Hún nûôa, vúâi sûơ thuâc ăííy phaât triïín kinh tïị, mön hoơc nađy cuông ăaô traêi qua nhûông cuöơc khuêng hoaêng lađm nöơi dung cuêa noâ hoađn toađn thay ăöíi.. nađy ăaô taâc ăöơng ăïịn
Trang 1Nhûng quy chïị mön hoơc nađy khöng phaêi khöng coâ nhûông
bíịt lúơi Kinh tïị chñnh trõ khöng coâ möơt ăöịi tûúơng nghiïn cûâu
duy nhíịt, vađ nöơi dung nghiïn cûâu biïịn ăöíi tuyđ theo goâc ăöơ
nhòn nhíơn cuêa möîi ngûúđi hoùơc tuyđ vađo xaô höơi mađ ta söịng Hún
nûôa, vúâi sûơ thuâc ăííy phaât triïín kinh tïị, mön hoơc nađy cuông ăaô
traêi qua nhûông cuöơc khuêng hoaêng lađm nöơi dung cuêa noâ hoađn
toađn thay ăöíi
Nhûông dođng tû tûúêng
Tû tûúêng kinh tïị ăöơc líơp vúâi khöng gian vađ thúđi gian lađm
khuön míîu cho tû duy lyâ thuýịt
Ra ăúđi vađo thïị kyê thûâ 16, khi hònh thađnh caâc quöịc gia dín
töơc úê chíu Íu, dođng Mercantiliste ăaô ặa ra möơt chuöîi caâc
nguýn tùưc nhùìm cuêng cöị nhûông nhađ nûúâc ăang hònh thađnh
Nhûông ngûúđi ăaơi diïơn cuêa dođng tû tûúêng nađy khñch lïơ möơt söị
ăöng dín chuâng nhùìm tùng saên lûúơng, thuâc ăííy sûơ can thiïơp
cuêa nhađ nûúâc ăïí bao cíịp cho nhûông cú súê saên xuíịt lúân vađ kiïím
soaât nhûông trao ăöíi vúâi bïn ngoađi, cuöịi cuđng lađm giađu bùìng
kim loaơi quyâ - chûâng cûâ cuêa tíìm hoaơt ăöơng cao hay cuêa thùơng
dû thûúng maơi
“Nhûông dođng tû tûúêng cöí ăiïín” mađ ăaơi diïơn lađ caâc nhađ kinh
tïị hoơc ngûúđi Anh nhû Smith, Ricacdo, Mathus cuông nhû
nhûông nhađ kinh tïị hoơc ngûúđi Phaâp nhû J -B Say, hiïơn thín
cho dođng tû tûúêng tûơ do ăíìu tiïn Tû tûúêng cuêa hoơ xeât ăïịn caâc
xaô höơi cöng nghiïơp chíu Íu vađo cuöịi thïị kyê thûâ 18 ăíìu thïị kyê
thûâ 19 Vúâi cuöịn saâch “bađn vïì tađi saên cuêa caâc quöịc gia” (1776),
Adam Smith ặúơc xem nhû cha ăeê cuêa kinh tïị chñnh trõ Öng
phín tñch nhûông quaâ trònh kinh tïị lúân chñnh (saên xuíịt, phín
phöịi, tiïu duđng) vađ tin vađo cú chïị thõ trûúđng coâ thïí ăaêm baêo
ặúơc tùng trûúêng Vađi thíơp kyê sau, Ricacdo vađ Malthus, nhín
chûâng cuêa thúđi kyđ khuêng hoaêng kinh tïị, víîn theo tû tûúêng tûơ
do, coâ möơt caâi nhòn bi quan hún vïì tûúng lai J B Say ăöịi líơp
vúâi hoơ qua viïơc tuýn böị quy luíơt thõ trûúđng tiïu thuơ
Xuíịt hiïơn vađo thïị kyê 16, thúđi kyđ mađ úê chíu Íu bùưt ăíìu
hònh thađnh nhađ nûúâc, tû tûúêng troơng thûúng thöịng trõ ăaô buöơc
caâc nhađ nûúâc phaêi nhíơp cuöơc Nhûông ăaơi diïơn cuêa tû tûúêng
