HƯỚNG dẫn GIẢI BT xư lý THSP (g123)

Để góp phần nâng cao hiệu quả rèn luyện năng lực ứng xử sư phạm nói riêng và rèn luyện nghiệp vụ sư phạm nói chung, chúng tôi nghiên cứu biên soạn tài liệu “hướng dẫn giải bài tập xử lý tình huống sư phạm” làm tài liệu cho giảng viên, sinh viên tham khảo

MỤC LỤC

Mục lục 2

Lời nói đầu 3

Định nghĩa một số từ viết tắt 4

Phần 1 Hướng dẫn giải bài tập xử lý tình huống sư phạm 5

1 Một số vấn đề lý luận về giao tiếp và ứng xử sư phạm 5

1.1 Một số khái niệm 1.2 Quy trình tiến hành ứng xử THSP 1.3 Yêu cầu cần đảm bảo khi xử lý tình huống sư phạm 2 Một số dạng bài tập và những điểm cần chú ý khi giải bài tập xử lý tình huống sư phạm 16

2.1 Bài tập xử lý tình huống sư phạm: 2.2 Các dạng bài tập xử lý tình huống sư phạm: 2.3 Một số lưu ý trong giải bài tập xử lý tình huống sư phạm 3 Một số lời giải mẫu bài tập ứng xử sư phạm tham khảo 27

Phần 2 Hệ thống các bài tập xử lý tình huống sư phạm 37

2.1.Tình huống trong giáo dục mầm non 37

2.2.Tình huống trong giáo dục tiểu học 44

2.3.Tình huống trong giáo dục trung học cơ sở 48

2.4 Một số câu chuyện ứng xử 57

Tài liệu tham khảo 64

Lời nói đầu

Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ luôn được coi là mục tiêu trọng tâm trongbất kỳ cơ sở đào tạo nghề nghiệp nào Tuy nhiên, đây lại là mảng còn yếu trongđào tạo nghề nghiệp ở nước ta, vì vậy chất lượng đào tạo nguồn nhân lực cònchưa đáp ứng nhu cầu thực tiễn

Trong các cơ sở đào tạo giáo viên nói chung và trường Cao đẳng Ngô Gia

Tự nói riêng, rèn luyện nghiệp vụ sư phạm luôn được coi trọng Hằng năm, cáctrường đều tổ chức hội thi nghiệp vụ sư phạm và 4 năm một lần Bộ GD&ĐT tổchức hội thi nghiệp vụ sư phạm toàn quốc với các nội dung: thi giảng, hiểu biết

sư phạm, ứng xử sư phạm, làm đồ dùng dạy học, hùng biện và tổ chức hoạt độngngoài giờ lên lớp Trong các nội dung đó, ứng xử sư phạm được coi là một nộidung quan trọng bởi hoat động sư phạm luôn diễn tra trong các tình huống đadạng đòi hỏi người giáo viên phải biết cách ứng xử phù hợp, có hiệu quả giáodục

Để góp phần nâng cao hiệu quả rèn luyện năng lực ứng xử sư phạm nói

riêng và rèn luyện nghiệp vụ sư phạm nói chung, chúng tôi nghiên cứu biên soạntài liệu “hướng dẫn giải bài tập xử lý tình huống sư phạm” làm tài liệu cho giảngviên, sinh viên tham khảo

Cuốn tài liệu gồm 2 phần

Phần 1 Hướng dẫn giải bài tập xử lý tình huống sư phạm Phàn này giớithiệu với người học những vấn đề lý luận làm cơ sở cho rèn luyện năng lực ứng

xử sư phạm

Phần 2 Hệ thống các bài tập xử lý tình huống sư phạm Phàn này giớithiệu một số bài tập ứng xử nhanh tình huống xảy ra trong giáo dục Mầm non,Tiểu học và THCS và các mẩu chuyện ứng xử sư phạm

Với nhiều lý do khác nhau, việc biên soạn tài tiệu có thể chưa đáp ứng hếtcác yêu cầu đặt ra, chúng tôi rất mong nhận được sự chia sẻ và đóng góp ý kiếncủa các nhà giáo và người học để tài liệu được biên soạn hoàn thiện hơn

Các tác giả

ĐỊNH NGHĨA MỘT SỐ TỪ VIẾT TẮTTHSP: Tình huống sư phạm.

Phần 1 Hướng dẫn giải bài tập xử lý tình huống sư phạm

1 Một số vấn đề lý luận về giao tiếp và ứng xử sư phạm

1.1.Một số khái niệm

Giao tiếp là hoạt động đặc thù của con người Trong giao tiếp con người traođổi kinh nghiệm, suy nghĩ, cảm xúc, kỹ năng kỹ xảo với nhau và do đó xã hộiloài người mới tồn tại và phát triển Mỗi cá nhân sinh ra muốn trở thành thànhviên xã hội thì cần phải được hoạt động, giao tiếp trong xã hội đó để lĩnh hộinhững giá trị của xã hội cho bản thân, để thành người Giao tiếp là hoạt độngdiễn ra hằng ngày, không có giao tiếp thì không có sự tồn tại và phát triển của xãhội và mỗi cá nhân

Tuy nhiên, hiệu quả giao tiếp như thế nào lại phụ thuộc nhiều vào cách ứng

xử của cá nhân trong các tình huống cụ thể Chắc mỗi chúng ta không ít lần gặpphải những tình huống tương tự như nhau nhưng mỗi người lại có cách ứng xửkhác nhau: có người ứng xử khéo léo, có người ứng xử vụng về, thậm chí thôbạo gây hậu quả khôn lường

Hoạt động sư phạm là hoạt động phối hợp cùng nhau giữa người làm công tác giáo dục và đối tượng giáo dục, nhằm làm cho đối tượng giáo dục tiếp thu văn hóa nhân loại, từ đó phát triển tâm lý, nhân cách Hoạt động sư phạm được

diễn ra chủ yếu trong quan hệ giao tiếp Sự tiếp xúc chủ yếu giữa giáo viên và

học sinh nhằm tổ chức hướng dẫn hoạt động học cho học sinh, giúp học sinh lĩnh hội tri trức, kỹ năng, kỹ xảo, xây dựng và phát triển toàn diện nhân cách cho học sinh được gọi là Giao tiếp sư phạm Đôi khi giao tiếp sư phạm còn diễn

ra trong quan hệ giáo viên- phụ huynh, giáo viên với đồng nghiệp để thực hiệnnhiệm vụ giáo dục

Trong quá trình giao tiếp sư phạm, nhiều khi xuất hiện những vụ việc, hiệntượng, sự kiện, hoàn cảnh có vấn đề bức xúc nẩy sinh trong hoạt động và quan

hệ GD, buộc người GV phải giải quyết để đưa các hoạt động và các quan hệ đótrở về trạng thái ổn định, phát triển phù hợp hướng mục tiêu, yêu cầu, kế hoạch

GD đã được xác định Tình huống đó được gọi là tình huống sư phạm

Đặc điểm của tình huống sư phạm:

- Là tình huống chứa đựng những mâu thuẫn bức xúc do khách quan đưa lại, xuất hiện không dự kiến trước đòi hỏi GV phải ứng phó, xử lý kịp thời.

Trong tình huống sư phạm, người thầy thụ động trước việc xuất hiện mâu

thuẫn nhưng phải đối mặt trực tiếp với mâu thuẫn, phải ứng phó, xử lý kịp thời

để hoạt động sư phạm trở về trạng thái bình thường Nếu thoái thác hay lảng

tránh, hoạt động sư phạm sẽ không đạt mục đích Tuy nhiên, để ứng phó đượctình huống, đòi hỏi người thầy phải có bản lĩnh sư phạm vững vàng, bình tĩnh,sáng suốt, linh hoạt đưa ra giải pháp phù hợp, biến thế bị động thành thế chủđộng trong tình huống đó

- THSP nẩy sinh trong tiến trình dạy học, giáo dục và trên cơ sở quy luật phát triển TL của quá trình GD học sinh,song sự xuất hiện của THSP có tính ngẫu nhiên, bột phát, bất ngờ

Dù tình huống sư phạm có xuất hiện bất ngờ thế nào thì nẩy sinh THSP vẫnphù hợp với qui luật tâm lý của quá trình giáo dục học sinh Vì vậy, để ứng xửchủ động và thành công thì người thầy phải nắm vững và biết vận dụng thuầnthục các qui luật của dạy học và giáo dục, qui luật tâm lý lứa tuổi, đặc điểm tâm

lý học sinh, những con đường và phương tiện giao dục phù hợp tình huống

- THSP có tính đa dạng, phức tạp nhưng THSP diễn biến theo chiều hướng nào (tích cực hay tiêu cực) còn tuỳ thuộc vào cách ứng xử của GV và đặc điểm

TL của đối tượng giáo dục

Chất lượng của giao tiếp sư phạm phụ thuộc rất nhiều vào ứng xử của ngườithầy Sự khéo léo ứng xử có thể làm thay đổi cả nhận thức, thái độ, hành vi màtrước đó giáo viên đã dày công vun đắp mà không được; ngược lại sự ứng xửvụng về có thể làm hỏng tất cả những cố gắng trước đó của người thầy, làm tổnthương tâm hồn trẻ, thậm chí có thể gây hậu quả khôn lường Sự thành hay thấtbại trong ứng xử của thầy phụ thuộc rất nhiều vào đặc điểm tâm lý đối tượng Vìđối tượng giáo dục rất phong phú đa dạng nên trong xử lý tình huống sư phạm,không có công thức chung cho ứng xử với tất cả các đối tượng, các tình huống.Người thầy giáo phải biết vận dụng linh hoạt các qui tắc ứng xử một cách khoahọc, sáng tạo, phù hợp với đổi tượng như một nghệ thuật (nghệ thuật sư phạm)

- THSP nhiều khi có sự pha trộn của các sự kiện, hiện tượng, hoàn cảnh có vấn đề trong DH và GD Vì vậy đòi hỏi người GV phải có khả năng quan sát, phân tích để phân loại, xác định những vấn đề bức xúc, kết hợp khả năng tư duy

và óc tưởng tượng sư phạm để phát huy mặt tích cực tiềm ẩn của đối tượng giáo dục, để giải quyết mọi việc sáng suốt; đồng thời kích thích, khơi dậy khả năng tự

ý thức, tự giải toả mâu thuẫn, xung đột của các nhân tố tạo nên tình huống.

