SKKN dạy học nhóm bài phong cách ngôn ngữ trong chương trình ngữ văn THPT theo định hướng phát triển năng lực

Ngoài ra, học sinhcũng cần được phát huy các năng lực khác như: năng lực giải quyết vấn đề,giao tiếp, sáng tạo, hợp tác, tự quản bản thân,… Tuy nhiên, từ thực tế giảng dạy của bản thân c

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: Dạy học nhóm bài phong cách ngôn ngữ trong chương trình Ngữ văn THPT theo định hướng phát triển năng lực

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Chương trình Ngữ văn THPT lớp 10,11,12

Chức vụ công tác: Giáo viên

Nơi làm việc: THPT Chuyên Lê Hồng Phong

Trình độ chuyên môn: Cử nhân

Chức vụ công tác: Giáo viên

Nơi làm việc: THPT chuyên Lê Hồng Phong

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

I Điều kiện hoàn cảnh tạo ra sáng kiến

Trong những năm gần đây, nền giáo dục nước ta đang tích cực chuyểnmình, từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung chuyển sang tiếp cận nănglực của người học Phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều”không còn thích hợp Thay vào đó, dạy cách học, cách vận dụng kiến thức,rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất được quan tâm Trong

bối cảnh ấy, việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng pháttriển năng lực của người học là cần thiết

Dạy học Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh làthông qua môn học, học sinh có khả năng kết hợp một cách linh hoạt và có tổchức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, động cơ cá nhân,… nhằm đápứng hiệu quả một số yêu cầu phức hợp của hoạt động trong một số hoàn cảnhnhất định Các năng lực đặc thù của môn học gồm: năng lực giao tiếp tiếngViệt và năng lực thưởng thức văn học,cảm thụ thẩm mỹ Ngoài ra, học sinhcũng cần được phát huy các năng lực khác như: năng lực giải quyết vấn đề,giao tiếp, sáng tạo, hợp tác, tự quản bản thân,…

Tuy nhiên, từ thực tế giảng dạy của bản thân cũng như việc đi dự giờ,học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp, chúng tôi nhận thấy sự đổi mới, sángtạo trong phương pháp dạy học môn ngữ văn để phát huy được tính chủ động,tích cực cũng như để phát hiện được những năng lực chuyên biệt của ngườihọc…chưa nhiều Dạy học văn vẫn nặng về việc học sinh cần học những gì để

có được kiến thức toàn diện chứ chưa ý thức được mục tiêu quan trọng nhấtcủa việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực là học sinh có thể làmđược gì sau khi học

Xuất phát từ hiện thực đời sống, giao tiếp ngôn ngữ đóng một vai tròquan trọng Giao tiếp luôn luôn được phân biệt theo từng lĩnh vực và trêntừng lĩnh vực đều có những cách thức thể hiện riêng (thông tin-> thể loại ->tín hiệu) Các cách thức thể hiện tập hợp thành những kiểu phương tiện ngônngữ riêng, đó chính là phong cách ngôn ngữ Dạy học theo định hướng pháttriển năng lực học sinh áp dụng vào nhóm bài phong cách ngôn ngữ trong

chương trình Ngữ văn THPT gồm: Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt, Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật (lớp 10); Phong cách ngôn ngữ báo chí, Phong cách ngôn ngữ chính luận (lớp 11); Phong cách ngôn ngữ khoa học, Phong cách ngôn ngữ hành chính (lớp 12) không phải để minh họa cho lí thuyết dạy

học mà mục đích chính hướng tới là giúp người học có thể tìm ra câu trả lờicho câu hỏi: Giao tiếp như thế nào để mang lại hiệu quả cao nhất cũng nhưthể hiện được phẩm chất, năng lực, tính cách của người nói?

II Mô tả giải pháp

1 Hiện trạng trước khi áp dụng giải pháp mới

1.1 Ưu, nhược điểm của giải pháp cũ

a/ Phương pháp thuyết trình

Trước khi nền giáo dục nước ta chú trọng vào việc đổi mới, sáng tạonhững phương pháp dạy học tích cực thì phương pháp thuyết trình vẫn đượccoi là phương pháp giảng dạy truyền thống, đã tồn tại từ rất lâu, được áp dụngkhông chỉ ở môn ngữ văn mà ở hầu khắp các môn học Hình ảnh “rót nướcvào bình” đã mô tả chính xác phương pháp dạy học này Khi ấy, giáo viên làngười “rót” những kiến thức cần thiết vào “chiếc bình” là học sinh Vận dụng

phương pháp thuyết trình vào việc giảng dạy nhóm bài phong cách ngôn ngữtrong chương trình Ngữ văn THPT ta dễ dàng nhận thấy cái đích hướng tớicủa việc học nhóm bài này chỉ để thực hiện những mục tiêu về kiến thức màbài học đề ra Cụ thể như sau:

Bài Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt nắm được các khái niệm ngon ngữ

sinh hoạt, phong cách ngôn ngữ sinh hoạt với những đặc trưng cơ bản của nó

Bài Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật nắm được khái niệm ngôn ngữ

nghệ thuật, phong cách ngôn ngữ nghệ thuật với các đặc trưng cơ bản của nó

Bài Phong cách ngôn ngữ báo chí hiểu được khái niệm ngôn ngữ báo

chí, các thể loại chủ yếu của văn bản báo chí và đặc điểm của phong cáchngôn ngữ báo chí

Bài Phong cách ngôn ngữ chính luận hiểu được khái niệm ngôn ngữ

chính luận, các loại văn bản chính luận và đặc điểm của phong cách ngôn ngữchính luận

Bài Phong cách ngôn ngữ khoa học nắm vững các khái niệm văn bản

khoa học, phong cách ngon ngữ khoa học và các đặc trưng của phong cách ấy

Bài Phong cách ngôn ngữ hành chính nắm vững khái niệm ngôn ngữ

hành chính và các đặc trưng cơ bản

Ngày nay, trong xu hướng đổi mới của nền giáo dục, phương phápthuyết trình không phải không còn chỗ đứng Chúng ta không thể phủ nhậnđây là phương pháp tối ưu giúp người dạy có thể truyền đạt một khối lượngkiến thức lớn trong một khoảng thời gian ngắn.Giáo viên hoàn toàn chủ độngtrong giờ giảng của mình, không gặp khó khăn trở ngại đối với những vấn đề

có thể nảy sinh trên lớp, chỉ cần chuẩn bị bài giảng thuyết trình một lần ngườidạy có thể sử dụng để giảng dạy trong nhiều lần Về phía học sinh, các emtiếp thu được nhiều kiến thức khi nhận được càng nhiều thông tin từ giáoviên

Tuy nhiên, cần phải nghiêm túc nhìn nhận về phương pháp dạy họcmang tính truyền thống này Điều mà tất cả các giáo viên dễ dàng nhận thấykhi đứng lớp đó là nếu thuyết trình trong một khoảng thời gian dài thì hầu hếthọc sinh đều mệt mỏi khi phải ngồi lắng nghe mà không được chủ động thamgia vào bài giảng Mặc dù giáo viên hoàn toàn chủ động về thời gian và nộidung giảng dạy, nhưng người dạy cũng vẫn rất mệt mỏi như người học