Trang 2nađy ăaô taâc ăöơng ăïịn möơt phíìn lúân dín chuâng nhùìm tùng saên
xuíịt, tùng sûơ can thiïơp cuêa nhađ nûúâc trong viïơc höî trúơ caâc nhađ
maây lúân, kiïím soaât ngoaơi thûúng, nhúđ víơy nhađ nûúâc giađu lïn
nhúđ möơt lûúơng lúân kim loaơi quyâ, chûâng toê caâc hoaơt ăöơng kinh
tïị tùng hay caân cín thûúng maơi thùơng dû
Hoơc thuýt kinh tïị cöí ăiïín mađ ăaơi diïơn lađ Smith, Ricado,
Malthus (ngûúđi Anh) vađ J -B Say (ngûúđi Phaâp) ăaô thïí hiïơn
nhûông tû tûúêng tûơ do ăíìu tiïn Hoơc thuýịt cuêa hoơ ăïì cíơp ăïịn
nhûông xaô höơi cöng nghiïơp chíu Íu vađo cuöịi thïị kyê 18, ăíìu thïị
kyê 19 Vúâi cuöịn "Tûđ sûơ giađu coâ cuêa caâc quöịc gia" (1776), Adam
Smith ăaô ặúơc coi lađ cha ăeê cuêa mön kinh tïị chñnh trõ Öng
phín tñch nhûông ýịu töị chñnh cuêa kinh tïị (saên xuíịt, phín
phöịi, tiïu thuơ) vađ tin tûúêng rùìng cú chïị thõ trûúđng ăaêm baêo
cho sûơ phaât triïín Möơt vađi thíơp kyê sau, Ricado vađ Malthus sau
khi ặúơc chûâng kiïịn möơt giai ăoaơn khuêng hoaêng kinh tïị, coâ
möơt caâi nhòn bi quan hún vïì tûúng lai mùơc duđ hoơ víîn trung
thađnh tû tûúêng tûơ do Ngûúơc laơi J B Say bùìng luíơt thõ trûúđng
ăaô loaơi trûđ moơi khaê nùng cuêa khuêng hoaêng keâo dađi
Vađo giûôa thïị kyê 19, Karl Marx ăaô ặa ra nhûông phï bònh
khùưt khe vïì sûơ phaât triïín cöng nghiïơp quaâ mûâc (thađnh möơt
cûơc ngûơ trõ ) cuêa chuê nghôa tû baên úê Anh Öng baâo trûúâc kïịt
cuơc cuêa hïơ thöng nađy vađ sûơ lïn ngöi cuêa chuê nghôa xaô höơi cöng
bùìng vađ tiïịn böơ Nhúđ coâ öng mađ chuê nghôa Macxit ra ăúđi
Lïnin ăaô tuýn böị chuê nghôa Mac- Lïnin seô lađ tû tûúêng chñnh
cuêa nûúâc Nga xö viïịt, cođn Mao Traơch Ăöng ăaô phaât ăöơng cuöơc
"Ăaơi caâch maơng vùn hoâa vö saên" gíy ra nhûông biïịn ăöơng to lúân
trong ăúđi söịng kinh tïị chñnh trõ xaô höơi úê Trung Quöịc
Nhûng trûúđng phaâi tû tûúêng tûơ do laơi höìi sinh vađo nhûông
nùm 1870 nhúđ vađo möơt söị nhađ tín cöí ăiïín nhû Walras,
Jevons vađ Menger Thïị giúâi kinh tïị bao quanh nhûông nađh tû
tûúêng nađy ặúơc hònh thađnh tûđ nhûông xaô höơi coâ nïìn cöng
nghiïơp hoaâ, hiïơn thûơc hoâa cao, khöng coâ khuêng hoaêng, cođn
thíịt nghiïơp chó taơm thúđi
Vïì nguöìn göịc, kinh tïị hoơc coâ liïn quan ăïịn víơt chíịt, víơt
duơng cuêa cuöơc söịng hađng ngađy (thûơc phíím, ăöì duđng) Thíơt víơy,
Trang 3tiïịng Hy Laơp "ekonomia" - "quaên lyâ tû gia" nghôa lađ nhûông víơt
chíịt ặúơc saên xuíịt, trao ăöíi vađ tiïu thuơ nhû thïị nađo?
