thương của dân tộc Chiến tranh đã qua, đất nước sống trong thời bình, nhìnlại những ngày qua mỗi chúng ta không khỏi ngậm ngùi, suy nghĩ Với ngườicầm bút, những gì viết ra trên trang sách về các cuộc chiến tranh, về dân tộcchưa phải là kết tinh của tất cả sự từng trải, vốn hiểu biết, kinh nghiệm thực tếcũng như những ấn tượng đã tích luỹ được Cùng với sự xuất hiện của yêu cầutái hiện chân thực lịch sử là bám sát số phận và diễn biến tính cách, tâm trạngcủa con người trong các biến cố lịch sử Vì thế, chiêm nghiệm về lịch sử, vềcuộc đời, về những con người trong lịch sử luôn là cảm hứng thôi thúc sự tìmtòi sáng tạo của các nhà văn Hiện thực cuộc sống đã bộc lộ không ít những mặtphức tạp và bí ẩn mà những lời giải thích đơn giản, công thức không còn phùhợp, không đủ sức thuyết phục nữa Cả hiện thực cuộc sống và nội tâm conngười luôn chứa đựng những điều bí ẩn và kỳ lạ, những điều ấy cả khoa học vàvăn chương đều chưa có lời giải đáp cuối cùng

Viết về lịch sử, về những sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử, về cuộc chiếntranh oai hùng của dân tộc, những con người đã hi sinh cho Tổ quốc… đó là sựthôi thúc, là ý thức trách nhiệm của các nhà văn Đối với Nguyễn Quang Thân,ngoài viết về một số nhân vật lịch sử, ông còn viết về những con người hiện tại

đã từng gặp nhau trong chiến tranh, hay bản thân họ cũng đang chiêm nghiệmlại chiến tranh Nhà văn đi sâu vào những khoảng khắc đời thường, những diễnbiến tâm lý của con người để tái hiện lịch sử, tái hiện thời đại Hướng về quákhứ để thắp sáng hơn ngọn lửa niềm tin và hi vọng trong tương lai Là người

luôn trăn trở, suy nghĩ trước hiện thực và đời người, cảm hứng của nhà văncũng tuân theo dòng mạch suy nghĩ chiêm nghiệm ấy, “Nhân loại xưa nay vốn

có thói quen quay mặt lại quá khứ phía sau để đi thụt lùi về phía trước Đi nhưthế có thể chậm nhưng nhờ quá khứ soi đường, con người đỡ lầm lạc, đỡ bơ vơ”[57] Nghĩ về quá khứ là cơ sở để nhìn nhận lại những được - mất của dân tộc,thấy được những hi sinh mất mát của nhân dân, đồng thời thấy được ý nghĩathiêng liêng của những hi sinh mất mát ấy

Tiểu thuyết Con ngựa Mãn Châu được xem là tác phẩm viết thành công

về đề tài lịch sử của Nguyễn Quang Thân Tác phẩm dường như không có cốttruyện Những gì được kể chỉ là những chi tiết là nền cho những tâm trạng nhânvật Câu chuyện diễn ra ở một huyện lị của tỉnh Hà Tĩnh từ giai đoạn Nhật làm

bá chủ Đông Dương rồi hất cẳng Pháp cho đến những ngày đầu sau thời toànquốc kháng chiến Đây là giai đoạn xẩy ra nhiều biến cố quan trọng đối với dântộc, ảnh hưởng đến những thay đổi mang tính quyết định đối với số phận mỗicon người Chuyện Nhật hống hách chém người và tước đoạt tài sản, chuyệnhàng vạn người chết đói, chuyện cách mạng bắt đầu vận động quần chúng đểgiành chính quyền và những khó khăn trong bước đầu khi mới giành chínhquyền đều được Nguyễn Quang Thân dựa vào tác phẩm Đó là những sự kiện

có thật trong lịch sử chiến tranh ở nước ta Tuy nhiên, Nguyễn Quang Thân đãkhông bị sa đà vào các sự kiện, không bị ngập chìm trong các sự kiện đó Ôngchỉ nêu lên một sự thật hiển nhiên: “đó là cả dân tộc tuy chưa hiểu Đảng baonhiêu đã theo tiếng gọi của Đảng từ đáy lòng mình, chẳng phải do ai tuyêntruyền, không chỉ tầng lớp nghèo khổ, lao động mà ngay cả những người có tàisản, thuộc tầng lớp mà người ta gọi là trí thức hay tầng lớp trên Không phảingẫu nhiên mà việc lật đổ chính quyền cũ thay thế bằng chính quyền cách mạng

diễn ra không có tiếng súng, điều cực hiếm thấy trong một cuộc cách mạng Rồinhững học sinh, những người có thể gọi là trí thức tham gia từ đầu vào cuộc đổiđời, từng người một theo cách mạng vì không thể khắc phục cái thành kiến ănsâu từ trước về quyền ăn trên ngồi trốc của những thành phần khác trong xã hội.Cuộc chiến đấu với Pháp chỉ thu gọn trong một cuộc tập kích nhỏ, ném vài quảlựu đạn mà không rõ kết quả ở đất Lào cách đây 60 km và bên ta có một ngườichết, một người bị thương”[41] Câu chuyện hiện lên tự nhiên, sinh động vừanhư một câu chuyện thực vừa như được hư cấu, tưởng tượng Bởi thế, đi tìmmột sự xác thực có tính tư liệu nào đó về nạn đói và công cuộc cuớp chínhquyền ở Hà Tĩnh thì sẽ là sai lầm Bởi ở đây, Nguyễn Quang Thân chỉ chiêmnghiệm nó, chỉ nêu sự thật hiển nhiên mà thôi, tính chất chiêm nghiệm được thểhiện rõ nét.

Tiếp sau thành công của tiểu thuyết Con ngựa Mãn Châu, ông cho ra đời tiểu thuyết Một thời hoa mẫu đơn So với Con ngựa Mãn Châu, tiểu thuyết Một thời hoà mẫu đơn có những trang viết mang tính triết luận khi đề cập về mối

quan hệ giữa hiện tại và quá khứ Theo Lê Nhật Ký “Nguyễn Quang Thân chorằng những bi kịch xã hội hiện nay đều có nguồn gốc từ những lỗi lầm của ngàyqua Anh muốn đi truy tìm cái quá trình hình thành ra chúng và báo động với

bạn đọc về nguy cơ ấy"[28] Vì vậy, người đọc khi đọc với tiểu thuyết này cũng

sẽ thấy một thời chiến tranh, một thời bom đạn xuất hiện, nhưng chỉ là xuất hiệnthông qua những nhân vật ở một thời điểm nào đó khi người ta chợt lặng im choquá khứ ùa về, chợt nhớ để liên tưởng tới con người hiện tại Ngồi trên tàu để

đi gặp người anh em - Minh, Huy đã gặp Tùng và kí ức về một thời chiến tranh

ác liệt sống lại trong anh "Họ vừa ra khỏi trận Xuân Bồ… Bị tập kích bất ngờ,địch dồn họ xuống bãi cát… hoàng hôn mịt mù khói thuốc, lựu đạn" Hay:

