Khóa luận tốt nghiệp Trờng Đại học vinh Khoa ngữ văn ------------------ tóm tắt khoá luận tốt nghiệp Tiểu thuyết ngời đẹp say ngủ của Y.Kawabata (Từ góc nhìn lý thuyết hiện sinh) Chuyên ngành: Văn học nớc ngoài Giáo viên hớng dẫn: TS. nguyễn văn hạnh Sinh viên thực hiện : Nguyễn khánh ly Lớp : 44a 2 - Ngữ văn 1 Khóa luận tốt nghiệp Vinh - 2007 Lời cảm ơn Tiếp cận một tác phẩm văn chơng từ góc nhìn hiện sinh còn là một điều khá mới mẻ trong việc nghiên cứu tác phẩm văn chơng ở Việt Nam. Trong những thể nghiệm ban đầu, luận văn của chúng tôi không tránh khỏi nhiều thiếu sót. Chúng tôi hi vọng sẽ nhận đợc sự góp ý chân tình của thầy cô và bè bạn nếu có dịp đựơc trở lại đề tài ở phạm vi sâu rộng hơn. Nhân đây, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến thầy cô, bè bạn đã động viên, giúp đỡ. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới TS. Nguyễn Văn Hạnh- ngời đã tận tâm hớng dẫn tôi thực hiện đề tài. Vinh, ngày 1 tháng 5 năm 2007 Sinh viên: Nguyễn Khánh Ly 2 Khóa luận tốt nghiệp Mục lục Trang Mở đầu 2 1. Lý do chọn đề tài 2 2. Lịch sử vấn đề 3 3. Phạm vi, đối tợng nghiên cứu 11 4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 12 5. Phơng pháp nghiên cứu 12 6. Cấu trúc luận văn 12 Chơng 1. Những tiền đề cho sự xuất hiện yếu tố hiện sinh trong tác phẩm của Y.Kawabata 13 1.1. Đất nớc và nền văn hoá truyền thống Nhật Bản 13 1.2. Cuộc đời, tính cách Y.Kawabata 15 1.3. Sự du nhập của những trào lu t tởng mới vào Nhật bản sau chiến tranh 21 Chơng 2. Quan niệm hiện sinh về con ngời của Y.Kawabata trong tiểu thuyết Ngời đẹp say ngủ 25 2.1. Vấn đề thân phận con ngời 25 2.1.1. Con ngời nh một thực thể trừu tợng 26 2.1.2. Con ngời cô đơn 31 2.1.3. Con ngời với nỗi ám ảnh tuổi già và cái chết 37 2.2. Con ngời bản năng 46 2.2.1. Con ngời phạm tội 48 2.2.2. Con ngời dục tính 51 2.2.3. Con ngời vô thức 57 2.3. Con ngời với hành trình tự nhận thức 65 Chơng 3: Một số đặc sắc nghệ thuật của tiểu thuyết Ngời đẹp say ngủ - từ góc nhìn nghệ thuật hiện sinh 72 3.1. Kết cấu và điểm nhìn trần thuật 72 3.2. Thủ pháp phân mảnh 77 3.3. Thủ pháp "dòng ý thức" 83 Kết luận 89 Danh mục tài liệu tham khảo 91 Mở đầu 1. Lí do chọn đề tài 3 Khóa luận tốt nghiệp 1.1 Trong các quốc gia ở châu á, Nhật Bản là một trờng hợp đặc biệt. Một đất nớc đã bị tàn phá nặng nề bởi hai cuộc thế chiến cộng với muôn vàn khó khăn từ thiên nhiên, với ý thức tự cờng và nội lực mạnh mẽ của mình đã nhanh chóng khôi phục, khẳng định vị trí bá chủ trên thế giới sau chiến tranh. Đó cũng là một đất nớc đợc xem là siêu cờng kinh tế thứ hai thế giới sau Hoa Kỳ nhng vẫn lu giữ đợc nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc: rợu sakê say nồng, trà đạo thanh tao tôn kính, nghệ thuật cắm hoa tinh tế. ẩn sâu sau những điều ấy là dòng máu samurai bất khả chiến bại, bền bỉ và mạnh mẽ chảy qua nhiều thế hệ. Tất cả những điều ấy đã thống nhất biện chứng với nhau tạo