Tuy nhiïn nhûông víơt duơng nađy quen thuöơc trong cuöơc söịng
ăïịn mûâc ngûúđi ta ăaô khöng nghiïn cûâu noâ nhû möơt mön khoa
hoơc ăöơc líơp Nïịu nhûông triïịt gia Hy Laơp nhû Platon hay
Aristote, nhûông chñnh trõ gia La Maô nhû Ciceâron, nhađ vùn
Aríơp nhû Ibn Khalaâun coâ bađn luíơn ăïịn giaâ trõ cuêa möơt víơt
duơng hoùơc mûâc tùng gia noâi chung, thò sûơ bađn luíơn nađy cuông
chó ặöơc löìng gheâp vađo caâc cuöơc thaêo luíơn chñnh trõ hoùơc triït
hoơc cuêa hoơ mađ thöi Coâ thïí noâi, kinh tïị trúê thađnh möơt mön
khoa hoơc ăöơc líơp kïí tûđ cuöơc caâch maơng cöng nghiïơp úê chíu Íu
khi mađ lûúơng hađng hoâa gia tùng vađ bùưt ăíìu lađm aênh hûúêng
ăïịn caâch söịng Kïí tûđ kuâc nađy, võ trñ cuêa mön khoa hoơc ặúơc
goơi lađ "kinh tïị chñnh trõ" nađy khöng ngûđng tùng lïn
Tuy nhiïn kinh tïị chñnh trõ luön coâ liïn quan túâi caâc mön khoa
hoơc khaâc Chùỉng haơn muöịn hiïíu ặúơc sûơ phaât triïín cuêa khaâi niïơm
víơt chíịt hoùơc phi víơt chíịt (dõch vuơ), thò cíìn phaêi biïịt kyô thuíơt nađo
saên xuíịt ra caâc saên phíím nađy, phín phöịi vùn hoaâ tiïu duđng, töí chûâc
chñnh trõ chó huy nïìn kinh tïị, cú chïị tiïìn tïơ, tađi chñnh cho pheâp hađng
hoaâ lûu thöng Ngoađi ra cuông cíìn hiïíu biïịt vïì triït hoơc ăïí cho kinh
tïị hoơc trúê thađnh möơt khaâi niïơm toađn cíìu
Nhûng mön khoa hoơc nađy khöng phaêi khöng coâ nhûông bíịt
lúơi: ăöịi tûúơng nghiïn cûâu khöng phaêi lađ duy nhíịt, nöơi dung
nghiïn cûâu luön thay ăöíi theo theo möi trûúđng söịng vađ quan
niïơm cuêa xaô höơi Hún nûôa vúâi sûơ phaât triïín ríịt nhanh cuêa nïìn
kinh tïị, kinh tïị hoơc ăaô traêi qua nhûông cuöơc khuêng hoaêng,
thay ăöíi hoađn toađn nöơi dung nghiïn cûâu cuêa noâ
Nhûông trûúđng phaâi tû tûúêng kinh tïị lúân
Möîi möơt trûúđng phaâi ăïìu gùưn vúâi thúđi kyđ mađ noâ ra ăúđi
Nhûng úê ngay trong möơt trûúđng phaâi, nhûông quan niïơm cuông
ríịt ăa daơng, coâ möơt chiïịc cíìu nhoê nöịi liïìn nhûông trûúđng phaâi
tû tûúêng khaâc nhau Thuýịt troơng thûúng khi nhuöịm mađu chuê
nghôa tûơ do thò ặúơc xem nhû "úê trûúâc cöí ăiïín" Nhûông ngûúđi
theo thuýịt troơng nöng, vò muöịn xíy dûơng möơt thuýt liïn kïịt
nïn ăaô xñch laơi gíìn nhûông ngûúđi theo thuýịt cöí ăiïín Chuê
nghôa Maâcxit vađ trûúđng phaâi phï phaân Ăûâc coâ möơt ăiïím chung
Trang 4lađ chó trñch xaô höơi, trong khi ăoâ lađ nhûông ngûúđi caêi caâch theo
chuê nghôa xaô höơi (nhûông ngûúđi chó trñch xaô höơi nhûng khöng
nöíi loaơn) thò laơi ặâng úê giûôa nhûông ngûúđi theo chuê nghôa cöí
ăiïín vađ nhûông ngûúđi theo chuê nghôa Macxit Trûúđng phaâi tín
cöí ăiïín coâ nhûông quan niïơm khaâc nhau tuyđ theo möîi nûúâc