Mặt khác, chỉ có mỗi giáo viên là người trình bày, nên dường như giáoviên là người chịu trách nhiệm duy nhất về thành công và chất lượng bàigiảng Điều này không thể khuyến khích học sinh tích cực học tập và có tâm

lý ỷ lại vào giáo viên Trong thực tế, rất nhiều học sinh không thể nhớ đượchết những gì mà thầy cô trình bày và thậm chí còn nhớ rất ít Hơn nữa, việchọc sinh ghi nhớ những kiến thức mà giáo viên truyền đạt trên lớp khôngđồng nghĩa với việc học sinh hiểu và có thể vận dụng được trong thực tế Bêncạnh đó, vì học sinh không có cơ hội để chia sẻ, đóng góp những kiến thức

và suy nghĩ, trải nghiệm của mình nên giáo viên đôi khi sẽ trình bày lại nhữngkiến thức mà học sinh đã biết rồi hoặc không cần thiết Ngoài ra, giáo viênkhông thể thu nhận được ý kiến phản hồi từ học sinh nên họ cũng không thểbiết được những nội dung nào mà học sinh đã hiểu, chưa hiểu và những nộidung nào cần thiết phải điều chỉnh lại.

b/ Phương pháp phân tích ngôn ngữ

Một phương pháp thường được sử dụng khi dạy học tiếng việt đặc biệt

ở những bài về phong cách ngôn ngữ là phương pháp phân tích ngôn ngữ,

Trong phương pháp này, học sinh dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáoviên, tiến hành tìm hiểu các hiện tượng ngôn ngữ, quan sát và phân tích cáchiện tượng đó theo định hướng của bài học, từ đó rút ra những nội dung lýthuyết hoặc thực hành cần ghi nhớ Bản chất của phương pháp này mang tínhquy nạp

Ví dụ: Ở bài Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt, SGK có đưa ra ngữ liệunhư sau:

Hãy thể hiện đúng giọng điệu đoạn ghi chép sau đây:

(Buổi trưa, tại khu tập thể X, hai bạn Lan và Hùng gọi bạn Hương đi học.)

- Hương ơi! Đi học đi!

(Im lặng)

- Hương ơi! Đi học đi! (Lan và Hùng gào lên)

- Gì mà ầm ầm lên thế chúng mày! Không cho ai ngủ ngáy nữa à! (tiếng một người đàn ông nói to)

- Các cháu ơi, khẽ chứ! Để cho các bác ngủ trưa vơi! Nhanh lên con, Hương! (tiếng mẹ Hương nhẹ nhàng ôn tồn)

- Đây rồi, ra đây! (tiếng Hương nhỏ nhẹ)

- Gớm, chậm như rùa ấy! Cô phê bình chết thôi! (tiếng Lan càu nhàu)

- Hôm nào cũng chậm lạch bà lạch bạch như vịt bầu! (tiếng Hùng tiếp lời)

Trên đây là một đoạn ghi lại cuộc đối thoại trong ngôn ngữ sinh hoạt

Từ đoạn hội thoại đó, anh (chị) hiểu thế nào là ngôn ngữ sinh hoạt?

Hay ở bài Phong cách ngôn ngữ chính luận, giáo viên có thể yêu cầuhọc sinh tìm hiểu ngữ liệu SGK trang 96:

Đọc các đoạn trích trong các văn bản chính luận sau và tìm hiểu về: -Thể loại của văn bản

-Mục đích viết văn bản

-Thái độ, quan điểm của người viết đối với những vấn đề được đề cập đến.

a) Tuyên ngôn

TUYÊN NGÔN ĐỘC LẬP

“Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc.”

Lời bất hủ ấy trong bản Tuyên ngôn độc lập nawm1776 của nước Mĩ Suy rộng ra, câu ấy có nghĩa là: tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do.

Bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Cách mạng Pháp năm

CAO TRÀO CHỐNG NHẬT, CỨU NƯỚC Ngày 9-3-1945, ở Đông Dương, phát xít Nhật quật thực dân Pháp xuống chân đài chính trị Không đầy hai mươi bốn tiếng đồng hồ, trong các thành phố lớn, thực dân Pháp đều hạ súng xin hàng Nhiều quân đội của Pháp nhằm biên giới cắm đầu chạy Riêng ở Cao Bằng và Bắc Cạn, một vài đội quân của Pháp định thống nhất hành động với Quân Giải phóng Việt Nam chống Nhật Ở Bắc Cạn, họ đã cùng ta tổ chức “Ủy ban Pháp-Việt chống Nhật” Nhưng không bao lâu họ cũng bỏ ta chạy sang Trung Quốc Có thể nói là quân Pháp ở Đông Dương đã không kháng chiến và công cuộc kháng chiến ở Đông Dương là công cuộc duy nhất của nhân dân ta (…)

(Trường Chinh, cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân Việt Nam, tập 1, NXB

Sự thật, 1976) c) Xã luận

VIỆT NAM ĐI TỚI Khắp non sông Việt Nam đang bừng dậy một sinh khí mới Sinh khí ấy đang biểu hiện trên khuôn mặt từng người dân, trong từng thôn bản, ngõ phố, trên từng cánh đồng, công trường, trong từng viện nghiên cứu, trên các chốt tiền tiêu đầu sóng ngọn gió…

Rạo rực đất trời, rạo rực lòng người! (…)

Đất nước đang căng tràn sức xuân trong ý chí và khát vọng vươn tới của 80 triệu người con đất Việt Nguồn sinh lực mới được kết tụ và nhân lên trong xuân Giáp Thân đang hứa hẹn tạo ra một sức băng lướt mới trên con đường dài xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

Xuân mới, thế và lực mới, chúng ta tự tin đi tới!

(Theo báo Quân đội nhân dân, số Tết 2004)

Ưu điểm của phương pháp phân tích ngôn ngữ là phương pháp nàyphân chia đối tượng thành những bộ phận, những khía cạnh, những mặt khácnhau để nhận thức đối tượng chính xác và đầy đủ hơn Nó rất thuận lợi vàhiệu quả khi cần cung cấp cho học sinh những tri thức lý thuyết mới, hay khicần tìm hiểu mối quan hệ giữa các yếu tố ngôn ngữ với nhau Giúp học sinhvừa phát triển ngôn ngữ vừa phát triển tư duy

Hạn chế của phương pháp này là mất nhiều thời gian cho việc quan sát,phân tích ngữ liệu, hình thành khái niệm lý thuyết và củng cố, vận dụng,luyện tập Giáo viên phải nắm chắc nội dung trọng tâm và phương hướng giảiquyết vấn đề, nếu không bài giảng dễ đi lan man, vòng vo, lạc hướng vấn đề

c/ Phương pháp luyện tập

Bên cạnh việc nắm vững những kiến thức về phong cách ngôn ngữcũng như những đặc trưng của phong cách ngôn ngữ thì việc thực hành đểluyện rèn về kĩ năng cũng vô cùng quan trọng và cần thiết Bởi vậy phươngpháp luyện tập đã được áp dụng

Luyện tập với tư cách là phương pháp dạy học là sự chỉ dẫn của giáoviên, học sinh lặp đi lặp lại nhiều lần những hành động nhất định trong nhữnghoàn cảnh khác nhau nhằm hình thành và phát triển những kỹ năng, kỹ xảo