nên vẻ kì bí, hấp dẫn của đất nớc Nhật Bản. Xuyên suốt chiều dài lịch sử, Nhật Bản lại có quyền tự hào về một nền văn học giàu có bậc nhất thế giới với lịch sử phát triển gần mời hai thế kỷ. Nền văn học ấy, ngay từ thời cổ đại đã có những tác phẩm văn học nổi tiếng đợc lu truyền đến tận ngày nay nh: Kokiji(Cổ sự kí), Nihonsuki(Nhật Bản th kí), Fudoki( Phong thổ kí), Manyyoshu( Vạn diệp tập) . Đến thời trung cổ, văn học Nhật Bản lại có nữ sĩ cung đình tài hoa Murasaki Shikibu với Truyện Genji, Shonagon với Makuranosoki(Sách gối đầu). Đây cũng là quốc gia có nền văn học Thiền phát triển đạt đến đỉnh cao ở Châu á. Cũng nền văn học ấy, bớc vào thời hiện đại chỉ trong vòng gần ba mơi năm đã vinh dự đón nhận hai nhà văn đạt giải Nobel văn học : Yasunari Kawabata(1968) và Oe. Kenzaburo(1994). Điều này đã tạo nên kì tích có một không hai của văn học Châu á. Với Việt Nam, Nhật Bản là một quốc gia quen mà lạ nhng dờng nh yếu tố lạ vẫn nhiều hơn. Chính vì vậy, nghiên cứu tác phẩm của Kawabata nhà văn nổi tiếng của Nhật Bản chính là một trong những cách để chúng tôi tiếp cận với nền văn hóa, văn học giàu thành tựu của quốc gia này. 1.2. Trong nền văn hóa văn học dân tộc, Kawabata có vị trí cực kì quan trọng. Ông không những là ngời có công lớn trong việc bảo tồn, hồi sinh những giá trị văn hóa truyền thống Nhật Bản mà còn là ngời giới thiệu độc đáo hình ảnh Nhật Bản với thế giới. Trong sáng tác, ông là ngời đã thành công trong việc kết 4 Khóa luận tốt nghiệp hợp hài hòa những khái niệm mĩ học, triết học Nhật Bản với những khái niệm mĩ học phơng Tây một cách chặt chẽ và sinh động để tạo nên những tác phẩm độc đáo của riêng mình. Sáng tác của ông trở thành những kiệt tác mang đậm dấu ấn t duy, thẩm mĩ và tâm hồn Nhật Bản. Kawabata đặc biệt nổi tiếng ở thể loại tiểu thuyết với rất nhiều tác phẩm tiêu biểu nh: Xứ tuyết, Ngàn cánh hạc, Cố đô, Đẹp và buồn, Ngời đẹp say ngủ, Tiếng rền của núiTrong số đó, bộ ba tác phẩm Ngàn cánh hạc, Xứ tuyết, Cố đô là căn cứ chính để Viện Hàn lâm Thụy Điển xét trao tặng giải Nobel văn học cho Kawabata. Không chỉ thành công ở lĩnh vực tiểu thuyết, Kawabata còn là bậc thầy ở thể loại truyện ngắn. Đặc biệt, ông đã sáng tạo ra thể loại Truyện trong lòng bàn tay- sản phẩm của một t duy vốn coi trọng cái "tinh" và là sự tiếp nối những vần thơ Haiku truyền thống trớc đó. Do vậy, chọn nghiên cứu sáng tác của Kawabata, chúng tôi mong muốn đợc hiểu rõ hơn về cuộc đời, con ngời cũng nh giá trị tác phẩm của nhà văn lớn này. 1.3. Trong những năm gần đây, Kawabata và tác phẩm của ông đã đợc đa vào giảng dạy ở trong trờng đại học và trung học phổ thông ở nớc ta. Tuy nhiên, do t liệu cha thực phong phú và đa dạng nên cả ngời dạy và ngời học gặp không ít khó khăn trong hớng tiếp cận tác phẩm. Nghiên cứu tác phẩm của Kawabata từ lý thuyết hiện sinh chúng tôi hi vọng sẽ phần nào tháo gỡ đợc những khó khăn ấy, làm cho việc giảng dạy và