Tiểu thuyết garganchuya rabơle từ góc nhìn thi pháp thể loại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG TIỂU THUYẾT GARGANCHUYA RABƠLE TỪ GÓC NHÌN THI PHÁP THỂ LOẠI Luận văn Thạc sĩ chuyên ngà

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG

TIỂU THUYẾT GARGANCHUYA (RABƠLE) TỪ

GÓC NHÌN THI PHÁP THỂ LOẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG

TIỂU THUYẾT GARGANCHUYA (RABƠLE) TỪ

GÓC NHÌN THI PHÁP THỂ LOẠI

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lí luận văn học

Mã số: 60.22.01.20

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Thành Hưng

Hà Nội - 2016

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu 10

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Cấu trúc luận văn 11

NỘI DUNG 11

Chương 1: TIỂU THUYẾT GARGANCHUYA TRONG DÕNG CHẢY

VĂN HỌC PHỤC HƯNG Error! Bookmark not defined

1.1 Vài nét về thi pháp tiểu thuyết và văn học Phục hưngError! Bookmark not defined

hưng Error! Bookmark not defined.

1.2 Vị trí của tiểu thuyết Garganchuya và tác giả Frăngxoa Rabơle

trong dòng chảy văn học Phục hưng Error! Bookmark not defined

tiếng cười vui vẻ Error! Bookmark not defined.

Phục hưng Error! Bookmark not defined.

Chương 2: CÁC PHƯƠNG THỨC XÂY DỰNG NHÂN VẬT TỪ GÓC

NHÌN LOẠI HÌNH Error! Bookmark not defined

2.1 Giới thuyết về nhân vật tiểu thuyết Error! Bookmark not defined

2.2 Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết GarganchuyaError! Bookmark not defined

2.2.1 Nhân vật người khổng lồ, lý tưởng - kiểu nhân vật của chủ nghĩa

lãng mạn Error! Bookmark not defined.

2.2.2 Nhân vật vua, quan lại, quý tộc – hệ thống nhân vật hiện thựcError! Bookmark not defined 2.2.3 Nhân vật thầy tu – kiểu nhân vật hài kịch Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Cách đặt tên nhân vật Error! Bookmark not defined.

2.3.2 Miêu tả nhân vật qua ngôn ngữ nhân vật Error! Bookmark not defined.

2.3.3 Miêu tả nhân vật qua ngoại hình Error! Bookmark not defined.

Chương 3: THI PHÁP KẾT CẤU VÀ TỔ CHỨC KHÔNG GIAN –

THỜI GIAN NGHỆ THUẬT Error! Bookmark not defined

3.1 Thi pháp kết cấu trong tiểu thuyết GarganchuyaError! Bookmark not defined

3.1.1 Giới thuyết về thi pháp kết cấu Error! Bookmark not defined.

3.1.2 Các kiểu kết cấu trong tiểu thuyết GarganchuyaError! Bookmark not defined.

3.1.2.1 Kết cấu liên văn bản (intertextuality ) Error! Bookmark not defined.

3.1.2.2 Kết cấu theo trình tự thời gian Error! Bookmark not defined.

3.1.2.3 Về tổ chức điểm nhìn trần thuật của người kểError! Bookmark not defined.

3.2 Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết GarganchuyaError! Bookmark not defined 3.2.1 Giới thuyết về không gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined.

3.2.2 Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết GarganchuyaError! Bookmark not defined.

3.2.2.1 Không gian của người khổng lồ, lý tưởngError! Bookmark not defined.

3.2.2.2 Không gian trần tục, hiện thực của người thườngError! Bookmark not defined.

3.3 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết GarganchuyaError! Bookmark not defined

3.3.1 Giới thuyết về thời gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined.

3.3.2 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết GarganchuyaError! Bookmark not defined.

3.3.2.1 Thời gian tuyến tính - hiện thực Error! Bookmark not defined.

3.3.2.2 Thời gian siêu hình với “khoảng cách sử thi tuyệt đối”Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thời đại Phục hưng là “bước ngoặt tiến bộ, vĩ đại nhất, từ trước đến bây giờ loài người chưa từng thấy”[9; 56] làm thay đổi mọi mặt kinh tế, chính trị -

xã hội, tôn giáo, tư tưởng và tinh thần châu Âu Cuộc vận động tư tưởng và văn hóa Phục hưng đã để lại những mùa hoa trái tốt tươi, phong phú vô cùng

