skkn ngữ văn thpt (73)

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN 1. Tên sáng kiến: Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh trong dạy học kí hiện đại Việt Nam (Ngữ văn 12). 2. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Học sinh đại trà, học sinh giỏi. 3. Thời gian áp dụng sáng kiến: Tháng 92017 đến tháng 52018 4. Tác giả:

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO …

TRƯỜNG THPT …

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CẢM THỤ VĂN HỌC

CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC KÍ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM

(NGỮ VĂN 12)

Tác giả:

Trình độ chuyên môn: Thạc sĩ Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn Đơn vị công tác: Trường THPT

Năm học 2017 - 2018

MỤC LỤC

1.2 Thực trạng dạy học kí hiện đại Việt Nam của GV và HS 10

2.1 Xác định rõ mục tiêu dạy học kí hiện đại Việt Nam theo định hướng

phát triển năng lực CTVH

14

2.2 Quan tâm hình thành những tri thức về kí hiện đại cho HS 15

2.3 Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản kí hiện đại để phát triển năng

lực cảm thụ văn học cho HS

19

2.4 Thiết kế và sử dụng hệ thống bài tập phát triển năng lực CTVH cho

HS thông qua đọc hiểu văn bản kí hiện đại

42

3 Nội dung thực nghiệm và cách thức tiến hành thực nghiệm 48

Phụ lục 71

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: Phát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh trong dạy học

kí hiện đại Việt Nam (Ngữ văn 12)

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Học sinh đại trà, học sinh giỏi.

3 Thời gian áp dụng sáng kiến: Tháng 9/2017 đến tháng 5/2018

4 Tác giả:

- Họ và tên: PHẠM THỊ KIỀU OANH

- Năm sinh : 1978

- Nơi thường trú: Yên Chính – Ý Yên – Nam Định

- Trình độ chuyên môn: Thạc sĩ Ngữ văn

- Chức vụ công tác: Tổ trưởng chuyên môn

- Nơi làm việc : Trường THPT Mỹ Tho

- Địa chỉ liên hệ : Yên Chính – Ý Yên – Nam Định

- Điện thoại: 0987211170

- Tỷ lệ đóng góp tạo ra sáng kiến: 100 %

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến

- Tên đơn vị: Trường THPT Mỹ Tho

- Địa chỉ: Yên Chính – Ý Yên – Nam Định

- Điện thoại: 03503825642

Cảm thụ văn họcĐối chứng

GVHSPPDH

PPDHSGKTrung học cơ sởTrung học phổ thôngThực nghiệm

Văn bản

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

I Điều kiện, hoàn cảnh tạo ra sáng kiến

Đổi mới PPDH Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực người học, trong

đó có năng lực cảm thụ văn học – một dạng đặc biệt của năng lực đọc hiểu văn bản

là mục tiêu quan trọng của dạy học Ngữ văn hiện nay Có thể thấy trong chươngtrình Ngữ văn hiện hành, số lượng văn bản văn học chiếm tỉ lệ lớn hơn so với cáckiểu loại văn bản khác như văn bản thông tin, văn bản nhật dụng Nếu năng lực đọchiểu là yêu cầu đặt ra cho mọi đối tượng đọc, với tất cả các kiểu loại văn bản thìnăng lực CTVH là yêu cầu đặt ra với người đọc khi đọc hiểu các văn bản nghệthuật Điểm nổi bật của năng lực CTVH là đọc văn bản trong quá trình nhận thức vàrung động thẩm mĩ Qua việc đọc, người đọc sẽ thiết lập một trường liên tưởngthẩm mĩ giữa cá nhân mình với văn bản Người có năng lực CTVH tốt là người cótrường liên tưởng thẩm mĩ phong phú, có xúc cảm tinh tế Yếu tố quyết định để cótrường liên tưởng thẩm mĩ phong phú với những rung cảm thực sự của quá trình đọchiểu văn bản văn học chính là phải sống thật sâu sắc với những điều mình đã đọc,

đã nghe Năng lực CTVH ở mỗi cá nhân hoàn toàn không giống nhau bởi vốn sống

và vốn hiểu biết, trình độ kiến thức và sự nhạy cảm khi đọc hiểu các tác phẩm vănhọc Tuy nhiên mỗi người đều có thể rèn luyện cách đọc để từng bước nâng caonăng lực CTVH cho bản thân mình, từ đó khả năng thấu cảm cuộc sống sẽ ngàymột tốt hơn “Khi đọc, tôi không chỉ thấy dòng chữ mà còn thấy cảnh tượng ở saudòng chữ, trí tưởng tượng nhiều khi dẫn tôi đi rất xa, vẽ thêu ra lắm điều thú vị” Chương trình Ngữ văn THPT lựa chọn 02 VB kí vào dạy học đọc - hiểu cho

HS lớp 12 đã khẳng định vị trí quan trọng của thể loại này trong việc hướng tới pháttriển năng lực của người học, trong đó có năng lực đọc hiểu và năng lực cảm thụ

văn học Kí là một thuật ngữ văn học để gọi tên một thể loại có sự đan xen khá đặc

biệt của yếu tố tự sự và trữ tình, là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa vốn tri thức phongphú và nguồn cảm xúc dào dạt, là kết quả của tư duy nghệ thuật và tư duy khoa học

Kí không những không thua kém các thể loại khác về màu sắc thẩm mĩ mà còn cóthể linh hoạt vận dụng, kết hợp các phương thức tiếp cận, lí giải, phản ánh, kháiquát hiện thực của các thể loại khác, tạo nên giá trị phong phú và độc đáo của riêng

văn bản kí, đặc biệt là kí hiện đại có vai trò quan trọng trong việc phát triển nănglực CTVH cho HS Ngoài việc cung cấp cho HS mã “sự thực”, kí giúp HS có nhữngcảm nhận, những rung động tinh tế trước vẻ đẹp muôn màu của cuộc sống, của conngười, những đối tượng miêu tả thường thấy của văn bản kí Hai văn bản kí hiện

đại trong chương trình Ngữ văn 12 là tùy bút Người lái đò sông Đà và bút kí Ai

đã đặt tên cho dòng sông? có đầy đủ phẩm chất của một tác phẩm kí văn học –

một thể loại không chỉ đòi hỏi người viết phải có “ngòi bút sang trọng” mà ngườiđọc cũng phải biết thưởng thức “một cách sang trọng”

Các VB kí được đưa vào chương trình THPT có vai trò rất quan trọng trong việcphát triển năng lực CTVH cho người học Thế nhưng qua việc dự giờ các tiết dạy họcđọc hiểu VB kí hiện đại của đồng nghiệp tại nơi công tác và dự giờ sinh hoạt chuyênmôn ở các trường bạn chúng tôi nhận thấy: Dạy học tác phẩm kí hiện nay thường savào hai khuynh hướng, hoặc là đọc hiểu kí như một tác phẩm truyện, hoặc là có đề cậpđến đặc trưng của thể kí thì cũng qua loa, chiếu lệ Đa số GV chỉ tập trung truyền đạtkiến thức mà ít chú ý đến các biện pháp nhằm phát triển năng lực cảm thụ cho HS Hơnnữa, do áp lực thi cử, hiện nay tình trạng GV “đọc hộ”, “hiểu hộ”, “cảm thụ hộ” HSdiễn ra phổ biến trong các giờ đọc hiểu văn bản kí HS thường nghe và ghi chép lại bàigiảng của GV hơn là tự mình tìm hiểu, khám phá, cảm thụ VB Điều đó chưa phát huyhết vai trò của thể kí khi được lựa chọn vào giảng dạy trong CT Ngữ văn 12 Việc rènluyện kỹ năng đọc hiểu nhằm hình thành và phát triển năng lực cho người học đặc biệt

là năng lực CTVH qua loại hình văn bản này chưa được quan tâm đúng mức nên giờhọc chưa đạt được hiệu quả như mong muốn Thực trạng ấy dẫn đến hệ quả là khôngrèn luyện được kĩ năng đọc hiểu văn bản kí cho HS; nhiều HS còn thụ động trong việctiếp nhận văn bản; khả năng CTVH còn hạn chế và năng lực vận dụng tri thức đã học

để giải quyết các tình huống thực tiễn cuộc sống chưa cao

Từ những lí do trên, tôi lựa chọn vấn đề Phát triển năng lựccảm thụ văn học

cho HS trong dạy học kí hiện đại Việt Nam (Ngữ văn 12) làm đề tài trong SKKN

của mình với mong muốn khắc phục thực trạng dạy học kí trong trường phổ thônghiện nay, góp phần dạy học kí theo đặc trưng thể loại để phát triển năng lực CTVHcho HS

II Mô tả giải pháp

1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến

1.1 Yêu cầu của CT và SGK Ngữ văn

Qua việc khảo sát yêu cầu CT Ngữ văn bậc THPT, tôi nhận thấy CT giáo dục phổ thông xác định mục tiêu chung của các VB kí trong CT Ngữ văn 12 như sau:

- Hiểu những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của một số trích đoạn tác

phẩm kí Người lái đò Sông Đà (Nguyễn Tuân), Ai đã đặt tên cho dòng sông?

(Hoàng Phủ Ngọc Tường): vẻ đẹp và sức hấp dẫn của cuộc sống, con người vàquê hương qua những trang viết chân thực, đa dạng, hấp dẫn

- Hiểu một số đặc điểm và sự đóng góp của thể loại kí Việt Nam từ sauCách mạng tháng Tám 1945 đến hết thế kỉ XX

- Biết cách đọc hiểu một tác phẩm kí hiện đại Việt Nam theo đặc trưng thểloại

- Biết vận dụng những hiểu biết trên vào việc làm bài văn nghị luận văn học

GSK Ngữ văn12 xác định mục tiêu cụ thể của các VB kí như sau:

a Mục tiêu dạy học văn bản Người lái đò Sông Đà.

- Phân tích được vẻ đẹp đa dạng của con Sông Đà vừa “hung bạo” vừa “trữ

tình” cùng hình ảnh giản dị mà kì vĩ của người lái đò trên dòng sông ấy Từ đó thấyđược tình yêu, sự đắm say của Nguyễn Tuân trước thiên nhiên và con người laođộng ở miền Tây Bắc của Tổ quốc

- Hiểu và yêu mến tài năng nghệ thuật độc đáo của nhà văn trong việc khắchọa những kì công của tạo hóa, những kì tích lao động của con người

b Mục tiêu dạy học văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông?

- Phân tích được vẻ đẹp độc đáo, đa dạng của sông Hương qua ngòi bút tài hoacủa Hoàng Phủ Ngọc Tường và tình yêu, niềm tự hào của tác giả với dòng sôngquê hương, với xứ Huế thân thương và cũng là cho đất nước

- Nhận biết được đặc trưng của thể loại bút kí và nghệ thuật viết bút kícủa Hoàng Phủ Ngọc Tường

Bảng: 1.2 Hệ thống câu hỏi trong mục hướng dẫn học bài

Người lái đò sông Đà

(Nguyễn Tuân)

Ai đã đặt tên cho dòng sông

(Hoàng Phủ Ngọc Tường)

Câu hỏi hướng dẫn học bài:

Câu 1 Chứng minh rằng Nguyễn Tuân đã

quan sát công phu và tìm hiểu kĩ càng khi

viết về sông Đà và người lái đò sông Đà

Câu 2 Trong thiên tùy bút, tác giả đã dùng

những biện pháp nghệ thuật nào để khắc họa

được một cách ấn tượng hình ảnh của một

con sông Đà hung bạo?

Câu 3 Cách viết của nhà văn đã thay đổi

như thế nào khi chuyển sang biểu hiện sông

Đà như một dòng chảy trữ tình?

Câu 4 Phân tích hình tượng người lái đò

trong cuộc chiến đấu với con sông hung dữ

Từ đó hãy cắt nghĩa vì sao trong con mắt

Nguyễn Tuân, thiên nhiên Tây Bắc quý như

vàng nhưng con người Tây Bắc mới thật

xứng đáng là vàng mười của đất nước ta?