Tất cả các môn học nói chung và môn ngữ văn nói riêng đều cần tổchức luyện tập nhằm hình thành cho học sinh những hành động trí tuệ hoặchành động vận động tương ứng Đó là những kỹ năng, kỹ xảo giải những bàitập cùng một loại nhất định Việc luyện tập không chỉ hình thành và phát triểnnhững kỹ năng, kỹ xảo từng môn học mà còn những kỹ năng, kỹ xảo chungnhư kỹ năng kỹ xảo tư duy logic, tổ chức lao động, học tập một cách khoahọc

Đối với nhóm bài phong cách ngôn ngữ trong chương trình Ngữ vănTHPT, người giáo viên vận dụng phương pháp luyện tập nhằm thực hiệnnhững mục tiêu về kĩ năng cụ thể như sau:

Bài Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt nâng cao kĩ năng phân tích và sử

dụng ngôn ngữ theo phong cách ngôn ngữ sinh hoạt

Bài Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật có kĩ năng phân tích và sử dụng

ngôn ngữ theo phong cách ngôn ngữ nghệ thuật

Bài Phong cách ngôn ngữ báo chí biết viết một bài đưa tin trên báotường, biết phân tích một bài phóng sự hoặc tiểu phẩm báo chí

Bài Phong cách ngôn ngữ chính luận biết phân tích và viết bài văn nghị

luận chính trị

Bài Phong cách ngôn ngữ khoa học có kĩ năng phân biệt phong cách

ngôn ngữ khoa học với các phong cách ngôn ngữ khác và biết sử dụng ngônngữ khoa học trong các trường hợp cần thiết

Bài Phong cách ngôn ngữ hành chính có kĩ năng soạn thảo một số văn

bản hành chính khi cần thiết

Phương pháp luyện tập thể hiện ưu điểm trong việc giúp người học vậndụng và ghi nhớ những kiến thức đã học Luyện tập là cách để học sinh rèn kĩnăng hiệu quả và giúp các em chủ động trong việc tiếp thu kiến thức

Tuy vậy với thời lượng có hạn cho một bài dạy, áp dụng phương phápluyện tập khiến người dạy phải dành nhiều thời gian cho học sinh làm bài.Tốc độ làm bài luyện tập của học sinh không giống nhau, khó chọn được bàiluyện vừa sức trong thời gian định trước cho tất cả mọi người

1.2 Tiểu kết

Các phương pháp dạy học nhóm bài phong cách ngôn ngữ trongchương trình Ngữ văn THPT mang tính truyền thống như thuyết trình, phântích ngôn ngữ, luyện tập… luôn quan trọng Đổi mới không có nghĩa là loại

bỏ phương pháp này mà cần bắt đầu bằng việc cải tiến để nâng cao hiệu quả

và hạn chế nhược điểm của chúng

Cần phải kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học Bởi vì không cómột phương pháp dạy học toàn năng phù hợp với mọi mục tiêu và nội dung.Mỗi phương pháp và hình thức dạy học có những ưu, nhược điểm và giới hạn

sử dụng riêng Vì vậy việc phối hợp đa dạng phương pháp và hình thức trongtoàn bộ quá trình dạy học là phương hướng quan trọng để phát huy tính tíchcực và nâng cao chất lượng dạy học

2.Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến

2.1 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Sự phát triển kinh tế – xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra nhữngyêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mớicho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực Một trong nhữngđịnh hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mangtính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việchình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của ngườihọc

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàndiện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy

và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vậndụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt mộtchiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tựhọc, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, pháttriển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập

đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy

mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” Đểthực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo Nghị quyết

số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mới phương phápdạy học theo định hướng phát triển năng lực người học và một số biện phápđổi mới phương pháp dạy học theo hướng này

a/ Đặc trưng của dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Một, dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, giúphọc sinh tự khám phá những điều chưa biết chứ không thụ động tiếp thunhững tri thức được sắp đặt sẵn Giáo viên là người tổ chức và chỉ đạo họcsinh tiến hành các hoạt động học tập phát hiện kiến thức mới, vận dụng sángtạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn…

Hai, chú trọng rèn luyện cho học sinh biết khai thác sách giáo khoa vàcác tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, suy luận để tìmtòi và phát hiện kiến thức mới… Định hướng cho học sinh cách tư duy nhưphân tích, tổng hợp, đặc biệt hoá, khái quát hoá, tương tự, quy lạ về quen…

để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng tạo

Ba, tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác, lớp học trởthành môi trường giao tiếp GV – HS và HS – HS nhằm vận dụng sự hiểu biết

và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụhọc tập chung

Bốn, chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trongsuốt tiến trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học).Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinhvới nhiều hình thức như theo lời giải/đáp án mẫu, theo hướng dẫn, hoặc tựxác định tiêu chí để có thể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sửachữa các sai sót

b/ Các năng lực môn Ngữ văn hướng đến

* Năng lực giải quyết vấn đề

Năng lực giải quyết vấn đề là một năng lực chung, thể hiện khả năngcủa mỗi người trong việc nhận thức, khám phá được những tình huống có vấn

đề trong học tập và cuộc sống mà không có định hướng trước về kết quả, vàtìm các giải pháp để giải quyết những vấn đề đặt ra trong tình huống đó, qua

đó thể hiện khả năng tư duy, hợp tác trong việc lựa chọn và quyết định giảipháp tối ưu

Với môn Ngữ văn, năng lực này cũng cần được hướng đến khi triểnkhai các nội dung dạy học của bộ môn, do tính ứng dụng thực tiễn và quytrình hình thành năng lực có thể gắn với các bối cảnh học tập (tiếp nhận và tạolập văn bản) của môn học, khi nảy sinh những tình huống có vấn đề

Với một số nội dung dạy học trong môn Ngữ văn như: xây dựng kếhoạch cho một hoạt động tập thể, tiếp nhận một thể loại văn học mới, viết mộtkiểu loại văn bản, lí giải các hiện tượng đời sống được thể hiện qua văn bản,

thể hiện quan điểm của cá nhân khi đánh giá các hiện tượng văn học,… quátrình học tập các nội dung trên là quá trình giải quyết vấn đề theo quy trình đãxác định Quá trình giải quyết vấn đề trong môn Ngữ văn có thể được vậndụng trong một tình huống dạy học cụ thể hoặc trong một chủ đề dạy học.