Thuýịt kinh tïị cuêa Kïnú ặúơc khúêi xûúâng tûđ Anh nhûng laơi
ặúơc ăoân nhíơn nhiïơt tònh úê caâc nûúâc phûúng Tíy vađo nùm
1945-1970 vađ ngađy nay ặúơc chíịp nhíơn úê Myô
Caâc hoơc thuýịt kinh tïị
- Thuýịt troơng thûúng: thïị kyê XV- XVI (chñnh giaâo)
- Thuýịt troơng thûúng: thïị kyê XVII- XVIII (trûúâc thuýịt cöí
ăiïín)
- Thuýịt cöí ăiïín: thïị kyê XVIII- XIX (ăaơi diïơnlađ A Smith, T
R Malthus, D Ricado, J B Say)
- Thuýịt tín cöí ăiïín: cuöịi thïị kyê XIX, ăíìu XX (ăaơi diïơn lađ
C Menger- ngûúđi Íuo- L Walrass vađ V Pareto- ngûúđi Thuơy Sô
- A Marshall vađ A C Pigon - ngûúđi Anh)
- Thuýịt caêi caâch chuê nghôa xaô höơi: ăaơi diïơn lađ Sismondi,
Saint- Simon, R Owen, F Lassalle
- Thuýịt võ lúơi: cuöịi thïị kyê XVIII (ăaơi diïơn lađ Bentham)
- Thuýịt troơng nöng: thïị kyê XVIII (ăaơi diïơn lađ Quesnay)
- Thuýịt lõch sûê Ăûâc: ăaơi diïơn lađ B Hildebrand
- Thuýịt Macxit: ăaơi diïơn lađ Karl Marx
- Thuýịt Mac - Lïnin
- Thuýịt phï phaân úê Ăûâc: trûúđng phaâi cuêa Francfort
- Thuýịt Keynes
- Thuýịt dõ giaâo: ăaơi diïơn lađ J Schumpeter
- Thuýịt Cambridge: ăaơi diïơnlađ J Robinson, N Kaldor, P
Sraffa
Trang 5- Thuýịt töíng húơp tín cöí ăiïín: ăaơi diïơn lađ R M Solow
Möơt söị nhađ tû tûúêng kinh tïị lúân
Karl Marx (1818- 1883)
Viïơc miïu taê ăöơng lûơc cuêa kinh tïị vađ nhûông ýịu töị xaô höơi
taâc ăöơng ăïịn noâ trong böơ "Tû baên"(1876) coâ ăoâng goâp tñch cûơc
hún cho nïìn kinh tïị so vúâi nhûông quy luíơt khöng ặúơc kiïím
chûâng nhû sûơ giaêm suât coâ khuynh hûúâng cuêa tyê suíịt lúơi
nhuíơn
Adam Smith (1723-1790)
Öng lađ ngûúđi ăíìu tiïn ăaô tíơp húơp trong cuöịn "Nghiïn cûâu
vïì baên chíịt vađ nhûông nguýn nhín cuêa sûơ giađu coâ cuêa caâc
quöịc gia" tíịt caê caâc kiïịn thûâc vïì kinh tïị vađ ặa ra möơt hïơ
thöịng caâc quy luíơt kinh tïị Öng khuýn nïn theo chuê nghôa
tû baên tûơ do nhûng öng biïơn baơch cho chïị ăöơ thúị quan baêo
höơ vađ thúị khoaâ
Thomas Robert Malthus (1766-1834)
Cuđng vúâi Ricado, öng lađ ăaơi diïơn chñnh cuêa trûúđng phaâi cöí
ăiïín Anh Öng lađ ngûúđi theo chuê nghôa tûơ do Trong cuöịn "Thûê
bađn vïì quy luíơt nhín khííu" (1798) öng ăaô ặa ra möơt xu hûúâng
coâ tñnh quy luíơt lađ tùng trûúêng dín söị nhanh hún tû liïơu sinh
hoaơt, nhû víơy seô nguy hiïím cho sûơ töìn taơi cuêa thïị giúâi Öng
cuông lađ möơt trong nhûông ngûúđi ăíìu tiïn nhíơn thíịy nhûông cuöơc
khuêng hoaêng kinh tïị do saên xuíịt thûđa
Jonh Maynard Keynes (1883- 1946)
Öng phín tñch trong cuöịn "Lyâ thuýịt chung vïì viïơc lađm, laôi
suíịt vađ tiïìn tïơ" (1936) nhûông nguýn tùưc lúân vïì kinh tïị Theo
