PHẦN MỞ ĐẦU I/ Lí do chọn đề tài: Dạy văn trong nhà trường phổ thông luôn là vấn đề không phải chỉ là mối quan tâm của những người làm công tác giảng dạy bộ môn này mà còn là mối quan tâ
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU I/ Lí do chọn đề tài:
Dạy văn trong nhà trường phổ thông luôn là vấn đề không phải chỉ là mối quan tâm của những người làm công tác giảng dạy bộ môn này mà còn là mối quan tâm của toàn xã hội vì bộ môn Văn với những tác phẩm văn học được lựa chọn, những kiến thức Tiếng Việt, những hướng dẫn để làm được một bài văn bày tỏ suy nghĩ quan điểm của mình về một vấn đề xã hội, hiện tượng xã hội chính là một trong những yếu tố nền tảng, hình thành nhân cách của một học sinh, một con người Để đạt tới sự thành công của một giờ giảng văn, có thể nói phụ thuộc vào nhiều yếu tố: Bên cạnh yếu tố về nội dung chương trình thì yếu tố người dạy và người học là rất quan trọng có tính chất quyết định Người thầy có ảnh hưởng rất lớn trong việc giúp học sinh cảm thụ về các tác phẩm văn học, định hướng cho các em hiểu những nội dung tư tưởng cao đẹp mà tác giả muốn gửi gắm thông qua những tác phẩm của mình Tuy nhiên, để một giờ học văn thật sự lôi cuốn, hấp dẫn người học thì đó không phải là một việc dễ dàng Có thể nói, đã từng có một thời điểm báo chí và dư luận xã hội rộ lên thông tin đó là học sinh quay lưng lại với khối C trong đó môn Văn cũng là một môn có nhiều ý kiến cho là không thể hứng thú, vì nó quá tẻ nhạt hoặc không thực như môn Toán với các phép tính rõ ràng, thời đại công nghệ thông tin hiện đại hóa công nghiệp hóa với tốc độ chóng mặt khiến con người ta không có thời gian quan tâm đến thơ văn nữa vân vân và vân vân
Là một giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn ở trường THPT tôi đã từng cảm nhận được những phút giây hạnh phúc khi chứng kiến học trò của mình say sưa nói
về một tác phẩm, một bài thơ tâm đắc rồi những học trò mang về cho trường niềm vinh dự với giải Học sinh giỏi bộ môn Văn cấp, Tỉnh cấp Quốc gia song có thể nói những học trò có được những thành tích ấy rất ít ỏi Mỗi năm mỗi khóa học họa hoằn lắm cũng chỉ có mươi em trong tổng số hơn một ngàn học sinh Cái mà chúng tôi,
Trang 2những người giảng dạy bộ môn Văn chứng kiến hàng ngày, cảm nhận hàng ngày qua mỗi tiết dạy đó là còn có rất nhiều học sinh xa lạ hoặc không hứng thú với môn Văn,
nó thể hiện qua ánh mắt nhìn mỏi mệt, chán chường; qua việc chốc chốc lại xem đồng
hồ mong cho thời gian mau qua hết giờ hoặc thể hiện qua những bài làm văn chỉ có duy nhất hai chữ “ Bài làm” Làm thế nào để các em yêu thích môn Văn, lôi cuốn các
em vào thế giới của Văn học? Làm thế nào để giờ Văn trở thành một giờ học mà các
em học sinh trông đợi chứ không phải là mong cho nó trôi qua nhanh? Như trên đã nói, đó là một điều không hề dễ dàng và đó cũng là sự trăn trở của bao thế hệ người thầy dạy Văn Bản thân tôi là một giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn, trong suốt thời gian cống hiến cho sự nghiệp giáo dục tôi cũng luôn mang trong mình một nỗi trăn trở đó là làm thế nào để giúp cho việc giảng dạy và tiếp nhận văn học trong nhà trường phổ thông đạt được hiệu quả cao nhất, tôi cũng đã cố gắng tìm tòi học hỏi và trang bị thêm cho mình những kiến thức về đổi mới phương pháp giảng dạy Và tôi