Việc hình thành và phát triển năng lực sáng tạo cũng là một mục tiêu

mà môn học Ngữ văn hướng tới Năng lực này được thể hiện trong việc xácđịnh các tình huống và những ý tưởng, đặc biệt những ý tưởng được gửi gắmtrong các văn bản văn học, trong việc tìm hiểu, xem xét các sự vật, hiện tượng

từ những góc nhìn khác nhau, trong cách trình bày quá trình suy nghĩ và cảmxúc của học sinh trước một vẻ đẹp, một giá trị của cuộc sống Năng lực suynghĩ sáng tạo bộc lộ thái độ đam mê và khát khao được tìm hiểu của học sinh,không suy nghĩ theo lối mòn, theo công thức

* Năng lực hợp tác

Học hợp tác là hình thức học sinh làm việc cùng nhau trong nhóm nhỏ

để hoàn thành công việc chung và các thành viên trong nhóm có quan hệ phụthuộc lẫn nhau, giúp đỡ nhau để giải quyết các vấn đề khó khăn của nhau Khilàm việc cùng nhau, học sinh học cách làm việc chung, cho và nhận sự giúp

đỡ, lắng nghe người khác, hoà giải bất đồng và giải quyết vấn đề theo hướngdân chủ Đây là hình thức học tập giúp học sinh ở mọi cấp học phát triển cả

về quan hệ xã hội lẫn thành tích học tập

Năng lực hợp tác được hiểu là khả năng tương tác của cá nhân với cánhân và tập thể trong học tập và cuộc sống Năng lực hợp tác cho thấy khảnăng làm việc hiệu quả của cá nhân trong mối quan hệ với tập thể, trong mốiquan hệ tương trợ lẫn nhau để cùng hướng tới một mục đích chung Đây làmột năng lực rất cần thiết trong xã hội hiện đại, khi chúng ta đang sống trongmột môi trường, một không gian rộng mở của quá trình hội nhập

Trong môn học Ngữ văn, năng lực hợp tác thể hiện ở việc học sinhcùng chia sẻ, phối hợp với nhau trong các hoạt động học tập qua việc thựchiện các nhiệm vụ học tập diễn ra trong giờ học Thông qua các hoạt độngnhóm, cặp, học sinh thể hiện những suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về nhữngvấn đề đặt ra, đồng thời lắng nghe những ý kiến trao đổi thảo luận của nhóm

để tự điều chỉnh cá nhân mình Đây là những yếu tố rất quan trọng góp phầnhình thành nhân cách của người học sinh trong bối cảnh mới

* Năng lực tự quản bản thân

Năng lực này thể hiện ở khả năng của mỗi con người trong việc kiểmsoát cảm xúc, hành vi của bản thân trong các tình huống của cuộc sống, ở việcbiết lập kế hoạch và làm việc theo kế hoạch, ở khả năng nhận ra và tự điềuchỉnh hành vi của cá nhân trong các bối cảnh khác nhau Khả năng tự quảnbản thân giúp mỗi người luôn chủ động và có trách nhiệm đối với những suynghĩ, việc làm của mình, sống có kỉ luật, biết tôn trọng người khác và tôntrọng chính bản thân mình.

Cũng như các môn học khác, môn Ngữ văn cũng cần hướng đến việcrèn luyện và phát triển ở học sinh năng lực tự quản bản thân Trong các bàihọc, học sinh cần biết xác định các kế hoạch hành động cho cá nhân và chủđộng điều chỉnh kế hoạch để đạt được mục tiêu đặt ra, nhận biết những tácđộng của ngoại cảnh đến việc tiếp thu kiến thức và rèn luyện kĩ năng của cánhân để khai thác, phát huy những yếu tố tích cực, hạn chế những yếu tố tiêucực, từ đó xác định được các hành vi đúng đắn, cần thiết trong những tìnhhuống của cuộc sống

* Năng lực giao tiếp tiếng Việt

Giao tiếp là hoạt động trao đổi thông tin giữa người nói và người nghe,nhằm đạt được một mục đích nào đó Việc trao đổi thông tin được thực hiệnbằng nhiều phương tiện, tuy nhiên, phương tiện sử dụng quan trọng nhất tronggiao tiếp là ngôn ngữ Năng lực giao tiếp do đó được hiểu là khả năng sửdụng các quy tắc của hệ thống ngôn ngữ để chuyển tải, trao đổi thông tin vềcác phương diện của đời sống xã hội, trong từng bối cảnh/ngữ cảnh cụ thể,nhằm đạt đến một mục đích nhất định trong việc thiết lập mối quan hệ giữanhững con người với nhau trong xã hội Năng lực giao tiếp bao gồm các thànhtố: sự hiểu biết và khả năng sử dụng ngôn ngữ, sự hiểu biết về các tri thức củađời sống xã hội, sự vận dụng phù hợp những hiểu biết trên vào các tình huốngphù hợp để đạt được mục đích

Trong môn học Ngữ văn, việc hình thành và phát triển cho HS năng lựcgiao tiếp ngôn ngữ là một mục tiêu quan trọng, cũng là mục tiêu thế mạnhmang tính đặc thù của môn học Thông qua những bài học về sử dụng tiếngViệt, HS được hiểu về các quy tắc của hệ thống ngôn ngữ và cách sử dụngphù hợp, hiệu quả trong các tình huống giao tiếp cụ thể, HS được luyện tậpnhững tình huống hội thoại theo nghi thức và không nghi thức, các phươngchâm hội thoại, từng bước làm chủ tiếng Việt trong các hoạt động giao tiếp.Các bài đọc hiểu văn bản cũng tạo môi trường, bối cảnh để HS được giao tiếpcùng tác giả và môi trường sống xung quanh, được hiểu và nâng cao khả năng

sử dụng tiếng Việt văn hóa, văn học Đây cũng là mục tiêu chi phối trong việcđổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn là dạy học theo quan điểm giao tiếp,coi trọng khả năng thực hành, vận dụng những kiến thức tiếng Việt trongnhững bối cảnh giao tiếp đa dạng của cuộc sống

Năng lực giao tiếp trong các nội dung dạy học tiếng Việt được thể hiện

ở 4 kĩ năng cơ bản: nghe, nói, đọc, viết và khả năng ứng dụng các kiến thức

và kĩ năng ấy vào các tình huống giao tiếp khác nhau trong cuộc sống

* Năng lực thưởng thức văn học/cảm thụ thẩm mĩ

Năng lực cảm thụ thẩm mĩ thể hiện khả năng của mỗi cá nhân trongviệc nhận ra được các giá trị thẩm mĩ của sự vật, hiện tượng, con người vàcuộc sống, thông qua những cảm nhận, rung động trước cái đẹp và cái thiện,

từ đó biết hướng những suy nghĩ, hành vi của mình theo cái đẹp, cái thiện.Như vậy, năng lực cảm thụ (hay năng lực trí tuệ xúc cảm) thường dùng vớihàm nghĩa nói về các chỉ số cảm xúc của mỗi cá nhân Chỉ số này mô tả khảnăng tự nhận thức để xác định, đánh giá và điều tiết cảm xúc của chính mỗingười, của người khác, của các nhóm cảm xúc

Năng lực cảm thụ thẩm mĩ là năng lực đặc thù của môn học Ngữ văn,gắn với tư duy hình tượng trong việc tiếp nhận văn bản văn học Quá trìnhtiếp xúc với tác phẩm văn chương là quá trình người đọc bước vào thế giớihình tượng của tác phẩm và thế giới tâm hồn của tác giả từ chính cánh cửatâm hồn của mình Năng lực cảm xúc, như trên đã nói, được thể hiện ở nhiềukhía cạnh; trong quá trình người học tiếp nhận tác phẩm văn chương năng lựccảm xúc được thể hiện ở những phương diện sau:

– Cảm nhận vẻ đẹp của ngôn ngữ văn học, biết rung động trước nhữnghình ảnh, hình tượng được khơi gợi trong tác phẩm về thiên nhiên, con người,cuộc sống qua ngôn ngữ nghệ thuật

– Nhận ra được những giá trị thẩm mĩ được thể hiện trong tác phẩmvăn học: cái đẹp, cái xấu, cái hài, cái bi, cái cao cả, cái thấp hèn,….từ đó cảmnhận được những giá trị tư tưởng và cảm hứng nghệ thuật của nhà văn đượcthể hiện qua tác phẩm