"Trận đánh kết thúc khi kèn thu quân của địch vẳng lên từ phía trong làng… Cảđại đội chỉ còn một phần ba quân số" Những hồi ức chiến tranh còn trở đi trởlại nhiều lần trong anh và trong những người đã từng đi qua chiến tranh Không

đi sâu vào sự kiện, Nguyễn Quang Thân chỉ nhắc về chiến tranh để liên tưởngtới con người hiện tại Một ông Hiển cơ hội, đạp bằng mọi cách để có lợi chomình cả trong thời chiến lẫn thời bình Một anh lính trinh sát - Tùng, đớn hèntrong trận mạc và trong cuộc sống đời thường cũng hết sức bạt mạng, đểu giả.Nhắc đến những con người đó trong chiến tranh, để rồi tác giả không thể khôngnhắc tới những người lính giàu phẩm chất tốt đẹp như Minh, Huy, Dung, nhữngphẩm chất đó qua chiến tranh nó lại càng rực rỡ hơn nữa trong cuộc sống hiệntại, như chưa bao giờ bị biến chất

Sự chiêm nghiệm ấy có khi lại được biểu hiện trên một nét mới, khôngchỉ viết về chiến tranh, nhìn về quá khứ hào hùng… mà chiêm nghiệm có khichính là sự nhìn nhận lại những gì đã qua của một thời, một đời Trong tiểu

thuyết Ngoài khơi miền đất hứa cảm hứng lịch sử gần với cảm hứng thế sự

nhưng không hẳn là cảm hứng thế sự Tác giả viết về một thời, thời mà một tríthức trắng tay, bế tắc khi không còn một hi vọng nào vào những điều tốt đẹp.Tuấn, trong cảnh cùng quẫn anh quyết định đi đào vàng, mong đi tìm một lốithoát như những người Mỹ miền viễn Tây xưa kia Hay như Bích, một cô gáiđẹp có tiền có quyền nhưng phải sống trong môi trường đời sống vừa dữ dằnvừa tù hãm, không thể chịu nổi, nàng đã tìm cách giải thoát bằng cách vượtbiên, để rồi phải gửi sự sống cho biển cả Chiêm nghiệm là quá trình con ngườinhớ lại những gì đã qua, để từ đó con người tự ý thức và hoàn thiện mình Cuộcsống là trải dài những nỗi niềm, vui buồn, lúc nhẹ nhàng khi sâu lắng Ranh giớigiữa cái thật giả, điều thiện ác… là hết sức mong manh, và nhiều lúc còn bị lẫn

lộn Cuộc đời con người bao giờ cũng là sự tồn tại song hành giữa hai bờ buồn vui, được - mất, bi - hài, xấu - tốt Tuy nhiên, tất cả những điều ấy không phảiđược chia theo một tỷ lệ nào đó, mà có lúc nó không được phân tách, rạch ròi,lẫn lộn vào nhau Chúng là một thực thể sống có đủ cung bậc của chính cuộcsống chúng ta mô tả Trước những ma lực của cám dỗ, trước những cạm bẫy,con người cần phải tỉnh táo để nhìn nhận đánh giá Bởi hơn ai hết, nhà văn rấtcần thiết phải có mặt ở trên đời để làm công việc cảnh tỉnh nhân loại và báotrước những tai hoạ, giúp con người tự nâng mình lên và sống tốt hơn.

-Chiêm nghiệm về quá khứ lịch sử, về những điều đã qua cũng là cảm hứng nổibật trong nhiều tác phẩm của nhà văn Con người tìm về quá khứ như là sựmong muốn tìm lại nguyên nhân cái ác, cái xấu xa, đôi lúc là sự ngậm ngùi nhớtiếc Và chỉ nhìn thẳng vào quá khứ, khắc phục những cái đó mới tránh đượcthảm họa của nó, mới có thể thanh thản sống và hướng tới lẽ phải, điều thiện

Là một người hay chiêm nghiệm và mẫn cảm với thời cuộc, Nguyễn QuangThân luôn có những suy nghĩ sâu sắc về những gì đã trải qua, đặc biệt là về lịch

sử, thế nên trong không khí của hôm nay, nghĩ về ngày hôm nay, nghĩ về ngày

hôm qua cũng là những đòi hỏi thiết thực Tiểu thuyết Hội thề đã ra đời trong dòng cảm hứng đó So với các tiểu thuyết trước đó, ở Hội thề Nguyễn Quang

Thân đã có một hướng tiếp cận khác về lịch sử và nhân vật lịch sử, đó là gócnhìn đời tư, đời thường Hay nói cách khác là góc nhìn phi sử thi Chúng tôi sẽbàn kỹ hơn vấn đề này ở các chương sau

1.2 Một cái nhìn khái lược về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại 1.2.1 Quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của các nhà văn đương đại

Cho đến nay, trên thế giới cũng như ở nước ta đang tồn tại nhiều quanniệm khác nhau về tiểu thuyết lịch sử, về cách viết truyện lịch sử Về cơ bản, cóhai loại quan niệm: thứ nhất, luôn tôn trọng sự kiện lịch sử, từ đó hư cấu; thứhai, là không coi trọng sự thật lịch sử, coi lịch sử chỉ là cái cớ Có thể xếp hầuhết các tiểu thuyết lịch sử cổ điển của Trung Quốc vào trường phái thứ nhất,dẫu tỉ lệ sự thật lịch sử và hư cấu đậm nhạt khác nhau, nhưng sự thật lịch sử

không bao giờ quá ít Tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) sáng tạo theo tỉ lệ “bảy thực ba hư” như chính tác giả tuyên bố Còn tác phẩm Thuỷ

hử (Thi Nại Am) thì phần hư cấu có phần nhiều hơn, có lẽ là “ba thực bảy hư” Đấy cũng là trường hợp tiểu thuyết Pie Đại đế của nhà văn Nga A Tolstoi Có người coi cuốn Pie Đại đế thuộc loại tiểu thuyết tôn trọng sự thật lịch sử, còn tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa thì thuộc loại tiểu thuyết viết theo nhãn quan

chính trị chính thống của thời đại mà tác giả đang sống Ở đây, cần nói mộtcách khách quan là, dù có tôn trọng sự kiện lịch sử đến mấy, nhà văn nếu không

bị chi phối bởi nhãn quan chính trị chính thống của thời đại thì cũng theo quanđiểm của chính mình, nên không thể nói những nhà tiểu thuyết theo trường pháinày là hoàn toàn tôn trọng lịch sử Bởi chính các nhà viết sử – những người cầntôn trọng lịch sử hơn ai hết cũng vậy và nhiều khi còn bị phụ thuộc vào những

gì có khi chính họ không muốn Nói về thể loại văn học lịch sử, ở Trung Quốc

và cả ở nước ta ngày trước, còn có các thể ký, truyện, chí Đọc những cuốn Sử

ký (Tư Mã Thiên) hay cuốn Đại Việt sử ký toàn thư (Ngô Sĩ Liên), sẽ thấy nhiều

chỗ có sức hấp dẫn của tác phẩm văn học và có cảm tưởng như được đọc nhữngtrang tiểu thuyết Điển hình cho trường phái tiểu thuyết lịch sử thứ hai đã nói ở

trên, là nhà văn Pháp Alexandre Dumas (cha) với những tác phẩm Ba chàng ngự lâm pháo thủ, Hoàng hậu Margo… Dumas từng nói: “Lịch sử là cái đinh, ở