đã chọn cho mình một số giải pháp và trong số những giải pháp mà tôi nhận thấy thực hiện có hiệu quả đó là giải pháp: “Phát huy tính tích cực của học sinh bằng hệ thống câu hỏi gợi mở trong dạy học môn Ngữ văn THPT” Và đó cũng chính là lí do tôi chọn làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm của mình
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
Như trên đã nói, trong thực tế, hiện nay có một số HS không mấy mặn mà với
bộ môn Ngữ văn – một bộ môn mà trước đây từng được coi là mũi nhọn trong các kì thi học sinh giỏi ở các cấp của nhiều trường phổ thông Tìm hiểu về vấn đề này người
ta thấy có nhiều nguyên nhân: Nguyên nhân từ phía người học, nguyên nhân từ phía tác phẩm được chọn trong nhà trường, nguyên nhân từ phía người dạy và một trong những nguyên nhân quan trọng là cách truyền thụ của GV: Áp đặt kiến thức,đọc chép đơn thuần, chưa khơi gọi được sự tích cực hứng thú ở học sinh khi tiếp cận tác phẩm
Trang 3Xuất phát từ sự trăn trở của bản thân cũng như của các đồng nghiệp cùng giảng dạy bộ môn,chúng tôi mạnh dạn áp dụng phương pháp “Phát huy tính tích cực của học sinh bằng hệ thống câu hỏi gợi mở trong dạy học môn Ngữ văn THPT” trong quá trình dạy học.Phương pháp này có thể vận dụng cho tất cả bài học trong chương trình Qua vài năm thử nghiệm, tôi nhận thấy đây là phương pháp có phần ưu việt, kích thích được sự tìm tòi, học hỏi của học sinh, tiết học sôi nổi hơn, học sinh dễ hiểu
và hứng thú hơn trong học tập
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:
Phương pháp được thử nghiệm tại một trường vùng sâu, vùng xa đa số học sinh học yếu khả năng tìm tòi, năng động còn hạn chế Kiến thức của các em chỉ thu hẹp trong phạm vi sách giáo khoa và bài giảng của thầy Vì vậy với đề tài này tôi muốn tìm con đường ngắn nhất, hiệu quả nhất để khơi gợi niềm yêu thích học tập bộ môn Ngữ văn đối với học sinh THPT
IV PHẠM VI NGHIÊN CỨU:
Trong phạm vi đề tài, tôi đưa ra thử nghiệm thiết kế bài học qua 1 tác phẩm trong chương trình Ngữ văn lớp 11,chương trình chuẩn:
Bài:VỀ LUÂN LÍ XÃ HỘI Ở NƯỚC TA
(Trích Đạo đức và luân lí Đông Tây)-Phan Châu Trinh
Trang 4PHẦN II NỘI DUNG:
1.Thực trạng của việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông:
a Những mặt tích cực:
Đảng và nhà nước ta đã xác định rõ trong chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam giai đoạn 2010- 2020 và chương trình hành động của chính phủ đã xác định một trong những giải pháp phát triển giáo dục là: Trên cơ sở đánh giá chương trình giáo dục phổ thông hiện hành và tham khảo chương trình tiên tiến của các nước, thực hiện đổi mới chương trình và sách giáo khoa từ sau năm 2015 theo định hướng phát triển năng lực học sinh, vừa đảm bảo tính thống nhất trong toàn quốc vừa phù hợp với đặc thù mỗi địa phương” Đây chính là sự lãnh đạo đúng đắn và là cơ sở pháp lí vững chắc cho việc đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông nói chung và bộ môn Ngữ văn nói riêng
- Từ sự lãnh đạo của Đảng, các nhà quản lý giáo dục cũng đã thấy được muốn nâng cao chất lượng đào tạo của Ngành thì một trong những yếu tố căn bản là đổi mới phương pháp dạy học, vì thế đây chính là mối quan tâm hàng đầu của toàn
Ngành