học tập Kawabata trong nhà trờng có hiệu quả hơn. 2. Lịch sử vấn đề Y.Kawabata bắt đầu sáng tác từ năm mời sáu tuổi với tác phẩm đầu tay Nhật ký tuổi mời sáu, tác phẩm báo hiệu sự xuất hiện của một tài năng văn học trong tơng lai gần. Kể từ đó cho đến khi giã từ cuộc sống, Kawabata đã dành trọn vẹn cả cuộc đời cho văn chơng. Bằng một t duy độc đáo và một tâm hồn nhạy cảm tinh tế, ông đã thành công trong việc thể hiện những nét đặc sắc của văn hóa Nhật Bản trong sáng tác của mình. Ngời Nhật Bản tri ân ông vì ông đã giúp họ gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống khỏi nguy cơ bị phai tàn, rơi rụng. Ngời nớc ngoài tuy thấy tác phẩm của ông mơ hồ và khó hiểu nhng họ lại tìm thấy ở đó nơi tri ngộ của những 5 Khóa luận tốt nghiệp tâm hồn biết yêu chuộng cái đẹp truyền thống. Nh loại rợu sakê đặc sản của đất nớc mình, ngay kể cả khi đã giã từ cuộc đời, Kawabata vẫn để lại cho ngời đọc chút men say nồng của một tâm hồn yêu quê hơng, đất nớc, con ngời đến tha thiết: Chiều buồn Tôi nhỏ vào bếp lửa Một chút sakê Phòng nhỏ bỗng tràn trề ( Tanka) Chính vì vậy, Kawabata là một hiện tợng văn chơng thu hút đợc sự quan tâm của bạn đọc và giới nghiên cứu không chỉ ở Nhật Bản mà trên toàn thế giới. 2.1 Với lối viết dung dị, mềm mại, thấm đẫm chất thơ, mang vẻ đẹp cô đọng, hàm súc của thơ Haiku và thể hiện đậm nét truyền thống yêu chuộng cái đẹp của ngời Nhật trong nội dung t tởng, tác phẩm của Kawabata đã sớm trở nên quen thuộc với bạn đọc Nhật Bản ngay từ những sáng tác đầu tiên. Đặc biệt, những ai thực sự yêu thích dòng văn học nữ lu trớc đó có thể tìm thấy ở trong tác phẩm của Kawabata sự nối tiếp biện chứng độc đáo cả về t tởng lẫn văn phong. Không chỉ đợc tôn vinh ở Nhật Bản, các tác phẩm của Kawabata còn đợc dịch và giới thiệu rộng rãi trên thế giới. ở Nga, năm 1971, Nxb Matxcova đã cho xuất bản tuyển tập tác phẩm của Kawabata với nhan đề Kawabata- sinh ra bởi vẻ đẹp nớc Nhật. Đến 1975, Nxb này lại một lần nữa cho in cuốn Y. Kawabata- sự tồn tại và khám phá cái đẹp, từng có cả tình yêu và lòng căm thù. Việc tuyển dịch tác phẩm của Kawabata ra tiếng Nga khá sớm đã tạo điều kiện cho bạn đọc không chỉ ở nớc Nga mà trên toàn thế giới đợc sớm tiếp xúc với tác phẩm của ông. Trong số này có Việt Nam. ở Việt Nam, tác phẩm của Kawabata đợc biết đến lần đầu tiên vào năm 1969 với bản dịch tiểu thuyết Xứ tuyết của Chu Việt. Cùng năm này, Tạp chí Văn (Sài Gòn) đã cho ra số đặc biệt về Kawabata. Trong đó có đăng hàng loạt truyện ngắn cùng nhiều bài nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của ông. Điều này chứng tỏ khởi điểm chúng ta đã có một sự nhạy cảm đặc biệt với hiện tợng văn chơng 6 Khóa luận tốt nghiệp Kawabata. Tuy nhiên, phải hai mơi năm sau, vào năm 1989, bạn đọc mới đợc biết đến tác phẩm thứ hai của Kawabata thông qua bản dịch Tiếng rền của núi của Ngô Qúy Giang. Kể từ đó, tác phẩm của Kawabata liên tiếp đợc giới