Nó làm cho châu Âu, đặc biệt là Tây Âu như bừng thức dậy sau “đêm trường Trung cổ”, đưa những nước này tiến nhanh, tiến mạnh vào lịch sử cận đại Văn hóa Phục hưng vì vậy được thừa nhận là một trong những nền văn hóa rực rỡ của loài người Nhắc đến văn học Phục hưng, chúng ta không thể

không kể đến những tác phẩm lớn như Truyện mười ngày (Boccacio), Thần

khúc (Dante), Don Quixote (Miguel de Cervantès), Hamlet (William

Shakespeare), Gargantua và Pantagruel (Francois Rabelas)…Bằng tài năng

nghệ thuật, năng lực sáng tạo, cảm quan nhạy cảm với thời cuộc, những con người trên đã thành công trong việc đưa nền văn học chuyển mình, họ đã thắp lên những ngọn lửa mới, những tư tưởng mới, những nét đột phá về nghệ thuật trong nền văn học Văn học Phục hưng đề cao sức mạnh, khả năng của con người, nó lên án một cách gay gắt nền luân lí đạo đức phong kiến đã tỏa chiết đời sống tâm hồn và tình cảm của con người Bàn về con người, Shakespeare đã có lúc ngất ngây ca ngợi: “…kỳ diệu thay là con người Con người cao quý làm sao về lý trí, vô tận sao về năng khiếu!” Văn học Phục hưng đã góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh để giải phóng con người ra khỏi chế độ phong kiến Trung Cổ và mở đường cho những hệ tư tưởng mới phát triển Thời đại Phục hưng là “bức màn bí ẩn”, là đề tài nghiên cứu đáng quan tâm nếu chúng ta muốn có những đánh giá đúng nhất về thời kì văn học

vĩ đại này

Frăngxoa Rabơle (Francois Rabelais, 1894 – 1553) không những là nhà tiểu thuyết, nhà văn xuất sắc nhất của văn học Pháp mà còn là một trong những cây bút kiệt xuất của thời đại Phục hưng Ông là bậc thầy của nghệ thuật tiếng cười và của tiểu thuyết Ông sở hữu một thành tựu văn học đáng tự

hào của văn học Phục hưng: Garganchuya và Păngtagruyen (Gargantua và

Pantagruel) Ngoài bộ tiểu thuyết đồ sộ gồm 5 tập này, Rabơle còn có nhiều

công trình nghiên cứu về y học và khảo cổ học Ông còn cho in lại những sách y học của những bậc danh y cổ đại, có kèm lời bàn của chính mình Một nhà văn cùng thời với Rabơle, Echien Pakie cho rằng: “Trong chúng ta không

ai không biết Rabơle uyên bác đến thế nào khi đùa tếu một cách thông thái

Trong Garganchuya và Păngtagruyen ông đã chiếm được tình yêu của dân

chúng” Các tác giả lãng mạn Pháp, đặc biệt là Chauteaubriand và V.Hugo liệt ông vào hàng rất ít ỏi “những thiên tài nhân loại” vĩ đại nhất đối với mọi thời đại và mọi dân tộc Đối với các nhà văn cùng thời hay đối với các thế hệ nhà văn sau này, Rabơle đều có tầm ảnh hưởng nhất định M Bakhtin cho rằng

“Rabơle là tác giả khó hiểu nhất trong tất cả những tác giả cổ điển của văn học thế giới” [11;35] Chính vì thế, rất nhiều nhà nghiên cứu không thể hiểu được quan điểm, suy nghĩ của Rabơle Cho đến ngày nay, vẫn còn nhiều khía cạnh của Rabơle và sáng tác của ông cần đi sâu, tìm hiểu và khám phá

Garganchuya là cuốn đầu tiên trong bộ tiểu thuyết Garganchuya và Păngtagruyen được Rabơle viết vào năm 1534, tức là hai năm sau khi cuốn Păngtagruyen ra đời Garganchuya được xuất bản với bút danh tương tự như

cuốn Păngtagruyen: Alcofribas Nasier (đảo các chữ cái từ tên thật: Francois

Rabelais) Cuốn sách được bán rất chạy và được tái bản gần như từng năm một trong hai mươi năm tiếp sau đó nhưng cũng lập tức bị đại học đường Sorbonne xếp vào “sổ đen” Thành công của Francois Rabelais trong

Garganchuya không chỉ ở nội dung với những những tư tưởng, triết lí sâu sắc

mới mẻ, thâm thúy mà còn ở sự điêu luyện trong nhiều phương diện thi pháp

biểu hiện Garganchuya là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp sáng

tác văn học thời Trung cổ và ý thức sáng tạo của nhà văn

Garganchuya là đại diện tiêu biểu cho văn học Phục hưng và bản dịch

Tiếng Việt được xuất bản tại Việt Nam vào năm 1983 Tuy nhiên, cho đến này tác phẩm này vẫn là một mảnh đất màu mỡ, ẩn chứa nhiều bí ẩn, hấp dẫn cho các tiếp cận, nghiên cứu