öng, sûơ tiïu thuơ, tiïìn tïơ vađ ăíìu tû khöng duê ăïí taơo viïơc lađm cho
tíịt caê moơi ngûúđi Khi öng phï phaân chuê nghôa tûơ do, öng cuông
ăïì xuíịt nhûông biïơn phaâp can thiïơp cuêa nhađ nûúâc
Joseph Schumpeter (1883- 1950)
Trong "Thuýịt tiïịn hoâa" (1912) öng chuê ýịu ăïì cíơp ăïịn
nhûông biïịn ăöíi kinh tïị Thuýịt ăaô giuâp cho caâc doanh nghiïơp
Trang 6ríịt nhiïìu vađ cuông ăoâng vai trođ quan troơng Trong cuöịn "Chuê
nghôa tû baên, chuê nghôa xaô höơi vađ chïị ăöơ dín chuê" (1942) öng
nghiïn cûâu vïì tûúng lai cuêa chuê nghôa tû baên
Sûơ tiïịn triïín cuêa caâc hoơc thuýịt kinh tïị
Caâc hoơc thuýịt kinh tïị khöng coâ ăùơc cöị ắnh, chuâng luön
biïịn ăöíi qua caâc thúđi kyđ khuêng hoaêng, thíơm chñ míịt phûúng
hûúâng Thïị giúâi kinh tïị luön luön biïịn ăöíi Sûơ thay ăöíi caâc caâc
tû tûúêng kinh tïị chñnh trõ dûơa theo nhõp ăöơ tiïịn triïín kinh tïị
Caâc dođng suy nghô chõu aênh hûúêng möơt cuöơc khung hoaêng mađ
chñnh thïị giúâi kinh tïị gíy ra Ngûúơc laơi, thúđi kyđ öín ắnh cho
thíịy toađn böơ hïơ tû tûúêng, caâc caâch thûâc ăïí ăi ăïịn möơt ặúđng
löịi vûông chùưc Vñ duơ nhû lađ hïơ tû tûúêng cuêa hoơc thuýịt kinh tïị
Keynes ăaô ăaơi diïơn cho tû tûúêng kinh tïị suöịt thúò kyđ tùng
trûúêng kinh tïị maơnh úê nhûông nûúâc cöng nghiïơp thúđi kyđ
1945-1970 Trûúđng phaâi cöí ăiïín tiïịp nöịi vúâi sûơ haâm lúđi khi mađ sûơ
phaât triïín cuêa chuê nghôa tû baên ngađy cađng cíìn chuê nghôa tûơ
do Trûúđng phaâi tín cöí ăiïín xuíịt hiïơn vađo cuöịi thïị kyê 19 búêi vò
caâc khaâi niïơm cuêa trûúđng phaâi cöí ăiïín khöng ăuê ăaâp ûâng vúâi
nhiïìu thõ trûúđng nûôa vađ búêi vò caâc khaâi niïơm cuêa Smith vađ
Ricado chó coâ giaâ trõ duy nhíịt lađ lao ăöơng chín tay khöng thñch
húơp vúñ sûơ phaât triïín cuêa maây moâc Cuöịi cuđng, hïơ tû tûúêng
cuêa trûúđng phaâi tín cöí ăiïín phuê ắnh khaê nùng thíịt nghiïơp
keâo dađi vađ chñnh hïơ tû tûúêng nađy ăaô bõ lung lay do khuêng
hoaêng kinh tïị nùm 1929, khuêng hoaêng taơo ra chuê nghôa
Keynes
Nhû víơy, kinh tïị chñnh trõ gùưn liïìn vúâi lõch sûê Coâ thïí noâi
thïm rùìng, möîi thúđi kyđ, caâc lyâ thuýịt khaâc nhau thay ăöíi theo
möîi kiïíu phín tñch mađ noâ lađ mûâc ăöơ phaât triïín kinh tïị ăaơt ăïịn
cûơc thöịng trõ
Ăöịi vúâi nhûông nhađ tín cöí ăiïín vađ nhûông nhađ theo chuê nghôa
Macxit ăíìu tiïn cuêa nhûông nùm 1870, muơc tiïu phín tñch noâi
vïì chuê nghôa tû baên úê nûúâc Anh ăaô thùưng lúơi úê thúđi ăaơi Victoria
Ăoâ lađ nhûông phûúng phaâp nghiïn cûâu ríịt khaâc nhau, vađ caâc kïịt
quaê cuông víơy
Cuöịi cuđng, ngûúđi ta phaêi líơp möơt sûơ phín tñch khaâc nhau
vïì thûơc tïị theo tûđng vuđng kinh tïị Ăöịi vúâi tíịt caê caâc nhađ kinh