- Tình huống ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến hoạt động DH và GD của lớp, của trường và có thể lan truyền qua dư luận tập thể Do vậy người GV

phải bình tĩnh, sáng suốt, có khả năng phân tích, tổng hợp nhanh nhạy, sâu sắc,

để ứng xử giải quyết vấn đề một cách khách quan, minh bạch và có hiệu quả GD

Ứng xử sư phạm (ƯXSP) là một dạng hoạt động giao tiếp giữa những

người làm công tác giáo dục và được giáo dục trong nhà trường, nhằm giảiquyết các tình huống nảy sinh trong hoạt động giáo dục và giáo dưỡng

Năng lực ứng xử khéo léo trong hoạt động sư phạm là một yêu cầu quan trọngtrong nhân cách người thầy giáo cần được rèn luyện

Sự khéo léo đối xử sư phạm là khả năng sử dụng hợp lý nhất các tác động sư phạm trong mọi tình huống như là một nghệ thuật

Người thầy giáo có năng lực này thường được thể hiện ở các dấu hiệu sau:

+ Nhanh chóng phát hiện kịp thời và giải quyết khéo léo những vấn đề xảy ra bất ngờ, không nóng vội, không thô bạo.

+ Nhạy bén về mức độ sử dụng các tác động sư phạm.

+ Biết biến thế bị động thành thế chủ động giải quyết nhanh chóng những vấn

đề phức tạp nảy sinh trong công tác dạy học và giáo dục

+ Quan tâm chu đáo đến trẻ, tính đến một cách đầy đủ những đặc điểm của

cá nhân học sinh, thường quang minh chính đại.

Như vậy, bản chất tâm lý của năng lực khéo xử sư phạm là sự thống nhất giữa

tình yêu thương có lý lẽ với hình thức đối xử hoàn thiện về mặt sư phạm; giữa sựtôn trọng và yêu cầu cao một cách hợp lý có cơ sở sư phạm; giữa niềm tin và sựkiểm tra sư phạm, giữa ý chí kết hợp với sự mẫu mực và thiện ý trong giao tiếp.Năng lực khéo léo ứng xử sư phạm không phải là khả năng thiên bẩm hay ditruyền của mỗi người mà được hình thành một cách có ý thức qua các hoạt độngtrong trường đào tạo giáo viên và trong hoạt động nghề nghiệp của người thầygiáo

Để có năng lực này, người thầy phải nắm vững qui trình ứng xử, những yêucầu mang tính nguyên tắc trong ứng xử và hiểu tâm sinh lý, hoàn cảnh của họcsinh, có lương tâm nghề nghiệp, có sự linh hoạt sáng tạo

1.2 Quy trình tiến hành ứng xử THSP.

Việc ứng xử THSP cần sự năng động, linh hoạt “dĩ bất biến, ứng vạn biến”

Có những tình huống tương đối đơn giản có thể ứng xử nhanh chóng không cầnphân biệt lôgíc của nó Song không ít những tình huống phức tạp vận động theoquy luật có lôgíc nhất định, vì vậy để hình thành phương pháp và kỹ năng ứng

xử THSP, sinh viên sư phạm cần phải biết xác định quy trình ứng xử THSP gồmcác bước sau:

* Bước 1: Tiếp cận tình huống sư phạm bằng cách tìm hiểu đối tượng có quan

hệ đến tình huống sư phạm Biết tác động đến đối tượng để học sinh bộc lộ ý nghĩ, thái độ và hành động Khai thác nguyên nhân trực tiếp, sâu xa và tiềm ẩn trong tình huống

* Bước 2: Phân tích, tổng hợp các diễn biến tình huống và tìm ra nguyên nhânchủ yếu, cốt lõi nhất của sự việc

Phân tích và xác định được các mối liên hệ giữa các lớp đối tượng trong tìnhhuống; Loại bỏ các nguyên nhân thứ yếu, những duyên cớ bề ngoài che lấp bảnchất sự việc, hiện tượng trong THSP: Tìm ra nguyên nhân sâu xa chủ yếu làm

cơ sở cho việc tìm biện pháp ứng xử sư phạm

* Bước 3: Đưa ra các biện pháp ứng xử phù hợp nhất với THSP

Thường có những biện pháp nào?

+ Các biện pháp ứng xử tình thế Đó là những biện pháp nhằm hóa giải những

mâu thuẫn trước mắt, giúp thầy giáo thoát khỏi tình huống khó xử Ví dụ: khihọc sinh hỏi thầy một câu hỏi khó mà thầy không thể trả lời ngay được thì giảipháp tình thế là nhằm giúp thầy tránh được việc phải đưa ra câu trả lời ngay lúc

đó Còn giải pháp đó cụ thể như thế nào lại tùy vào đặc điểm đối tượng, đặcđiểm tình huống và năng lực ứng xử của thầy giáo Điều cần lưu ý là biện pháp

xử lý tình thế giúp hóa giải được mâu thuẫn trước mắt nhưng tránh đưa giáo viênvào một tình huống khác khó xử hơn Ví dụ trong tình huống trên có thể đưa racác giải pháp là:

- Hỏi lại cả lớp xem em nào có câu trả lời

- Hứa để cuối giờ trả lời

- Giao cho cả lớp cùng suy nghĩ xem giờ sau ai có câu trả lời hay nhất sẽ đượcbiểu dương

Trong các giải pháp trên thì hai phương án đầu có thể giúp thầy trì hoãn việctrả lới nhưng sau đó có thể đưa thầy vào hoàn cảnh bất lợi hơn: Nếu thầy khôngđưa ra được câu trả lời mà lại hỏi cả lớp xem em nào có câu trả lời thì điều thầy

hy vọng là khó xảy ra, giải pháp này chỉ giúp thầy có thêm thời gian suy nghĩnhưng khoảng thời gian đó là quá ít nên khả năng thầy tìm ra câu trả lời cũng rấtkhó Nếu sau đó thầy không có câu trả lời thì sao? tình thế này còn bất lợi hơntrước đó

Phương án thứ hai cũng tương tự, thầy có thể tiếp tục rơi vào tình thế khó xửhơn nếu cuối giờ thầy chưa tìm ra đáp án hặc đáp án chưa thật sự hoàn hảo.Chỉ có giải pháp thứ ba là hợp lý nhất vì giúp thầy có đủ thời gian tìm hiểuthông tin để có câu trả lời hoàn hảo nhất đồng thời lại đưa học sinh vào trạng tháitích cực tìm tòi, phù hợp mục tiêu dạy học Hai giải pháp trên đều không an toàn

vì khoảng thời gian dành cho thầy không nhiều nên khả năng tìm ra câu trả lời làrất ít

+ Các biện pháp ứng xử lâu dài, bền vững Đây là những giải pháp giúp giải

quyết tận gốc nguyên nhân đã gây nên mâu thuẫn trong tình huống, tránh đượcnhững tình huống tương tự xảy ra trong tương lai và hướng tới mục tiêu hoànthiện nhân cách người học, thực hiện mục đích quá trình sư phạm Ví dụ trongtình huống trên thì sau khi hoãn binh để tìm được câu trả lời cho học sinh thìbiện pháp ứng xử bền vững hơn là thầy cần nâng cao tầm hiểu biết, kỹ năng nghềnghiệp để không chỉ trả lời được mọi thắc mắc của học trò mà còn thu hút đượccác em tham gia tích cực vào khám phá khoa học, tạo điều kiện tốt để phát triểntối đa tiềm năng cho các em

Điều cần lưu ý khi sử dụng các biện pháp ứng xử là đều phải tính đến đặc điểm đối tượng, vận dụng khéo léo các nguyên tắc, phong cách giao tiếp và tính mục đích giáo dục.

*Bước 4: Đánh giá kết quả

Đánh giá kết quả xử lý THSP là xác định kết quả cụ thể của phương phápứng xử THSP và những tác động kéo theo đến cá nhân, tập thể Từ đó rút ranhững bài học kinh nghiệm sư phạm

Việc nêu ra các bước ứng xử THSP là vạch ra những hành động, những thaotác cần thiết có thể có để giải quyết tình huống một cách tối ưu nhằm giúp sinhviên hình thành kỹ năng nghề nghiệp Trong thực tế, đứng trước một tình huống

cụ thể đòi hỏi người GV phải nhạy cảm, linh hoạt, thông minh, thừa cơ ứng biến.Trong quá trình ứng xử sư phạm phải luôn luôn định hướng mục tiêu và tìm ranhững phương pháp và cách xử lý tối ưu.

1.3 Yêu cầu cần đảm bảo khi xử lý tình huống sư phạm

Mặc dù mỗi tình huống sư phạm có cách ứng xử riêng, nhưng mọi tình huốngđều là sự thể hiện độc đáo các qui luật tâm lý của hoạt động sư phạm, đều hướngtới thực hiện mục đích giáo dục Vì vậy, việc ứng xử sư phạm có những yêu cầuchung mang tính qui luật mà người làm công tác giáo dục hay sinh viên sưphạm cần tuân thủ Những yêu cầu đó là:

a/Giải quyết được mâu thuẫn cơ bản trong tình huống.

Tình huống sư phạm có thể có sự pha trộn nhiểu sự kiện, hiện tượng, hoàncảnh có vấn đề trong DH và GD nên việc phân tích các sự kiện trong tình huống

để tìm ra đúng mâu thẫn cơ bản cần giải quyết là mấu chốt của thành công trongứng xử, nếu mâu thuẫn này được giải quyết sẽ hóa giải được các vấn đề khác cóliên quan; nếu xác định không đúng mâu thuẫn cơ bản thì vấn đề không đượcgiải quyết triệt để

Ví dụ tình huống: một bà mẹ nghe con gái là học sinh lớp hai thỏ thẻ nói: “côgiáo của con là người không tốt mẹ ạ Đầu năm cô đã thu 5 ngàn đồng của mỗibạn trong lớp để mua sách, nhưng sách đó không phải mua nữa mà cô cũngkhông trả tiền cho chúng con”

Trong tình huống này tồn tại 2 mâu thuẫn quan hệ với nhau:

Thứ nhất, cô giáo cầm tiền của học sinh nhưng không mua sách mà chưa trảlại các em

Thứ hai, học sinh cho rằng cô không tốt, mà yêu cầu của giáo dục là thầy giáocần có uy tín, được học sinh tin tưởng

Nếu xác định việc cô thu tiền của học sinh mà chưa trả lại là mâu thuẫn cơbản thì bà mẹ hướng đến biện pháp yêu cầu cô làm rõ số tiền đã đóng của họcsinh (hỏi thẳng cô, yêu cầu hội phụ huynh làm rõ ) Dù cô giáo có lý do chínhđáng thì việc làm rõ vấn đề sau khi phụ huynh thắc mắc là điều không thuận lợicho xây dựng uy tín của cô

Nếu xác định việc mất uy tín của cô là mâu thuẫn cơ bản thì bà mẹ cần tìmcách giải thích hợp lý cho con để tạo niềm tin vào cô giáo, sau đó gặp cô để trao

đổi về phương án giải quyết hợp lý vấn đề này Rõ ràng cách thứ hai giải quyếtđược triệt để vấn đề vì vừa giữ được lòng tin của học sinh vào cô, vừa cùng côgiải quyết vấn đề tiền thu của học sinh một cách công khai, minh bạch, đạt hiệuquả giáo dục.

b/ Thực hiện mục tiêu ứng xử THSP là vừa giải quyết mâu thuẫn trong tình huống, vừa đảm bảo mối quan hệ GD thuận lợi nhất, hướng đến thực hiện mục đích của hoạt động sư phạm.