-Qua những năm thực hiện đổi mới phương pháp dạy học tích cực, với sự quan tâm chỉ đạo sát sao của Bộ GD-ĐT, của Sở GD các Nhà quản lí GD phấn đấu đạt được mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn bằng cách tổ chức các đợt tập huấn, bồi dưỡng thường xuyên cho đội ngũ GV Một số địa phương đã đạt những được nhiều thành tích trong việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp dạy Văn nói riêng, góp phần làm chuyển biến và nâng cao chất lượng GD
Trang 5b Những mặt hạn chế:
-PPDH truyền thụ kiến thức vẫn là phương pháp truyền thống như: Thuyết trình, áp đặt kiến thức một chiều
-Phần nhiều HS vẫn học theo cách thụ động do lối truyền thụ kiến thức nói trên Điều hạn chế ở trên đã góp phần làm cho HS ít hứng thú trong việc học tập bộ môn Ngữ văn
-Đa số GV dạy Ngữ văn còn yếu về kiến thức công nghệ thông tin nên việc đưa
hình ảnh minh hoạ làm cho bài học phong phú và giúp cho HS dễ hình dung bài học còn ít
-Một số GV chưa nắm vững kiến thức , kĩ năng của chương trình nên cũng chưa rèn luyện phương pháp tư duy và phương pháp tự học cho HS nên trong quá trình học thời gian ít và để đảm bảo thời gian cho bài học GV chủ yếu đọc chép
Từ thực trạng trên đã làm cho khả năng sáng tạo tự tìm tòi tri thức và vận dụng tri thức đã học của HS rất thụ động Điều đó cũng có nghĩa là chưa đáp ứng được mục têu của Bộ GD-ĐT “Giúp HS phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo…”.(Luật Giáo dục,điều 27
Xuất phát từ thực trạng nói trên, trong khuôn khổ của một sáng kiến kinh
nghệm tôi xin trình bày một bài soạn đọc văn theo phương pháp dạy học tích cực bằng câu hỏi gợi mởi giúp HS tự chiếm lĩnh kiến thức bài học
2.THIẾT KẾ BÀI DẠY.
Hoạt động 1:
GV:Những yếu tố nào trong cuộc
đời tác động đến sự nghiệp của tác
I/ Tìm hiểu chung 1.Tác giả:
- Phan Châu Trinh (1872-1926),tự Tử Cán,hiệu Tây Hồ, biệt hiệu Hi Mã
Trang 6GV:Đối với Phan Châu Trinh,văn
chương có vai trò như thế nào trong
quá trình làm Cách mạng?
-Xác định thể loại của văn bản
trên?
-Bố cục được chia làm mấy phần?
-Gv hướng dẫn đọc hiểu chi tiết
văn bản
-Đối tượng của bài diễn thuyết này
là ai?
-GV:những người có mặt trong
đêm 19/11/1925 tại Hội thanh niên
Sài Gòn và toàn thể đồng bào ta
-Quê: Quảng Nam -Làm quan một thời gian ngắn rồi từ quan,đi làm cách mạng
- Chủ trương cứu nước: lợi dụng thực dân Pháptuy không thành nhưng nhiệt huyết của ông ảnh hưởng sâu rộng đến phong trào ái quốc đầu thế kỉ XX
- Phan Châu Trinh luôn có ý thức dùng văn chương để làm cách mạng.Thơ văn của ông thấm nhuần tư tưởng yêu nước và tinh thần dân chủ
-Tác phẩm tiêu biểu:SGK
2 Văn bản:
a Xuất xứ:Văn bản là một đoạn trích trong
phần ba của bài Đạo đức và luân lí Đông Tây(Gồm năm phần),được Phan Châu Trinh diễn thuyết vào đêm 19/11/1925
b Thể loại: văn chính luận
c Bố cục: 3 đoạn
- Đoạn 1: Khẳng định nước ta chưa có luân lí
xã hội
- Đoạn 2: Sự thua kém về luân lí xã hội của ta
so với phương Tây
- Đoạn 3: Chủ trương truyền bá XHCN cho người Vệt nam
II/ Đọc- hiểu văn bản:
Trang 7Tác giả đã chọn cách vào đề như
thế nào?
-GV:để trách sự hiểu lầm của người
nghe về khái niệm Luân lí xã
hội,tác giả đã lập luận như thế nào?
GV“Bình thiên hạ”:không phải là
cai trị xã hội, đè nén mọi người mà
góp phần làm cho xh no đủ, giàu
có
-GV: Qua phần nêu thực trạng của
XH lúc bấy giờ,em hiểu gì về tư
tưởng của nhà nho PCT?
-GV:Để làm nổi bật thực trạng
LLXH ở nước ta,tác giả sử dụng
thao tác nào?