Câu 5 Chọn phân tích một số câu văn thể

hiện rõ nhất nét tài hoa về bút pháp trong cách

sử dụng ngôn ngữ của Nguyễn Tuân

Câu hỏi hướng dẫn học bài:

Câu 1 Sông Hương vùng thượng lưu

được tác giả miêu tả như thế nào? Nhữnghình ảnh, chi tiết, những liên tưởng vàthủ pháp nghệ thuật nào cho thấy nétriêng trong lối viết kí của tác giả?

Câu 2 Đoạn tả sông Hương chảy

xuôi về đồng bằng và ngoại vi thànhphố bộc lộ những phẩm chất nàotrong ngòi bút tác giả? Hiệu quả thẩm

mĩ của lối viết đó?

Câu 3 Sông Hương khi chảy vào

thành phố Huế có nét đặc trưng gì?Phát hiện của tác giả về nét riêng biệtcủa dòng sông cho thấy những điều gìtrong tình cảm của tác giả với xứ Huế

và dòng sông?

Câu 4 Tác giả đã tô đậm những

phẩm chất gì của sông Hương tronglịch sử và thơ ca? Phân tích cách nhìnđộc đáo mang tính phát hiện của tácgiả?

Câu 5 Qua đoạn trích, anh chị có

nhận xét gì về nét riêng trong vănchương của tác giả?

Luyện tập:

1 Tìm đọc trọn vẹn tùy bút Người lái đò

sông Đà.

2 Phân tích và phát biểu cảm nghĩ về một

đoạn văn khiến anh (chị) thấy yêu thích, say

mê nhất trong thiên tùy bút

Luyện tập:

1 Anh (chị) tâm đắc nhất với đoạnvăn nào trong bài bút kí? Qua đoạnvăn đó, hãy phân tích những nét đặcsắc về ý tưởng, hình ảnh và ngôn ngữcủa tác giả

Như vậy, từ kết quả khảo sát có thể kết luận:

- CT đã có sự quan tâm đến loại hình VB kí so với các loại hình VB khác như

tự sự, trữ tình, nhưng kí chưa thực sự được quan tâm đúng mức Riêng kí hiện đạiViệt Nam thì đến lớp 12 HS mới được học, còn lớp 10 và 11 các em không đượchọc một VB nào

- Câu hỏi hướng dẫn học bài trong SGK đặt ra ở mỗi bài cũng khác nhau, không

có mô hình câu hỏi cụ thể cho từng thể loại nhất định trong khi GV phải dạy đọc hiểuvăn bản theo đặc trưng thể loại Các câu hỏi mà người soạn SGK đưa ra đều mangtính “cá nhân” khi thể hiện những điều mà người viết sách tâm đắc, hệ thống câu hỏirời rạc, vụn vặt, chưa đạt đến sự khái quát theo đặc trưng thể loại trong dạy học Ngữvăn Không có loại hình câu hỏi nên mỗi bài (dù giống nhau về thể loại) lại dạy theomột kiểu khác nhau, từ đó không hình thành được PPDH cho GV và HS

- Câu hỏi trong phần hướng dẫn học bài quan tâm nhiều tới nội dung kiến thức

mà chưa chú ý đến việc rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loạinhằm hướng tới mục tiêu phát triển năng lực và phẩm chất người học theo địnhhướng đổi mới giáo dục

1.2 Thực trạng dạy học kí hiện đại Việt Nam của GV và HS

Để có thêm cơ sở thực tiễn về dạy học kí theo định hướng phát triển năng lựcCTVH cho HS, tôi tiến hành điều tra, khảo sát thực trạng dạy học kí hiện đại Việt Namcho HS ở các trường THPT thuộc địa bàn tỉnh Nam Định thông qua hình thức sử dụngphiếu hỏi đối với GV dạy 12 của các huyện Ý Yên, Vụ Bản, Mỹ Lộc; dùng phiếu thăm

dò ý kiến đối với HS ở các trường THPT trong huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định Đó là cáctrường THPT Đại An, THPT Phạm Văn Nghị, THPT Lý Nhân Tông

a Khảo sát tình hình học kí hiện đại của GV ở trường THPT

- Số GV được phỏng vấn: 135

- Thời gian phỏng vấn: 8/10/2017

- Mục đích khảo sát: Tìm hiểu thực tế dạy học văn bản kí hiện đại của GVhiện nay ở các trường THPT trong địa bàn tỉnh Nam Định để làm cơ sở thực tiễncho SKKN

- Nội dung khảo sát: (Phụ lục 1)

- Kết quả khảo sát

Bảng: 1.3 Kết quả khảo sát GV ở câu hỏi từ 1- 7

Qua phân tích kết quả khảo sát thực trạng về tình hình dạy kí hiện đại của 135

GV Ngữ văn trên địa bàn cá huyện Ý Yên, Vụ Bản, Mỹ Lộc như trên, có thể đưa rakết luận: Hầu như tất cả các GV đều nhận thấy tầm quan trọng của việc dạy kí hiệnđại trong việc phát triển năng lực cho HS, trong đó có năng lực CTVH Tuy nhiênvẫn còn không ít GV có cái nhìn đơn giản và hời hợt về vấn đề phát triển năng lựccho HS thông qua dạy học các VB kí, dẫn đến việc chưa chú trọng những yếu tố vàcác giải pháp thiết thực để cải thiện tình trạng “uể oải” trong dạy học hiện nay Điềunày cho thấy, muốn phát triển năng lực CTVH cho HS trong dạy học kí hiện đại,nhất thiết GV phải là người dẫn đường tích cực nhất trong quá trình này; quan trọnghơn, cần tăng cường trau dồi các kĩ năng cụ thể trong hoạt động đọc cho HS thôngqua hệ thống biện pháp rèn luyện hợp lí, chi tiết Có như vậy, hoạt động dạy học các

VB kí mới gắn liền với định hướng phát triển năng lực người học, giúp các em tựtin hơn khi nghị luận về một vấn đề văn học bằng chính cách nhìn, cách nghĩ, cáchcảm mang dấu ấn cá nhân của mình

b Khảo sát tình hình học kí hiện đại của HS ở trường THPT

Tôi sử dụng 242 phiếu điều tra cho 06 lớp 12 ban khoa học cơ bản của 03trường THPT trong huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định Đó là trường THPT Tống VănTrân, trường THPT Phạm Văn Nghị, trường THPT Đại An, cụ thể như sau:

Bảng: 1.4 Đối tượng khảo sát học sinh

1 Trường THPT Tống Văn Trân - Tỉnh

Nam Định

12 A2

12 A6

4039

2 Trường THPT Phạm Văn Nghị - Tỉnh 12 A4 40

Nam Định 12 A7 41

3 Trường THPT Đại An - Tỉnh Nam Định 12 A3

12 A8

4240

- Mục đích khảo sát: Tìm hiểu thực tế học đọc hiểu văn bản kí hiện đại Việt Nam

của HS ở một số trường THPT hiện nay để làm cơ sở thực tiễn cho SKKN

- Nội dung khảo sát: (Phụ lục 2)

- Kết quả điều tra khảo sát

Bảng: 1.5 Kết quả khảo sát HS

thoảng

Thường xuyên

1 Em biết các cụm từ“năng lực đọc hiểu”,

“năng lực CTVH” khi xác định mục tiêu của

các bài học không?

168(69,4%)

52(21,5%)

22(9,1%)

2 Trước khi vào giờ học đọc hiểu các VB nói

chung, VB kí nói riêng, các em có được yêu

cầu chuẩn bị bài ở nhà không?

18(7,4%)

150(62%)

74(30,6%)

3 Khi chuẩn bị bài ở nhà (nếu có), em có tìm

thêm tài liệu tham khảo hoặc những đường link

về bài học không?

120(49,6%)

92938%)

30(12,4%)

4 Khi học đọc hiểu các VB kí, em có chú ý các

kỹ năng đọc không?

22(9,1%)

89(36,8%)

131(54,1%)

5 Trong quá trình tổ chức các hoạt động đọc,

thầy (cô) có thường đặt các câu hỏi để khơi gợi

cảm xúc và những liên tưởng, tưởng tượng cho

các em không?

11(4,5%)

151(62,4%)

80(33%)

6 Trong quá trình học đọc hiểu VB kí, em có

hay bình giá những hình ảnh, những chi tiết

nghệ thuật hoặc các câu văn đặc sắc trong VB

không?

25(10,3%)

137956,6%)

88(36,4%)

7 Khi học đọc hiểu VB kí, em có chú ý đến

việc liên hệ, so sánh, đối chiếu,… với các loại

hình nghệ thuật khác không?

13(5,4%)

177(73,1)

52(21,5%)

8 Khi học xong VB kí, em có làm các bài tập 67 130 45

luyện tập trong SGK hoặc thầy (cô) giao về

nhà không?

(27,7%) (53,7%) (18,6%)

Có thể thấy, kết quả khảo sát đã phần nào phác thảo được bức tranh học đọchiểu VB kí ở nhà trường phổ thông Học kí hiện đại vừa cung cấp cho HS tri thứcphong phú về mọi lĩnh vực của đời sống, vừa bồi dưỡng năng lực cảm thụ thẩm mĩ,đồng thời rèn luyện những kĩ năng viết cần thiết, nhất là văn biểu cảm cho các em.Song, việc học thể loại này đang diễn ra một cách tự nhiên, không ý thức, chưa cótính mục đích rõ ràng Do đó, tôi nhận thấy việc phát triển năng lực CTVH cho HStrong dạy học kí hiện đại Việt Nam (Ngữ văn 12) trong khuôn khổ thực hiện củaSKKN là hoàn toàn có cơ sở thuyết phục về mặt thực tiễn Điều này rất cần thiếttrong việc hình thành cho các em những năng lực cơ bản, thái độ sống nhân văn, sâusắc của một công dân trong xã hội hiện đại

2 Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến

Một trong những định hướng đúng đắn trong lịch sử khoa học nghiên cứu về líluận và phương pháp dạy học Ngữ văn là dạy học theo đặc trưng thể loại Mỗi thểloại có những đặc điểm riêng về cách thức tổ chức tác phẩm, về hiện tượng đời sốngđược miêu tả và mối quan hệ của nhà văn đối với đối tượng phản ánh Những đặcđiểm ấy chi phối cách tiếp nhận VB của người học Tiếp cận đúng hướng, hiểu đúngđặc trưng thể loại là tìm ra đúng chìa khoá để “mở cửa” bước vào thế giới nghệthuật và các tầng lớp ý nghĩa của VB Dạy học kí hiện đại Việt Nam trong trườngTHPT hiện nay cũng không phải là một ngoại lệ Để hướng tới phát triển hệ thốngnăng lực tổng hợp cho người học chứ không phải là một tập hợp kiến thức, kĩ năng,thái độ rời rạc, tôi đề xuất 04 biện pháp cơ bản như sau:

2.1 Xác định rõ mục tiêu dạy học kí hiện đại Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực CTVH

Để việc dạy học mang tính định hướng, bám sát mục tiêu giáo dục, việc đầutiên của mỗi GV là phải xác định được mục tiêu dạy học đúng đắn Mục tiêu baogồm: mục tiêu chung của chủ đề (chuyên đề) và mục tiêu của từng bài học

2.1.1 Mục tiêu chung

CT giáo dục phổ thông xác định mục tiêu chung của các VB kí trong CT ngữvăn 12 như sau:

- Hiểu những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của một số trích đoạn tác

phẩm kí Người lái đò Sông Đà (Nguyễn Tuân), Ai đã đặt tên cho dòng sông?