thiệu rộng rãi ở Việt Nam. Năm 1990, Giang Hà Vị dịch Ngàn cánh hạc, Vũ Đình Phòng dịch Ngời đẹp say ngủ. Năm 1997, Tuyển tập truyện ngắn các tác giả đạt giải Nobel của Nxb Văn học có đăng ba truyện ngắn của ông. Đến 2001, Nxb Hội nhà văn cho xuất bản Tuyển tập Kawabata gồm 4 tiểu thuyết: Xứ tuyết, Ngàn cánh hạc, Tiếng rền của núi, Ngời đẹp say ngủ. Gần đây nhất, Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây đã cho ra đời Tuyển tập Kawabata gồm khá đầy đủ tác phẩm của ông trên tất cả các thể loại: 6 truyện ngắn, 46 truyện trong lòng bàn tay, 6 tiểu thuyết cùng một số bài nghiên cứu về sáng tác của Kawabata ở trong nớc và cả ở nớc ngoài. Đây đợc xem nh là một bớc đột phá mới trong việc giới thiệu Kawabata ở Việt Nam, tạo điều kiện cho ngời đọc tiếp xúc một cách khá đầy đủ và hệ thống về sáng tác của Kawabata. Ngoài ra, các công trình nghiên cứu khác nh: Các bậc thầy văn chơng thế giới, t tởng và quan niệm của Lê Huy Hòa và Nguyễn Văn Bình( Nxb Văn học, H, 1995), Chân dung nhà văn của Vơng Trí Nhàn(Nxb Văn học, 2000), Tuần báo văn nghệ, Bớc vào vờn hoa văn học Châu á của Lu Đức Trung (Nxb Giáo dục, 2003) cũng đã dựng nên những nét tiêu biểu về cuộc đời, t tởng, quan niệm của Kawabata ở Việt Nam, so với các tác phẩm khác, Ngời đẹp say ngủ đợc dịch và giới thiệu muộn hơn ( năm 1990). Ngời đọc chủ yếu biết đến bộ ba tác phẩm nổi tiếng của Kawabata là: Xứ tuyết, Ngàn cánh hạc, Cố đô. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do những quan điểm cởi mở hơn trong t duy văn chơng, tiểu thuyết Ng- ời đẹp say ngủ đã đợc nhìn nhận lại, thu hút không ít ngời đọc và nó đã chiếm đ- ợc vị trí danh dự trong các tuyển tập tác phẩm của Kawabata. Đặc biệt, từ khi cuốn tiểu thuyết Hồi ức về những cô gái điếm buồn của tôi của G. Gacia Marquez tác phẩm lấy phần lớn cốt truyện của Ngời đẹp say ngủ- đợc tuyển dịch ở Việt Nam thì Ngời đẹp say ngủ càng có thêm nhiều lí do để đợc tìm đọc. 7 Khóa luận tốt nghiệp Dù tò mò hay thực sự thích thú trớc sự mới lạ về t tỏng và văn phong của Kawabata thì cho đến nay, Ngời đẹp say ngủ đã chiếm một vị trí không thể thay đổi trong lòng những ngời say mê văn chơng Nhật Bản nói chung và những sáng tác của Kawabata nói riêng. 2.2 Không chỉ thu hút các nhà dịch thuật, sáng tác của Kawabata còn là đề tài hấp dẫn thu hút nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới. Nhà văn vô sản Aono Suekiti trong cuốn Các nhà văn hiện đại Nhật Bản đã đặc biệt lu ý đến chức năng thanh lọc(catharsis- chữ dùng của Aristot) trong tác phẩm của Kawabata: Mỗi lần đọc tác phẩm của ông, tôi lại thấy xung quanh tựa hồ nh lắng đi, không khí bỗng trở nên trong trẻo còn tôi thì hòa tan vào trong đó. Nhà văn hiện đại nổi tiếng Nhật Bản, ngời cùng đợc đề cử giải Nobel văn học với Kawabata năm 1968, Mishima Yukio đã nâng Kawabata lên tầm Ngời lữ khách muôn đời đi tìm cái đẹp. Nhận định nổi tiếng Y. Kawabata Vĩnh viễn lữ nhân