-GV:Tác giả đã sử dụng những
thao tác lập luận nào để trình bày
những biểu hiện cụ thể tình trạng
1.Nêu thực trạng luân lí xã hội ở nước ta: a/Thực trạng:
- Khẳng định: “Xã hội luân lí ở nước ta tuyệt nhiên không có”
->hoàn toàn xa lạ với LLXH
- Phủ định: “Một tiếng bạn bè…không thể thay cho luân lí xã hội”-> Quan hệ bạn bè không thể thay cho luân lí xã hội mà chỉ là 1 bộ phận nhỏ, rất nhỏ của luân lí xã hội mà thôi
- Quan niệm Nho gia bị hiểu sai, hiểu lệch “ những người học ra làm quan thường nhắc câu
“Tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” nhưng mấy ai hiểu đúng bản chất của vấn đề “bình thiên hạ”
cách vào đề bôc lộ quan niệm tư tưởng của một nhà Nho uyên bác, sắc sảo và thức thời
b/ Những biểu hiện cụ thể để làm sáng tỏ ý
đã khẳng định.
Luân lí xã hội nước ta Luân lí xã hội Châu Âu
-Hoàn toàn xa lạ với khái niệm LLXH
D/C:điềm nhiên như kẻ ngủ không biết gì là gì.
-Thiếu ý thức đoàn thể -Dẫn chứng: phải ai tai nấy, ai chết mặc ai,cháy nhà hàng xóm bình chân
-Rất thịnh hành và phát triển(phóng đại)
- Có đoàn thể, có ý thức sẳn sàng làm việc chung,
có trình độ văn hoá, biết nhìn xa trông rộng, có
Trang 8nước ta không có luân lí xã hội?
-GV:Tìm những dẫn chứng? tác
dụng của những dẫn chứng đó?
-GV:Việc sử dụng thao tác lập luận
so sánh mang lại hiệu quả gì cho sự
diễn đạt?
-GV:khoảng ba bốn trăm năm trước
nước ta có công ích không?
-GV:Theo tác giả, nguyên nhân vì
sao dân không biết đoàn thể, không
trọng công ích?
-GV:Đối tượng nào làm cho nước
ta không có luân lí xã hội?
-HS:Bọn quan lại
như vại, đèn nhà ai nấy sáng, chỉ nghĩ đến sự yên
ổn của riêng mình, mặc
kệ tai nạn người khác, bất công cũng cho qua…
tinh thần dân chủ…
-Dẫn chứng: khi người
có quyền thế hoặc chính phủ cậy quyền thế ,sức mạnh đè nén ,áp bức quyền lợi riêng của cá nhân hay đoàn thể thì người ta tìm mọi cách để dành lại sự công bằng
->Với những lí lẽ sắc bén và dẫn chứng cụ thể,rõ ràng,tác giả đã nghiêm khắc phê phán hiện tượng không có luân lí ở nước ta
2 Nguyên nhân của việc dân không biết đoàn thể, không trọng công ích:
- Hồi cổ sơ: ông cha ta đã có ý thức đoàn thể, cũng biết đến công ích
-Hiện nay:
+Bọn học trò(trí thức):ham quyền tước,bả vinh hoa->kiếm cách thiết pháp luận,phá tan tành đoàn thể
+ Lũ vua quan :không quan tâm đến đời sống nhân dân “dân khô mà chi! Dân hại mà chi!” ->coi việc dân ngu dốt như một ĐK để bóc lột
và củng cố ngôi vị
+Bọn tay sai:cái chức kí lục,thông ngôn,bồi bếp
dự vào thân thế của chủ cũng ra làm quan ->lũ ăn cướp có giấy phép
Trang 9-GV:Qua cách lập luận của tác
giả,em hiểu vì sao nước ta không
có luân lí XH?
-GV:Thái độ ,tình cảm của tác giả
ntn khi chỉ ra những nguyên nhân
trên?
-GV:Qua đó thể hiện tấm lòng của
một người có tình yêu đất nước
thiết tha, xót xa trước tình cảnh
khốn khổ của người dân, luôn quan
tâm đến vận mệnh của dân tộc, căm
ghét bọn quan lại xấu xa thối nát
-GV:Giải pháp của Phan Châu
Trinh nêu ra là gì ?
-GV:giải pháp tác giả đưa ra có phù
hợp không?
-GV:Mục đích của bài diễn thuyết
này là gì?