Vì những lý do trên, chúng tôi quyết định triển khai đề tài Tiểu thuyết

Garganchuya từ góc nhìn thi pháp thể loại mong góp một phần nhỏ vào

hành trình khám phá bí ẩn về của cuốn tiểu thuyết vĩ đại này

Trước khi triển khai đề tài, chúng tôi muốn nói một chút về tên của tác

phẩm Garganchuya Cuốn tiểu thuyết này trong tiếng Anh có tên đầy đủ là

The Very Horrific Life of Great Gargantua, Father of Pantagruel; tên tiếng

Pháp là La vie très horrifique du grand Gargantua, père de Pantagruel (nghĩa

là Tiểu sử tối kinh khủng của Gargăngchuya vĩ đại, cha của Păngtagruyen –

theo bản dịch của Tuấn Đô) Trong tiếng Anh và tiếng Pháp, tên ngắn gọn của

tiểu thuyết này đều là Gargantua Trong quá trình chuyển ngữ, nghiên cứu tại

Việt Nam, tên của cuốn sách này được phiên âm theo nhiều cách khác nhau Tuấn Đô, dịch giả đầu tiên và duy nhất của hai cuốn tiểu thuyết đầu tiên của

Rabơle tại Việt Nam, chuyển ngữ Gargantua thành Gargăngchuya Từ điển

văn học (Bộ mới), Gargantua được ghi thành Gacgăngchuya Trong bài viết Nhân vật nghịch dị trong tiểu thuyết đương đại Việt Nam, ThS Huỳnh Thu

Hậu có viết Gargantua thành Gargangchuya Như vậy, mỗi tác giả, mỗi văn bản lại có cách viết khác nhau cho tên tiểu thuyết Gargantua khi chuyển tên

tác phẩm này sang Tiếng Việt chứ chưa có cách viết thống nhất Dựa vào

cách phát âm trong Tiếng Anh của Gargantua là /ga:r’gæntʃu:ə/, chúng tôi

cho rằng cách viết Garganchuya sẽ phù hợp hơn vì vậy chúng tôi sẽ sử dụng

cách viết này cho toàn bộ luận văn

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trước hết khi nói đến thời đại Phục Hưng, thời đại mà con người nỗ

lực khôi phục lại những giá trị văn hóa cổ đại nhằm tạo ra một sự kết hợp giữa các giá trị nhân văn cổ đại với tinh thần hướng tới tự do và khát vọng, muốn được giải phóng khỏi mọi thiết chế áp bức của phong kiến và nhà thờ Ăng-ghen đã đánh giá rằng: “Đó là một cuộc mạng vĩ đại nhất mà loài người chưa từng thấy, một thời đại cần đến những con người khổng lồ, và sản sinh

ra những con người khổng lồ, khổng lồ về tư tưởng, về nhiệt tình và về tính cách, khổng lồ về tài năng mọi mặt và sự hiểu biết sâu rộng của họ”[3;8] Quả nhiên là như vậy, điều đầu tiên mà con người nhận thức được là một quan niệm khác về vũ trụ, về thế giới Đó là thuyết Nhật tâm của Nicôla Côpecnic- nhà thiên văn học tài ba và dũng cảm người Ba Lan Lý thuyết này tạo ra một cách nhìn mới về thế giới, nó làm sụp đổ quan niệm về thế giới được xây dựng trên thuyết Địa tâm do C Ptôlêmê (Ptolemy) đề xướng Quan

niệm của N Côpecnic (Nicolaus Copernicus) tạo ra “một cuộc cách mạng

trên trời” làm đảo lộn thế giới quan của thời đại, quan niệm này đả phá cái nhìn lạc hậu về sự tồn tại lâu dài của chế độ phong kiến Thứ hai, việc người Thổ Nhĩ Kì chiếm giữ Cônxtantinôp (Constantinople - Ixtanbun ngày nay) – cắt đứt con đường tơ lụa Âu – Á dẫn đến việc xuất hiện các đoàn thám hiểm bằng đường biển tìm đường đi tới Ấn Độ Kết quả không ngờ là năm 1492 Crixtôp Côlômbô (Cristoforo Colombo) đã tìm ra một châu lục mới chưa từng được Châu Âu biết tới đó là Châu Mĩ

Tiếp theo đó là các nhận thức về tinh thần thời đại Tư tưởng nhân văn

là tư tưởng cơ bản của thời kì Phục Hưng, là yếu tố then chốt tạo ra giá trị cho các tác phẩm văn học nghệ thuật thời kì này Chủ nghĩa nhân văn là sản phẩm

của một thời kì lịch sử- cụ thể, thời kì Phục Hưng, thời kì khổng lồ, thời kì bước ngoặt Nó là sự kết tinh cao nhất tinh thần thời đại Trong bài viết chủ nghĩa nhân văn và chủ nghĩa xã hội của nhà nghiên cứu V.P.Vôn- ghin đã đưa