Ứng xử sư phạm là một dạng đặc biệt của giao tiếp sư phạm giải quyết cáctình huống nảy sinh trong hoạt động và quan hệ giáo dục để đưa các hoạt động

và các quan hệ đó trở về trạng thái ổn định, phát triển phù hợp hướng mục tiêu,

kế hoạch GD đã được xác định Vì vậy khi xử lý tình huống sư phạm phải xác

định rõ mục tiêu cần đạt của ứng xử là giải quyết được mâu thuẫn trong tình huống giao tiếp, làm cho quan hệ giáo dục tiếp tục phát triển, đạt được tốt nhất mục đích hoạt động.

Ví dụ tình huống: Vào giờ kiểm tra bài theo kế hoạch, học sinh nói mấy hôm mất điện không học được, đề nghị cô giáo hoãn kiểm tra.

Trong tình huống trên, hoạt động sư phạm đang tiến hành là tiết kiểm tra

trong tiến trình dạy học, mục đích của hoạt động này là kiểm tra đúng kế hoạch dạy học và phản ánh đựơc khách quan kết quả học tập của học sinh, từ đó giúp học sinh vươn lên trong học tập Nhưng hoạt động này đang gặp mâu thuẫn có nguy cơ phá vỡ kế hoạch thực hiện là hôm đó học sinh lại đề nghị hoãn kiểm tra

vì mấy hôm trước mất điện không học được bài, điều này chứng tỏ học sinh không học bài thường xuyên, mâu thuẫn với yêu cầu về trách nhiệm học tập của

học sinh Giải quyết tình huống sư phạm phải chấm dứt được hiện tượng này.Như vậy, yêu cầu trong giải quyết THSP này là cần phải đạt các mục tiêu:

- Đảm bảo kiểm tra đúng kế hoạch dạy học mà vẫn đánh giá được khách quankết quả học tập của học sinh

- Chấm dứt tình trạng học sinh học bài không thường xuyên

- Quan hệ thầy trò tôn trọng, thiện chí, đúng mực

Thông thường trong tình huống này có 3 phương án phổ biến được đưa ra:

- “học ra học, chơi ra chơi” Cô giáo cương quyết kiểm tra

- Vui vẻ học bài mới, để hôm khác kiểm tra.

- Nhắc nhở học sinh: các em cần phải học thường xuyên, không phải sắp đến giờ kiểm tra mới học Hôm này cô cho các em 10 phút xem lại bài sau đó sẽ kiểm tra Các em cũng nên nhớ rằng chỉ có lần này là duy nhất cô tạo điều kiện thôi đấy

Trong các phương án đó, chỉ có phương án xử lý thứ ba là phù hợp nhất vìthực hiện đồng thờì các mục tiêu trên Cách ứng xử đó vừa hợp tình hợp lý, vừathể hiện sự tôn trọng, thiện chí, đúng mực trên chắc chắn sẽ được học sinh đồngtình ủng hộ

c/ Quán triệt các nguyên tắc giao tiếp sư phạm

Nguyên tắc giao tiếp sư phạm là hệ thống những quan điểm chỉ đạo, địnhhướng quá trình giao tiếp của giáo viên với học sinh nhằm đảm bảo kết quả củamọi quá trình giao tiếp Vì vậy, quán triệt nguyên tắc giao tiếp trong mọi tìnhhuống ứng xử là điều kiện để giao tiếp đạt được thành công

Những nguyên tắc giao tiếp sư phạm cơ bản được các tác giả Ngô Công Hoàn

và Hoàng Anh đưa ra là:

* Đảm bảo tính mô phạm trong giao tiếp

“Trong việc giáo dục, tất cả phải dựa vào nhân cách người giáo dục” (K.D.Usinxki) vì nhân cách là công cụ lao động chủ yếu của người thầy giáo, bởi chỉ

có nhân cách mới tác động đến nhân cách

Vì vậy, trong giao tiếp và ứng xử sư phạm, thầy giáo phải luôn thể hiện nhâncách mẫu mực, thực hiện đúng chuẩn mực đạo đức, trách nhiệm của người thầy;

có lời nói, hành vi, trang phục văn hóa, phù hợp với hoạt động đang tiến hành.Nhân cách mẫu mực là một yêu cầu trong phẩm chất của thầy giáo, giúp tạonên uy tín cho người thầy và giúp thầy giáo có sức cảm hóa với trò, tăng cườnghiệu quả của tác động sư phạm, là điều kiện đảm bảo thành công trong giáo dục

* Tôn trọng nhân cách trong giao tiếp:

Đối tượng giao tiếp là con người với đầy đủ các quyền được vui chơi, học tập,lao động; với những đặc trưng tâm lí riêng, bình đẳng với mọi người trong cácquan hệ xã hội Vì vậy, trong giao tiếp, thầy giáo phải tôn trọng, thừa nhận cácquyền và đặc điểm cá nhân của đối tượng, kể cả đối tượng có sai phạm đối với

bản thân nhà giáo, không nên áp đặt, ép buộc các em; Biết kiềm chế cảm xúc đểkhông có những lời nói hay hành vi xúc phạm các em; Quan tâm lắng nghe ýkiến của học sinh, trang phục gọn gàng sạch sẽ đúng kiểu cách; không chê baihọc sinh

* Có thiện ý trong giao tiếp sư phạm:

Có thiện ý trong giao tiếp sư phạm là dành những điều kiện thuận lợi, dànhnhững tình cảm tốt đẹp cho học sinh, khuyến khích các em học tập tốt, lao độngtốt, chăm học, chăm làm, đem lại niềm vui và sự phát triển tốt nhất cho các em

- Tính thiện, lòng thiện của giáo viên biểu hiện rất phong phú :

+ Trong dạy học, giáo viên chuẩn bị giáo án kĩ càng, tổ chức dạy học như thếnào để các em hiểu bài tốt nhất, có tâm trạng tâm lý tích cực nhất

+ Thiện ý của giáo viên thể hiện rõ nét nhất trong đánh giá, nhận xét giúp các

em nhận thức đúng điểm mạnh, yếu của mình, biết khơi gợi những tiềm năngtích cực trong con người (kể cả con người đang có sai phạm), tạo niềm tin cho họvươn lên trong cuộc sống, tự giác hoàn thiện bản thân

+ Thiện ý của giáo viên thể hiện ở cách đối xử với học sinh: cởi mở chânthành, luôn mong muốn các em tiến bộ; Mọi tác động sư phạm (trách phạt, phêbình trước lớp, mời phụ huynh đến trường để kết hợp giáo dục ) cũng đều vì sựtrưởng thành nhân cách của các em

+ Thiện ý của giáo viên thể hiện ở giáo viên không vì lợi ích của mình mà

thiệt hại đến học sinh, biết đặt lợi ích của học sinh lên trên hết; Tất cả vì học sinh thân yêu.

Thiện ý biểu hiện tình người, là sợi dây tình cảm giúp xây dựng tình thầy tròtốt đẹp Thiện ý giúp người thây có định hướng đúng đắn và sức phấn đấu khôngmệt mỏi trong nghề nghiệp, giúp cho học sinh được thuận lợi nhất trong pháttriển

* Đồng cảm trong giao tiếp:

Đồng cảm là người thầy đặt mình vào vị trí của trò để hiểu cảm xúc, suy nghĩcủa trò, từ đó có hành vi ứng xử phù hợp với nhu cầu, nguyện vọng, mong muốncủa các em, tạo ra sự gần gũi, thân mật, tạo ra cảm giác an toàn nơi học sinh.Điều kiện để có sự đồng cảm là giáo viên phải quan tâm, tìm hiểu, nắm vững

hoàn cảnh gia đình và các đặc điểm tâm, sinh lý của học sinh.

Thực hiện nguyên tắc này có ý nghĩa quan trọng vì đồng cảm là cơ sở cho sựhiểu biết lẫn nhau, cho hành vi ứng xử nhân hậu, độ lượng, khoan dung Nhờvậy, tăng cường hiệu quả hoạt động sư phạm

Ngoài ra, trong giao tiếp ứng xử với trẻ mầm non cần thêm nguyên tắc: Yêu thương trẻ như con em của mình; Giao tiếp ứng xử với trẻ bằng những hành vi

cử chỉ dịu hiền, nhẹ nhàng cởi mở tươi vui; thoả mãn hơp lý những nhu cầu cơ bản cho trẻ; Kết hợp dạy- dỗ.

Tóm lại: Những nguyên tắc giao tiếp sư phạm bao giờ cũng thống nhất trongquá trình giải quyết những tình huống sư phạm cụ thể, chúng tác động qua lạibiện chứng với nhau, việc thực hiện nguyên tắc này tạo điều kiện cho việc thựchiện nguyên tắc kia nên giao tiếp sư phạm phải đảm bảo đồng thời các nguyêntắc trên

d/ Tính đến đặc điểm tâm lý đối tượng và tình huống khi vận dụng các phong

cách giao tiếp SP, các biện pháp ứng xử.