+Dân thấy quan sang,quan quyền cũng bén mùi làm quan;người này đối với kẻ kia đều ngó theo sức mạnh
- Bằng cách dùng những từ ngữ, hình ảnh gợi
tả, lối so sánh ví von sắc bén ->tác giả đã chỉ ra những nguyên nhân nước ta không có đoàn thể
là do dân ta chỉ biết lo cho lợi ích cá nhân mà không có tinh thần tương trợ lẫn nhau,không biết đoàn thể,không vì lợi ích chung
3 Nêu giải pháp:
-Muốn nước Việt Nam độc lập tự do:
+ Dân Việt Nam phải có đoàn thể + Đẩy mạnh truyền bá tư tưởng xã hội chủ nghĩa trong nhân dân
giải pháp rõ ràng, ngắn gọn, thuyết phục
4 Mục đích của bài diễn thuyết:
Kêu gọi xóa bỏ chế độ chuyên chế,gây dựng tinh thần đoàn thể vì sự tiến bộ “truyền bá XHCN”mới là con đường đi đúng đắn,tất yếu
Trang 10-GV:Điểm hạn chế trong việc chỉ ra
nguyên nhân nước ta không có luân
lí xã hội của PCT?
-GV:gợi ý:liên hệ với chủ trương
cứu nước của tác giả.
-HS:ông chưa nhận ra:kẻ thù của
dân tộc ta không chỉ có vua quan
mà còn là bọn thực dân Pháp.Muốn
có được độc lập không chỉ đánh đổ
chế độ quân chủ mà còn phải quét
sạch bọn xâm lược ra khỏi bờ cõi
đất nước.Để tiếp thu luân lí xã hội
tiến bộ của các nước Châu
Âu,chúng ta phải đứng trên quan hệ
bình đẳng giữa các dân tộc chứ
không phải đứng trên quan hệ
chính quốc và thuộc địa
Hoạt động 2
-GV: Những yếu tố nào làm nên
đặc sắc nghệ thuật của văn bản?
để đất nước
II Tổng kết:
1.Nghệ thuật:
-Yếu tố nghị luận:Lập luận chặt chẽ;dẫn
chứng cụ thể,xác thực; giọng văn sinh động, độc đáo: lúc từ tốn, lúc mềm mỏng; lúc kiên quyết, lúc đanh thép; lúc mạnh mẽ, lúc nhẹ nhàng
-Yếu tố biểu cảm:bài viết dùng nhiều câu cảm
thán;cụm từ ẩn chứa tình cảm đối với đồng
Trang 11-GV: Qua văn bản em hiểu gì về
nhân cách và con người Phan Bội
Châu?
Hoạt động 3
-GV: Cách hiểu của Phan Châu
Trinh về khái niệm xã hội chủ
nghĩa khác chúng ta ngày nay như
thế nào?
-GV:Chủ trương gây dựng nền luân
lí xã hội ở Việt Nam của Phan
Châu Trinh đến nay còn có ý nghĩa
thời sự không? Tại sao?
bào,dân tộc
2.Nội dung:
Văn bản thể hiện tinh thần yêu nước, tư tưởng tiến bộ và ý chí quật cường của Phan Châu Trinh: dũng cảm vạch trần thực trạng đen tối của xã hội đương thời, đề cao tư tưởng đoàn thể
vì sự tiến bộ, hướng về một ngày mai tươi sáng của đất nước
III/ Luyện tập:
1.Xã hội chủ nghĩa theo quan niệm của Phan Châu Trinh:là xã hội mà ở đó mọi người biết quan tâm,giúp đỡ nhau
Ông viết: “Đó là tôi chỉ tỏ ra rằng chủ nghĩa xã hội luân lí hiện nay bên Âu châu đã mở mang như thế.Muốn cho dễ hiểu,câu “trong nước người này đối với kẻ kia”nghĩa là:người có giúp cho ngườikhông,người mạnh giúp cho người yếu”…(Đạo đức và luân lí Đông Tây) 2.Tính thời sự của chủ trương gây dựng nền luân lí xã hội hiện nay:
-Chủ trương gây dựng nền luân lí xã hội ở Việt Nam của Phan Châu Trinh đến nay vẫn còn ý nghĩa thời sự Nó nhắc nhở mọi người về tầm quan trọng của việc gây dựng tinh thần đoàn thể vì sự tiến bộ,nhằm tạo nên ý thứ trách nhiệm với cộng đồng
-Nó cảnh báo nguy cơ tiêu vong các quan hệ xã