– Cảm hiểu được những giá trị của bản thân qua việc cảm hiểu tácphẩm văn học; hình thành và nâng cao nhận thức và xúc cảm thẩm mĩ của cánhân; biết cảm nhận và rung động trước vẻ đẹp của thiên nhiên, con người,cuộc sống; có những hành vi đẹp đối với bản thân và các mối quan hệ xã hội;hình thành thế giới quan thẩm mĩ cho bản thân qua việc tiếp nhận tác phẩmvăn chương

Từ việc tiếp xúc với các văn bản văn học, học sinh sẽ biết rung độngtrước cái đẹp, biết sống và hành động vì cái đẹp, nhận ra cái xấu và phê phánnhững hình tượng, biểu hiện không đẹp trong cuộc sống, biết đam mê và mơước cho cuộc sống tốt đẹp hơn

Như vậy, quá trình dạy học Ngữ văn đồng thời giúp học sinh hìnhthành và phát triển các năng lực đáp ứng với yêu cầu phát triển của xã hội,thông qua việc rèn luyện và phát triển các kĩ năng đọc, viết, nghe, nói Trongquá trình hướng dẫn học sinh tiếp xúc với văn bản, môn Ngữ văn còn giúphọc sinh từng bước hình thành và nâng cao các năng lực học tập của môn học,

cụ thể là năng lực tiếp nhận văn bản (gồm kĩ năng nghe và đọc) và năng lựctạo lập văn bản (gồm kĩ năng nói và viết).

2.2 Về nhóm bài phong cách ngôn ngữ trong chương trình Ngữ văn THPT

a/ Khái niệm phong cách ngôn ngữ

Phong cách ngôn ngữ là toàn bộ những đặc điểm về cách thức diễn đạttạo thành kiểu diễn đạt trong mỗi loại văn bản nhất định

b/ Phân loại phong cách ngôn ngữ

Căn cứ vào lĩnh vực giao tiếp trong hoạt động thực tiễn, có các loạiphong cách ngôn ngữ sau:

* Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt

Là phong cách mang những dấu hiệu đặc trưng của ngôn ngữ dùngtrong giao tiếp sinh hoạt hàng ngày

Ngôn ngữ sinh hoạt chủ yếu thể hiện ở dạng nói, nhưng cũng có thể ởdạng viết Trong văn bản văn học, lời thoại của nhân vật là dạng tái hiện, môphỏng ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày

* Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật

Ngôn ngữ nghệ thuật là ngôn ngữ chủ yếu dùng trong các tác phẩm vănchương, không chỉ có chức năng thông tin mà còn thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩcủa con người Nó là ngôn ngữ được tổ chức, xếp đặt, lựa chọn, tinh luyện từngôn ngữ thông thường và đạt được giá trị nghệ thuật – thẩm mĩ

* Phong cách ngôn ngữ báo chí

Ngôn ngữ báo chí là ngôn ngữ dùng để thông báo tin tức thời sự trongnước và quốc tế, phản ánh chính kiến của tờ báo và dư luận quần chúng,nhằm thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội Ngôn ngữ báo chí được sử dụng ở nhữngthể loại tiêu biểu là bản tin, phóng sự, tiểu phẩm…

* Phong cách ngôn ngữ chính luận

Ngôn ngữ chính luận là ngôn ngữ được dùng trong các văn bản chínhluận hoặc lời nói miệng (khẩu ngữ) trong các buổi hội nghị, hội thảo, nóichuyện thời sự…nhằm trình bày, bình luận, đánh giá những sự kiện, nhữngvấn đề về chính trị, xã hội, văn hóa, tư tưởng…theo một quan điểm chính trịnhất định

* Phong cách ngôn ngữ khoa học

Là ngôn ngữ được dùng trong phạm vi giao tiếp thuộc lĩnh vực khoahọc

+ Dạng viết : sử dụng từ ngữ khoa học và các kí hiệu, công thức, sơ đồ… + Dạng nói : yêu cầu cao về phát âm, diễn đạt trên cơ sở một đề cương

* Phong cách ngôn ngữ hành chính

Ngôn ngữ hành chính là ngôn ngữ dùng trong các văn bản hành chính

để giao tiếp trong phạm vi cơ quan nhà nước hay các tổ chức chính trị xã hội, kinh tế… hoặc giữa cơ quan với cá nhân, hay giữa các cá nhân với nhau trên

cơ sở pháp lí

c/ Đặc trưng cơ bản của các phong cách ngôn ngữ

* Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt

-Tính cụ thể: Cụ thể về hoàn cảnh, về con người và về cách nói năng, từngữ diễn đạt

-Tính cảm xúc: Không một lời nói nào nói ra lại không mang tính cảmxúc

-Tính cá thể: Trong lời ăn tiếng nói hàng ngày, ngoài giọng nói thì cáchdùng từ ngữ, lựa chọn kiểu câu của mỗi người cũng thể hiện cá tính: mỗingười thường có vốn từ ngữ ưa dùng riêng, có những cách nói riêng…Quagiọng nói, từ ngữ và cách nói quen dùng, ta có thể biết được lời nói của ai,thậm chí đoán biết được tuổi tác, giới tính, cá tính, địa phương…của họ Lờinói là “vẻ mặt thứ hai, diện mạo thứ hai” của con người để phân biệt ngườinày với người khác, người quen hay kẻ lạ, thậm chí người tốt với người xấu

* Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật

-Tính hình tượng: Là đặc trưng cơ bản của phong cách ngôn ngữ nghệ

thuật

-Tính truyền cảm: Thể hiện ở chỗ ngôn ngữ nghệ thuật làm cho ngườinghe (đọc) cùng vui, buồn, yêu thích…như chính người nói (viết) Sức mạnhcủa ngôn ngữ nghệ thuật là tạo ra sự hòa đồng, giao cảm, cuốn hút, gợi cảmxúc cho người đọc

-Tính cá thể hóa: Ngôn ngữ là phương tiện diễn đạt chung của cộng đồngnhưng khi được các nhà văn nhà thơ sử dụng thì mỗi người lại có khả năngthể hiện một giọng riêng, một phong cách riêng không dễ bắt chước, pha trộn

Sự khác nhau về ngôn ngữ là ở cách dùng từ, đặt câu và cách sử dụng hìnhảnh, bắt nguồn từ cá tính sáng tạo của người viết Chính những biện pháp xử

lí ngôn ngữ đã tạo ra giọng điệu riêng, phong cách nghệ thuật riêng của từngnhà văn trong sáng tạo nghệ thuật

Tính cá thể hóa còn được thể hiện ở vẻ riêng trong lời nói của từng nhânvật trong tác phẩm nghệ thuật; ở nét riêng trong cách diễn đjat từng sự việc,từng hình ảnh, từng tình huống trong tác phẩm

Tính cá thể hóa tạo cho ngôn ngữ nghệ thuật những sáng tạo mới lạ, khôngtrùng lặp

* Phong cách ngôn ngữ báo chí

- Tính thông tin thời sự: Ngôn ngữ báo chí là ngôn ngữ thông tin thời sựcập nhật, truyền bá những tin tức nóng hổi hàng ngày trên mọi lĩnh vực hoạt

động của xã hội Để đảm bảo chất lượng thông tin, ngôn ngữ phải chính xác,nhất là những thông tin về địa điểm, thời gian, nhân vật, sự kiện.