Tính đến đặc điểm tâm lý đối tượng:

Đối tượng giáo dục vừa là điểm xuất phát vừa là mục đích của tác động sưphạm Tình huống giáo dục xảy ra trong quan hệ giao tiếp giữa thầy và trò Mâuthuẫn trong tình huống liên quan trực tiếp đến đối tượng học sinh với những đặcđiểm riêng về lứa tuổi, cá tính, hoàn cảnh Vì vậy biện pháp ứng xử phải dựatrên phân tích đặc điểm đối tượng trong tình huống cụ thể, không có một giảipháp ứng xử nào chung chung cho mọi đứa trẻ

Trước tình huống giáo dục người thầy giáo cần:

- Cẩn thận xem xét tình huống, đặc biệt là cần phân tích diễn biến tâm lí của trẻ trong tình huống đó để tìm ra mâu thuẫn cơ bản và nguyên nhân trực tiếp hoặc sâu xa đã gây ra mâu thuẫn trong tình huống

- Bình tĩnh tìm giải pháp tối ưu sao cho phù hợp với tình huống, điều kiệnsống và đặc điểm của trẻ

Ví dụ: Trước câu hỏi “Cô ơi, em bé chui ra từ bụng mẹ bằng đường nào ạ?”Đây là một câu hỏi phổ biến và khó trả lời với nhiều người vì việc giải thích

để trẻ hiểu là một điều không dễ, phải phù hợp với đặc điểm nhận thức của đối

tượng, nhưng đây lại là cơ hội để giúp trẻ có thêm hiểu biết về giới, về sinh sảnnên người giáo viên cũng không nên bỏ lỡ Mặc dù vậy nhiều giáo viên đã khôngtận dụng được cơ hội này Điều tuyệt đối nên tránh trong tình huống này là tạonên một nhận thức sai lầm về sinh sản kiểu như “em bé sinh ra từ rốn”; cũngkhông nên phức tạp hóa, trả lời quá kỹ cơ chế sinh học của hiện tượng này làmtrẻ thêm khó hiểu Với trẻ mầm non có nhận thức đơn giản, các em có thể bằnglòng với một câu trả lời “có một con đường đặc biệt để em bé đi ra”, nếu trẻ cònthắc mắc chỉ cần nói “sau này lớn lên con sẽ biết” là đủ Nhưng với học sinhtrung học cơ sở, các em có nhu cầu nhận biết sâu sắc hơn, các em cũng đã học về

cơ thể người, về sinh sản thì đây là cơ hội để trao đổi giúp các em hiểu sâu hơnkiến thức sinh sản

Phong cách giao tiếp sư phạm là toàn bộ những phương pháp, thủ thuật tiếp

nhận, phản ứng hành động tương đối ổn định, bền vững của giáo viên trong quátrình giao tiếp nhằm thực hiện nhiệm vụ của hoạt động sư phạm

Theo tác giả Ngô Công Hoàn và Hoàng Anh, có ba phong cách giao tiếp sưphạm tiêu biểu là phong cách dân chủ, phong cách độc đoán, phong cách tự do

- Phong cách dân chủ: Là phong cách giao tiếp dựa trên sự coi trọng nhữngđặc điểm tâm lý cá nhân để ứng xử cho phù hợp

Phong cách này phù hợp với đa số học sinh, tạo nên mối quan hệ thày trò tốtđẹp; giúp học sinh thấy rõ vị trí vai trò cá nhân trong nhóm, ý thức được bổnphận và kích thích tính độc lập sáng tạo trong hoạt động nhận thức Tuy nhiênphong cách này ít phù hợp với giai đoạn đầu của tập thể học sinh hoặc nhữngtình huống cần sự quyết đoán nhanh của giáo viên

- Phong cách độc đoán: GV có phong cách này thường đánh giá, ứng xử mộtcách đơn phương, xuất phát từ ý kiến chủ quan của cá nhân và hướng vào mụcđích thuần tuý công việc, không chú ý đến nguyện vọng cá nhân Vì vậy thường

đề ra những yêu cầu “xa lạ” làm học sinh khó thực hiện

Ví dụ trong tình huống: vào giờ kiểm tra, khi học sinh đề nghị cô giáo hoãnkiểm tra theo kế hoạch vì mấy hôm trước mất điện không học được bài, cô giáo

có phong cách độc đoán sẽ ứng xử theo phương án: “học ra học, chơi ra chơi Tất

cả mở giấy làm bài kiểm tra Ai không làm được bài tôi sẽ cho điểm kém.”Không cần quan tâm đến nguyện vọng, hoàn cảnh của học sinh

Giáo viên có phong cách này thường bị học sinh đánh giá là “khô khan, vụng

về, con người công việc, thiếu tế nhị” và dễ tạo tâm thế chống đối ngầm từ phíahọc sinh; Tuy nhiên, phong cách này có tác dụng trong công việc đòi hỏi thựchiện trong thời gian ngắn, gấp gáp không có thời gian bàn bạc, cần có quyết định

và biện pháp kiên quyết, dứt khoát - phù hợp với giai đoạn đầu xây dựng tập thểhọc sinh

- Phong cách tự do: Là phong cách giao tiếp mềm dẻo, linh hoạt thể hiện ởchỗ giáo viên dễ thay đổi nội dung, phương pháp, mục đích, đối tượng giao tiếp;đôi khi không làm chủ cảm xúc bản thân, coi nhẹ các qui định mang tính chấtpháp lý trong quan hệ giáo viên - học sinh, trong hoạt động giáo dục

Ví dụ: Giờ học đầu tiên sau tết nguyên đán, khi học sinh đề nghị cô giáo nghỉtiết học để cô trò nói chuyện vui xuân thì cô giáo có phong cách này sẵn sàngchiều ý học sinh, bỏ qua mọi qui định trong thực hiện qui chế dạy học

Phong cách giao tiếp tự do được xây dựng trên cơ sở nền tảng là sự tôn trọngnhân cách nên kích thích được sự tích cực nhận thức sáng tạo, tự giác ở học sinhtrong một số trường hợp, đặc biệt là phù hợp với tập thể ở giai đoạn phát triểnhoặc với học sinh có ý thức tự giác cao; Tuy nhiên trong nhiều trường hợp, dogiáo viên có phong cách này thường tỏ ra dễ dãi nên dễ bị học sinh coi thường,

vô lễ kiểu “cá mè một lứa”

Mỗi phong cách giao tiếp đều có ưu điểm và hạn chế nhất định, điều quantrọng là không nên lạm dụng một phong cách, mà tuỳ theo nội dung, đối tượnggiao tiếp mà khéo léo sử dụng phối hợp các loại phong cách trên cho phù hợp.Tóm lại, trước THSP, khi đưa ra giải pháp ứng xử chúng ta cần chú ý:

- Hướng đến giải quyết được mâu thuẫn cơ bản của tình huống, đưa hoạt động

sư phạm đang tiến hành về trạng thái ổn định, thực hiện tốt mục đích giáo dục

- Vận dụng các phong cách, biện pháp tác động phù hợp đặc điểm đối tượng

và tình huống

- Quán triệt nguyên tắc giao tiếp sư phạm, tạo quan hệ thầy trò đúng mực

2 Các loại bài tập xử lý THSP và những điểm cần chú ý trong giải bài tập

xử lý THSP

2.1 Bài tập xử lý tình huống sư phạm

Trong nhân cách người thầy giáo, năng lực ứng xử sư phạm là một yêu cầu

quan trọng luôn được các trường đào tạo giáo viên chú ý rèn luyện, bồi dưỡng.

Vì vậy, hội thi nghiệp vụ sư phạm các cấp hằng năm đều không thể thiếu đượcnội dung thi ứng xử sư phạm

Để rèn luyện cũng như để đánh giá năng lực khéo léo ứng xử sư phạm, giáosinh thường được làm quen và thực hành giải các bài tập xử lý tình huống sưphạm (bài tập ứng xử sư phạm)

Bài tập xử lý tình huống sư phạm là dạng bài tập đưa người học vào tình huống sư phạm trong thực tiễn hoặc mô phỏng tình huống sư phạm trong thực tiễn và yêu cầu người học đưa ra quan điểm hoặc cách ứng xử của mình trước tình huống sư phạm đó.

Trong bài tập này luôn có 2 phần: phần khách quan là 1 tình huống sư phạm

do hoàn cách khách quan của thực tiễn dạy học, giáo dục đưa đến đòi hỏi ngườithầy giáo phải ứng phó, xử lý sao cho khéo léo để đạt hiệu quả giáo dục cao

nhất Ví dụ: Thầy giáo bước vào lớp, cả lớp đứng dậy chào thầy, nhưng có một học sinh không đứng dậy mặc dù thầy đã cố tình đưa mắt nhìn về phía em học sinh đó Tình huống này xảy ra ngoài ý muốn của thầy, thầy bị “đẩy” vào tình

thế đó Muốn tiếp tục việc dạy của mình thì thầy phải xử lý tình huống này.Phần chủ quan là phần ứng xử của người thầy giáo với tình huống sư phạmđang xảy ra (hoặc nêu quan điểm về cách ứng xử) Trong ứng xử người thầyhoàn toàn chủ động lựa chọn phương pháp, cách thức, phương tiện xử lý theovốn kinh nghiệm, kỹ xảo nghề nghiệp của mình, thể hiện kinh nghiệm chủ quancủa mình Qua đó, chúng ta thấy rõ trình độ năng lực, tay nghề, bản lĩnh nghềnghiệp của người thầy và mức độ ảnh hưởng của ứng xử đến kết quả hoạt động

sư phạm

Ví dụ trong tình huống trên, tùy theo mỗi thầy có thể xảy ra những cách ứng

xử sau:

a/ Lờ đi, chào và cho lớp ngồi xuống vào giảng bài bình thường

b/ Nhìn thẳng và nghiêm giọng yêu cầu học sinh đó đứng lên chào

c/ Chào và cho học sinh cả lớp ngồi xuống, sau đó phê bình học sinh này d/ Chào và cho học sinh ngồi xuống, sau đó xuống hỏi em học sinh vì saokhông đứng dậy chào thầy như các bạn Nếu học sinh không trình bày được lý do

gì chính đáng, bạn nghiêm khắc yêu cầu em lần sau phải đứng dậy và có ý thức

nghiêm chỉnh thực hiện nội qui của lớp khi giáo viên bước vào lớp.