(Hoàng Phủ Ngọc Tường): vẻ đẹp và sức hấp dẫn của cuộc sống, con người vàquê hương qua những trang viết chân thực, đa dạng, hấp dẫn

- Hiểu một số đặc điểm và sự đóng góp của thể loại kí Việt Nam từ sauCách mạng tháng Tám 1945 đến hết thế kỉ XX

- Biết cách đọc hiểu tác phẩm kí hiện đại Việt Nam theo đặc trưng thể loại

- Biết vận dụng những hiểu biết trên vào việc làm bài nghị luận văn học

a Về kiến thức

- Hình thành những hiểu biết chung về thể loại, tác giả và tác phẩm

- Nhận diện, phân tích và đánh giá hình tượng nghệ thuật của văn bản

- Nhận diện, phân tích và đánh giá những nét đặc sắc về nghệ thuật VB

b Về kĩ năng

- Rèn luyện cách đọc hiểu văn bản kí theo đặc trưng thể loại

- Tích hợp kĩ năng đọc hiểu văn bản kí với kĩ năng đọc làm văn nghị luận vềmột tác phẩm/đoạn trích thơ

- Rèn luyện kĩ năng tìm kiếm tư liệu, xử lí thông tin, thuyết trình, thảo luận,làm việc nhóm…

c Về thái độ

- Trân trọng, tự hào về vẻ đẹp thiên nhiên của đất nước

- Có ý thức quan sát, ghi chép đời sống theo đặc trưng của thể kí

- Có ý thức đọc hiểu văn bản kí theo đặc trưng thể loại để phát triển năng lựcCTVH

- Có ý thức ứng dụng những kết quả đọc hiểu từ văn bản kí vào thực tiễn đờisống của bản thân

2.1.2 Mục tiêu cụ thể

a Mục tiêu dạy học văn bản Người lái đò Sông Đà

- Phân tích được vẻ đẹp đa dạng của con Sông Đà vừa “hung bạo” vừa “trữ

tình” cùng hình ảnh giản dị mà kì vĩ của người lái đò trên dòng sông ấy Từ đó thấy

được tình yêu, sự đắm say của Nguyễn Tuân trước thiên nhiên và con người laođộng ở miền Tây Bắc của Tổ quốc.

- Hiểu và yêu mến tài năng nghệ thuật độc đáo của nhà văn trong việc khắchọa những kì công của tạo hóa, những kì tích lao động của con người

b Mục tiêu dạy học văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông?

- Phân tích được vẻ đẹp độc đáo, đa dạng của sông Hương qua ngòi bút tài hoacủa HPNT và tình yêu, niềm tự hào của tác giả với dòng sông quê hương, với xứHuế thân thương và cũng là cho đất nước

- Nhận biết được đặc trưng của thể loại bút kí và nghệ thuật viết bút kí củaHPNT

2.2 Quan tâm hình thành những tri thức về kí hiện đại cho HS

2.2.1 Xác định những tri thức HS cần huy động khi đọc hiểu văn bản kí hiện đại Việt Nam

2.2.1.1 Tri thức về thể loại

a Tùy bút

- Tùy bút: là tác phẩm văn xuôi tự sự cỡ nhỏ, có cấu trúc phóng túng, nhà văn

viết về một “sự thực” nào đó để thể hiện những ấn tượng suy nghĩ cá nhân về những

sự việc, những vấn đề cụ thể và thể hiện quan điểm về nghệ thuật, về cuộc sống

- Đặc điểm của tùy bút:

+ Tùy bút thiên về biểu cảm, chú trọng thể hiện cảm xúc, tình cảm, suy nghĩcủa tác giả trước các hiện tượng và vấn đề của cuộc sống

+ Trong tuỳ bút, cái tôi tác giả đa dạng, tài hoa, nên thể loại nào, tác phẩm nàocũng có những nét độc đáo riêng

+ Ngôn ngữ của tuỳ bút giàu hình ảnh và giàu chất thơ

- Đặc điểm tùy bút Nguyễn Tuân

Thể loại tùy bút mang đặc điểm nổi bật trong phong cách viết kí của NguyễnTuân đúng với quan niệm của nhà văn: “Đời là một trường du hí”, “sống là chơi màviết cũng là chơi” Với Nguyễn Tuân “viết” là một hình thức chơi văn độc đáo vàNguyễn Tuân đã đóng dấu “cái tôi độc tấu” của mình lên thể loại này Ông là nhàvăn đem đến cho tùy bút những phẩm chất nghệ thuật mới theo cách nói vui vui củaông: “Tùy bút là tùy vào bút mà viết” Tùy bút của Nguyễn Tuân có những đặc điểm

nổi bật in đậm cá tính sáng tạo và phong cách nghệ thuật của nhà văn Vì vậy, khidạy VB, GV cần hướng dẫn HS lưu ý một số đặc điểm nổi bật trong tùy bút NguyễnTuân:

+ Tùy bút của Nguyễn Tuân rất đậm chất kí Ghi chép sự thật và thông tin thời

sự, chính xác, đó là nét riêng của tùy bút Nguyễn Tuân Cũng do quan niệm đi, sống

và viết, xê dịch nên tùy bút của ông pha chút du kí, kí sự hay phóng sự điều tra.Chính nét riêng này khiến tùy bút của ông có lượng thông tin đáng tin cậy và cónhiều giá trị tư liệu

+ Tùy bút của Nguyễn Tuân giàu tính trữ tình Những trang viết của NguyễnTuân giàu tính cảm xúc, lắng thấm những cảm nghĩ của nhà văn, thông qua cái

“Tôi” chủ quan mà phản ánh hiện thực cuộc sống

+ Tùy bút của Nguyễn Tuân có phẩm chất văn chương qua sự tìm tòi sáng tạo

về cách diễn ý, tả cảnh, dùng từ, đặt câu Câu văn trong tùy bút của Nguyễn Tuân

có kiến trúc đa dạng, giàu nhạc tính, giàu giá trị tạo hình

+ Tùy bút của Nguyễn Tuân là sự kết tinh tài hoa và uyên bác, khi tập trung miêu

tả “sự thực” bằng sự huy động vốn liếng tri thức chuyên môn cực kỳ giàu có của nhiềungành văn hóa nghệ thuật khác nhau (sử học, địa lí học, quân sự, võ thuật, vũ đạo, vănchương, hội họa, điêu khắc âm nhạc, điện ảnh…)

b Bút kí

- Bút kí: kết hợp việc ghi chép con người, sự kiện cùng với việc bày tỏ cảm

xúc, suy nghĩ của người viết

- Đặc điểm bút kí:

+ Thường nói về người thật, việc thật cùng những suy nghĩ, bình luận chân

thật của người viết

+ Thường được xem là thể loại trung gian giữa phóng sự và tùy bút

- Đặc điểm bút kí Hoàng Phủ Ngọc Tường

+ Kí Hoàng Phủ Ngọc Tường bộc lộ một trí tuệ sắc sảo, uyên bác: Nhà vănhiểu tường tận những gì mà mình viết Với lượng thông tin giàu có nên đọc các tácphẩm của ông, người đọc như được tiếp xúc với một kho kiến thức phong phú với

sự am hiểu sâu sắc về văn hóa, triết học, lịch sử, địa lý, âm nhạc, điện ảnh, mỹthuật, văn chương,…

+ Kí Hoàng Phủ Ngọc Tường đậm chất tùy bút Đọc những trang kí củaHoàng Phủ Ngọc Tường cảm nhận về bút kí có sự thay đổi thú vị Thể loại chuyênghi chép các sự kiện xác thực qua ngòi bút Hoàng Phủ Ngọc Tường lại thấm đẫmchất trữ tình “Ai đã đặt tên cho dòng sông”, “Hoa trái quanh tôi”, “Những ngọnnúi ảo ảnh”, “Miền cỏ thơm”,…chính là sản phẩm của một phong cách kí độc đáo,với những trang viết vừa trí tuệ, vừa nặng trĩu suy tư và đậm đà chất Huế.

+ Kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường có chất tự do, tản mạn Sự kiện đôi khi chỉ làcái cớ để nhà văn bộc lộ những cảm xúc, suy nghĩ chủ quan của mình

+ Xuyên suốt các tác phẩm kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường là lòng yêu quêhương đất nước, là tâm huyết với tinh hoa, văn hóa dân tộc Những trang kí củaHoàng Phủ Ngọc Tường, dù viết về vùng nào, đối tượng nào, dù viết về nhữngnăm tháng chiến tranh hay cuộc sống đương đại, đều lấp lánh niềm tự hào vềnhững nét đẹp của quê hương đất nước

2.2.1.2 Tri thức về tác giả và tác phẩm

a Nguyễn Tuân và tùy bút Người lái đò sông Đà

- Nguyễn Tuân được mệnh danh là “người nghệ sĩ suốt đời đi săn tìm cái

Đẹp”, gây ấn tượng sâu sắc với độc giả bằng phong cách nghệ thuật độc đáo: phóng

túng, tài hoa và uyên bác Với Nguyễn Tuân, viết tùy bút như một lối chơi độc tấu

và nhà văn rất thành công với thể loại này

- Tùy bút Người lái đò sông Đà là kết quả nhiều dịp Nguyễn Tuân đến với Tây

Bắc, đặc biệt là chuyến đi thực tế năm 1958 của ông Mối duyên kỳ ngộ khiếnNguyễn Tuân nặng lòng với con sông nơi thượng nguồn Tây Bắc Và dù không phải

là dòng sông quê hương nhưng vẫn được nhà văn quan sát và miêu tả bằng tất cảniềm say mê và niềm yêu tha thiết Con sông Tây Bắc đã trao tên cho nhà vănNguyễn Tuân để làm nên một trong những tuyệt tác của văn học Việt Nam hiện đại

– tùy bút Người lái đò sông Đà.

b Hoàng Phủ Ngọc Tường và bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông?

- Từng ao ước được vẽ lại đời mình bằng màu nước sông Hương, Hoàng Phủ

Ngọc Tường là người con của xứ Huế thơ mộng Tâm hồn ông thấm đẫm chất trầm

tư, diễm ảo của xứ sở “ lắm sương, nhiều nắng” này với phong cách hướng nội, xúctích, mê đắm và tài hoa

- Ai đã đặt tên cho dòng sông? là bút kí viết về Huế năm 1983 mà nhân tố quan trọng làm nên giá trị đặc sắc của tác phẩm là màu sắc văn hóa rất đậm nét của một cái

Tôi thẳm sâu chất tâm linh Huế không thể lẫn Không có lời nào có thể nói hết về giá

trị, về những lóng lánh tài hoa trên trang kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường với những

“phút linh” không trở lại khi miêu tả vẻ đẹp muôn màu của hình tượng sông Hươngtrong mối quan hệ với thành phố Huế

2.2.2 Cách thức tổ chức hoạt động hướng dẫn HS hình thành tri thức đọc hiểu văn bản kí

Bước một: GV đề xuất các câu hỏi, bài tập

Để hình thành những tri thức về thể loại, về tác giả và VB như là yêu cầu đầutiên nhằm mục đích tạo hứng thú cũng như sự tò mò, say mê khám phá cho HStrước giờ học đọc hiểu VB kí, GV cần xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập cho HSchuẩn bị ở nhà Dưới đây là hệ thống câu hỏi và bài tập minh họa:

Câu 1: Thế nào là tùy bút và bút kí? Chỉ ra điểm nổi bật nhất trong đặc điểmtùy bút của Nguyễn Tuân và bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường?

Câu 2: Sưu tầm các đánh giá, nhận xét, lời bình có giá trị và uy tín về văn bản,

về vẻ đẹp con người cũng như tài năng viết kí của Nguyễn Tuân và Hoàng PhủNgọc Tường?