đó tôi treo móc những bức tranh của tôi” “Đi quá” hơn nữa là lối viết dựa vàocác sự kiện lịch sử, nhưng làm nó biến dạng hẳn đi, đó là các tiểu thuyết dã sử,tiểu thuyết kiếm hiệp,… Với quan điểm như Dumas và các nhà viết truyện kiếmhiệp, có lẽ không nên xếp tác phẩm của họ vào loại tiểu thuyết lịch sử, vì cái gọi

là lịch sử trong đó không thể tin cậy, với những người ít hiểu biết, thứ “lịch sử”

đó thậm chí còn làm nguy hại tới nhận thức của họ Như vậy, chỉ nên coi nhữngtruyện thuộc loại coi trọng sự thật lịch sử là tiểu thuyết lịch sử đích thực, bởi ở

đó, nhà văn tái tạo lịch sử và chân dung nhân vật vốn đã định hình một cáchtrung thực theo quan điểm lịch sử và cái nhìn tiên tiến, sự hư cấu nghệ thuậtkhông thể đi quá giới hạn cho phép

Tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam lâu nay thường viết về những sự kiện hào hùngcủa đất nước, những nhân vật anh hùng biểu tượng cho cái cao thượng và tinhthần dân tộc, được thể hiện qua những chiến công hoặc sự nghiệp của họ Thếnên như nhà văn Nguyễn Xuân Khánh viết về Hồ Quý Ly và giờ đây như nhàvăn Lưu Văn Khuê viết về Mạc Đăng Dung với cái nhìn công bằng đối vớinhững nhân vật ấy, là hiếm hoi, vì theo quan điểm phong kiến chính thống, thìnhững nhân vật này là những nghịch thần, dám giết vua để chiếm ngai vàng,triều đại do họ tạo dựng nên bị coi là ngụy triều Quan điểm như vậy không lạ,nhất là ở các sử thần triều Lê, triều Nguyễn, khi họ phải viết theo quan điểmchính thống Điều ngạc nhiên là, chính chúng ta ngày nay cũng ít nhiều còn bị

lệ thuộc vào quan điểm ấy Chẳng hạn, Lê Chiêu Thống (tên tục là Lê DuyKhiêm, còn có tên là Duy Kỳ), ông vua đã rước quân Thanh vào xâm lược nước

ta, luôn luôn được gọi theo niên hiệu, còn Mạc Đăng Dung (miếu hiệu là MạcThái Tổ, niên hiệu là Minh Đức) lại bị gọi theo tên tục! Trong lịch sử nước ta,việc chiếm ngôi không hiếm, nhưng nhà Tiền Lê, nhà Trần, nhà Tây Sơn sau

khi có được ngai vàng, đã lập chiến công chống ngoại xâm, nên ít nhiều vẫnđược các sử thần phong kiến ca ngợi; còn nhà Hồ, nhà Mạc không được nhưthế, mặc dù dưới triều đại của mình, họ đã làm những việc cải cách tiến bộ hơnhẳn những năm suy vong cuối cùng của triều đại trước Gần đây, theo quanđiểm đổi mới, nhận thức của chúng ta đã có khác Một triều đại mục ruỗng vớinhững ông vua đồi bại, được thay thế bởi một triều đại mới với ông vua tiến bộhơn, đó là điều hợp với “lẽ trời” Những hội thảo khoa học mới đây về MạcĐăng Dung ở Hải Phòng và việc từ đường họ Mạc ở xã Ngũ Đoan, huyện KiếnThụy (Hải Phòng) – quê hương nhà Mạc – được công nhận là Di tích lịch sử –văn hoá cấp quốc gia, đã gỡ bỏ được nhiều quan điểm cũ Nhà Mạc đã được coi

là một vương triều chính thống và trên thực tế đã tồn tại tới 65 năm, (1527 –1592), với 5 đời vua, cha truyền con nối kỷ cương, thời gian kéo dài hơn rấtnhiều so với nhà Đinh (14 năm) được Nguyễn Trãi nhắc đến trong tác phẩm

Bình Ngô đại cáo.

Theo quan niệm truyền thống, tiểu thuyết lịch sử cần đảm bảo độ chính xác lịch sửvới những sự kiện có tầm vóc, nhân vật có can dự trực tiếp vào biến cố lịch sử đóng vaitrò nhân vật trung tâm và mục đích tái hiện lịch sử theo quan điểm chính thống Với quanniệm này, ngày nay tiểu thuyết lịch sử khó có đất để tồn tại bởi xét về độ chân thật vàchính xác, nó thua xa những thể loại phóng sự, ký sự, hơn nữa nếu cần cung cấp kiếnthức lịch sử, chỉ cần một cái nhấp chuột, người đọc có thể thỏa mãn mọi tò mò về cáctriều đại, các nhân vật lịch sử ở bất cứ đất nước nào Với quan niệm rộng mở hơn, tiểuthuyết lịch sử bao hàm cả dã sử, huyền sử, thậm chí là phản lịch sử, là sự tổng hợp nhiềuchủ đề, có thể chỉ xuất hiện khung cảnh lịch sử, tùy theo trí tưởng tượng nhà văn mà hưcấu nhân vật và không nhất thiết phải nhân vật đó phải đóng vai trò trung tâm trong tiếntrình lịch sử Sự nới rộng quan niệm đó dẫn đến việc tiểu thuyết lịch sử lấn sân sang

nhiều địa hạt khác, nghĩa là nó dung nạp cả tiểu thuyết sử thi, tiểu thuyết phong tục, tiểuthuyết kiếm hiệp, tiểu thuyết lãng mạn Chia sẻ về nghề viết, nhà văn Nguyễn XuânKhánh đã bộc bạch về nghệ thuật tiểu thuyết, đặc biệt là tiểu thuyết lịch sử,cũng như làm sao để chuyển hóa được một khối lượng lớn kiến thức lịch sửthành tác phẩm văn học Theo ông, tiểu thuyết lịch sử đầu tiên phải là tiểuthuyết, không thể nào giống như viết cuốn lịch sử hay dã sử hoặc tiểu thuyếtlịch sử chính sử là những gì có trong sách sử chính thống Dã sử nằm bên ngoài

nó, do đó động đến vấn đề hư cấu và những vấn đề không được viết trong sáchlịch sử Tiểu thuyết lịch sử dù có là lịch sử đi nữa thì vẫn là tiểu thuyết, do vậykhông có hư cấu không thể có tiểu thuyết Hư cấu nối liền tất cả hiện tại và quákhứ, tổng hợp tất cả những vấn đề, những kiến thức mà ta nắm được vì tiểuthuyết lịch sử là tổng hợp kiến thức rất nhiều chuyên ngành như dân tộc học,tâm lý học, xã hội học, lịch sử nó phải tiêu hóa kiến thức liên ngành Dù làtiểu thuyết lịch sử cũng là viết cho con người hiện tại đọc chứ không phải chocon người quá khứ hay con người tương lai nào đấy Do vậy, cần có những vấn