Nếu bạn chọn cách xử lý như phương án a là bạn đã lảng tránh mâu thuẫn,không thực hiện được nề nếp dạy học và mối quan hệ tôn trọng nhau trong giaotiếp, tạo điều kiện để học sinh nảy sinh thái độ khinh nhờn, coi thường giáo viên.Nếu cứ tiếp tục như thế đến một ngày nào đó không chỉ có một em mà nhiều em

sẽ không đứng lên chào bạn Đến lúc đó sẽ hết sức khó khăn để khắc phục

Nếu bạn chọn cách ứng xử theo phương án b: ngay lúc đó yêu cầu em họcsinh đứng dậy chào cô để nâng cao uy tín của mình Tuy nhiên không phải baogiờ bạn cũng đạt được kết quả theo ý muốn (có thể học sinh bị đau chân khôngđứng lên được hoặc bạn gặp phải một cô cậu bướng bỉnh nào đó không chịuđứng lên thì sao?) Khi đó bạn rơi vào hoàn cảnh “tức cười” hơn hoặc bạn phảichịu “bó tay” trước mặt học sinh - đây là điều rất bất lợi cho bạn

Nếu bạn chọn cách xử lý như phương án c: Chào và cho học sinh cả lớp ngồixuống, sau đó phê bình học sinh này Nếu học sinh không đứng lên chào được vìmột lý do chính đáng thì bạn đã phê bình oan cho học sinh đó, làm ảnh hưởngkhông tốt đến mối quan hệ thầy trò - một điều kiện để tiến hành hoạt động giáodục Còn nếu em học sinh đó cố tình không chào thì cũng dễ dàng tìm được một

lý do chính đáng cho hành vi của mình Lúc đó bạn lại càng khó xử hơn, uy tínngười thầy bị ảnh hưởng nghiêm trọng

Bạn nên chọn cách xử lý như phương án d: Sau khi ổn định lớp, bạn đi xuốngchỗ em học sinh đó và tìm hiểu nguyên nhân tại sao em không đứng lên chàobạn Nếu trường hợp em có lý do chính đáng (bị đau chân chẳng hạn) thì bạn nênthông cảm Nhưng nếu chỉ vì một sự “chống đối” thì bạn nên tỏ thái độ nghiêmkhắc Bạn phải nói rõ cho em hiểu đây không phải là vấn đề thích hay khôngthích mà là một học sinh trong lớp thì phải có nghĩa vụ tuân thủ những nội quycủa lớp, đó thái độ tôn trọng kỷ luật lớp, tôn trọng giáo viên của một học sinh

Như vậy, cách ứng xử của thầy ảnh hưởng rất nhiểu đến kết quả hoạt động

giáo dục: có thể tăng cường kết quả hoạt động đang tiến hành, quan hệ thầy tròtrở nên thân thiết gắn bó, tăng cường sức cảm hóa học sinh, thúc đẩy tính tíchcực của các em và cũng có thể kết quả theo chiều hướng ngược lại, thậm chíphá vỡ hoạt động sư phạm, đưa đến tác hại khôn lường

2.2 Các dạng bài tập xử lý tình huống sư phạm:

Tùy theo góc độ xem xét, người ta có thể phân loại bài tập ứng xử sư phạm

thành nhiểu dạng khác nhau, mỗi loại có đặc điểm, yêu cầu riêng và mức độ ảnhhưởng đến hình thành năng lực sư phạm cũng khác nhau.

2.2.1.Theo nguồn gốc nảy sinh tình huống:

- Xử lý tình huống sư phạm trực tiếp trong thực tiễn: Trong bài tập này, người

thầy được đưa vào tình huống đối mặt trực tiếp với mâu thuẫn, là một chủ thểtrong tình huống thực tiễn sinh động và buộc phải đưa ra ứng xử tại chỗ, tùy theocách ứng xử mà sẽ ảnh hưởng đến quan hệ thày- trò, đến hiệu quả thực hiện mụcđích hoạt động

Ví dụ: cô giáo thực tập đang giảng bài thì 1 học sinh hỏi 1 câu hỏi khó liênquan đến bài học

Tình huống trong loại bài tập này xảy ra khi giáo viên đang giao tiếp trực tiếpvới học sinh trong hoạt động giáo dục, đòi hỏi người thầy phải ứng xử tức thì.Việc xử lý tình huống thể hiện rất rõ bản lĩnh sư phạm của người thầy Tuynhiên, trong trường đào tạo giáo viên các tình huống kiểu này không nhiều lắm,chỉ xảy ra khi giáo sinh đi thực tập, thực tế giáo dục Vì vậy, để giúp các emđược trải nghiệm tình huống ứng xử thực tiễn nhiều hơn, người ta thường dựnglại các tình huống thông qua hoạt động đóng vai

- Bài tập xử lý tình huống sư phạm mô phỏng: tình huống sư phạm thực tiễn

đã xảy ra với mình hoặc người khác trước đó được giáo viên mô phỏng lại bằnglời hoặc hình ảnh để người học đưa ra cách ứng xử hoặc quan điểm ứng xử củamình

Ví dụ giáo viên đưa ra câu hỏi: cô giáo thực tập đang giảng bài thì 1 học sinhhỏi 1 câu hỏi khó liên quan đến bài học Nếu bạn là giáo viên trong tình huống

2.2.2.Theo mức độ tham gia xử lý tình huống sư phạm của người học:

* Đánh giá ứng xử sư phạm của người khác.

Loại bài tập này có đặc điểm là trước 1 tình huống sư phạm đã có phương ánứng xử cho sẵn (tình huống sư phạm đóng), yêu cầu người học dựa vào những

hiểu biết về xử lý tình huống sư phạm của mình để đánh giá cách ứng xử đó Với loại bài tập này, tùy theo yêu cầu rèn luyện mà có thể giáo viên đưa ranhững dạng câu hỏi và cách thể hiện khác nhau.

- Dạng 1: Đưa ra tình huống sư phạm đã đã được xử lý (tình huống sư phạmđóng), yêu cầu người học dựa vào kinh nghiệm bản thân để đánh giá cách ứng

xử của giáo viên trong tình huống đó

Ví dụ: Trong giờ giảng bài vật lý, có một học sinh giơ tay xin phát biểu và đề nghị thầy giải thích một vấn đề có liên quan đến bài giảng, phát hiện ra

đó là một vấn đề được ứng dụng trong thực tiễn mà bạn chưa nắm vững Giáo viên cho học sinh đó ngồi xuống và tuyên bố vấn đề này không có trong nội dung sách giáo khoa nên không đề cập ở giờ dạy

Hãy đánh giá cách ứng xử của thầy giáo trong tình huống trên.

Đặc điểm của dạng bài tập này là có phương án xử lý cho sẵn, người học dựavào kinh nghiệm xử lý tình huống sư phạm để đánh giá mức độ phù hợp củacách ứng xử đó

Như vậy ở dạng bài tập này, người học chỉ được tiếp cận cách ứng xử củangười khác, đối chiếu với kinh nghiệm bản thân để đánh giá ứng xử của ngườikhác, mà chưa có cơ hội được tiếp cận sự phong phú linh hoạt trong ứng xử sưphạm

Để khắc phục hạn chế này, người ta đã đưa ra dạng câu hỏi thứ hai với nhiềuphương án lựa chọn hơn

- Dạng 2: Đưa ra tình huống sư phạm với nhiều phương án ứng xử, yêu cầungười học dựa vào kinh nghiệm bản thân để lựa chọn 1 phương án ứng xử và lýgiải cơ sở khoa học của việc lựa chọn cách ứng xử đó

Đây là một biến thể phức tạp hơn của dạng bài tập trên, đều là tình huống sưphạm đã có phương án trả lời cho sẵn, nhưng không phải một mà là một sốphương án xử lý tình huống khác nhau, yêu cầu người học lựa chọn phương ánđược coi là hợp lý nhất và lý giải tại sao mình lại cho đó là phương án tối ưu

Ví dụ: Đến giờ ăn, Minh Thu ngồi nhìn các bạn ăn mà cháu không ăn, mặt xịu xuống Là cô giáo bạn sẽ chọn cách xử lí nào sau đây và lý giải tại sao lựa chọn cách xử lý đó?

a/ Đến tận nơi hỏi cháu vì sao không ăn, nếu cháu muốn thay cơm bằng cháo hãy đổi cơm lấy cháo cho cháu ăn.

b/ Nếu cháu ốm không ăn thì đưa cháu vào phòng nghỉ, rồi mời bác sĩ khám cho cháu

c/ Do thói quen được nuông chiều trong khi ăn ở gia đình, thì hãy nói êm dịu, nhẹ nhàng, khuyến khích trẻ ăn.

Loại bài tập này cũng tương tự bài tập trên nhưng có thêm 1 số phương án trảlời để người học lựa chọn, ưu điểm của dạng bài tập này là một số phương ánứng xử được đưa ra như là gợi ý cho người học, để người học thấy được sựphong phú của ứng xử sư phạm

Ngoài ra, việc lý giải cơ sở khoa học của phương án mà người học đã lựachọn giúp chúng ta thấy được mức độ hợp lý của phương án này và qua đó tathấy được kinh nghiệm ứng xử sư phạm của người học

Tùy theo mức độ, bài tập có thể yêu cầu chỉ lý giải cơ sở của phương án mìnhlựa chọn hay cả lý do tại sao không lựa chọn phương án còn lại

Ví dụ: Trong kỳ thi kiểm tra học kỳ I, cô Thúy và cô An được phân công coi thi phòng thi số 10 và 11 liền nhau Khi cô Thúy vào phòng 10, đang chuẩn bị đánh số báo danh thì cô An gọi ra bảo rằng có một học sinh vừa nói “Lại con

mẹ Thúy này coi à” Cô An còn đọc rõ tên và lớp của học sinh đó

Trong trường hợp này, nếu là cô Thúy, bạn chọn ứng xử nào? Tại sao? Và tại sao không chọn các ứng xử còn lại?

a Cảm ơn cô An, nhưng không xử lý người nói xấu sau lưng.

b Ngay lập tức mời học sinh đó cùng với cô An lên gặp ban giám hiệu để làm

vì có thể các đáp án không đề cập được phương án giải quyết hay nhất họăc bỏqua nhiều phương khác mà người học muốn đưa ra, nghĩa là người học không

có cơ hội đưa ra phương án của mình Thực chất của loại bài tập này là ngườihọc chưa được tham gia ứng xử thực sự mà mới đứng bên ngoài để quan sát,phân tích đánh giá năng lực ứng xử của người khác Đây cũng là một trongnhững biểu hiện đầu tiên của năng lực xử lý tình huống sư phạm: biết nhận ra,đánh giá được sự hợp lý hay không trong ứng xử sư phạm

Loại bài tập này thường được sử dụng để đánh giá ban đầu kinh nghiệm ứng

xử sư phạm của người học, làm tiền đề cho tiếp tục trao đổi, đàm thoại, thảo luận

để phân tích làm rõ mặt được, chưa được trong ứng xử Từ đó giúp giáo sinhnhận thức rõ hơn những yêu cầu cần đảm bảo trong ứng xử sư phạm, cách thứcgiải quyết thành công một tình huống sư phạm

Tuy nhiên, nhận xét người khác sẽ dễ dàng hơn là tự mình làm rất nhiều nênnăng lực ứng xử sư phạm chỉ biểu hiện đầy đủ nhất khi tự mình đưa ra cách ứng

xử, và đó mới là thể hiện sự sáng tạo của người học trong xử lý tình huống thựctiễn Khả năng này được thể hiện trong loại bài tập xử lý tình huống mở dướiđây

* Đưa ra phương án ứng xử tình huống sư phạm mở (chưa có phương án xử

lý) và lý giải được cơ sở của giải pháp đó.