Câu 3: Hãy tìm một số tranh, ảnh, clip liên quan đến văn bản và thuyết minhngắn gọn cho cả lớp cùng nghe

Câu 4: Đọc kĩ văn bản, xác định bố cục và nội dung chính của văn bản

Câu 5: Nhận định ban đầu về giá trị nội dung, nghệ thuật và ý nghĩa nhân sinhcủa VB

Bước hai: HS nhận nhiệm vụ và thực hiện nhiệm vụ

Để thực hiện nhiệm vụ được giao, HS buộc phải huy động tri thức về thể loại

đã được học ở THCS, sưu tầm qua sách, báo hoặc internet, Trong quá trình thựchiện những nhiệm vụ này, HS bước đầu đã có sự khám phá, hiểu biết và những rungđộng nhất định về văn bản

Sau đó, HS báo cáo sản phẩm trên lớp hoặc được GV tổ chức cho tìm hiểuphần Tiểu dẫn trong SGK và trình bày, hoặc kết hợp cả hai

2.3 Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản kí hiện đại để phát triển năng lực cảm

sở hệ thống các kĩ năng đọc hiểu cơ bản, người dạy có thể xây dựng và vận dụng các

kĩ năng đọc phù hợp để thực hiện mục đích phát triển năng lực CTVH cho HS

Mỗi loại VB, với những đặc trưng riêng về nội dung, mục đích phản ánh vàhình thức nghệ thuật cần những kĩ năng đọc hiểu phù hợp Đặc trưng nổi bật của kíhiện đại thể hiện ở mối quan hệ giữa nội dung sự thật và tính chất nghệ thuật, phẩmchất văn hóa của hiện thực được phản ánh… Bởi vậy, kĩ năng đọc hiểu kí hiện đạiViệt Nam bao gồm hai nhóm: kĩ năng nắm bắt thông tin sự thực và kĩ năng phát hiệnthông tin thẩm mĩ và đặc sắc nghệ thuật của văn bản kí Văn bản kí với những đặctrưng riêng về mặt loại hình cần có hệ thống kĩ năng đọc hiểu tương ứng, đồng thờicũng là điều kiện thuận lợi để rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản và phát triển nănglực CTVH cho HS

Trong quá trình đọc hiểu văn bản có các hệ thống kĩ năng tương ứng như kĩ năngđọc lướt, kĩ năng đọc chính xác, kĩ năng đọc phân tích, kĩ năng đọc sáng tạo, kĩ năngđọc kết nối, kỹ năng đọc tích lũy, Cách phân loại các kĩ năng này dựa vào bản chấtcủa đọc hiểu: là quá trình nhận thức tích cực, chủ động và quá trình kiến tạo ý nghĩa

VB Dưới đây là hệ thống kĩ năng mà tôi đề xuất trong quá trình dạy học đọc hiểuvăn bản kí hiện đại Việt Nam nhằm mục đích phát triển năng lực CTVH cho HStheo định hướng đổi mới

2.3.1 Hướng dẫn HS đọc lướt để nắm được đề tài, chủ đề, bố cục của văn bản kí

a Giới thiệu về kĩ năng đọc lướt

Kĩ năng đầu tiên để xác định mục tiêu đọc hiểu một VB kí hiện đại là kĩ năngđọc lướt Đối tượng của hoạt động đọc lướt bao gồm toàn bộ nội dung phần tiểu dẫn

giới thiệu về VB và nội dung VB Kĩ thuật đọc lướt là đọc nhanh, đọc toàn cảnh,bao quát toàn bộ các nội dung liên quan đến VB Với hai mảng nội dung cơ bản làthông tin sự thực và thông tin nghệ thuật, kĩ năng đọc lướt giúp người đọc địnhhướng chú ý vào các mảng nội dung đó để bước đầu xác định mục tiêu khái quátcủa hoạt động đọc hiểu VB kí.

Với đối tượng đọc hiểu là VB thuộc loại hình văn học kí thì mục tiêu khái quátcủa hoạt động đọc hiểu bao gồm các phương diện cơ bản sau:

- Xác định được vị trí và PCNT của tác giả

- Nắm được thể loại, tiểu loại, bố cục VB

- Xác định được đề tài, chủ đề của VB

- Bước đầu dự đoán nội dung triết lí nhân sinh, ý nghĩa văn hoá, xã hội

b Xác định nhiệm vụ đọc

Để xác định mục tiêu đọc cụ thể cần đọc nhanh, đọc lướt các nội dung liênquan đến VB có trong SGK, tài liệu học tập và các tài liệu liên quan có thể tìm kiếmđược Khi đọc lướt, đọc nhanh các thông tin đó, có được cái nhìn toàn cảnh, ngườiđọc sẽ có được những dữ liệu ban đầu để định hướng hoạt động tư duy

c Cách tổ chức hoạt động đọc cho HS

Kí hiện đại bao gồm nhiều tiểu loại với những đặc trưng riêng biệt nên kỹnăng đọc lướt là cần thiết Việc đọc lướt, bước đầu sẽ giúp HS thực hiện mục đíchxác định các yếu tố có liên quan đến VB để có định hướng cho các hành động đọctiếp theo Dưới đây là các thao tác mà chúng tôi đề xuất cho hoạt động này:

Bước một: GV Hướng dẫn HS đọc lướt toàn bộ các nội dung liên quan để bao

quát tổng thể các yếu tố của VB: nhan đề, tác giả, hoàn cảnh sáng tác, thể loại, cácyếu tố hỗ trợ văn bản như hình ảnh, cách trình bày, lời giới thiệu, lời nhận xét, đánhgiá, thẩm bình Đọc lướt để xác định mục tiêu, cách thức đọc hiểu VB kí hiện đạicần lưu ý một số phương diện thuộc về đặc trưng của loại hình văn học kí:

- Xác định thể loại: Kí bao gồm trong đó nhiều tiểu loại với những đặc điểm

khác nhau về nội dung phản ánh và phương thức trình bày nghệ thuật Cần xác định

đó là kí thông tin hay kí nghệ thuật, kí văn học hay kí báo chí, là tùy bút hay bútkí, để từ đó khái quát những nét chung cơ bản nhất về đặc trưng thể loại

- Xác định đề tài, chủ đề của văn bản : VB viết về điều gì, đâu là hạt nhân sự

thật trong VB Yếu tố “sự thực” đó có vai trò ra sao trong VB, là đối tượng phản ánhcủa VB hay là “điểm tựa” nghệ thuật, là chất liệu để xây dựng hình tượng nghệ thuật củatác giả.

Ví dụ : Khi dạy đọc hiểu bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông?của Hoàng Phủ

Ngọc Tường, GV phải hướng dẫn HS hiểu và cảm nhận được đây là tác phẩm mànhà văn đã dành hết tâm sức, tình cảm, thậm chí cả tinh hoa và tinh huyết của mộtđời văn để say sưa khám phá và miêu tả Nếu Nguyễn Tuân đặc biệt nhạy cảm trướcnhững vẻ đẹp dữ dội nên có thiên hướng tìm đến những cái tận cùng mãnh liệt nhưgió, bão, thác, ghềnh thì Hoàng Phủ Ngọc Tường lại rất dễ rung cảm trước những

vẻ đẹp nên thơ, mĩ lệ của cuộc đời Vẻ đẹp khiến cho tâm hồn tác giả rung động sâusắc, thấm thía nhất là Huế cố đô, là dòng sông Hương mà gần trọn cuộc đời ông gắn

bó Bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? thể hiện rõ niềm say đắm, tự hào của tác

giả về dòng sông Hương của xứ Huế Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường lặng lẽ trằmvào con sông quê hương bao nhiêu dáng vẻ vừa quen, vừa lạ; bao nhiêu vẻ đẹp tiềm

ẩn, bao nỗi niềm yêu thương Dường như ông đã viết Ai đã đặt tên cho dòng sông ?

bằng sự cộng hưởng tài năng và xúc cảm trong một nhà văn, một nhà thơ, một nhạc

sĩ, một họa sĩ để áng văn này trở thành một tác phẩm tuyệt bích ngợi ca gấm vóc,non sông

- Xác định xuất xứ và bố cục của văn bản: Đây là các yếu tố có thể dễ dàng

xác định khi đọc lướt Từ đó để có sự phân chia thời gian, mục đích cụ thể phù hợpcho từng giai đoạn đọc tiếp theo

Dưới đây là hệ thống câu hỏi minh họa khi dạy học đọc hiểu VB Người lái đò

sông Đà của Nguyễn Tuân:

Câu 1: Coi phần Tiểu dẫn như một VB thuyết minh, đọc nhanh phần giới thiệu

về VB “ Người lái đò sông Đà” trong SGK và xác định: vị trí, PCNT của NguyễnTuân; xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác; đề tài và nội dung chính của văn bản

Câu 2: Văn bản Người lái đò sông Đà thuộc tiểu loại kí nào? Nêu đặc điểm

của tiểu loại kí đó trong PCNT của Nguyễn Tuân

Câu 3: Giới thiệu một số tư liệu (bài viết, hình ảnh, video) về sông Đà mà em

đã sưu tầm được trong quá trình chuẩn bị bài ở nhà

Câu 4: VB chia làm mấy đoạn? Xác định nội dung từng đoạn?

Kĩ năng đọc lướt giúp HS biết được văn bản trình bày vấn đề gì, từ cơ sở đó

để tìm các tài liệu tham khảo, huy động tri thức nền liên quan Đến đây, việc sưutầm, tham khảo và bao quát các ý kiến đánh giá về tác giả, về văn bản mà HS chuẩn

bị ở nhà trước giờ học sẽ được sử dụng như một việc làm hữu hiệu để góp phần pháttriển năng lực CTVH cho các em khi đọc hiểu văn bản kí hiện đại

Bước hai: GV có thể giới thiệu hoặc hướng dẫn, giao nhiệm vụ để HS trình bày

kết quả mà các em đã sưu tầm được qua việc đọc sách báo và tìm kiếm trên mạnginternet, Đó phải là những ý kiến tiêu biểu của các nhà nghiên cứu, các thế hệ bạnđọc trước đánh giá về sự thành công hoặc giá trị của VB, về vị trí và PCNT của tác giả,

về sự ra đời của VB Từ sự trình bày của HS, GV nên lựa chọn, trích dẫn một vài ýkiến đánh giá đáng tin cậy của những cây bút uy tín để thu hút HS, gợi sự tò mò và nhucầu khám phá VB Những ý kiến đó nếu được lựa chọn khéo và phù hợp, sẽ kích thích

HS chủ động khám phá các giá trị của VB một cách có định hướng

Ví dụ: Khi dạy đọc hiểu bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ

Ngọc Tường, có thể chọn trích dẫn một số ý kiến sau:

(1) Nhà văn Nguyễn Tuân: “Kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường có rất nhiều

ánh lửa”.

(2) Nhà văn Tô Hoài: “Nếu có thể so sánh thì tôi nghĩ rằng Sơn Nam

thuộc đến ngóc ngách những sự tích xưa của sài Gòn, Bến Nghé, tôi thì nhớ được ít nhiều tên phố, tên làng vùng Hà Nội, Hoàng Phủ Ngọc Tường thì trằm

cả tâm hồn trong khuôn mặt cuộc đời cùng với đất trời, sông nước của Huế.”

(3) Đạo diễn điện ảnh Đặng Nhật Minh: “Có thể nói chất Huế đầy ắp trong

con người anh Nếu có một ai đó muốn tìm hiểu thế nào là một tâm hồn Huế, thiết nghĩ chỉ cần đọc bút kí của HPNT là có thể biết được phần nào”.(Trích Lời giới

thiệu tập “Miền cỏ thơm” của HPNT).