ra nhận định: “Chủ nghĩa nhân văn là toàn bộ những quan điểm đạo đức và chính trị bắt nguồn không phải từ các gì siêu nhiên, kì ảo, từ những nguyên lí ngoài đời sống của nhân loại mà từ đời sống của con người tồn tại trên mặt đất với những nhu cầu, những khả năng trần thế và hiện thực của nó và những nhu cầu, những khả năng ấy đòi hỏi phải phát triển đầy đủ, phải được thỏa mãn” [3;11] Với niềm tin mãnh liệt nhưng ngây thơ, đầy tính lí tưởng và mộng mơ, các nhà nhân văn chủ nghĩa hi vọng sẽ tạo ra được một xã hội mới Nhưng họ quên rằng khi phế bỏ quyền sở hữu phong kiến thì giai cấp mới đó

là giai cấp tư sản cũng sẽ xác lập quyền sở hữu của nó một cách “trắng trợn hơn, công nhiên hơn và vô liêm sỉ” hơn Do vậy, sang thế kỉ thứ XVI khi giai cấp tư sản đã có một vài chỗ đứng chân, đặc biệt khi đồng tiền tư sản đã bắt đầu bộc lộ sức mạnh và bản chất của nó thì chủ nghĩa nhân văn lâm vào tình

trạng khủng hoảng Thomat Môrơ (Thomas More) trong quyển Không tưởng

(Utopie) đã thừa nhận “con đường duy nhất để mưu cầu hạnh phúc cho xã hội

là thừa nhận nguyên lí bình đẳng về mặt của cải Nhưng bình đẳng và tư hữu

là những cái không thể dung hòa nhau được” [3; 14] cuối cùng nó rơi vào tình trạng khủng hoảng là điều không thể tránh khỏi Đứng trước thời thế “đảo lộn tiến bộ” trên, Sếchxpia viết kịch nhằm để diễn, để “chìa ra một tấm gương tự nhiên nhằm làm cho đạo đức thấy hình ảnh của nó, thói vô đạo đức tự biết khinh bỉ và mỗi thế kỉ, cả thời đại có thể nhận ra tính cách bộ mặt của nó”[6;198] Còn Rabơle thì chế giễu, đả kích, lên án thế giới Trung cổ, phong kiến và nhà thờ bằng tiếng cười

Tiếp theo, khi đi vào nghiên cứu về Rabơle và Garganchuya, chúng tôi đã

chắt lọc được một số ý kiến của các nhà phê bình trực tiếp hoặc gián tiếp có liên quan đến đề tài như sau:

Trong cuốn Văn học Phương Tây, các tác giả đã cho rằng: “Bộ tiểu thuyết

Garganchuya và Păngtagruyen là cả một thế giới phức tạp, phong phú vô

cùng, đa dạng vô cùng Nói đúng ra, Rabơle và tác phẩm của ông đều là sản phẩm của một thời đại đang chuyển mình, thời kì quá độ từ Trung cổ sang thời Cận đại…Giữa bấy nhiêu sự phức tạp, Rabơle đã tìm ra một phương thức độc đáo để biểu hiện tư tưởng của mình Dùng tiếng cười, mượn những huyền thoại, vận dụng trí tưởng tượng giàu có của mình, bằng lối ẩn dụ và bằng nhiều thủ pháp nghệ thuật khác nữa, ông đưa người đọc vào một thế giới kì lạ, nửa thực nửa hư, đầy rẫy những vấn đề phức tạp, những con toán đòi được giải đáp Cách giải đáp của ông lại nửa nghiêm trang nửa cười cợt, người đọc phải tự rút ra kết luận cho mình [6;151] Đồng thời trong cuốn sách này, các tác giả cũng đi phân tích bộ tiểu thuyết đồ sộ của Rabơle trong những vấn đề liên quan chính trị, xã hội, tôn giáo, đạo đức, giáo dục và nghệ thuật tiếng cười

Cuốn Lịch sử văn học Pháp Trung cổ - Thế kỉ XVI và thế kỉ XVII (tập 1) có

một bài viết sâu sắc về tiểu thuyết của Rabơle Qua lời nhận xét đó chúng tôi

rút được ra một số kết luận như sau: Tiểu thuyết Garganchuya được xây dựng

theo lối các truyện kể dân gian về người khổng lồ; Tiếng cười trong tiểu thuyết của Rabơle không chỉ là tiếng cười đả kích, châm biếm mà còn là tiếng cười tích cực, phục sinh và sáng tạo

Cuốn sách Sáng tác của François Rabelais và nền văn hóa dân gian Trung

cổ và Phục hưng của M.M.Bakhtin do TS Từ Thị Loan dịch có thể xem là

công trình quy mô lớn nhất về tiểu thuyết Garganchuya và Păngtagruyen mà

độc giả Việt Nam được tiếp nhận Nhà khoa học nhân văn, nhà lý luận phê