đề của hiện tại, mối quan tâm của con người hiện tại, cần sử dụng chất liệu củachúng ta ngày hôm nay Bên cạnh đó đôi khi cũng cần chữa lại một số chi tiếtlịch sử khi đưa vào tiểu thuyết

Với quan điểm như vậy dù lối viết hiện đại hay truyền thống, trung thực với chính

sử hay giả lịch sử, thể hiện chủ đề lịch sử qua việc tái hiện lịch sử hay tư tưởng nhân sinhnào khác, những tác phẩm hiện diện yếu tố lịch sử không hạn chế khả năng và tự do sángtạo của nhà văn đều được coi là tiểu thuyết lịch sử Quan niệm rộng mở này sẽ khônglàm tàn lụi tiểu thuyết lịch sử, trái lại, giúp nó hồi sinh dưới những dạng thức mới Tuynhiên, chấp nhận hay không vẫn tùy thuộc vào quan điểm của từng cá nhân Với cáchnhìn ấy, cho dù quan niệm về tiểu thuyết lịch sử như thế nào thì lịch sử vẫn luôn là miền

đất hấp dẫn đối với nhà văn.

1.2.2 Những xu hướng tìm tòi, thể nghiệm tiểu thuyết lịch sử

Theo M Bakhtin, tiểu thuyết là hiện thực “dở dang”, là “thời hiện tạichưa hoàn tất và đương chuyển biến” [4; 26] Đây là đặc điểm để nhận diện thểloại tiểu thuyết với các thể loại khác Tiểu thuyết lịch sử là một loại tiểu thuyếtviết về đề tài lịch sử, khác với các loại tiểu thuyết khác ở đối tượng và cách tiếpcận hiện thực đời sống Tiểu thuyết lịch sử đã dựa trên cơ sở vừa lấy lịch sửlàm “đinh treo” vừa tận dụng kết hợp những đặc trưng thuộc về thể loại tiểuthuyết, mang lại một kiểu tư duy văn học trong tiểu thuyết lịch sử với nhiều

phương diện mới mẻ Qua một số tiểu thuyết lịch sử Việt Nam, như: Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô Gia Văn Phái), Trùng Quang tâm sử (Phan Bội Châu), Đêm hội long trì, Bà chúa chè (Nguyễn Huy Tưởng), Tiếng sấm đêm đông,

Đinh Tiên Hoàng (Nguyễn Tử Siêu), Giàn Thiêu (Võ Thị Hảo), Bão Táp Triều

Trần, Tám Triều Vua Lý (Hoàng Quốc Hải), Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh), Con ngựa Mãn Châu, Hội thề (Nguyễn Quang Thân ), Mạc Đăng Dung (Lưu Văn Khuê), Sông Côn Mùa Lũ (Nguyễn Mộng Giác)… có thể thấy các nhà văn

đã có những tìm tòi thể nghiệm theo nhiều hướng khác nhau Trên đại thể, cómấy xu hướng sau:

Thứ nhất, cách tân tiểu thuyết lịch sử chương hồi cổ điển thành tiểu thuyết

lịch sử chương hồi khách quan Ở xu hướng này, tiêu biểu là Trùng Quang tâm

sử của Phan Bội Châu, Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô Gia Văn Phái) Lối kết

cấu ở hai tác phẩm này chịu ảnh hưởng nhiều từ tiểu thuyết chương hồi TrungQuốc Mở đầu mỗi hồi đều có hai câu văn đối ngẫu tóm lược tinh thần nội dungcủa hồi đó Ngoài ra, chúng ta cũng thường bắt gặp những mẫu lời dẫn như “Lại

nói ”, “Một hôm ” để chuyển đoạn Kết thúc mỗi hồi đều có câu kết mở:

“Muốn biết việc tới thế nào? Hãy xem hồi sau phân giải” Đến thời hiện đại,một số nhà văn vẫn viết tiểu thuyết lịch sử theo cấu trúc chương hồi nhưng đã

có những tìm tòi, cách tân, điển hình là Ngô Văn Phú, Lê Đình Danh Với xuhướng này, nhà văn không đặt ra các “hồi” mà gọi là “chương”, cũng không lặplại các câu mở đầu đối ngẫu và các mẫu lời dẫn và lời kết mở như tiểu thuyếtchương hồi cổ điển, nhưng lối kể chuyện về cơ bản vẫn mang phong cách tiểuthuyết chương hồi Theo lối viết này, sự việc và hiện tượng lịch sử tự mình dẫn

dắt câu chuyện ở ngôi thứ ba, không có sự can thiệp của tác giả Tác giả để cho

các sự kiện và nhân vật tự thể hiện bối cảnh, tinh thần và ý nghĩa của thời đạitheo diễn biến tuyến tính của thời gian thực tế Trong suốt tác phẩm chỉ cógiọng văn kể chuyện ở ngôi thứ ba và các đoạn đối thoại giữa các nhân vật Tácphẩm diễn ra như một bộ phim lịch sử Sức hấp dẫn của nó nằm ở các sự kiện

và hành động của nhân vật chứ không phải ở yếu tố bình luận ngoại đề của tácgiả Vì thế ý nghĩa của tiểu thuyết chương hồi nghiêng về tính thụ động, hoàntoàn phó mặc cho sự tiếp nhận của độc giả Chính vì không dành cho tác giảmột vai trò luận bàn, cho nên kiểu viết cổ điển này có vẻ ít hấp dẫn các tác giảhiện đại