(4) HPNT từng tâm sự: “Với tôi, sông Hồng là nỗi nhớ về phù sa của đời

người, sông Cửu Long là sức mạnh để đi tới biển và sông Hương như nỗi hoài vọng

về một cái Đẹp nào đó chưa đạt tới ở đời.”( Trích “Sử thi buồn”)

(5) Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo viết trong bài thơ “Vọng Huế”:

“Sao thèm hát một điệu gì xưa lắm Thèm đọc một đoạn văn Hoàng Phủ Ngọc Tường

Có ai đó rót chiều vào chén ngọc Huế dịu dàng xây bằng khói và sương”

Qua những đặc trưng đã xác định của VB, trên cơ sở những thông tin bao quáttoàn cảnh để xác định mục tiêu đọc, cách thức đọc thì các hoạt động đọc tiếp theo sẽ

có được sự tập trung khi xác định chính xác những điểm sáng thẩm mĩ, những chitiết, thật sự quan trọng trong việc tạo nên các hình tượng nghệ thuật của VB

2.3.2 Hướng dẫn HS đọc chính xác để nhận diện các thông tin trong VB

a Giới thiệu về kĩ năng đọc chính xác

Sau khi đã đọc lướt, HS cần đọc xuyên suốt từ đầu đến cuối VB để nhận diệnhiện thực cuộc sống và thế giới nghệ thuật trong VB kí Muốn có kĩ năng đọc chínhxác trong đọc hiểu tác phẩm văn chương, trước hết HS phải nắm vững những gì cầnhiểu về ngôn từ trong mối quan hệ với văn cảnh, trong sự lựa chọn và kết hợp, trongviệc nhóm họp chúng thành hệ thống và phân bố theo một trật tự nào đó trong tácphẩm Mặt khác, kĩ năng đọc chính xác đòi hỏi người đọc phải tinh mắt không được

bỏ sót một từ nào, thậm chí từng dấu câu… Qua đó, người đọc nắm được ý nghĩacủa từ khoá, ý nghĩa của câu, của đoạn và tìm thấy mạch ý của văn bản tác phẩm

b Xác định nhiệm vụ đọc

Đọc chính xác bao gồm nhiều hành động đọc: đọc kĩ, đọc chậm, đọc sâu Đọc

kĩ sự kiện, con người, hiện tượng đời sống, lịch sử xã hội được phản ánh trong VB Đọc chậm để phát hiện, chọn lọc và ghi chú, ghi nhớ các tình tiết, chi tiết, hình ảnh,

câu văn, nội dung tri thức quan trọng về đối tượng “sự thực” của VB kí Vì thế, hiệuquả của kĩ năng đọc chính xác là nắm bắt được ý nghĩa tầng cấu trúc ngôn từ của

VB để bước đầu nắm được lớp nghĩa hiển ngôn Lớp nghĩa này chính là nội dung sựthực và thông tin nghệ thuật thể hiện trong VB Đọc chính xác là hành động đọc đểhiểu đúng nghĩa của từ, nghĩa của câu, nghĩa của tổ hợp các yếu tố ngôn ngữ cấu tạonên VB kí Vì vậy mục đích tương ứng cần thực hiện là:

- Phát hiện mạch sự kiện, hiện tượng về lịch sử, xã hội, văn hóa chủ đạo của

- Theo dõi sự phát triển của mạch cảm xúc trữ tình của tác giả trong vănbản.

- Cảm thụ vẻ đẹp của sự phối hợp, hài hòa giữa lời văn trần thuật và miêu tảtrong VB kí

c Cách tổ chức hoạt động đọc

Để thực hiện được các mục đích cần thực hiện linh hoạt các thao tác đọc, thaotác tư duy Thực hiện thuần thục các thao tác ấy sẽ giúp người đọc khám phá vànắm bắt được các lớp nội dung của VB do câu chữ mang lại Kĩ năng đọc chính xácgiúp HS nắm vững được nội dung thông tin từ VB ngôn từ bởi phương tiện biểu đạtcủa tác phẩm là ngôn ngữ Do vậy đọc chính xác là quá trình làm sống động thế giớingôn từ của VB Đây cũng là yếu tố quan trọng trong cấu trúc của năng lực CTVH.Hiểu nội dung câu chữ trong VB ở bước đọc chính xác là nền tảng ban đầu quantrọng để HS tiếp tục thực hiện các bước đọc hiểu tiếp theo Muốn vậy, GV phải xâydựng được hệ thống câu hỏi, HS nhận nhiệm vụ và trả lời

Ví dụ: khi dạy đọc hiểu VB Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân cần

hướng dẫn HS xác định được:

- Đối tượng trần thuật của VB là gì?

- Hãy tóm tắt thông tin về đối tượng được phản ánh trong văn bản bằng sơ đồ

tư duy

- Sử dụng thao tác ghi chú để đánh dấu những hình ảnh, chi tiết, câu văn gây

ấn tượng mạnh mẽ với em về vẻ đẹp của đối tượng được phản ánh và cái Tôi của tácgiả (nhân vật người trần thuật)

2.3.3 Hướng dẫn HS đọc diễn cảm để cảm nhận được giọng điệu của tác giả thể hiện trong văn bản kí

a Giới thiệu về kĩ năng đọc diễn cảm

Đọc diễn cảm là một phương pháp đặc thù của dạy học Ngữ văn ở trường phổthông Đây là cách thức hoạt động giúp HS tiếp xúc với VB, thâm nhập vào thế giớihình tượng, cảm thụ trực tiếp tác phẩm, gợi lên những cảm xúc, rung động, những

ấn tượng thẩm mĩ làm tiền đề cho quá trình cảm thụ, phân tích tác phẩm một cáchthấu đáo

Đọc diễn cảm còn để xác định giọng điệu chủ đạo của tác giả thể hiện trong

VB Đây là kĩ năng cơ bản giúp học sinh cảm nhận được giá trị của tác phẩm vớinhững rung động trên “bề sâu, bề xa” của các tín hiệu thẩm mĩ Một VB kí hấp dẫn,nhưng nếu đọc không đúng giọng điệu, nhịp điệu người đọc không thể cảm được tưtưởng, tình cảm của tác giả thể hiện trong từng câu, từng chữ của VB Mục đích củađọc diễn cảm là tác động đến người nghe về mặt tình cảm, tạo cho HS những cảmhứng tươi mới, những xúc động mạnh mẽ về văn bản đồng thời kích thích liêntưởng, tưởng tượng, tạo sự thâm nhập thuận lợi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn

b Xác định nhiệm vụ đọc

Muốn đọc diễn cảm đúng và hay đòi hỏi người đọc phải cảm thụ và hiểu sơ bộ

về tác phẩm, quan điểm, ý đồ tác giả, phải thâm nhập, nhìn thấy bên trong thế giớihình tượng hiện lên sinh động đập vào mắt, phải lắng nghe cái thần, cái giọng củabài văn để điều chỉnh giọng đọc cho tương ứng với giọng điệu, sắc điệu của bài văn

Và khi đọc diễn cảm phải kích thích quá trình tâm lý cảm thụ bên trong của HS,khơi gợi ở HS sự tri giác, hình dung tưởng tượng, liên tưởng, nhập thân, cảm xúc,giúp HS nhìn thấy bên trong một cách sáng rõ cái đã đọc được, nghe được, gợi lênnhững tình cảm và ấn tượng thẩm mỹ nhất định

Bên cạnh đó, khi đọc diễn cảm cần chú ý đến yêu cầu đọc đúng rồi mới đếnđọc hay Đọc đúng từ, đúng câu, đúng nhịp điệu, giọng điệu, cấu tứ, mạch lạc VB,đúng ý nghĩa câu chữ, đúng thông điệp mà nhà văn ký thác qua văn bản, đúng thái

độ, tình cảm của tác giả Đọc đúng vừa là tiền đề, vừa là hệ quả của cảm đúng, hiểuđúng bài văn Đọc hay là đọc đúng, đồng thời truyền được rung động, cảm xúc vàcảm thụ, đánh giá mang màu sắc chủ quan của người đọc Diễn cảm ở đây hoàntoàn không phải là sự uốn éo, kiểu cách nơi đầu lưỡi mà thể hiện những cảm xúcnội tại của tâm hồn

Trong VB kí, nhất là kí nghệ thuật, cảm xúc, suy tư của người viết là mạchcảm hứng trữ tình chủ đạo Vì vậy, ngoài sự tác động từ phía nội dung sự thực luônnóng hổi hơi thở cuộc sống, từ những hiện thực và hình ảnh rất gần gũi với cuộc đờithì tác động từ cảm xúc, suy nghĩ của người viết đến người đọc cũng rất mạnh mẽ.Những tác động đó làm cho người đọc nảy sinh xúc cảm, suy nghĩ và thái độ riêngcủa bản thân về VB Trên cơ sở đó có thể thấy, đọc diễn cảm góp phần không nhỏ

vào mục tiêu phát triển năng lực CTVH cho HS trong dạy học kí hiện đại hiện nay.

c Cách thức tổ chức hoạt động đọc

GV có thể sử dụng biện pháp này trước khi hướng dẫn HS bước vào đọc hiểuchi tiết văn bản; hoặc kết hợp với quá trình đọc hiểu; cũng hoàn toàn có thể sử dụngsau khi đã hoàn tất việc tìm hiểu văn bản Ở mỗi thời điểm nó đều có tác dụngriêng; hoặc là tạo những ấn tượng chung; hoặc kiểm nghiệm hay khắc sâu một sắcthái tình cảm nào đó; hoặc củng cố, thống nhất, nâng cao mọi ấn tượng về văn bản

Để phát triển năng lực CTVH cho HS, theo chúng tôi nên sử dụng hệ thống

câu hỏi cảm xúc ở hoạt động đọc này Đây là hệ thống câu hỏi tìm ra phản ứng trực

giác của người đọc bị tác động bởi nội dung và hình thức của tác phẩm ở mức độ ấntượng ban đầu Nó đi sâu vào cảm xúc thẩm mĩ, vào thế giới tâm hồn của ngườiđọc Trả lời hệ thống câu hỏi này, người đọc xác định được cảm xúc của mình khiđọc diễn cảm đoạn văn (hoặc VB), thể hiện được ấn tượng tương đối rõ nét củamình trước hình thức nghệ thuật hay nội dung trực tiếp có tính chất vật chất của tácphẩm V.G Manantxan gọi loại câu hỏi này là: “Cảm xúc vật chất” Trong hệ thốngcác câu hỏi cảm xúc luôn xét đến sự chi phối của thể loại và lứa tuổi để có nhữngcâu hỏi vừa sức không bị “nhàm sáo”, luôn luôn bám sát giọng điệu của văn bản

Và rõ ràng, để có được câu hỏi thoả mãn yêu cầu đó, người dạy cũng như người họckhông thể hời hợt với tác phẩm ngay từ phút đầu

Chẳng hạn, khi đọc VB Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân, dễ dàng nhận

thấy giọng điệu ngợi ca đầy tự hào của tác giả khi viết về vẻ đẹp của con sông Tây Bắc

Ấy là khi tác giả trực tiếp cất lên nỗi niềm: “Tôi đã nhìn say sưa làn mây mùa xuân

bay trên sông Đà, tôi đã xuyên qua đám mây mùa thu mà nhìn xuống làn nước sông

Đà Mùa xuân dòng xanh ngọc bích chứ nước sông Đà không xanh màu xanh canh hến của sông Gâm, sông Lô Mùa thu nước sông Đà lừ lừ chín đỏ như da mặt người bầm đi vì rượu bữa, lừ lừ cái màu đỏ giận dữ ở một người bất mãn bực bội gì mỗi độ thu về.” Ấy là khi nhà văn xao xuyến mà thốt lên: “ Tôi nhìn cái miếng sáng lóe lên một màu nắng tháng ba Đường thi “Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu” Bờ sông

Đà, bãi sông Đà, chuồn chuồn bươm bướm trên sông Đà Chao ôi, trông con sông, vui như thấy nắng giòn tan sau kì mưa dầm, vui như nối lại chiêm bao đứt quãng Đi rừng dài ngày rồi lại bắt ra sông Đà, đúng thế, nó đằm đằm ấm ấm như gặp lại cố nhân,

mặc dầu người cố nhân ấy mình biết là lắm bệnh, lắm chứng, chốc dịu dàng đấy rồi chốc lại bẳn tính và gắt gỏng thác lũ ngay đấy.”

Sau khi HS đọc diễn cảm xong đoạn văn mà GV giao nhiệm vụ hoặc bản thâncác em thấy yêu thích, GV có thể đặt các câu hỏi:

Câu 1: Ấn tượng nhất của em về đoạn văn (hoặc VB) mà em vừa đọc?

Câu 2: Từ việc đọc diễn cảm, em nhận thấy tình cảm của tác giả với sông Đànhư thế nào?

Câu 3: Nhịp điệu của các câu trong đoạn văn có để lại cho em cảm giác đặcbiệt nào không?

Câu 4: Qua đoạn văn, em có những tưởng tượng ban đầu như thế nào về vẻđẹp của sông Đà?