-Tính ngắn gọn: Văn báo chí là lối văn ngắn gọn, lượng thông tin cao.-Tính sinh động, hấp dẫn: Muốn thu hút sự chú ý của người đọc, ngôn ngữbáo chí phải kích thích sự tò mò, hiểu biết của họ Điều đó thể hiện ở cáchdùng từ và đặt câu, nhưng trước hết là ở những tiêu đề của bài báo

* Phong cách ngôn ngữ chính luận

-Tính công khai về quan điểm chính trị: Tuy đề tài của những văn bản

chính luận là những vấn đề thời sự trong cuộc sống nhưng ngôn từ chính luậnkhông chỉ có chức năng thông tin một cách khách quan mà phải thể hiệnđường lối, quan điểm, thái độ chính trị của người viết (hay nói) một cáchcông khai, dứt khoát, không che giấu, úp mở

-Tính chặt chẽ trong diễn đạt và suy luận: Trừ những lời phát biểu đơn lẻ,phong cách chính luận thể hiện tính chặt chẽ của hệ thống lập luận

-Tính truyền cảm, thuyết phục:Ngôn ngữ chính luận là công cụ để trìnhbày, thuyết phục, tạo nên sức hấp dẫn, lôi cuốn người đọc(người nghe)

Ngoài giá trị lập luận, văn bản chính luận còn thể hiện giá trị ở giọng vănhùng hồn, tha thiết, bộc lộ nhiệt tình của người viết Đặc biệt trong nhữngcuộc tranh luận, diễn thuyết thì ngữ điệu, giọng nói được coi là phương tiệnquan rọng hỗ trợ cho lí lẽ, ngôn từ

* Phong cách ngôn ngữ khoa học

- Tính khái quát, trừu tượng: Ngôn ngữ khoa học dùng nhiều thuật ngữ khao

học Đó là lớp từ chuyên dùng trong từng nghành KH và chỉ dùng để biểuhiện khái niệm khoa học: lạm phát, suy thoái, xoá đói giảm nghèo, quỹ đạo,véc-tơ, tiệm cận Từ ngữ trong văn bản khoa học chỉ dùng với một nghĩa,không dùng từ đa nghĩa, không dùng các phép tu từ Sử dụng các kí hiệu, chữ

số, những sơ đồ, bảng biểu, công thức

Ví dụ: Làm ruộng bậc thang là cách giữ nước hiệu quả nhất của đồng bào

- Tính khách quan, phi cá thể: Ngôn ngữ khoa học không mang sắc thái cánhân như ngôn ngữ sinh hoạt hay ngôn ngữ nghệ thuật Có thể có tác giả khoahọc thể hiện sắc thái cá nhân trong ngôn ngữ, nhưng hiện tượng đó là hãn hữu

và không phải là đặc trưng cần yếu của phong cách ngôn ngữ khoa học Từngữ, câu văn, kết cấu văn bản trong ngôn ngữ KH thiên về tính khái quát, trítuệ, lôgíc, do đó tính cá thể, tính biểu cảm không phải là đặc trưng quan trọng.

+ Phần chính: nội dung văn bản

+ Phần cuối: chức vụ, chữ kí và họ tên của người kí văn bản, dấu cơ quan, nơinhận…

- Tính minh xác: Mỗi từ chỉ có một nghĩa, mỗi câu chỉ có một ý, không dùng lối biểu đạt hàm ý hoặc phép tu từ

- Tính công vụ: Tính chất chung của cộng đồng hay tập thể Những biểu đạt tình cảm của cá nhân bị hạn chế ở mức tối đa Các từ ngữ biểu cảm nếu dùng chỉ mang tính khuôn mẫu, ước lệ ( kính chuyển- kính mong- kính gửi)

2.3 Dạy học nhóm bài phong cách ngôn ngữ trong chương trình Ngữ văn THPT theo định hướng phát triển năng lực

a/ Áp dụng một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học

• Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống

Để nâng cao hiệu quả của các phương pháp dạy học truyền thống, ngườigiáo viên trước hết cần nắm vững những yêu cầu và sử dụng thành thạo các

kỹ thuật của chúng trong việc chuẩn bị cũng như tiến hành bài lên lớp, kỹthuật đặt các câu hỏi và xử lý các câu trả lời trong đàm thoại, hay kỹ thuật làmmẫu trong luyện tập

Những phương pháp mang tính truyền thống như thuyết trình, phân tíchngôn ngữ, luyện tập vẫn có thể phát huy tác dụng nếu người giáo viên biếtcách vận dụng chúng hợp lí

Ví dụ: Thay vì giáo viên thuyết trình nội dung học tập của bài học về cácphong cách ngôn ngữ khác nhau cho học sinh, học sinh có thể thuyết trìnhnhững vấn đề mình hoặc nhóm học tập của mình đã tiếp cận được trong quátrình tự học, tự tìm tòi, nghiên cứu Hoạt động này có thể tích hợp với bài

“Trình bày một vấn đề” trong SGK Ngữ văn tập 1 Đây là cách thức làm việchiệu quả, giúp học sinh tự tin, chủ động, ý thức hơn về vai trò trung tâm củamình trong toàn bộ quá trình học tập

Hay cũng sử dụng phương pháp phân tích ngôn ngữ, thay vì tiến hànhtrong phạm vi giờ dạy trên lớp, giáo viên nên giao thành một nhiệm vụ họctập cho học sinh hoặc nhóm học sinh thực hiện ở nhà Kết quả của việc thựchiện nhiệm vụ này sẽ được học sinh(nhóm học sinh) báo cáo ở tiết học hômsau

Phương pháp luyện tập sẽ là cũ mòn nếu giáo viên chỉ yêu cầu học sinhlàm các bài tập luyện tập trong SGK Chúng ta có thể biến việc luyện tậpthành các trò chơi sau khi học sinh đã nắm được những nội dung kiến thức cơbản của bài học Mô hình trò chơi có thể mô phỏng các chương trình gameshow truyền hình nổi tiếng: Ai là triệu phú, Đấu trường 100, Đi tìm ô chữ bímật…Kiến thức khi được mã hóa thành những câu hỏi trong trò chơi sẽ tạosức hấp dẫn, lôi cuốn học sinh tham gia tìm lời giải Giáo viên cũng có thểtích hợp nội dung của tất cả các bài phong cách ngôn ngữ trong một trò chơi

để giúp học sinh ôn tập kiến thức một cách hệ thống

• Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học

Việc phối hợp đa dạng các phương pháp và hình thức dạy học trong toàn

bộ quá trình dạy học là phương hướng quan trọng để phát huy tính tích cực vànâng cao chất lượng dạy học Dạy học toàn lớp, dạy học nhóm, nhóm đôi vàdạy học cá thể là những hình thức xã hội của dạy học cần kết hợp với nhau,mỗi một hình thức có những chức năng riêng