Thứ hai, phục hiện lịch sử kiểu tiểu thuyết trên tinh thần tôn trọng tối đa

sự thật lịch sử Những năm gần đây có thể thấy đề tài lịch sử đã có những tìmtòi thể nghiệm mạnh dạn hơn, vượt qua các quy phạm cằn cỗi, đem lại sinh khícho văn chương về lịch sử Khá nhiều tác giả đã nỗ lực phác hoạ các bức vẽtoàn cảnh đời sống dân tộc ở những thời đoạn quá khứ nhất định Có thể xemđây như bước đầu tiên để tiểu thuyết lịch sử vượt thoát khỏi mô hình truyện kểlịch sử Nhà văn sẽ dùng quyền sáng tạo và hư cấu để bổ sung thêm những chi

tiết, phục dựng lại những thời kì mà sách lịch sử không nói đến trên tinh thầntôn trọng tối đa sự thật lịch sử Tiêu biểu cho xu hướng này là những cuốn tiểu

thuyết: Khúc khải hoàn dang dở (Hà Ân), Bão táp triều Trần, Tám triều vua

Lý ( Hoàng Quốc Hải), Kinh đô Rồng, Một mất một còn, Thời vàng son (Nguyễn Khắc Phục) Trong Huyền Trân công chúa, Hoàng Quốc Hải đã dựa vào vài dòng ngắn ngủi được ghi lại trong Đại Việt sử kí toàn thư: “Mùa

hạ, tháng 6, gả công chúa Huyền Trân cho vua nước Chiêm Thành là ChếMân Trước đây, Thượng Hoàng đi chơi các địa phương sang nước ChiêmThành, đã trót hứa gả con gái cho Các văn sĩ trong triều ngoài nội nhiều ngườimượn điển vua nhà Hán đem Chiêu Quân gả cho Hung Nô làm lời thơ bằngquốc ngữ để chê cười” [31;567] Từ chi tiết này của lịch sử, tác giả đã hư cấu,

công chúa Huyền Trân Nhà văn đã dùng khả năng tưởng tượng của mình đểlấp đầy chỗ trống giữa những dòng sử biên niên khô khan mà sử quan ngàyxưa để lại Điều đó khiến lịch sử được tái hiện không chỉ là những sự kiệnhàn lâm mà là lịch sử sống động của cõi nhân sinh Đây là sức hấp dẫn riêngcủa những trang sách tiểu thuyết so với những trang sách lịch sử Tuy nhiên,với tinh thần tôn trọng tối đa sự thật lịch sử, tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hảivẫn mang cảm hứng chủ đạo là ngợi ca, chiêm bái lịch sử Bởi vậy, “Cái nhìncủa nhà văn trùng khớp với đánh giá của sử quan Lịch sử được xem như mộtngôi đền thiêng, nhà tiểu thuyết chỉ chiêm ngưỡng từ phía bên ngoài.” [34] Và

lẽ dĩ nhiên “trong tác phẩm của Hoàng Quốc Hải, cái lý trí sẽ lấn át tình cảm,nhiều khi dẫn đến việc diễn tả suy nghĩ và hành động của nhân vật một cáchđơn giản.” [9] Ví dụ điển hình cho cách làm này là đoạn diễn tả Huyền Trânđồng ý nhận lời lấy vua Chiêm Thành Chế Mân trước gợi ý của vua cha Nhân

Tông Trước một vấn đề hệ trọng của cả đời người con gái mà tác giả cho nàngsuy nghĩ một cách đầy lý trí và quá đơn giản để đi đến quyết định chấp thuậnchỉ trong vòng hơn nửa trang sách Trong suy nghĩ của mình, Huyền Trân đã tựnguyện nhận làm sứ giả cứu tinh cho vận mệnh đất nước mà không hề bănkhoăn đến số phận của cá nhân mình Tác giả đã để cho nhân vật lập luận theo

lý trí chứ không băn khoăn day dứt về tâm lý Chính điều này làm cho nghệthuật hư cấu của Hoàng Quốc Hải bị hạn chế, từ đó làm cho hiệu quả nghệ thuậtchưa thoả mãn được người đọc Đây có thể xem như là hạn chế chung củanhững tác giả đi theo xu hướng này

Thứ ba, phân tích, giả định, giải thiêng lịch sử Theo nhà phê bình Hoài

Nam: “Tiểu thuyết mang sứ mệnh nghi ngờ cái tưởng như đã ổn định, tra vấnđến cùng những chân lý có sẵn Vì thế, khi tiếp cận với những thời đại quá khứ

và lấy đó làm chất liệu cho tác phẩm của mình, một tiểu thuyết gia đích thực làtiểu thuyết gia phải là người đặt câu hỏi phản biện trước lịch sử” [36] Lịch sử

là cái đã qua và dù ở quá khứ cũng như hiện tại thì cuộc sống luôn hàm chứanhững bất ngờ, những tất nhiên - ngẫu nhiên, những điều được - mất Sự kiệnlịch sử nào cũng tiềm ẩn trong nó những “màn sương”, “khoảng mờ”, “trangtrắng” mà ta chưa nghĩ đến, chưa phân tích rõ ràng, nhất là khi sự kiện ấy đã bịkhuất lấp bởi một lớp thời gian quá dài, cách xa con người ngày nay cả ngànnăm Phải thừa nhận rằng, tác giả viết tiểu thuyết lịch sử luôn đứng trước khókhăn về tư liệu Chọn lịch sử làm chất liệu, có nghĩa là quay trở về với nhữngthời kì xa xôi của quá khứ, khi không là chứng nhân, nhà văn chỉ có cho mình ítmảnh vụn của một thế giới đã mất: những ghi chép, những tư liệu khảo cổ,những câu chuyện lưu truyền trong dân gian mà trong số đó không phải mảnhnào cũng khả kiểm, khả tín Hơn nữa, nghề chép sử Việt Nam thời trung đại ít

phát triển và sự thực chỉ có một vài bộ thông sử về cơ bản vẫn là sử của cácvương triều Nó không quan tâm nhiều lắm tới cuộc sống sinh hoạt của báchtính lê dân nên không tránh khỏi đã bỏ qua rất nhiều phương diện phong phú, đatạp của đời sống nhân quần chắc chắn đã diễn ra trong các thời đại quá khứ.Nhà văn hôm nay muốn phân tích những bí ẩn của lịch sử, đưa ra những giảđịnh để đối thoại, tiếp tục nhận thức về lịch sử Lúc này, tiểu thuyết lịch sử trởthành giả thuyết về một “khoảng tối” của lịch sử Những tiểu thuyết lịch sử như:

Giàn thiêu (Võ Thị Hảo),Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh), Hội thề (Nguyễn Quang Thân) Mạc Đăng Dung (Lưu Văn Khuê )… có thể xem là tiêu biểu cho

khuynh hướng này

Có thể thấy, xu hướng phân tích và giả định lịch sử trong tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam thể hiện sự bùng nổ về ý thức cá nhân trong sáng tạo nghệ thuật.Mỗi nhà văn có cách xử lí chất liệu lịch sử của riêng mình, khiến tiểu thuyếtlịch sử trở thành ấn tượng và suy tư cá nhân, cá nhân trở thành trung tâm của tự

sự Nhà văn có thể đề xuất một cách nhìn mới về sự kiện lịch sử đã qua, cũng

có thể mượn lịch sử để trình bày những vấn đề của hiện tại Dù động cơ khácnhau nhưng đích cuối cùng vẫn là tạo ra một sức sống mới cho lịch sử, để lịch