của ông là gợi ý, khởi nguồn cho hàng loạt các công trình nghiên cứu sau này. Đặc biệt, đây là những gợi ý ban đầu cho chúng tôi trong quá trình đi khảo sát motip nhân vật hành trình trong các phẩm của Kawabata, cụ thể hơn là trong tiểu thuyết Ngời đẹp say ngủ. Ngay đến Oe Kenzaburo, ngời khác biệt rất nhiều với Kawabata về suy nghĩ cũng nh văn phong cũng phải thừa nhận tài năng của ông. Trong diễn từ nhận giải Nobel văn chơng năm 1994, Oe đã dành phần lớn những trang đầu để tôn vinh tài năng của Kawabata: Một mặt, Kawabata khẳng định mình đi theo truyền thống của triết học Thiền và cách thức cảm thụ cái đẹp xuyên suốt nền văn học cổ điển phơng Đông. Vậy nhng, mặt khác, ông đã vợt khỏi bản thân mình để phân biệt cái trống rỗng là đặc trng cho những tác phẩm của mình và chủ nghĩa h vô phơng Tây[19;359,360]. Với nhận định này, Kenzaburo đã khẳng định đặc trng trong các sáng tác của Kawabata là tính mơ hồ, mông lung, diệu vợi- tiêu chí cơ bản của cái đẹp theo quan điểm thẩm mĩ của mĩ học Thiền. Cái trống rỗng chính là cái không của Thiền- không nhng chứa đựng muôn vàn cái có, là sự rời bỏ thực tại để đốn ngộ. Còn cái h vô, trống rỗng của ph- ơng Tây là sự quay lng, hoài nghi, phủ định thực tại, trạng thái tồn tại vô nghĩa 8 Khóa luận tốt nghiệp giữa cõi đời. Tuy nhiên, dù cố gắng phân định ranh giới về bản chất giữa tính h vô trong sáng tác của Kawabata với chủ nghĩa h vô phơng Tây thì trong thực tế, sáng tác của Kawabata vẫn tồn tại một cảm thức về sự h vô, trống rỗng, một trạng thái chênh vênh gần nh đối lập với chủ nghĩa hiện thực nảy sinh khi mối dây liên hệ giữa con ngời với con ngời, con ngời với thực tại không còn sức mạnh ràng buộc hay níu giữ. Do vậy, qua nhận định này, Kenzaburo đã phần nào hé lộ những nét tơng đồng (dù trên mặt hình thức) giữa tác phẩm của Kawabata với các sáng tác văn học phơng Tây, trong đó có những tác phẩm văn học hiện sinh. Nhà Đông phơng học ngời Nga N. I. Fedorenco với các bài viết: Kawabata với triết học và mĩ học, Y.Kawabata- con mắt nhìn thấu cái đẹp đã khẳng định dấu ấn của mĩ học Thiền trong sáng tác của Kawabata, khẳng định Kawabata đã đạt đợc đến cái khoảng trống- sự trọn vẹn đầy đủ nhất của Thiền, sự giải phóng khỏi những giới hạn trong hình thức thể hiện của một tác phẩm. Thực sự, bản chất của Thiền là sự lãng quên quá khứ, tơng lai, chỉ còn nhớ tới phút giây đang hiện hữu- phút giây đốn ngộ để đạt tới cái bản thể chân xác nhất. Ông viết : Đó là lúc cái bản năng mất đi, cái h vô xuất hiện nhng đó hoàn toàn không phải là cái h vô nh phơng Tây hiểu. Ngợc lại, là cái vũ trụ trong tâm con ngời, là cái khoảng trống trong dó vạn vật đều đạt tới cái bản thể([25;1041]. Với nhận định này, Fedorenco đã gián tiếp chỉ ra những nét tơng đồng giữa các tác phẩm của Kawabata với các tác phẩm văn học hiện sinh về các vấn đề cốt lõi nh: h vô, khoảng trống, bản thể Trong Tuyển tập Kawabata của Trung tâm văn hóa