Đặc điểm loại bài tập này là đứng trước 1 tình huống sư phạm đặt ra, ngườihọc độc lập đưa ra phương án giải quyết mà không có sự hỗ trợ từ bên ngoài, dùchỉ là những gợi ý; đồng thời phải lý giải được tại sao lại ứng xử như vậy? Đây là mức độ khó hơn loại bài trên (mục 2.1) và thể hiện rõ hơn năng lựcứng xử sư phạm của người học Người học phải tự mình đưa ra phương án ứng

xử, tức là thực sự tham gia vào ứng xử (dù chỉ là tình huống mô phỏng cũng thểhiện được mức độ khéo léo, linh họat, sáng tạo trong xử lý tình huống sư phạmcủa người học một cách tương đối chính xác), chính vì vậy loại bài này thườngđược sử dụng phổ biến trong rèn luyện nghiệp vụ sư phạm

Tùy theo mức độ dễ hay khó, loại bài tập này lại có nhiều dạng khác nhau:Mức độ đơn giản chỉ cần đưa ra giải pháp; mức độ khó hơn yêu cầu người học lýgiải được tại sao lại đưa ra giải pháp đó

Ví dụ:Trong một lần trả bài kiểm tra lớp 9B của thầy Việt, có một học sinh thắc mắc về kết quả điểm thầy chấm với lý do: “Bài của em làm giống hệt bài

cuả bạn Thắng, sao bạn Thắng được 8 còn em chỉ được 5?”

Nếu là thầy giáo Việt, bạn sẽ làm gì?

Ở mức độ khó hơn ta có thể thêm câu hỏi: Tại sao bạn làm như vậy?

Trong loại bài tập tình huống mở, người học phải “đơn thân độc mã” đưa ragiải pháp xử lý nên bộc lộ rõ năng lực ứng xử của họ Tuy nhiên, giải pháp ứng

xử đó chỉ là ý kiến chủ quan của người học, họ không có cơ hội tham khảo, họchỏi kinh nghiệm của người khác như bài tập dạng 2 loại bài đánh giá ứng xửngười khác Vì vậy, để tạo cơ hội tìm kiếm phương án xử lý tối ưu nhất, người ta

có thể kết hợp 2 loại bài này bằng cách: đưa ra tình huống sư phạm với 1 sốphương án ứng xử cho sẵn để người học lựa chọn phương án tối ưu, ngoài ra tạo

cơ hội cho người học tham khảo các phương án có sẵn kết hợp với kinh nghiệmriêng của cá nhân để đưa ra phương án ứng xử được coi là tốt nhất bằng cáchđưa thêm phương án cuối cùng là: “Phương án khác của bạn (nêu rõ và giải thíchtại sao?)”

Ví dụ: Trong kỳ thi kiểm tra học kỳ I, cô Thúy và cô An được phân công coi thi phòng thi số 10 và 11 liền nhau Khi cô Thúy vào phòng 10, đang chuẩn bị đánh số báo danh thì cô An gọi ra bảo, có một học sinh vừa nói “Lại con mẹ Thúy này coi à” Cô An còn đọc rõ tên và lớp của học sinh đó

I Trong trường hợp này, nếu là cô Thúy, bạn chọn ứng xử nào? Tại sao? Và tại sao không chọn các ứng xử còn lại?

a Cảm ơn cô An, nhưng không xử lý người nói xấu sau lưng

b Ngay lập tức mời học sinh đó cùng với cô An lên gặp ban giám hiệu để làm

2.2.3 Theo kết cấu tình huống ứng xử trong bài tập:Tình huống ứng xử

nhanh và câu chuyện ứng xử.

*Câu chuyện ứng xử sư phạm: đây là những truyện kể về ứng xử sư phạm đã

xảy ra trong quá khứ và đã có kết quả (thành công hay thất bại) Những mẩu

chuyện này có thể đề cập việc xử lý nhiều tình huống liên tiếp nhau trong mộtquá trình giao tiếp hoặc một tình huống cụ thể Mục đích chủ yếu của câuchuyện nhằm chia sẻ kinh nghiệm ứng xử, để chúng ta cảm nhận sâu sắc hơnthành công hoặc thất bại trong câu chuyện ứng xử đó hoặc để bàn luận đánh giá,tiếp tục rút ra những bài học lý luận về xử lý tình huống giáo dục Chính vì vậytrong câu chuyện có thể xen lẫn những bình luận hoặc mô tả cảm xúc, suy nghĩcủa người đã trải nghiệm ứng xử tình huống này

Câu chuyện ứng xử có thể được sử dụng làm bài tập rèn luyện năng lực ứng

xử sư phạm bằng cách tổ chức cho người học nhận xét, trao đổi, đánh giá cáchứng xử của nhân vật trong câu chuyện để làm rõ hơn những yêu cầu cần đạttrong ứng xử sư phạm

Ví dụ câu chuyện ứng xử được tác giả Vương Ái Thuần chia sẻ dưới đây:

Tôi dạy môn Địa lý và chủ nhiệm lớp 10A Cũng phải nói ngay với các bạn rằng, tôi là giáo viên bị tật từ nhỏ: một chân bị tật phải lắp chân giả Ngay từ khi còn học phổ thông, bố mẹ thường hướng tôi đi nghề sư phạm vì “nhàn nhã, chỉ cần cái miệng là đủ nuôi thân” Tôi đã giảng dạy hết lòng và xem ra cũng không được học sinh yêu mến.

Một hôm, giờ “đạo đức”, tôi dạy bài “tính chân thật” Đứng giữa lớp tôi hỏi:

- Các em cho thầy biết: ngược lại với tính chân thật là gì?

Hai học sinh ngồi cuối lớp nhanh nhảu đồng thanh: - “Chân giả ạ!” Mấy cô cậu ôm nhau giúi giụi cười phá lên.

Tôi gầm lên như con hổ bị thương “Ai! Ai vừa nói hả.” và đến túm cổ áo một cậu học trò ngồi bàn cuối xốc cậu ta đứng dậy Tôi nghiến răng, vơ hết mấy quyển vở trên bàn xé đánh roạt một cái và vứt ào qua cửa sổ xuống đất, rồi tập tễnh bước lên bục Không biết mình đang làm gì nữa, tôi bỏ ra khỏi lớp.

Cả lớp lẳng lặng đứng lên ra về, bỏ lại tôi một mình đứng giữa hành lang như trời trồng.

Ba hôm sau có giờ, tôi lên lớp, nhưng cả lớp vắng teo.

Tôi lấy xe đạp dắt ra khỏi cổng trường, lên xe, đạp chầm chậm về nhà, lòng ngổn ngang trăm mối, “được, thi gan xem thàng nào hơn, láo!” Bỗng có ngươi đạp xe theo, đặt tay lên vai tôi, miệng cưới hềnh hệch, đôi mắt nhỏ tít nheo trong cặp kinh trắng.

- Gớm nhà địa lý tư duy gì mà trầm tư mặc tưởng vậy.

Tôi nhìn ngang nhận ra Huy, giáo viên dạy văn cùng trường, bạn thân của của tôi Tôi chưa kịp nói gì, thì Huy đã líu ríu.

- Buồn cười quá, giờ văn hôm nay mình dạy bài “đoàn thuyền đánh cá” Mình đọc xong bài thơ và hỏi: “Bài thơ này của tác giả nào, các em?” Ở cuối lớp một học sinh đế ngay”của nhà thơ Huy Cận ạ” Cậu ta kéo dì chữ Huy và nhấn giọng vào chữ Cận Mình chợt hiểu Cả lớp phá lên cười Cậu biết không, suy nghĩ nhanh rồi mình cũng phá lên cười Mình cười rất lâu Cả lớp đều cười vui vẻ, hồn nhiên theo Học trò chúng nó thế đấy Quỉ ma không có, chỉ có nhất học trò Mà phải khen cậu học trò ấy phản ứng rất nhanh nhạy, hóm hỉnh, thông minh nữa nó muốn trêu chọc mình, cười vui cái khuyết tật của mình Mình không cho đó là hỗn láo Vợ mình, con mình ở nhà vẫn gọi mình là: “Bố cận ơi” Sau tiếng cười dài, mình nói:”Nếu vì cận mà tôi trở thành nhà thơ nổi tiếng như Huy Cận thì hay biết mấy!” Không khí lớp vui vẻ, hào hứng Mình bắt đầu phân tích áng văn hay của nhà thơ Huy Cận như thế đấy Mình tự cảm thấy đây

là một giờ giảng thành công Cả lớp im phăng phắc

Huy đột ngột quay sang tôi hỏi:”Cậu mệt à?” Tôi ú ớ đánh trống lảng: “ cái môn địa lý của mình ” Bất giác tôi thấy vang lên trong lòng một lời nói:” Vâng! Tôi có lỗi Các em lớp 10A, tôi có lỗi! Thầy có lỗi!” Ở bên tai tôi, Huy vẫn hồn nhiên hỏi dồn: “Hôm nay cậu khó ở hay sao đấy?” Tôi đạp vượt lên và

rẽ trái Tai tôi ù đi ( Trích “ Sự thông minh trong ứng xử”).

Bạn hãy đánh giá cách ứng xử của hai thầy giáo trong câu chuyện trên và lậpluận cho đánh giá đó

* Tình huống ứng xử nhanh.

Đây là những tình huống sư phạm thực tiễn hoặc mô phỏng tình huống thựctiễn đòi hỏi người học phải đưa ra cách ứng xử của mình (hoặc lựa chọn cáchứng xử tốt nhất trong những phương án ứng xử đã đưa ra) một cách nhanh nhất(thường giới hạn thời gian từ lúc tình huống xảy ra đến lúc đưa ra giải pháp ứng

xử khoảng 30 giây)

Ví dụ 1: Cô Thủy mới ra trường dạy lớp 7A Một hôm, ở ngoài đường cô gặp

3 học sinh lớp mình dạy, 2 em khoanh tay chào cô, còn 1 em nhìn cô rồi đithẳng, coi như không biết cô là ai! Nếu bạn là cô Thủy trong tình huống đó bạn

sẽ ứng xử như thế nào?