sử luôn song hành cùng hiện tại, đồng thời tạo ra bước đột phá trong mối quan

hệ giữa lịch sử và văn chương

1.2.3 Thành tựu và những vấn đề đặt ra

Tiểu thuyết lịch sử luôn song hành với dòng lịch sử và với hiện tại.Những vận động và biến đổi của nó, xét đến cùng, đều phản ánh những biếnthiên xã hội, sự vận động của nhận thức con người cùng sự mở rộng của tư duythể loại Tiểu thuyết lịch sử hiện nay đang phản ánh khá rõ điều này Khôngphải ngẫu nhiên mà nhiều cuốn tiểu thuyết lịch sử khi vừa ra đời đều được dư

luận chú ý như những dấu hiệu cách tân của tiểu thuyết lịch sử, và rộng hơn,của văn xuôi tự sự đương đại Thế kỉ XXI có những điều kiện khá lí tưởng vềmôi trường văn hoá để khuyến khích những đổi mới, sáng tạo và hứa hẹn một

sự định vị vững chắc của thể tài trong đời sống văn học đương đại Việt Nam.Tuy nhiên bên cạnh đó, có nhiều vấn đề đang đặt ra cả về quan niệm và nghệthuật thể hiện lịch sử Sau đây, chúng tôi khái quát lại một số vấn đề đã đượcnhiều người nói đến

Nhìn vào thị trường sách những năm gần đây, trong đó có tiểu thuyết lịch

sử, không ít cuốn sách đã gây được sự chú ý trên các phương tiện truyền thông,tạo nên hiệu ứng “tìm đọc” ở công chúng… Tại lễ trao giải cuộc thi tiểu thuyết(2006 – 2009), diễn ra ở Hà Nội, Nhà thơ Hữu Thỉnh - Chủ tịch Hội Nhà vănViệt Nam đã khẳng định những thành công của cuộc thi trên nhiều phươngdiện Trong lúc văn hóa đọc đang chịu nhiều áp lực, thị phần văn chương đang

bị thu hẹp, có lúc tưởng chừng như công chúng đang quay lưng lại với vănchương nước nhà, khi mà văn chương ngoại đang ồ ạt tấn công vào thị hiếu vàthị phần của một bộ phận rất đáng kể công chúng nước ta, nhưng số người trụlại với tiểu thuyết không những không cạn đi, mà còn được bổ sung thêm nhiềugương mặt và tên tuổi mới là điều đáng mừng cho văn chương nước nhà Bacuộc thi tiểu thuyết liên tiếp được tổ chức từ năm 1998 - 2010 đã thực sự tạo ranhững sự kiện văn học được người viết, người đọc quan tâm Từ 176 tác phẩm

dự thi trong cuộc thi lần thứ I (1998-2001), đến 200 tác phẩm cuộc thi viết tiểuthuyết lần thứ II (2002- 2005), và 247 tác phẩm của 245 tác giả trong cuộc thilần thứ III (2006-2009) Trong đó số lượng tác phẩm viết về đề tài lịch sử, dùlịch sử xa như thời nhà Hồ, nhà Lê, hay lịch sử gần như thời kháng chiến chống

Mỹ, thời kỳ bao cấp, vẫn chiếm tỉ lệ áp đảo và đoạt thứ hạng cao Như vậy có

thể thấy từ sự đúng đắn của một chủ trương đã tạo ra bước phát triển mới củamột loại thể, mà nhiều người cho là “binh chủng” chủ lực của một nền vănchương

Vượt qua 51 tác phẩm ở chung khảo, tiểu thuyết duy nhất Hội thề của nhà

văn Nguyễn Quang Thân, viết về một giai đoạn khá “nhạy cảm” của cuộc khởinghĩa Lam Sơn, trận chiến thành Xương Giang, đã giành giải A Ba giải B được

trao cho các tác giả Nguyễn Văn Thọ với tác phẩm Quyên, Hữu Phương với Chân trời mùa hạ, và Nguyễn Quang Hà với Vùng lõm và 10 tác phẩm đoạt giải

C Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại đã tạo được độ mở rộng lớn cả vềkhông gian nghệ thuật và thời gian diễn các sự kiện lịch sử với dung lượng củanhiều tác phẩm có khi lên tới hàng nghìn trang, bao quát cả một giai đoạn lịch

sử khá dài với biết bao biến cố dồn dập, những xung đột gay gắt, những tìnhhuống đầy kịch tính và những vấn đề được đặt ra trong tác phẩm có khi căngthẳng tưởng chừng như có thể “nghẹt thở” Điều đó chứng tỏ vốn sống của nhàvăn ngày càng trở nên giàu có hơn Mặt khác, “tay nghề” tiểu thuyết của nhàvăn cũng được nâng lên đáng kể, lần sau cao hơn lần trước, nhất là năng lựclàm chủ khi xây dựng hệ thống nhân vật với số lượng người tham gia đông đảogồm nhiều lứa tuổi, địa vị xã hội, tính cách cá nhân rất khác nhau, đã tạo nênmột sự vận động vừa có tính chất lớp lang rất rõ rệt, nhưng cũng xâm thực, vaquệt lẫn nhau tạo ra một không gian nghệ thuật phức thể, nhiều tầng vỉa là một

cố gắng lớn của tư duy nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử hôm nay

Nhưng có lẽ điều quan trọng, và đáng khích lệ nhất làm nên thành côngcủa tiểu thuyết lịch sử đương đại chính là ở thái độ nhập cuộc, dấn thân mộtcách mãnh liệt và có ý thức, thể hiện tính tích cực xã hội và bản lĩnh của ngườicầm bút viết tiểu thuyết Dù không ai bảo ai, xa hay gần, trực tiếp hay gián

tiếp… Những người cầm bút hôm nay đã bị hối thúc từ ý muốn là tìm cho bằngđược câu trả lời đối với những vấn đề mà thực tại cuộc sống dân tộc đang đặt

ra Nhiều vấn đề cách đây vài chục năm về trước còn nằm trong khu vực “nhạycảm”, kiêng khem, cấm kỵ nên không ít người né tránh, ngại đề cập đến, thìhôm nay các nhà văn với bản lĩnh của mình đã không ngần ngại đối mặt trựctiếp, mô tả hiện thực như nó vốn có, phân tích, mổ xẻ nhằm tìm ra nguyên nhân,giải pháp làm thay đổi nhận thức về các giá trị mang tính nhân văn sâu sắc Cónhững vấn đề, về khía cạnh lịch sử đối với các nhà sử học, coi như đã được giảiquyết xong, nhưng với các nhà văn dường như vẫn còn bỏ ngõ, cần được giảiquyết, thấu đáo hơn Có thể xem, đó là sự khác biệt đáng kể giữa sử học và vănchương

Tuy nhiên bên cạnh đó, không ít vấn đề đang đặt ra với những cái nhìntrái chiều, thậm chí là đối lập, cả trong nhận thức và thể hiện lịch sử, nhân vật

lịch sử Với tiểu thuyết Hội thề, Nguyễn Quang Thân đã đạt “cú đúp” khi tác

phẩm cùng tên đoạt giải nhất tại cuộc thi kịch bản điện ảnh kỷ niệm 1000 nămThăng Long - Hà Nội, và lần này là giải A cho thể loại tiểu thuyết của Hội nhàvăn Trước đấy trong cuộc thi lần thứ I, ông cũng đã đoạt giải với tiểu thuyết