2.3.4 Hướng dẫn HS đọc phân tích hình tượng nghệ thuật qua các chi tiết nghệ thuật đặc sắc để thấy được chiều sâu ý nghĩa của VB

a Giới thiệu về kĩ năng đọc phân tích

Nếu đọc chính xác cho kết quả là lớp nghĩa hiển ngôn thì kĩ năng đọc phân tích sẽcho kết quả là lớp nghĩa hàm ẩn của VB kí Cảm hứng về vẻ đẹp của quê hương, đấtnước; về tình yêu cái đẹp; về cuộc sống và con người là lớp ý nghĩa trọng tâm của

kí hiện đại Kĩ năng đọc phân tích sẽ giúp HS nhận ra những ý nghĩa đó Do đóngười đọc cần biết cách dựa trên các nghĩa hiển ngôn và sự liên kết với bối cảnh của

VB mà thực hiện các thao tác suy ý để tìm ra nghĩa hàm ẩn có trong VB

Trên cơ sở tri thức nền về thể loại, về các yếu tố khác liên quan đến tác giả, tácphẩm và đề tài, chủ đề của VB kí, người đọc đọc và thực hiện các thao tác tư duy cụthể để tìm đến lớp nghĩa ẩn sau lớp cấu trúc ngôn từ

Kĩ năng đọc phân tích cần sự hỗ trợ của nhiều cách đọc, kiểu đọc khác nhau.Đọc phân tích không phải là đọc một lượt từ đầu đến cuối VB Phân tích là thao tác

tư duy diễn ra một cách liên tục trong toàn bộ quá trình đọc và tập trung khi đọc điđọc lại, đọc từng đoạn trọng tâm cần chú ý, đọc những chi tiết quan trọng mà trí nhớ

đã có ấn tượng, đã lưu lại rõ nét khi đọc lướt, đọc chính xác Những kết cấu ngữpháp, hình ảnh, biểu tượng còn chưa được tư duy sâu ở bước đọc trước sẽ được tưduy, liên tưởng, phân tích kĩ khi đọc phân tích

b Nhiệm vụ đọc

Đọc phân tích bao gồm nhiều hành động đọc Đọc thầm và hình dung hình tượng ngôn từ tạo nên hình ảnh, biểu tượng nghệ thuật, tín hiệu trong VB kí Đọc tập

trung, dồn nén vào hình tượng nghệ thuật trung tâm của VB để thấy chất thơ đời sống

hòa quyện vào vẻ đẹp thẩm mĩ của kí Đọc sâu và đọc kĩ VB để phân tích mối quan hệ

ý nghĩa tầng cấu trúc ngôn từ, tầng cấu trúc hình tượng và tầng cấu trúc tư tưởng của

tác phẩm Đọc lại nhiều lần để lựa chọn và phân tích những yếu tố hình thức nhằm

hình thành thao tác cụ thể hóa nghệ thuật thông qua ngôn từ, hình ảnh, biểu tượng, ẩn

dụ, so sánh theo định hướng nội dung của tên VB kí Đọc toàn bộ VB, đọc nhiều lần đểnhận rõ nội dung tư tưởng được khái quát hóa thông qua ý nghĩa của ba tầng cấu trúccủa VB kí hiện đại: sự thật đời sống – chất thơ của tác phẩm – tư tưởng tình cảm củatác giả

Nhân vật chính trong kí hiện đại thường mang tính tự thuật (người trong cuộchoặc người chứng kiến) và cảm hứng trữ tình (bộc lộ tâm tư của người trần thuật)khá rõ nét Chất trữ tình này có sắc độ khác nhau: từ phóng sự nhiều tính kháchquan, qua kí sự, bút kí đến tùy bút ngày càng đậm hơn tính chủ quan Cốt lõi của kí

là sự thật nhưng là sự thật đã được tinh lọc, sáng tạo lại trong quá trình điển hình

hóa của nhà văn Đó là những sự thật đã mĩ hóa gây xúc động sâu đậm cho người

đọc Điều này là điểm phân biệt kí văn học (chỉ cần chân thực, phải mang tính thẩmmĩ) với kí báo chí (phải tuyệt đối xác thực, kịp thời, thông tin khách quan) Ở kí vănhọc, thể loại đậm chất trữ tình nhất là tùy bút và bút kí Bản ngã của nhà văn đượcthể hiện trong hai tiểu loại này gần như trong thơ trữ tình

Chính nhờ đặc trưng này của kí mà ta có thể khẳng định cảm hứng chủ đạocủa các VB kí hiện đại thường bắt nguồn từ cảm xúc của người viết trước các vấn

đề về thiên nhiên, xã hội, văn hóa hay con người Vì vậy, đọc hiểu VB kí cần phântích các yếu tố ngôn ngữ để tìm ra lớp nghĩa hàm ẩn của VB Đó là kĩ năng pháthiện các lớp ý nghĩa chứa đựng trong các mối liên kết giữa các yếu tố của VB nhưliên kết ngôn ngữ, liên kết ý tứ, liên kết giữa các yếu tố nghệ thuật Cụ thể là:

- Tìm và phân tích được các điểm sáng thẩm mĩ trong VB kí: đó là những hìnhảnh đẹp, câu văn hay mang nội dung khái quát vấn đề có tính triết lí, nhân sinh; cácbiện pháp nghệ thuật, từ ngữ có tính chất biểu tượng,

- Các yếu tố nghệ thuật bao gồm: Đối tượng trần thuật: sự thực, dòng sự kiện

hay dòng tâm tư, là con người, thiên nhiên hay vẻ đẹp văn hoá ; Người trần thuật,

mối quan hệ giữa người trần thuật và đối tượng trần thuật: là người quan sát, ghi

chép (kí sự, phóng sự) hay là người trải nghiệm (hồi kí, nhật kí, bút kí), người bàn

luận, phẩm bình (tuỳ bút, bút kí, tản văn) ; Nghệ thuật trần thuật (ngôn từ, giọng

điệu, điểm nhìn trần thuật, từ ngữ, )

c Cách tổ chức hoạt động học

Sau khi đọc chính xác để nắm bắt được khái quát tầng cấu trúc ngôn từ của

VB, đọc diễn cảm để có những ấn tượng ban đầu về VB thì hành động tiếp theo làphân tích ý nghĩa của các mối liên kết để tạo nên VB ấy Đọc phân tích khi đọc hiểu

VB kí hiện đại là đọc kĩ VB để phát hiện, phân tích các yếu tố nghệ thuật cấu thànhnên ý nghĩa của VB Dưới đây là các thao tác mà tôi đề xuất khi hướng dẫn HShiện hoạt động này:

Bước một: Xác định người trần thuật và điểm nhìn trần thuật của VB

Trước hết cần xác định người trần thuật trong VB kí hiện đại là tác giả với tưcách là người chứng kiến, tham gia vào sự kiện, sự thực – đối tượng trần thuật của

VB kí Chính Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng từng giãi bày những nhọc nhằn trong

công việc viết kí: “Cái nghề viết kí nó thật vất vả, giống như nghề lính đặc công,

muốn đánh phải tai nghe, mắt thấy, tay sờ Không đi đến tận thực tế thì không thể viết được, mà cũng đừng nên viết.” Cách diễn đạt như vậy cho ta hiểu rằng ý tưởng

và cảm hứng sáng tạo của người viết kí chủ yếu được tạo ra không phải từ tưởngtượng mà bằng những cuộc đi, những nếm trải của họ

Trong Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoảng Phủ Ngọc Tường, người trần thuật là người trực tiếp quan sát, chứng kiến và miêu tả “Trong những dòng sông

đẹp ở các nước mà tôi thường nghe nói đến, hình như chỉ sông Hương là thuộc về một thành phố duy nhất” Cũng có lúc cái Tôi không trực tiếp chứng kiến mà là cái

“tôi” của suy tưởng, hình dung “Trong đêm khuya, chưa bao giờ tôi được nghe một

mùi đất thơm đến như vậy, xao xuyến như da thịt, sâu thẳm như thời gian” Có khi,

ông lại say sưa kể như khuyến dụ người đọc cùng tìm theo những bước chân mìnhtừng qua, những xúc cảm mà mình có để thấy chiều sâu văn hóa Huế: “Chúng tôitrở lại làng trên con đường đất chi chít những mồ mả thẳng tắp chạy giữa cánhđồng, và ngồi lại trước một ngôi mộ cổ; bia mộ khá lớn, đề niên hiệu nhà Lê”,…

Người ta nói “văn chính là người” Tiếp xúc với bút kí Ai đã đặt tên cho dòng

sông? chúng ta không chỉ được tiếp cận với hiện thực về thiên nhiên, con người xứ

Huế của hôm qua và hôm nay mà còn được hiểu thêm về thế giới nội tâm hết sức đadạng, tinh tế của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường

Xác định điểm nhìn trần thuật là xác định vị trí, vai trò của người trần thuật trongmối quan hệ với đối tượng trần thuật Trong VB kí, người trần thuật và điểm nhìn trầnthuật có ý nghĩa rất quan trọng đối với thành công của tác phẩm Bởi vì, VB kí cónhiệm vụ miêu tả một “sự thực” nào đó, nhưng không phải như vốn có mà là “sự thực”được cảm nhận bởi trí tuệ, tâm hồn và được ghi lại bởi một nhà ngôn ngữ Do đó, quanđiểm, cảm xúc của người trần thuật về đối tượng và năng lực ngôn ngữ của người trầnthuật quyết định thành công của VB Và VB ra đời là do ý muốn chủ quan, nhu cầu ghilại và giãi bày quan điểm, suy nghĩ của người viết về đối tượng

Chẳng hạn, sông Đà trong tùy bút Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân

đúng là con sông của mảnh đất xa xôi nơi đại ngàn Tây Bắc với đặc điểm đa dạng

về địa lí, lịch sử, văn hóa nhưng nó không chỉ đơn giản được ghi lại với các thôngtin như một VB khoa học mà đó là hình tượng nghệ thuật về sông Đà được xâydựng dưới ngòi bút phóng túng, tài hoa, uyên bác của Nguyễn Tuân, mà một trong

số các yếu tố cấu thành là mảng thông tin “sự thực”

Điểm nhìn nghệ thuật xuất phát từ ý đồ nghệ thuật của nhà văn và chi phối sự

lựa chọn phương thức trình bày.Ví dụ, trong tùy bút Người lái đò sông Đà, Nguyễn

Tuân đã có sự lựa chọn điểm nhìn một cách đa dạng Có khi trong tâm trạng củamột khách lãng du đi thuyền trên sông Đà, khi thì như một người đi rừng dài ngàykhao khát được gặp lại sông Đà, khi thì trên tàu bay mà say mê nhìn xuống dòngnước sông Đà, Trong hơn 30 trang của tùy bút, lúc thì nhà văn nói chuyện consông, lúc kể chuyện người lái đò, đoạn này hiện thực dữ dội, đoạn kia lãng mạngiàu chất thơ, hết ngoái dĩ vãng lại vọng tới tương lai, dù là bức chân dung “gọnquánh như sừng mun” hay cái tên in đủ luôn tính cách “hung bạo và trữ tình” củacác “sự thực” được phản ánh, tất cả đều xoáy vào một tiêu điểm: vẻ đẹp của ngườilao động, vẫn xoay quanh một chủ đề khẳng định và ngợi ca đất nước, ngợi ca gấmvóc non sông Và đằng sau những “sự thực” được phản ánh đó ngời lên vầng sáng

của cái Tôi rọi vào với tất cả ý thức văn hóa công dân của mình Chính điều này tạo

nên sự đa dạng về điểm nhìn trong tùy bút Nguyễn Tuân.

Vì vậy, ở thao tác đầu tiên của hoạt động đọc này, HS phải trả lời được các câuhỏi khái quát như:

Câu 1: Xác định người trần thuật trong VB?

Câu 2: Để thể hiện cái nhìn, quan điểm, thái độ với các mã “sự thực” đượcphản ánh trong VB, người trần thuật đã lựa chọn những điểm nhìn nào?

Câu 3: Việc lựa chọn điểm nhìn như vậy có tác dụng gì trong việc xây dựng hìnhtượng?