Ví dụ 2: Vẫn tình huống trên nhưng câu hỏi là: nếu bạn là cô Thủy, trong tìnhhuống trên bạn sẽ chọn cách ứng xử nào trong các cách ứng xử sau:

a/ Coi như không có chuyện gì vì cho rằng bạn học sinh kia vô ý, không nhìn

ra cô giáo

b/ Vẫn bình thường như không có chuyện gì xảy ra, nhưng tới giờ sinh hoạtcuối tuần ấy, cô chủ nhiệm kể lại chuyện này với cả lớp, có khen có chê Thì ra

cô giáo trẻ kia có trao đổi với cô chủ nhiệm

c/ Rất mau mắn, cô giáo trẻ lên tiếng chào hai học sinh không chào mình.Ứng xử nhanh tình huống sư phạm là dạng bài tập thường được sử dụng rộngrãi trong hội thi nghiệp vụ sư phạm các cấp hằng năm Loại bài tập này đượcgiới hạn thời gian ứng xử rất ngắn tương tự như tình huống thực tiễn nên thểhiện rõ nhất kỹ năng ứng xử tình huống sư phạm của thầy giáo

2.3 Một số lưu ý trong giải bài tập xử lý tình huống sư phạm

- Đọc kỹ, nắm vững yêu cầu của bài tập.

Cũng như bất kỳ bài tập nào, để giải được bài tập người học cần hiểu rõ yêucầu của bài để trả lời trúng câu hỏi, tránh lạc đề

Ví dụ 1: Trong giờ chơi theo góc ở lớp mẫu giáo nhỡ, bé Liên cầm bàn là (đồchơi) say sưa là quần áo cho búp bê, Liên lật ngửa búp bê ra để là, rồi lại lật sấpbúp bê để là (là bộ quần áo búp bê đang mặc) Nếu là giáo viên tổ chức giờ chơi

đó, bạn làm gì để giải quyết tình huống trên?

Trong bài tập này, người học phải đưa ra lời nói, hành động, thái độ cụ thể đểgiúp bé biết cách là quần áo chứ không phải là đưa ra lời khuyên nên thế này haykhông nên thế kia

Tương tự, tình huống 2: “Trong khi giảng dạy, cô giáo Lan phát hiện thấy một học sinh ở cuối lớp đang mải làm việc riêng, không chú ý nhìn lên nghe giảng Cô đã yêu cầu em đứng lên nhắc lại câu cô giáo vừa giảng, em học sinh không nói được đã bị cô phê bình và cho điểm kém

Hãy đánh giá ứng xử sư phạm của cô giáo trong tình huống trên”

Trong bài tập này thì giáo sinh cần chỉ ra hành động ứng xử của cô là tốt haychưa tốt về mặt sư phạm, và chỉ ra cơ sở khoa học của đánh giá đó là đủ chứkhông phải đưa ra cách ứng xử của mình Nếu đưa ra cách ứng xử của mình chỉ

là để bài hoàn thiện hơn mà thôi Một số bạn đọc không kỹ yêu cầu bài tập chỉđưa ra phương án xử lý của mình hoặc chỉ đưa ra yêu cầu cần đảm bảo khi xử lý

- Lựa chọn hình thức thể hiện ngắn gọn, sáng tạo, đạt hiệu quả giáo dục cao.

Cùng một ý tứ như nhau nhưng sắp xếp diễn đạt câu, cách thức biểu hiệnnhư thế nào cho ngắn gọn, dễ hiểu, hàm lượng thông tin cao, ngôn ngữ cơ thểphù hợp có ảnh hưởng quan trọng đến hiệu quả giao tiếp trong tình huống Đểđạt được điều đó đòi hỏi người thầy giáo rèn luyện thuần thục kỹ năng sử dụngcác phương tiện giao tiếp

3 Một số lời giải mẫu bài tập ứng xử sư phạm tham khảo.

Bài tập 1: Học sinh chê bài giảng của giáo viên

Là một giáo viên mới ra trường, tình cờ bạn nghe được hai học sinh đi trướcđang nói chuyện và có ý chê bai bài giảng của bạn vừa nông cạn, vừa kém hấpdẫn Trong tình huống đó, bạn sẽ lựa chọn phương án nào trong các phương ánsau và giải thích tại sao?

1 Lờ đi như không nghe thấy họ nói gì và đi tiếp

2 Đi vượt lên trên và hỏi “Hai em trò chuyện gì mà vui thế?” nhằm chấp dứtcâu chuyện “buôn dưa lê” lung tung, phê phán giáo viên không đúng chỗ vàcũng là để “nhắc khéo” cho chúng biết bạn đã nghe thấy

3 Không phản ứng gì vội mà chú ý lắng nghe hết câu chuyện xem hai họcsinh đó phàn nàn về vấn đề gì Khi biết được thông tin, bạn có thể xem lại cáchdạy của mình cho phù hợp Buổi lên lớp sau bạn gợi ý lại vấn đề bằng cách hỏicác em về cách dạy của mình và “vô tình” mời một trong hai em hôm qua lênphát biểu Sau đó bạn hứa sẽ tiếp thu và nhắc nhở các em nên nói chuyện mộtcách trực tiếp, thẳng thắn với giáo viên, không nên biến nó thành những câuchuyện phiếm sau lưng các thầy cô

GỢI Ý CÁCH XỬ LÍ

Lựa chọn phương án 3 vì:

Giáo viên luôn là tâm điểm chú ý của học sinh, nhất là lứa tuổi đang “học làmngười lớn”, các em thường chú ý quan sát đánh giá những người xung quanh,nhất là người lớn và đặc biệt là các thầy cô để bắt chước, bình luận, đánh giá.Nào là cô này xinh, cô kia xấu, cô này ăn mặc “model”, thầy kia có nụ cườiduyên, đôi mắt đẹp, rồi cô kia có đôi chân dài vô vàn những “đặc điểm” của cácthầy cô trở thành đề tài cho các cuộc bàn luận sôi nổi ở mọi lúc mọi nơi

Nhưng lần này bạn vô tình nghe thấy câu chuyện về cách giảng bài của bạn,lại là lời phàn nàn không trực tiếp Lời chê bai bài giảng của cô dù chưa chínhxác nhưng đây lại là vấn đề lớn cô cần phải quan tâm tìm hiểu xác minh chínhxác thông tin để có giải pháp kịp thời

Trong 2 vấn đề: Học sinh nhận xét về giáo viên không đúng chỗ và phươngpháp sư phạm của cô có thể còn hạn chế, thì vấn đề thứ 2 mới là cốt lõi và giántiếp liên quan đến vấn đề thứ nhất, cần được ưu tiên giải quyết, nếu giải quyếtđược vấn đề này thì sẽ cải thiện được quan hệ cô trò, việc góp ý cho học sinh vềcách nói năng cũng thuận lợi hơn

Vì vậy nếu bạn đi vượt lên trên và ra tín hiệu cho chúng biết là bạn đã nghethấy, và “liệu hồn” mà chấm dứt ngay Điều đó cũng cần thiết để ngăn chặn việcnói năng về giáo viên không đúng chỗ, nhưng cũng chỉ là giải pháp tạm thời màthôi Biết đâu khi bạn đi qua rồi chúng còn bàn tán nhiệt tình hơn thì sao!

Nếu bạn sẽ bỏ qua vì cho rằng đó chỉ là những câu chuyện thường ngày, lờibàn tán vô căn cứ thì e rằng bạn đã quá chủ quan Vì biết đâu những lời nói đólại phản ánh đúng sự thật, một sự nhận xét rất cần thiết để bạn tiến bộ mà khôngbao giờ bạn có thể nghe một cách trực tiếp

Vì thế hãy thận trọng và bình tĩnh lắng nghe hết những điều mà hai học sinh

đó đang “trò chuyện” về mình (mặc dù phải nói thẳng rằng “nghe trộm” câuchuyện của người khác là việc làm hơi xấu, bạn không nên vận dụng nó mộtcách thường xuyên) Sau đó bạn chắt lọc thông tin và xem lại cách dạy của mìnhxem có gì chưa ổn và tìm cách khắc phục Nhưng điều này đòi hỏi sự điềm tĩnh,biết lắng nghe và thấu hiểu học sinh mà không phải giáo viên nào cũng có được.Thái độ luôn sẵn sàng tiếp thu để thay đổi rất cần thiết cho những giáo viên trẻmuốn cải thiện khả năng giảng dạy của mình

Và trong buổi học hôm sau chắc chắn bạn phải dành ra một khoảng thời gian

để thẩm định lại thông tin Bạn có thể bắt đầu vấn đề một cách nhẹ nhàng cởimở: “Như các em biết cô là một giáo viên trẻ, mới ra trường nên kinh nghiệmnghề nghiệp còn rất non nớt Chính vì vậy cách giảng bài của cô chắc chắn sẽcòn những chỗ chưa sâu sắc, chưa phù hợp Trước hết cô mong các em hiểu vàthông cảm cho cô Nhưng điều cô mong muốn hơn đó là các em sẽ góp ý, giúp

đỡ để cô có thể thay đổi Nếu các em không cho cô biết thì trước hết người thiệtthòi sẽ là các em Các em hoàn toàn có quyền phát biểu thẳng thắn những suynghĩ của mình vì mục đích xây dựng, cô rất cảm ơn và trân trọng những ý kiếnđó” Dừng một lát để học sinh có thời gian để suy nghĩ nghiêm túc về vấn đềnày, bạn có thể tiếp tục bằng cách mời các em phát biểu Nhân cơ hội này bạncũng nên “đánh tiếng” cho hai em học sinh hôm qua đã bàn tán sau lưng bạn làbạn đã biết các em “nói xấu” về bạn bằng cách “vô tình” gọi một trong hai lêntrình bày ý kiến của mình Kết thúc buổi thảo luận đó, bạn cần phải chốt lại vấn

đề và không quên nhắc nhở các em: “Cô rất vui vì hôm nay các em đã nói lênnhững suy nghĩ của mình Cô hứa sẽ có sự điều chỉnh để phù hợp với các emhơn Cô trò chúng ta cùng phấn đấu vì một kết quả tốt đẹp nhất Nhưng cô mongrằng lần sau có vấn đề gì các em hãy cứ trao đổi thẳng thắn với các thầy cô giáo,đừng e ngại điều gì cả Đó là quyền lợi chính đáng của các em Tuyệt đối khôngnên đem những vấn đề đó ra bàn tán, nếu “chẳng may” các thầy cô biết được sẽnghĩ không hay về các em”

Sau cuộc trò chuyện vừa chân tình vừa nghiêm khắc, thể hiện sự tôn trọng,thiện ý và cũng rất đàng hoàng, công minh chính trực của cô thì chắc chắn họcsinh sẽ cảm phục bạn hơn không chỉ vì bản lĩnh của một cô giáo trẻ mà còn vì sựcởi mở, tinh thần cầu tiến, không tự ái cá nhân, luôn phấn đấu vì tương lai của

học trò (Phỏng theo “Ứng xử sư phạm những điều cần biết” – NXB ĐHQG Hà

Nội)

Bài tập 2: Thanh niên ngoài trường đón đánh học sinh

Do va chạm xích mích, một số thanh niên ngoài trường đến chờ lúc tan học sẽđến đánh một học sinh lớp bạn chủ nhiệm Vô tình biết được thông tin này, bạn

sẽ lựa chọn cách ứng xử thế nào ? Tại sao bạn chọn cách xử lý đó mà khôngchọn các cách còn lại?