Con ngựa Mãn Châu cả hai tiểu thuyết và kịch bản điện ảnh đều thuộc đề tài

lịch sử Lùi lại một chút chúng ta có thể thấy ở cuộc thi lần thứ I, với tiểu thuyết

lịch sử Hồ Quý Ly nhà văn Nguyễn Xuân Khánh cũng đã đoạt giải A Ở cuộc thi lần thứ II, các tác phẩm đoạt giải A gồm Bến đò xưa lặng lẽ của Xuân Ức, Dòng sông Mía của Đào Thắng, Rừng thiêng nước trong của Trần Văn Tuấn và Tấm ván phóng dao của Mạc Can Nhìn một cách tổng quát đời sống văn học

đương đại những tác phẩm viết về đề tài cuộc sống đương đại hầu như ít gâyđược tiếng vang, ít đoạt được thứ hạng cao trong hệ thống giải thưởng, ngược

lại, đề tài lịch sử, dù lịch sử xa như thời nhà Hồ, nhà Lê, hay lịch sử gần nhưthời kháng chiến chống Mỹ, thời kỳ bao cấp, thường đoạt thứ hạng cao trong

cả ba lần diễn ra cuộc thi Nhưng có một thực tế là ở thể loại tiểu thuyết lịch sửnhững năm gần đây dường như vắng bóng các cây bút trẻ (từ thế hệ 8x, 9x).Phải chăng đề tài lịch sử cần nhiều vốn sống, kinh nghiệm, học vấn uyênthâm, những cái mà lớp trẻ chưa đủ thời gian để kịp tự tích lũy Người trẻhôm nay có thể rất am hiểu tiếng nước ngoài, nhưng chỉ là những thứ tiếng liênquan đến lĩnh vực khoa học và công nghệ hiện đại như máy tính, mạng internethay việc tìm kiếm học bổng du học, đối tác làm ăn, Những lĩnh vực này, hiệnnay tiếng Pháp và nhất là tiếng Anh chiếm ưu thế Trong khi đó muốn tìm hiểuđến nơi đến chốn lịch sử dân tộc Việt thì phải giỏi chữ Hán và chữ Nôm Đây làthách thức không nhỏ đối với các nhà văn trẻ Bởi thế, sự vắng bóng của họ ở

đề tài lịch sử cũng là điều dễ hiểu Nó như là một hệ quả tất yếu của quá trìnhđào tạo, tích luỹ của nhà văn Bên cạnh đó trong vòng dăm chục năm trở lại đây

ở ta đã hình thành một số quan niệm và quy phạm không thành văn cho sáng tác

về đề tài lịch sử Theo đó cả lịch sử lẫn nghệ thuật đều chịu thiệt thòi, chẳnghạn người ta buộc nhà văn (và đến lượt nhà văn tự buộc mình) chỉ nên trình bày

đời sống quá khứ trong trạng thái “vua tôi nhất trí”, “muôn dân một lòng”, và

đặt ra những câu hỏi về “tính chân thực lịch sử” như thế nào ? “quyền hư cấucủa nhà văn” ra sao? vẫn chưa bao giờ có lời kết Chính những quan niệm vàquy phạm kiểu rối rắm ấy đã khiến cả chất tiểu thuyết lẫn tính kịch thực sự củalịch sử bị tước mất quyền hiện diện trong văn học Những điều còn đó của tiểuthuyết lịch sử hôm nay, xem ra vẫn là những vấn đề của muôn thuở

1.3 Một cái nhìn khái lược về tiểu thuyết Hội thề

Hội thề viết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, lấy không gian hẹp là thành

Đông Quan và vùng Kinh Bắc trong thời gian ngắn khoảng dăm bảy ngày trướctrận Xương Giang lịch sử Có thể xem đó như một “lát cắt lịch sử” về cuộckháng chiến chống giặc Minh xâm lược (1408 – 1427) Bảy vạn quân Minh đicứu nguy bị giết và bị bắt sống trong một đêm, năm vạn quân trong thành ĐôngQuan khoanh tay chịu trói

Tác phẩm làm sống lại những nhân vật đã được lưu danh trong chính sử vàtrong các câu chuyện truyền thuyết dân gian (Lê Lợi, Nguyễn Trãi, TrầnNguyên Hãn, Phạm Vấn, Lê Sát, Nguyễn Thị Lộ, Hoàng Hậu Ngọc Trần…).Bên cạnh 9 trang phụ lục tác giả còn cung cấp 29 chú thích, giải thích tương đối

kỹ tư liệu về sự kiện, nhân vật lịch sử xuất hiện trực tiếp hay gián tiếp trong tác

phẩm Về mặt kết cấu Hội thề được chia thành 8 chương: Bữa ăn đêm, Sang

sông, Thân chinh, Xương Giang, Ngọc Trần, Tứ hải giai huynh, Sân đình, Hộithề Sau đây, chúng tôi khái lược một số vấn đề cơ bản

1.3.1 Hoàn cảnh ra đời

Tiểu thuyết Hội thề là kết quả của quá trình lao động sáng tạo miệt mài

trong gần 4 năm (từ tháng 9 năm 2004 – tháng 3 năm 2008) của nhà vănNguyễn Quang Thân Năm 2004 nhà văn bắt đầu quá trình sáng tạo song hành

Cùng với Hội thề - tiểu thuyết còn có Hội thề - kịch bản phim Nói về quá trình sáng tạo tiểu thuyết Hội thề nhà văn đã tâm sự: “Những ai đã từng viết sẽ biết

với 4 năm trời người ta không làm được bao nhiêu việc đâu Anh bạn tôi, nhà

văn Ngô Ngọc Bội bỏ ra 13 năm mới viết xong được tập Ao Làng cũng chỉ hơn

400 trang Đó là ông ấy chỉ lôi người nhà ra viết, nhân vật nam phụ lão ấu đều

là bà con, người làng, sống sờ sờ ra đó Còn tiểu thuyết lịch sử ư? Trước tôi chỉ

có cái màn hình vi tính trong veo, nào Lê Lợi, nào Nguyễn Trãi, nào trận mạc

nhật nguyệt lu mờ, nào voi gầm ngựa hí, chuyện 600 năm trước đâu dễ hìnhdung và dựng lại trong một vài năm? Viết tiểu thuyết lịch sử tức là làm cuộcmarathon với từng con chữ, cuộc đánh vật với trí tưởng tượng và lòng kiênnhẫn, kể công sá bỏ ra làm gì Ấy vậy mà “quyền rơm vạ đá” vì mình toàn togan đụng tới vua chúa và anh hùng, vẽ rồng khó nhưng không nguy hiểm Còn

vẽ vua mà sa cọ thì có thể mất đầu! Cuốn tiểu thuyết gọi là lịch sử này chỉ cómột không gian hẹp là thành Đông Quan và vùng Kinh Bắc, một thời gian ngắndăm bảy ngày trước sau trận Xương Giang Có lẽ vì thế mà nó có dáng dấp tiểuthuyết hiện đại, là “một nhát cắt lịch sử” với bao suy tư, bao gợi mở thổi về từ 6

thế kỷ trước, mục đích là muốn lay động trái tim và tư duy người hiện đại”