Bước hai: Phân tích đối tượng trần thuật, nghệ thuật trần thuật qua việc phát

hiện và giải mã các tín hiệu nghệ thuật của VB

Sau khi xác định được các yếu tố nghệ thuật của VB thì cần quan tâm đến việcđọc kĩ, phân tích để tìm ra ý nghĩa của chúng Trong VB kí, đối tượng “trần thuật”

là “sự thực” nhưng sự thực ấy được nhìn qua lăng kính nghệ thuật của nhà văn trởthành những hình tượng Nói cách khác, đối tượng trần thuật chính là người thật,việc thật, phẩm chất nghệ thuật của “sự thực” được chọn làm đối tượng thẩm mĩ của

VB Như vậy, xác định đối tượng trần thuật và phân tích cấu trúc của đối tượng,các yếu tố nghệ thuật được sử dụng để xây dựng hình tượng nghệ thuật, xác lập ýnghĩa nghệ thuật, ý nghĩa nhân sinh của đối tượng trần thuật là nhiệm vụ của kĩnăng đọc phân tích

Nghệ thuật trần thuật bao gồm người trần thuật với tư cách là một hìnhtượng nghệ thuật, giọng điệu trần thuật với từ ngữ, câu văn, hình ảnh, các biệnpháp tu từ, điểm nhìn trần thuật…Thông tin thẩm mĩ ẩn chứa trong các yếu tố đócủa VB Bởi vậy sau khi đọc, kĩ năng đọc phân tích giúp HS chọn lọc và lí giải ýnghĩa các thông tin ấy

Chẳng hạn, khi hướng dẫn HS đọc phân tích vẻ đẹp trữ tình của hình tượngsông Đà, GV cần cho HS tìm những hình ảnh, chi tiết gây ấn tượng mạnh mẽ vớicác em về hình dáng, sắc nước, vẻ gợi cảm của dòng sông, dưới những điểm nhìnkhác nhau của tác giả Ví như, khi từ trên tàu bay nhìn xuống, Nguyễn Tuân thấy

“Con sông Đà tuôn dài, tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc, chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân.” Áng tóc ấy được đặt trong tháng hai xuân tới, tuôn

dài trong không gian Tây Bắc bung nở hoa ban, hoa gạo và bảng lảng, ảo huyềnkhói núi Mèo đốt nương xuân Câu văn dài, nhịp văn co duỗi nhịp nhàng mang dấu

ấn của một ngòi bút tài hoa và sự nhọc công của một “phu chữ” Không tài hoa saođược khi nhà văn ví dòng sông như mái tóc của người con gái đương xuân, nhất làkhi áng tóc ấy được đo bằng không gian dữ dội , kì vĩ của thiên nhiên Tây Bắc?.Không trữ tình sao được khi áng tóc ấy hiện lên trong mây trời Tây Bắc có màutrắng của hoa ban tinh khôi, màu đỏ nồng nàn, ấm áp của hoa gạo, của lãng đãnggợi nhớ gợi thương trong làn khói Mèo đốt nương xuân?

Để HS có thể tự mình hình dung, tưởng tượng được vẻ đẹp của hình tượngnghệ thuật, hiểu và cảm nhận được tài năng của tác giả, GV cần hướng dẫn các em

theo chân những điểm sáng thẩm mỹ của VB Theo tôi, nên tập trung sử dụng hệ

thống câu hỏi liên tưởng và tưởng tượng Sự tưởng tượng càng phong phú và mãnh

liệt thì cảm xúc càng phát triển Đây là thời điểm để đem lại cho người đọc khoáicảm thẩm mĩ xen lẫn xúc cảm của liên tưởng, nhất là khi tác động đến cái đẹp đadạng của hình tượng được phản ánh bằng ngòi bút tài hoa của người viết kí Để thựchiện tốt thao tác này, HS cần trả lời các câu hỏi:

Câu 1: Tại sao tác giả lại chọn “sự thực” đó làm đối tượng trần thuật?

Câu 2: Đối tượng trần thuật ấy được tác giả miêu tả với những ấn tượng đặc biệtnào?

Câu 3: Liệt kê các hình ảnh, chi tiết, câu văn mà tác giả dùng để miêu tả “sựthật” đó

Câu 4: Cảm nhận của em về một số hình ảnh, câu văn mà em cho là quantrọng nhất trong việc khắc họa vẻ đẹp của hình tượng

Câu 5: Thử nhắm mắt lại và tưởng tượng tâm trạng (bức tranh) mà nhân vậtvừa trải qua (hoặc vừa chứng kiến)

Câu 6: Các biện pháp nghệ thuật được dùng khi trần thuật có ý nghĩa như thếnào đối với việc thể hiện tư tưởng của nhà văn?

Bước ba: Đọc phân tích hình tượng tác giả trong VB

Hình tượng tác giả là một hình tượng nghệ thuật được sáng tạo trong tác phẩmvăn học như hình tượng nhân vật nhưng theo một nguyên tắc khác Nếu hình tượngnhân vật được xây dựng theo nguyên tắc hư cấu, miêu tả theo một quan niệm và chủ

đích nghệ thuật nhất định thì hình tượng tác giả được biểu hiện theo nguyên tắc tự

biểu hiện Như cách I.W.Goethe từng nói: Mỗi nhà văn, dù muốn hay không đều

miêu tả chính mình trong tác phẩm.

Chẳng hạn như đến với bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? chúng ta đã nhận

ra một Hoàng Phủ Ngọc Tường với tư cách là hình tượng tác giả dẫn dắt độc giảbước vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm Đó là một hình tượng một cái Tôi thốngnhất với con người nhà văn ở những phẩm chất như: tài hoa, uyên bác Tuy nhiên,thống nhất mà không đồng nhất Tác giả đã khéo léo hóa thân thành một người kểchuyện, dẫn chuyện đầy lịch lãm; đồng thời nhập vai một người con đất Huế tronghành trình khám phá vẻ đẹp đa dạng của dòng sông xứ Huế, con người xứ Huế vàvăn hóa Huế nói chung Đó là cái duyên của một người cầm bút chắc tay trong thể

kí, cũng là nét phong cách định hình khẳng định tên tuổi của nhà văn Hoàng PhủNgọc Tường

Trước hết, ở Hoàng Phủ, ta nhận ra một cái Tôi rất mực tài hoa Nét tài hoatrong bút kí Hoàng Phủ Ngọc Tường thể hiện ở các biện pháp tu từ đặc sắc Đầu

tiên là việc sử dụng thủ pháp so sánh Trong bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông?

nhà văn thường dùng lối so sánh phức hợp, tức là chỉ có một đối tượng được sosánh nhưng có rất nhiều đối tượng làm chuẩn so sánh Khi miêu tả dòng sông

Hương trong lòng thành phố Huế, nhà văn đã so sánh nhiều tầng bậc: “Đấy là điệu

Slow tình cảm dành riêng cho Huế, có thể cảm nhận được bằng thị giác qua trăm nghìn ánh hoa đăng bồng bềnh vào những đêm hội rằm tháng bảy từ điện Hòn Chén trôi về, qua Huế bỗng ngập ngừng như muốn đi muốn ở, chao nhẹ trên mặt nước như những vấn vương của một nỗi lòng” Từ việc so sánh điệu chảy lặng lờ

của sông Hương với điệu Slow tình cảm dành riêng cho Huế, nhà văn đã tiếp tục tô

đậm ấn tượng thị giác để làm nổi bật đối tượng so sánh qua hình ảnh: “trăm nghìn

ánh hoa đăng bồng bềnh vào những đêm hội rằm tháng bảy” Chưa dừng lại ở đó,

nhà văn tiếp tục so sánh những ánh hoa đăng bồng bềnh ẩn hiện trên sông như tâmtrạng người con gái ngập ngừng, vương vấn, dùng dằng nửa muốn đi, nửa muốn ở Những ấn tượng khó gọi tên nhất bỗng chốc hiện hình rõ nét qua những trải nghiệmsâu thẳm tự bên trong Rõ ràng, những so sánh phức hợp liên hoàn, thiên về cảmnhận như vậy đã khiến cho câu văn vừa gợi hình, vừa gợi cảm và đánh thức rất

nhiều rung động với những liên tưởng đa chiều trong tâm hồn người đọc Điều gì đãgiúp nhà văn có những so sánh ấn tượng như vậy ? Câu trả lời chỉ có thể là: cái Tôitài hoa, hướng nội với trăm ngàn cảm xúc phong phú về thiên nhiên, tạo vật đã xekết những hình ảnh rời rạc thành một sự liên hoàn trong cảm nhận của tác giả Hìnhảnh cuộc đời hiện ra vì thế không nhất phiến như một mặt phẳng mà bao giờ nócũng lấp lánh nhiều chiều, gợi hình dung không dứt và những liên tưởng sâu sa.Nhìn cuộc sống ở chiều sâu, quan sát và miêu tả nó bằng tình yêu sâu nặng,tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường đương nhiên tìm đến thủ pháp nhân hóa để thể hiệnsống động, đầy nội tâm những hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm Xuyên suốt

tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông? hình ảnh sông Hương đã được nhân hóa

thành một con người có một cuộc đời, có một thế giới nội tâm phong phú Con sông

ấy có lúc rầm rộ, mãnh liệt ; lúc dịu dàng, say đắm ; khi thì nằm ngủ mơ màng giữa

cánh đồng Châu Hóa đầy hoa dại khi thì vui tươi hẳn lên giữa những biền bãi xanh biếc của ngoại ô vùng Kim Long; có lúc nó là người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở, có khi nó lại trở thành người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya Hành trình

hơn một trăm cây số của sông Hương từ nơi khởi nguồn đến khi ra đến biển đượchình dung như hành trình đời sống với bao nhiêu xúc cảm và trải nghiệm của mộtngười con gái say đắm trong tình yêu và nồng nàn khát vọng dâng hiến Phải tinh tế,tài hoa lắm mới có thể nhìn thấy trong những sự vật vô tri thuộc về tự nhiên phậpphồng hơi thở của khát vọng, tình yêu trong trái tim con người Cũng phải tài tìnhlắm mới có thể diễn tả thành câu chữ những ân tình sâu nặng ấy của tự nhiên thành

trang văn như bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông?

Cái “Tôi” tài hoa của Hoàng Phủ Ngọc Tường được thể hiện rõ nét trong cáchliên tưởng của nhà văn Nhiều câu văn đẹp được viết trên cơ sở những liên tưởnggiữa những sự việc, hiện tượng được nhắc đến Nhìn dòng Hương chầm chậm thảmình trôi trên đất Huế, nhà văn đã liên tưởng đến nhiều con sông nổi tiếng khác trênthế giới như sông Xen của Paris, sông Đa nuýp của Pudapet để chợt thấy yêu hơnđiệu chảy lặng tờ của con sông quê hương Với Hoàng Phủ Ngọc Tường đi xa là để

về gần, đến với những con sông xứ người là để tìm về sông Hương trong niềm nhớ.Cái Tôi tài hoa của nhà văn còn được bộc lộ trong những trang viết thấm đẫmchất thơ Nhà văn không chỉ men theo sự kiện mà còn để cảm xúc dẫn dắt trong một

ấn tượng được gọi tên bằng trái tim Bài bút kí có nhiều câu văn đẹp như thơ, trung

chiêng mơ hồ giữa khả giải và bất khả giải Cảm nhận nét trầm tư, diệu vợi của

sông Hương khi gần về đến Huế nhà văn buông bút “Đó là vẻ đẹp trầm mặc nhấtcủa sông Hương, như triết lý, như cổ thi, kéo dài mãi đến lúc mặt nước phẳng lặngcủa nó gặp tiếng chuông chùa Thiên Mụ ngân nga tận bờ bên kia, giữa những xómlàng trung du bát ngát tiếng gà…” Cách ngắt nhịp, phép điệp, những so sánh giàuhình ảnh khiến cho câu văn trở thành một khúc thơ ngân vang trong lòng ngườiđọc Vẻ trầm tư khiến sông Hương vừa thiêng liêng, vừa huyền diệu; vừa trí tuệ,vừa trữ tình Từ chất thơ vô hình, nhà văn kéo dài liên tưởng đến những chân trờicảm giác mới với âm thanh ngân nga của tiếng chuông chùa vẳng lại và tiếng gà xađưa từ đôi bờ loang ngân nơi mặt sông bát ngát

Hiện diện trong tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông? không chỉ là một cái Tôi

của bậc du tử tài hoa mà còn là phẩm chất của một cái Tôi rất mực uyên bác Nhà văn ýthức rõ “vai trò của người cầm bút chính là vai trò của người thư kí trung thành trongviệc trình bày lượng thông tin chứa đựng trong thể kí” và lấy đó là mục tiêu khi chắpbút tác phẩm này Ta thấy một cái Tôi Hoàng Phủ Ngọc Tường hiểu biết sâu rộng trênnhiều lĩnh vực khoa học và đời sống Những tri thức về địa lí, lịch sử, triết học, quân

sự, văn hóa… khiến cho trang viết của ông vừa thâm hậu như châm ngôn, vừa lấp lánhmột thứ ánh sáng lạ kì hấp dẫn người đọc bằng sự tò mò, khát vọng đến những chântrời chưa tới

Chính vì vậy, để phát triển năng lực CTVH cho HS khi dạy đọc hiểu VB kí,như một điều tất yếu, GV phải hướng dẫn HS tìm hiểu về hình tượng tác giả đượcthể hiện trong VB Đây là điều cần thiết bởi trong thực tế dạy học, GV thường haychú trọng vào đối tượng được phản ánh trong VB mà quên đi vẻ đẹp cái Tôi tác giảhoặc nếu có hướng dẫn thì cũng qua loa, chiếu lệ

Chẳng hạn khi dạy Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường

có thể đặt các câu hỏi:

Câu 1: Sức hấp dẫn của thể kí xét đến cùng là sức hấp dẫn của cái Tôi tác giả.Cái Tôi nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường hiện lên trong VB là người như thế nào?Nêu khái quát những ấn tượng tiêu biểu nhất của em?