Tình trạng độc tôn của dạy học toàn lớp và sự lạm dụng phương phápthuyết trình cần được khắc phục, đặc biệt thông qua làm việc nhóm Trongthực tiễn dạy học ở trường trung học hiện nay, nhiều giáo viên đã cải tiến bàilên lớp theo hướng kết hợp thuyết trình của giáo viên với hình thức làm việcnhóm, góp phần tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh Tuy nhiênhình thức làm việc nhóm rất đa dạng, không chỉ giới hạn ở việc giải quyết cácnhiệm vụ học tập nhỏ xen kẽ trong bài thuyết trình, mà còn có những hìnhthức làm việc nhóm giải quyết những nhiệm vụ phức hợp, có thể chiếm mộthoặc nhiều tiết học, sử dụng những phương pháp chuyên biệt như phươngpháp đóng vai, nghiên cứu trường hợp, dự án

Ví dụ: Ở bài Phong cách ngôn ngữ báo chí, giáo viên có thể chia nhóm họctập theo một số thể loại thuộc phong cách ngôn ngữ báo chí như: nhóm Bảntin, nhóm Phóng sự, nhóm Phỏng vấn, nhóm Quảng cáo, nhóm Tiểu phẩm…

Ở mỗi nhóm học tập đó, học sinh sẽ sử dụng phương pháp đóng vai để hoànthành nhiệm vụ được giao Như nhóm Bản tin sẽ thu thập thông tin để viếtmột bản tin về chính ngôi trường mình đang theo học, nhóm Phỏng vấn sẽvào vai phóng viên tiến hành phỏng vấn, trao đổi với một nhân vật nào đótheo yêu cầu của giáo viên, nhóm Phóng sự sẽ tiến hành thực hiện một videophóng sự về một vấn đề có tính thời sự…

• Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề

Dạy học giải quyết vấn đề (dạy học nêu vấn đề, dạy học nhận biết và giảiquyết vấn đề) là quan điểm dạy học nhằm phát triển năng lực tư duy, khảnăng nhận biết và giải quyết vấn đề Nội dung học tập được đặt trong một tìnhhuống có vấn đề, đó là tình huống chứa đựng mâu thuẫn nhận thức, thông quaviệc giải quyết vấn đề, giúp học sinh lĩnh hội tri thức, kỹ năng và phươngpháp nhận thức Dạy học giải quyết vấn đề là con đường cơ bản để phát huy

tính tích cực nhận thức của học sinh, có thể áp dụng trong nhiều hình thức dạyhọc với những mức độ tự lực khác nhau của học sinh

Các tình huống có vấn đề là những tình huống khoa học chuyên môn, cũng

có thể là những tình huống gắn với thực tiễn

Ví dụ: Giáo viên có thể yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức của bài học

về Phong cách ngôn ngữ khoa học để viết một bài báo cáo chuyên đề tronghội thảo khoa học của khối chuyên Khi đó, học sinh không chỉ cần có kiếnthức về môn chuyên mà còn phải vận dụng kết hợp kiến thức về ngôn ngữkhoa học, đặc trưng phong cách ngôn ngữ khoa học để thực hiện yêu cầu giáoviên đưa ra một cách hiệu quả

• Vận dụng dạy học theo tình huống

Dạy học theo tình huống là một quan điểm dạy học, trong đó việc dạy họcđược tổ chức theo một chủ đề phức hợp gắn với các tình huống thực tiễn cuộcsống và nghề nghiệp Quá trình học tập được tổ chức trong một môi trườnghọc tập tạo điều kiện cho học sinh kiến tạo tri thức theo cá nhân và trong mốitương tác xã hội của việc học tập Các chủ đề dạy học phức hợp là những chủ

đề có nội dung liên quan đến nhiều môn học hoặc lĩnh vực tri thức khác nhau,gắn với thực tiễn Trong nhà trường, các môn học được phân theo các mônkhoa học chuyên môn, còn cuộc sống thì luôn diễn ra trong những mối quan

hệ phức hợp Vì vậy sử dụng các chủ đề dạy học phức hợp góp phần khắcphục tình trạng xa rời thực tiễn của các môn khoa học chuyên môn, rèn luyệncho học sinh năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, liên môn

Phương pháp nghiên cứu trường hợp là một phương pháp dạy học điểnhình của dạy học theo tình huống, trong đó học sinh tự lực giải quyết một tìnhhuống điển hình, gắn với thực tiễn thông qua làm việc nhóm Vận dụng dạyhọc theo các tình huống gắn với thực tiễn là con đường quan trọng để gắnviệc đào tạo trong nhà trường với thực tiễn đời sống, góp phần khắc phục tìnhtrạng giáo dục hàn lâm, xa rời thực tiễn hiện nay của nhà trường phổ thông

Ví dụ: Ở bài Phong cách ngôn ngữ hành chính, giáo viên có thể giaonhiệm vụ cho các nhóm học sinh theo tình huống mà học sinh có thể gặp phảitrong môi trường học đường như sau: Viết đơn xin nghỉ học, Viết biên bảnbình xét hạnh kiểm theo tháng…Kiến thức về phong cách ngôn ngữ hànhchính sẽ trở thành công cụ đắc lực giúp học sinh hoàn thành tốt nhiệm vụ họctập của nhóm mình

• Vận dụng dạy học định hướng hành động

Dạy học định hướng hành động là quan điểm dạy học nhằm làm cho hoạtđộng trí óc và hoạt động chân tay kết hợp chặt chẽ với nhau Trong quá trìnhhọc tập, học sinh thực hiện các nhiệm vụ học tập và hoàn thành các sản phẩmhành động, có sự kết hợp linh hoạt giữa hoạt động trí tuệ và hoạt động taychân Đây là một quan điểm dạy học tích cực hoá và tiếp cận toàn thể Vậndụng dạy học định hướng hành động có ý nghĩa quan trong cho việc thực hiện

nguyên lý giáo dục kết hợp lý thuyết với thực tiễn, tư duy và hành động, nhàtrường và xã hội

Dạy học theo dự án là một hình thức điển hình của dạy học định hướnghành động, trong đó học sinh tự lực thực hiện trong nhóm một nhiệm vụ họctập phức hợp, gắn với các vấn đề thực tiễn, kết hợp lý thuyết và thực hành, cótạo ra các sản phẩm có thể công bố Trong dạy học theo dự án có thể vậndụng nhiều lý thuyết và quan điểm dạy học hiện đại như lý thuyết kiến tạo,dạy học định hướng học sinh, dạy học hợp tác, dạy học tích hợp, dạy họckhám phá, sáng tạo, dạy học theo tình huống và dạy học định hướng hànhđộng

Ví dụ: Có thể tiến hành dự án học tập nhóm bài Phong cách ngôn ngữtrong chương trình Ngữ văn THPT, khi đó học sinh sẽ tự mình thực hiệnnhững nhiệm vụ học tập mà giáo viên đưa ra như tìm hiểu về lí thuyết, tiếnhành trải nghiệm thực tế để thu thập thông tin, kết thúc dự án, mỗi nhóm họcsinh phải có được sản phẩm hoàn thiện của nhóm mình, sản phẩm ấy phải có

ý nghĩa trong việc tiếp cận mục tiêu bài học, đồng thời phát triển năng lực vàphẩm chất cần thiết cho học sinh

• Tăng cường sử dụng phương tiện dạy học và công nghệ thông tin hợp lý hỗ trợ dạy học