Đông Tây, Nhật Chiêu có bài viết Kawabata, ngời cứu rỗi cái đẹp. Trong đó, ông đã giới thiệu những nét chính yếu nhất về cuộc đời Kawabata và sự nghiệp sáng tác. Với việc mô tả và khẳng định cuộc đời mang đầy tính bi kịch của Kawabata và ảnh hởng của nó trong sáng tác văn chơng, bài viết của ông đã cung cấp thêm những dữ liệu cần thiết để chúng tôi có thêm căn cứ khẳng định những tiền đề chủ quan dẫn tới sự xuất hiện yếu tố hiện sinh trong tác phẩm của Kawabata. Ngoài ra, tuy không lấy Ngời đẹp say ngủ làm trọng tâm nghiên cứu nhng ông cũng đã khẳng định những giá trị nội dung chính của tác phẩm: Ngời đẹp 9 Khóa luận tốt nghiệp say ngủ chính là một trong những kiệt tác thuộc loại bí truyền những đề tài sâu thẳm và ẩn mật nhất của một nhà văn xuất hiện[25;1071]. Ông cũng đã chỉ rõ tình trạng bi kịch của nhân vật chính Eguchi: ảo vọng không thể thay thế thực tại đợc. Cái đẹp dờng nh nằm trên đờng thiên tế mong manh giữa ảo vọng và thực tại[25;1071]. Những nhận định này hé lộ cho ta thấy tình trạng bi kịch gần nh không thể hóa giải của nhân vật: nhân vật triền miên trong ảo vọng nhng không thể lấy ảo vọng để thay thể đợc cái hiện tồn thờng trực trong đời sống và trong tâm tởng là sự già nua và chết chóc. Bài viết của Nhật Chiêu đã cho chúng tôi nhiều gợi ý quý báu trong quá trình đi tìm hiểu tác phẩm. Hơn nữa, bài viết còn cho chúng tôi những căn cứ, dù vẫn còn khá mơ hồ về sự hiện diện của những nhân tố hiện sinh trong tác phẩm Ngời đẹp say ngủ của Kawabata. Nhân kỉ niệm 100 năm ngày sinh của Kawabata(1899-1999), Lu Đức Trung đã có bài viết Thi pháp tiểu thuyết của Kawabata- nhà văn lớn của Nhật Bản. Trong đó, ông đã chỉ ra đặc trng nổi bật trong sáng tác của Kawabata là mang đậm nét dấu ấn của mĩ học Thiền mà tiêu biểu nhất là thi pháp chân không, lấy im lặng làm nguyên tắc biểu đạt. Thi pháp này đã đợc Lu Đức Trung khẳng định lại một lần nữa ở một bài viết khác trong cuốn Bớc vào vờn hoa văn học châu á: Yasunari- cuộc đời và tác phẩm. Tác giả đã giới thiệu toàn bộ hành trình sáng tạo của Kawabata từ năm 16 tuổi. Tuy nặng về giới thiệu hơn nghiên cứu nhng ông cũng đã khẳng định giá trị của những tác phẩm nổi tiếng nh: Xứ tuyết, Vũ nữ ở Izu, Ngàn cánh hạcTrong số này, ông đã dành sự quan tâm đặc biệt cho tiểu thuyết Ngời đẹp say ngủ. Đặt tác phẩm trong mối liên hệ với hoàn cảnh sáng tác( cách mạng tình dục của phơng Tây đang lan tràn tại Nhật Bản), tác giả đã chỉ ra đợc sự tinh tế, thận trọng và mới lạ của Kawabata khi viết về những vấn đề tế nhị nh nhục cảm và tính dục. Đặc biệt, ông đã có những cảm nhận khá tinh tế khi cho rằng: Giấc ngủ của các cô gái trẻ nh cái bóng của sự chết, còn các ông già tới đây đi tìm sự sống mà họ đã yêu nh đi tìm sự bất tử[22;299]. Chính ý tởng về hành trình kiếm tìm không ngừng nghỉ của nhân vật mà ở đó cái chết luôn hiện hữu, sự sống nảy sinh từ cái bóng của sự chết chóc là những gợi mở vô cùng quý 10