1 Coi chuyện xích mích ngoài phạm vi nhà trường không phải là trách nhiệmcủa mình, không có trách nhiệm giải quyết

2 Nhắc nhở học sinh, cần hòa giải mâu thuẫn với bạn và không được gâychuyện đánh nhau tại cổng trường.

3 Yêu cầu học sinh lưu lại trường Cử lớp trưởng hoặc một bạn trong lớp vềbáo ngay cho gia đình đến đón bạn học sinh đó về, báo cáo với bảo vệ trườnggiải tỏa đám thanh niên đó Nếu thấy có dấu hiệu còn có khả năng số người đótìm cách đón đánh học sinh của lớp bạn thì báo cho công an địa phương nhờ canthiệp khi cần thiết

GỢI Ý CÁCH XỬ LÍ

- Lựa chọn cách thứ 3

- Lý giải cho lựa chọn phương án ứng xử:

Đây không phải là một tình huống hiếm gặp nhất là đối với những học sinh ởlứa tuổi vị thành niên Ở độ tuổi này tuy các em đang có sự trưởng thành nhưngtính cách vẫn còn khá xốc nổi, dễ bị kích động, thích khẳng định nên đôi khi chỉ

vì những lý do rất nhỏ nhặt (một câu nói trêu chọc, một cái huých vô tình, haythậm chí là một cái nhìn “đểu”) cũng có thể dẫn đến mâu thuẫn và đánh lộn.Tình huống này là chuyện xích mích ở ngoài trường nhưng nó liên quan trựctiếp đến học sinh của bạn, liên quan đến sức khỏe và tính mạng của học sinh Dùchưa biết đúng sai thế nào nhưng một hành động can ngăn không để xảy ra đánhlộn vào lúc này là hết sức cần thiết Nếu bạn vô tình bỏ qua vì một suy nghĩ thiếutrách nhiệm, bạn sẽ cảm thấy thế nào khi chẳng may hậu quả đáng tiếc xảy ra?

Vì vậy nếu chọn cách xử lý 1 là không thực hiện hết trách nhiệm của người giáoviên chủ nhiệm

Vậy bạn sẽ phải đóng vai một người “hòa giải”? Nhưng liệu có thể giải quyếttriệt để tình huống này khi chỉ bằng biện pháp nhẹ nhàng như vậy? Vì nhữngthanh niên bên ngoài đã phải đến mức kéo đến tận trường để tìm học sinh củabạn thì chắc chắn sẽ không dễ dàng bỏ qua chỉ vì vài lời giảng hòa Bạn có chắcchắn rằng chúng “vâng, dạ” nghe bạn lúc đó thì chúng không thể tìm chỗ khác

để “giải quyết”

Chính vì thế trong tình huống này chọn cách xử lý 3 là hợp lý Làm như vậybạn có thể tạm thời tránh cho học sinh của mình phải trực tiếp đối đấu với nguyhiểm Sau đó bạn phải thẳng thắn tìm hiểu lý do tại sao xảy ra mâu thuẫn đó vàtìm cách giải quyết dứt điểm Nếu lỗi thuộc về học sinh của bạn, bạn phải động

viên em đứng ra nhận lỗi Nhưng nếu những thanh niên ngoài trường vì một lý

do nào đó “bắt nạt” học sinh của bạn thì cần phải có thái độ kiên quyết và nhờđến sự giúp đỡ của những tổ chức khác nếu cần Cách ứng xử thứ 3 không chỉgiải quyết mâu thuẫn trước mắt là học sinh được về nhà an toàn hôm đó mà còngiải quyết được vấn đề cốt lõi là nguyên nhân mâu thuẫn giữa các em

Bài tập 3: Hai bài làm giống nhau từng chữ

Trong khi chấm bài kiểm tra viết cho học sinh, bạn phát hiện có hai bài giảigiống nhau từng chữ Bạn chọn cách xử lý nào trong ba cách sau và lý giải tạisao lựa chọn phương án đó mà không lựa chọn các phương án còn lại?

1 Nêu tên hai em đó, phê bình trước lớp và cho cả hai điểm một để làmgương cho các em khác

2 Nêu hiện tượng này trước lớp, yêu cầu hai em đó tự giác đứng lên nhận lỗi(bạn không thể nêu tên cụ thể hai em học sinh đó) Sau đó bạn phê bình các em

và cho cả lớp nghe một giáo dục đạo đức về tính không trung thực

3.Trả bài bình thường và nêu chung chung rằng có hiện tượng chép bài củanhau trong lớp Bạn không nêu tên hai em những sau đó sẽ gặp riêng hai em đểtìm hiểu nguyên nhân và nhắc nhở

GỢI Ý CÁCH XỬ LÍ

- Lựa chọn cách thứ 3

- Lý giải cho lựa chọn phương án ứng xử:

Trong tình huống này, trước hết cần nhận thấy rằng bạn đã có sơ suất là tronggiờ làm bài bạn đã không nghiêm khắc để các em có cơ hội chép bài của nhau.Bạn cần phải rút kinh nghiệm ngay về vấn đề này: tuyệt đối không tạo ra “kẽ hở”

để các em có cơ hội vi phạm nội quy Bạn luôn nhắc nhở các em về tinh thần tựgiác, nhưng học sinh, nhất là các em còn ở độ tuổi cấp tiểu học, THCS thì sựgiám sát chặt chẽ của thầy cô vẫn là một “áp lực” ngăn chặn các em vi phạm nộiquy Đã trót để “sơ hở” rồi bạn phải tìm cách khắc phục ngay sao cho khéo léo,hiệu quả

Điều tối kỵ ở đây là bạn nêu tên hai em đó trước lớp, phê bình rồi cho mộtđiểm Dù rằng chúng đã mắc lỗi, nhưng các em vẫn cần được bạn tôn trọng, đối

xử một cách thương yêu, độ lượng Việc xử lý các em theo cách này có thể làmcho các em sợ và lần sau không ai dám tái phạm nữa (vì sức mạnh của dư luận

tập thể lớp và những con số 0, 1 tròn trĩnh vẫn là rất kinh khủng đối với tuổi họctrò) Nhưng bạn có biết rằng khi đó bạn đã vô tình làm tổn thương đến lòng tựtrọng của các em Sự trừng phạt có thể giúp bạn đạt mục đích tức thời nhưng tácdụng giáo dục lâu dài thì hầu như không có Chưa kể sự ứng xử thiếu tế nhị đó sẽlàm tổn hại đến mối quan hệ giữa thầy trò vẫn biết rằng chúng có lỗi, và không

có quyền gì oán trách bạn, nhưng trong thâm tâm chúng phần nào giảm đi sự yêuquý, kính trọng dành cho bạn

Cách xử lý 2 có tác dụng đánh vào sự tự giác của các em, làm cho các em biếtnhận lỗi và biết chịu trách nhiệm về hành vi sai phạm của mình Tuy nhiên, sẽchẳng hay ho gì trước cảnh cả lớp đổ dồn ánh mắt về hai em đang cúi gằm mặt

để chịu những lời phê bình của bạn Và các em khác trong lớp cũng không “hứngthú” gì khi phải nghe bạn “giảng” về đạo đức trong khi các em không hề mắc lỗi

Và nó cũng có thể gây tổn hại đến mối quan hệ giữa học sinh phạm lỗi với tậpthể lớp và với giáo viên

Như vậy trong trường hợp này bạn cần phải tế nhị, trả bài như bình thường,chỉ nêu chung chung trong lớp có hiện tượng chép bài của nhau khiến bạn khônghài lòng bạn nhấn mạnh với các em rằng nếu vì những lý do chính đáng, các em

có thể không làm được bài, cô sẽ chiếu cố tạo điều kiện cho em làm bài khác,nhưng cô rất buồn khi có học sinh không trung thực Và bạn cũng nghiêm khắcnhắc nhở: “Lần đầu tiên các em phạm lỗi cô có thể bỏ qua nhưng nếu có lần thứhai cô sẽ cho điểm kém những bài chép của nhau” Bạn chú ý dù đang uốn nắnhọc sinh nhưng bạn vẫn cần dùng lời lẽ nhẹ nhàng, không nên gay gắt khi nóivới các em Sau đó nhất thiết bạn phải gặp riêng hai em đó để tìm hiểu nguyênnhân vì sao hai em đó lại chép bài của nhau và tùy từng trường hợp bạn sẽ cócách giải quyết thỏa đáng Vì đây là lần đầu nên bạn có thể vẫn công nhận điểmcủa hai em đó (nếu như điều đó không khiến các em khác trong lớp cho là bạnthiếu công bằng) Nhưng cũng không quên nhắc nhở các em rằng đây chỉ là lầnduy nhất bạn làm như thế, nếu tái phạm bạn sẽ có hình thức xử lý nghiêm khắchơn Cũng nhân dịp này bạn khuyến khích tình bạn tốt đẹp của hai em, động viêncác em cùng giúp nhau tiến bộ tất nhiên không phải bằng cách cho nhau chépbài Hãy luôn nhớ rằng lòng khoan dung của thầy cô sẽ giúp học sinh tiến bộ rấtnhiều

Bài tập 4: Học sinh đề nghị đổi giáo viên.

Một lần bạn dạy thay một đồng nghiệp bị ốm Sau khi kết thúc bài giảng,