[60] “Nghệ thuật là lĩnh vực của độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi người sáng tác phải

có phong cách nổi bật, tức là có nét gì đó rất riêng, mới lạ, thể hiện trong cáctác phẩm của mình” [25;239] Nguyễn Quang Thân với khả năng sáng tạo nghệthuật rất riêng của mình đã góp phần làm nên một phong cách riêng cho tiểuthuyết lịch sử Việt Nam đương đại

1.3.2 Đề tài

Nguyễn Quang Thân đã chọn đề tài lịch sử cho tiểu thuyết Hội thề, một

mảng đề tài vô cùng hấp dẫn song cũng không ít gian nan Để viết được mảng

đề tài này, nhà văn không những cần có kiến thức sâu rộng, sự hiểu biết kỹlưỡng về tư liệu lịch sử mà còn cần có tài năng thực thụ cũng như sức sáng tạo,

hư cấu, tưởng tượng vô cùng phong phú Nói về quá trình lựa chọn đề tài cho

cuốn tiểu thuyết của mình, nhà văn đã bộc bạch: “Tôi chọn thể loại tiểu thuyết

lịch sử vì yêu mến đất nước và bái phục cha ông ta đã để lại những bài học giátrị không những cho con cháu hôm nay mà cho nhiều thế hệ sau Trong khotàng sách sử hiện đại mà chúng ta được đọc, tôi thấy những nghiên cứu, sách vở

và tập hợp sử liệu, sử cứ về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn là khá đầy đủ, nghiêm túc

và giá trị nhất Và đặc biệt, dòng dõi họ Lê ở Lam Sơn của mẹ tôi và những câuchuyện sử mẹ kể thời thơ ấu là duyên phúc của tổ tiên đằng ngoại truyền cho tôiniềm cảm hứng để viết cái gì đó về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Theo tôi, tronglịch sử dân tộc thì cuộc khởi nghĩa Lam Sơn là cuộc khởi nghĩa mẫu mực vềchiến thuật, chiến lược, nhất là về cách ứng xử tuyệt đẹp trong quan hệ banggiao mà Lê Quý Đôn đã từng viết rằng “cổ kim chưa từng có” Một bài học nhưvậy gây rất nhiều cảm hứng cho những người yêu lịch sử Tôi là một nhà vănyêu lịch sử nên tôi thấy cần phải đưa những giá trị lịch sử tuyệt vời đó lên trangviết của mình.” [23]

1.3.2 Cảm hứng sáng tạo

Cảm hứng chủ đạo của một tác phẩm là một trạng thái tình cảm mãnh liệt

và say đắm xuyên xuốt tác phẩm gắn liền với một tư tưởng xác định, một sựđánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của người tiếp nhận tác phẩm.Biêlinxki coi cảm hứng chủ đạo là điều kiện không thể thiếu của những tácphẩm đích thực, bởi nó “Biến sự chiếm lĩnh thuần túy trí óc đối với tư tưởngthành tình yêu đối với tư tưởng, một tình yêu mạnh mẽ, một khát vọng nhiệtthành” Thuật ngữ cảm hứng chủ đạo lúc đầu chỉ yếu tố nhiệt tình say sưa diễnthuyết, sau đó chỉ trạng thái mê đắm khi xuất hiện tứ thơ Về sau, lý luận vănhọc xem cảm hứng chủ đạo là một yếu tố của bản thân nội dung nghệ thuật, củathái độ tư tưởng xúc cảm ở người nghệ sỹ đối với thế giới được miêu tả Theonghĩa cảm hứng chủ đạo thống nhất với chủ đề tư tưởng của tác phẩm Cảmhứng chủ đạo đem đến cho tác phẩm một cảm hứng xúc cảm tinh thần nhấtđịnh, thống nhất các cấp độ và yếu tố của nội dung tác phẩm Đây là cái mất cânbằng của cảm xúc mà nhờ đó nghệ sĩ khẳng định các nguyên tắc thế giới quan

của mình trong tác phẩm Trong nghiên cứu văn học hiện đại có người phân loạicảm hứng chủ đạo thành bi kịch, chính kịch, anh hùng, cảm thương lãng mạn,trữ tình, trào lộng, châm biếm (dùng như những định ngữ) Có thể gọi tất cảnhững cảm hứng chủ đạo là “Cảm hứng” Ví dụ: Cảm hứng anh hùng, cảmhứng trào lộng…nhưng cảm hứng chủ đạo trong tác phẩm cụ thể là một hiệntượng độc đáo không lặp lại gắn với tình cảm của tác giả

Về cảm hứng sáng tạo trong Hội thề, nhà văn Nguyễn Quang Thân đã

từng bộc bạch trong một lần trả lời phóng vấn Trả lời câu hỏi: “Ngoài các mốiliên hệ về dòng dõi, anh có những cảm hứng đặc biệt nào đối với chủ đề và câuchuyện anh đã chọn cho tiểu thuyết Hội Thề của anh không?” ông nói: “Tôi chỉ

là cháu ngoại của họ Lê, nếu tính từ ông nội của Lê Thái Tổ là cụ Lê Hối (LamSơn động chủ) thì mẹ tôi, cụ Lê Thị Phương đời 23 thuộc dòng Lê Trừ, anh traicủa Lê Lợi, dòng này đến đời 25 hiện nay phiêu dạt vào Hà Tĩnh, họ Lê ngũ chi

ở Hương Sơn có tới hàng ngàn con cháu nội ngoại trong đó có GS Hoàng XuânHãn, nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện) Là cháu ngoại nhưng tôi đã được sốngtrong dòng tình cảm không dứt đối với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, thường được

mẹ tôi hễ có dịp là kể lại cho chúng tôi nghe như là để nuôi dưỡng tình yêunước và lòng biết ơn tổ tiên Đó là cái duyên kỳ ngộ của một đứa cháu ngoại xavời Sau này đã là nhà văn, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, với kho tàng sử cứ, sử

liệu còn lại đến ngày nay như phế đô Lam Kinh, bia Vĩnh Lăng, Lam Sơn thực lục, Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo và gần như toàn bộ Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi… tất cả đã là nguồn cảm hứng thôi thúc tôi phải viết một

cái gì đó về Lam Sơn Theo tôi, đây là một cuộc khởi nghĩa giải phóng mẫumực với chiến lược chiến thuật tài tình và đặc biệt cách thức kết thúc chiếntranh mà “cổ kim chưa từng có” (Lê Quý Đôn) Bài học sáng giá ấy của cha ông