Câu 2: Hiện diện trong Ai đã đặt tên cho dòng sông? không chỉ là một cái Tôi

của bậc du tử tài hoa mà còn là phẩm chất của một cái Tôi rất mực uyên bác Bằnghiểu biết về VB hãy lý giải tại sao?

Bước bốn: Đọc có phản hồi, có phản biện về các giá trị của văn bản và các ý

kiến đánh giá của người đi trước về văn bản

Đây là bước rất quan trọng của hoạt động rèn kĩ năng đọc phân tích Kĩ năngnày bao gồm hai thành tố đọc – phân tích Hoạt động đọc diễn ra cùng với tư duyphân tích các yếu tố nghệ thuật của VB HS cần đọc nhiều lần và huy động toàn bộcon người tinh thần của mình để hiểu VB Thực hiện nhiều cách đọc, kiểu đọc để cócái nhìn nhiều chiều, trên cơ sở cảm nhận của bản thân và tham khảo ý kiến củangười đọc trước, phản biện các ý kiến của người khác hoặc suy nghĩ của chính mình

để có được kết quả là cách hiểu thấu đáo của chính bản thân mình nhờ việc đọc vàphân tích Để thao tác này đạt hiệu quả như mong muốn trong việc phát triển năng

lực CTVH cho HS, theo tôi, GV nên sử dụng câu hỏi nêu vấn đề.

Chẳng hạn như sau khi hướng dẫn HS đọc chi tiết về vẻ đẹp của hình tượng

sông Hương trong bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường,

GV có thể đặt câu hỏi để hướng dẫn HS đọc có phản hồi, phản biện về giá trị củaVB:

Câu 1: Phạm Phú Phong khi đọc bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? từng thốt

lên rằng: “Nếu sông Hương biết nói, chắc hẳn nó sẽ rất yên tâm khi tìm đến vớinhững trang viết tài hoa của Hoàng Phủ Ngọc Tường” Bằng kiến thức đã thu nhậnđược từ hình tượng sông Hương, em hãy lý giải tại sao?

Câu 2: “Hành trình từ nguồn ra bể, sông Hương đã sống với Huế cả một mốitình trọn vẹn”, em có đồng ý với ý kiến này không? Tại sao?

Việc tham khảo ý kiến đánh giá của người đọc trước về văn bản cũng là mộtcách hỗ trợ việc hiểu sâu hơn VB Tham khảo để hiểu thêm, kiểm chứng kết quảđọc phân tích của mình

Tóm lại: Văn bản kí hiện đại gồm hai mảng nội dung sự thực và hư cấu nên

hoạt động đọc phân tích cần thực hiện được các mục tiêu: nắm vững, hiểu rõ ýnghĩa, vai trò của thông tin sự thực, hiểu và cảm giá trị nghệ thuật, giá trị thẩm mĩcủa thông tin hư cấu, từ đó tìm đến với giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của VB

2.3.5 Hướng dẫn HS đọc bình luận về nghệ thuật viết kí để thấy được sự sáng

tạo của tác giả trong văn bản kí

a Giới thiệu về kĩ năng đọc bình luận

Mục tiêu của kĩ năng này là để hoàn thiện giá trị chỉnh thể về nội dung tưtưởng, hình thức nghệ thuật của tác phẩm kí và tích luỹ tri thức công cụ, tri thức về

kĩ năng để đọc hiểu các VB kí khác cùng thể loại

Muốn tổ chức thành công hoạt động này GV cần hướng dẫn HS kĩ năng đọcbình luận Đọc bình luận là một kĩ năng thu nạp trong nó nhiều thao tác có tính chấttổng hợp Mục tiêu hướng tới là tổng hợp kiến thức văn học và trải nghiệm cá nhân

HS để có cái nhìn khái quát chỉnh thể tác phẩm, vừa để hình thành kĩ năng khái quáthoá nghệ thuật về giá trị nhân văn của tác phẩm kí Bình luận ở đây là sự thể hiệnquan điểm, thái độ và khả năng khái quát một cách cao nhất của độc giả sau khi đọchiểu VB Đồng thời, đây cũng là bước tổng hợp các tri thức thể loại, tri thức kĩ năng,kinh nghiệm để làm “công cụ” đọc hiểu các VB khác

Đọc bình luận là kĩ năng tổng hợp, đòi hỏi tư duy khái quát, năng lực tóm tắt,suy luận, liên hệ, đánh giá về các phương diện giá trị của VB Trên cơ sở đặc trưngthể loại VB kí, kết quả đọc bình luận VB kí Việt Nam hiện đại bao gồm các yếu tốsau sau:

- Phát hiện, nhận định các giá trị nội dung, nghệ thuật và ý nghĩa nhân sinhcủa VB kí

- Đánh giá những phương diện nội dung mang ý nghĩa văn hoá của VB kí

- Phát hiện và đánh giá ý nghĩa, giá trị nghệ thuật của các yếu tố làm nên chấttrữ tình của VB kí

- Khái quát đặc điểm thể loại thể hiện trong VB kí

c Cách tổ chức hoạt động đọc

Kĩ năng đọc bình luận có vai trò quan trọng trong toàn bộ quá trình đọc hiểu

Thực hiện thao tác tư duy tổng hợp để rèn luyện kĩ năng đọc này sẽ giúp HS có thểtổng hợp, khái quát hoá được các nội dung đã đọc hiểu, góp phần làm phong phúhơn hệ thống đặc điểm vốn đã phức tạp của kí Theo tôi, hoạt động đọc này rất phùhợp khi hướng dẫn HS tổng kết bài học.

Ví dụ khi dạy đọc hiểu VB Ai đã đặt tên cho dòng sông? của HPNT có thể đặt

các câu hỏi cho HS:

Câu 1: Sau khi đọc hiểu xong VB, em thu nhận được những nội dung thông tinchính gì về sông Hương?

Câu 2: Ai đã đặt tên cho dòng sông? là bút kí đậm chất trữ tình nhất của

Hoàng Phủ Ngọc Tường, nhà văn đã sử dụng các biện pháp tu từ nhân hóa và sosánh rất thành công Hãy chọn các hình ảnh hoặc các câu văn mà em cho là tiêubiểu nhất trong bài để chứng minh điều này

Câu 3: Em rút ra được thông điệp nhân văn gì về vẻ đẹp văn hóa Huế, về tìnhcảm của Hoàng Phủ Ngọc Tường với quê hương, đất nước qua áng văn đẹp và rấtmực tài hoa này?

Câu 4: Nhà văn đã kết thúc đoạn trích bằng câu hỏi bâng khuâng: “Ai đã đặt

tên cho dòng sông?” Ý nghĩa của câu hỏi tu từ này?

Câu 5: Qua VB này, em hãy rút ra những đặc điểm nổi bật trong phong cáchviết kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường

2.3.6 Hướng dẫn HS đọc so sánh, đối chiếu với các văn bản khác hoặc các loại hình nghệ thuật khác

a Giới thiệu về kĩ năng đọc so sánh

Hướng dẫn HS so sánh, đối chiếu với các văn bản khác hoặc các loại hìnhnghệ thuật khác chính là hoạt động mở rộng tri thức đọc hiểu, từ vấn đề đặt ratrong VB liên hệ, mở rộng các hiểu biết liên quan để có thể hiểu rõ, hiểu sâu,hiểu rộng vấn đề, trên cơ sở đó phát triển năng lực CTVH cho HS Huy động cáctri thức liên quan đến đối tượng phản ánh trong VB là thao tác tư duy quan trọng

để giải mã các yếu tố sự thực và yếu tố thẩm mĩ của VB văn học nói chung và

VB kí hiện đại nói riêng

b Cách tổ chức hoạt động đọc

Một số nhà nghiên cứu khẳng định việc đối chiếu văn bản với các loại hình

nghệ thuật khác có tác dụng làm hiện hình cảm thụ của HS, thúc đẩy HS hình thành

những ấn tượng sâu sắc về VB Khi dạy học các VB kí hiện đại trong CT Ngữ văn

12, theo chúng tôi, hoạt động này có thể diễn ra trước, trong và sau giờ học đọc hiểu

VB

Thông thường, GV hay đối chiếu văn bản với nghệ thuật hội hoạ hoặc điệnảnh Tuy nhiên cần lưu ý, việc sử dụng các hình ảnh này nên mang tính chất đốichiếu, so sánh về hai cách nhìn, hai cách tiếp nhận và hướng tới khơi gợi cảm thụchứ hoàn toàn không được dùng hình ảnh làm tài liệu trực quan như một số GV vẫnhay làm bởi đó là biện pháp thủ tiêu trí tưởng tượng của HS HS dễ có xu hướngđồng nhất văn bản với các tác phẩm nghệ thuật khác

Chẳng hạn khi dạy Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường,

GV có thể hướng dẫn HS liên văn bản với những bài thơ viết về sông Hương, về xứ

Huế như Vọng Huế, Tạm biệt Huế, Đây thôn Vĩ Dạ, Dòng sông mang tên em, với

những câu thơ rất hay viết về sông Hương xứ Huế như:

“Sông Hương hóa rượu cho ta uống

Ta tỉnh, đền đài nghiêng ngả say”

hoặc:

“Nhịp cầu cong và con đường thẳng Một đời anh tìm mãi Huế nơi đâu Con sông dùng dằng, con sông không chảy Sông chảy vào lòng nên Huế rất sâu”

GV cũng có thể giúp HS phát triển năng lực cảm thụ khi cho các em nghenhững ngân rung tha thiết về giai điệu của những dòng sông xứ sở qua các ca khúcnổi tiếng như “Dòng sông ai đã đặt tên” của nhạc sĩ Trần Hữu Pháp, “Dòng sôngquê anh, dòng sông quê em” của nhạc sĩ Đoàn Bổng, Hoặc cũng có thể cho HSxem những thước phim tư liệu, những bức tranh về sông Đà, sông Hương qua cáchcảm nhận của các họa sĩ nhiều thời

2.3.7 Hướng dẫn HS đọc kết nối mở rộng ý nghĩa của văn bản kí với đời sống

để ứng dụng những kết quả đọc hiểu vào thực tiễn

a Giới thiệu về kĩ năng đọc kết nối

Đọc kết nối là kĩ năng đọc được tổ chức để tìm ra mối liên hệ giữa ý nghĩa VB