Phương tiện dạy học có vai trò quan trọng trong việc đổi mới phương phápdạy học, nhằm tăng cường tính trực quan và thí nghiệm, thực hành trong dạyhọc Đa phương tiện và công nghệ thông tin vừa là nội dung dạy học vừa làphương tiện dạy học trong dạy học hiện đại Bên cạnh việc sử dụng đaphương tiện như một phương tiện trình diễn, cần tăng cường sử dụng cácphần mềm dạy học cũng như các phương pháp dạy học sử dụng mạng điện tử(E-Learning), mạng trường học kết nối, mạng xã hội facebook…

• Sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo

Kỹ thuật dạy học là những cách thức hành động của của giáo viên và họcsinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quátrình dạy học Các kỹ thuật dạy học là những đơn vị nhỏ nhất của phươngpháp dạy học Có những kỹ thuật dạy học chung, có những kỹ thuật đặc thùcủa từng phương pháp dạy học, ví dụ kỹ thuật đặt câu hỏi trong đàm thoại.Ngày nay người ta chú trọng phát triển và sử dụng các kỹ thuật dạy học pháthuy tính tích cực, sáng tạo của người học như “động não”, “tia chớp”, “bểcá”, bản đồ tư duy…

Ví dụ: Sử dụng bản đồ tư duy đặc biệt có hiệu quả trong việc tổng hợpkiến thức, giúp học sinh ghi nhớ kiến thức nhanh hơn Giáo viên hoặc họcsinh có thể sử dụng phần mềm imindmap để vẽ sơ đồ tư duy cho đặc trưngcủa từng phong cách ngôn ngữ

• Chú trọng các phương pháp dạy học đặc thù bộ môn

Phương pháp dạy học có mối quan hệ biện chứng với nội dung dạy học,việc sử dụng các phương pháp dạy học đặc thù có vai trò quan trọng trongdạy học bộ môn Ở môn Ngữ văn, dạy đọc-hiểu và dạy học tích hợp được xácđịnh là phương pháp dạy học đặc thù

Dạy học đọc – hiểu là một trong những nội dung cơ bản của đổi mớiphương pháp dạy học Ngữ văn trong việc tiếp nhận văn bản Vậy thế nào làdạy học đọc hiểu? Dạy học đọc – hiểu không nhằm truyền thụ một chiều chohọc sinh những cảm nhận của giáo viên về văn bản được học, mà hướng đếnviệc cung cấp cho học sinh cách đọc, cách tiếp cận, khám phá những vấn đề

về nội dung và nghệ thuật của văn bản, từ đó hình thành cho học sinh nănglực tự đọc một cách tích cực, chủ động có sắc thái cá nhân Hoạt động đọc –hiểu cần được thực hiện theo một trình tựvbn h từ dễ đến khó, từ thấp đếncao, trải qua các giai đoạn từ đọc đúng, đọc thông đến đọc hiểu, từ đọc táihiện sang đọc sáng tạo Khi hình thành năng lực đọc – hiểu của học sinh cũngchính là hình thành năng lực cảm thụ thẩm mỹ, khơi gợi liên tưởng, tưởngtượng và tư duy Năng lực đọc – hiểu còn là sự tích hợp kiến thức kỹ năngcủa các phân môn cũng như kinh nghiệm sống của học sinh

Các nhiệm vụ cơ bản của người học khi đọc – hiểu:

+ Tìm kiếm thông tin từ văn bản

+ Giải thích, cắt nghĩa, phân loại, so sánh, kết nối…thông tin để tạo nênhiểu biết chung về văn bản

+ Phản hồi và đánh giá thông tin trong văn bản

+ Vận dụng những hiểu biết về các văn bản đã đọc vào việc đọc các loạivăn bản khác nhau, đáp ứng những mục đích học tập và đời sống

Để đáp ứng với yêu cầu dạy học Ngữ văn theo hướng hình thành và pháttriển năng lực, cần chú ý đến việc tổ chức dạy học môn Ngữ văn theo hướngtích hợp Quá trình dạy học tích hợp lấy chủ thể người học làm xuất phát điểm

và đích đến, trong đó tích hợp là việc tổ chức nội dung dạy học của giáo viênsao cho học sinh có thể huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiềulĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, thông qua đó lạihình thành những kiến thức, kĩ năng mới, từ đó phát triển được những nănglực cần thiết Trong môn học Ngữ văn, dạy học tích hợp là việc tổ chức cácnội dung của các phân môn văn học, tiếng Việt, làm văn trong các bài học,giúp học sinh từng bước nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt trong việc tiếpnhận và tạo lập các văn bản thuộc các kiểu loại và phương thức biểu đạt Bởitác phẩm văn học vẫn luôn được coi là nghệ thuật của ngôn từ, việc tiếp nhậnvăn bản văn học trước hết là tiếp xúc với phương tiện biểu đạt là ngôn ngữ;mặt khác, việc thực hành tạo lập các văn bản thông dụng trong nhà trường và

xã hội cũng sử dụng ngôn ngữ làm công cụ Như vậy, cả ba nội dung văn học,tiếng Việt và tập làm văn trong môn học này đều có điểm đồng quy là tiếng

Việt và đều có mục đích là hình thành cho học sinh năng lực sử dụng tiếngViệt trong tiếp nhận và tạo lập văn bản ,…

Như vậy, có thể nhận thấy việc dạy đọc hiểu và tích hợp đối với nhóm bàiphong cách ngôn ngữ trong chương trình Ngữ văn THPT sẽ giúp học sinh biếtvận dụng kiến thức về phong cách ngôn ngữ chức năng để đọc hiểu đượcnhiều loại văn bản khác nhau theo đúng đặc trưng của nó Hơn nữa, nhữngphương pháp dạy học mang tính đặc thù bộ môn này sẽ giúp học sinh pháthuy năng lực sử dụng tiếng việt cũng như dễ dàng tạo lập được văn bản theođúng phong cách chức năng

• Bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực cho học sinh

Phương pháp học tập một cách tự lực đóng vai trò quan trọng trong việctích cực hoá, phát huy tính sáng tạo của học sinh Có những phương phápnhận thức chung như phương pháp thu thập, xử lý, đánh giá thông tin, phươngpháp tổ chức làm việc, phương pháp làm việc nhóm, có những phương pháphọc tập chuyên biệt của từng bộ môn Bằng nhiều hình thức khác nhau, cầnluyện tập cho học sinh các phương pháp học tập chung và các phương pháphọc tập trong bộ môn

b/ Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực

trong một bài học cụ thể: Phong cách ngôn ngữ báo chí

 Công việc của giáo viên

 Xác định mục tiêu học tập cần đạt

- Về kiến thức: Học sinh nắm được khái niệm, đặc điểm của ngôn ngữ báo chí

và phong cách ngôn ngữ báo chí, phân biệt được phong cách ngôn ngữ báochí với các phong cách ngôn ngữ khác bằng việc vận dụng kiến thức liênmôn

Cụ thể, chúng tôi đã vận dụng kiến thức liên môn như sau:

Phân môn Tên bài, hoặc tên đơn

vị kiến thức, kĩ năng của phân môn liên quan

Lớp Kiến thức hoặc kĩ năng

vận dụng

Ngữ văn Văn thuyết minh 10 Học sinh hiểu và biết cách

viết báo cáo trình bày về nộidung và đặc sắc nghệ thuậtcủa chèo cổ

Luyện tập văn thuyếtminh