Trang 7tïị, thûơc tïị kinh tïị úê tíịt caê caâc vuđng ăïìu lađ möơt: ăoâ lađ möơt
maêng chung Nhûng noâi vïì tríơt tûơ kinh tïị thïị giúâi, cađng nhiïìu
nhađ kinh tïị úê gíìn cûơc kinh tïị thöịng trõ, hoơ cađng phaât triïín lyâ
thuýịt tûơ do, ngûúơc laơi cađng xa caâc vuđng thöịng trõ kinh tïị,
khaâi niïơm cuêa hoơ cađng muöịn hoađ nhíơp Nhu cíìu nađy ngađy
cađng cíịp thiïịt Chuê nghôa Macxit ặúơc saâng líơp tûđ giûôa thïị kyê
19 do Caâc Maâc- ngûúđi Ăûâc- muöơn hún so vúâi chuê nghôa tû baên
úê Anh Duđ cho tíịt caê moơi thuýịt mađ Karl Marx chùưc chùưn,
míîu kinh tïị chuê nghôa xaô höơi chó ặúơc aâp duơngvađo nïìn kinh tïị
ríịt muöơn mađng: ăíìu tiïn lađ nûúâc Nga ăíìu thïị kyê 20 röìi ăïịn
Trung Quöịc, giûôa thïị kyê 20
Sûơ xñch laơi gíìn nhau cuêa caâc hoơc thuýịt
Coâ bao nhiïu nhađ tû tûúêng kinh tïị thò coâ bíịy nhiïu quan
niïơm vïì kinh tïị chñnh trõ Caâc quan niïơm nađy víîn cođn chûa ăi
ăïịn thöịng nhíịt
Xuíịt phaât tûđ quy tùưc kinh tïị, Adam Smith cho rùìng tû
tûúêng kinh tïị coâ liïn quan ăïịn nguýn nhín giađu coâ cuêa caâc
nûúâc Ngûúđi ta seô dïî dađng hiïíu ăiïìu ăoâ nïịu cho rùìng sûơ phaât
triïín cuêa cöng nghiïơp, saên xuíịt seô tùng Tûđ ăoâ, víịn ăïì vïì giaâ
trõ hađng hoâa lađ ăïì tađi trung tím ăöịi vúâi nhûông nhađ kinh tïị cöí
ăiïín Anh, ăoâ cuông lađ víịn ăïì ăođi hoêi taơo ra nhûông giaâ trõ múâi
coâ thïí chuýín ăöíi hoađn toađn thïị giúâi bïn ngoađi Nhû víy kinh
tïị coâ thïí ặúơc ắnh nghôa nhû lađ mön khoa hoơc nghiïn cûâu vïì
sûơ giađu coâ
Ngûúơc laơi, trađo lûu Macxit cho rùìng kinh tïị lađ möơt quy tùưc
hoađn toađn phuơ thuöơc vađo quan hïơ xaô höơi Noâ lađ möơt mön khoa
hoơc xaô höơi ắnh nghôa thïị nađo lađ ngûúđi saên xuíịt, ngûúđi phín
phöịi, ngûúđi tiïu thuơ trong möơt khung ặúơc xaâc ắnh búêi nhûông
möịi quan hïơ xaô höơi Nhû víơy, lúơi nhuíơn cuêa doanh nghiïơp seô
lađ möơt phíìn giaâ trõ hađng hoâa ặúơc saên xuíịt búêi ngûúđi lao ăöơng
nhûng ặúơc chiïịm hûôu búêi nhađ tû baên Giaâ trõ "thùơng dû " bõ
chiïịm ăoaơt lađ kïịt quaê cuêa möịi quan hïơ giûôa ngûúđi bõ boâc löơt vađ
ngûúđi boâc löơt Cuöơc caâch maơng giûôa nhûông ngûúđi lao ăöơng lađm
thay ăöíi võ trñ cuêa nïìn kinh tïị múâi, Xaô höơi chuê nghôa nöịi tiïịp
chuê nghôa cöơng saên vađ sûơ sung tuâc seô hiïơn hûôu
Trang 8Trađo lûu tín cöí ăiïín tûơ do líơp ra möơt tû tûúêng vïì khaâi
niïơm khan hiïịm: ăöịi vúâi trađo lûu nađy, kinh tïị lađ möơt chuöîi
caâc hoaơt ăöơng thûơc tïị ăaâp ûâng möơt bùưt buöơc vïì ăöơc quýìn
Con ngûúđi quýịt ắnh saên xuíịt möơt cöng cuơ hiïịm hoùơc khöng
töìn taơi Ăïí thûơc hiïơn viïơc nađy, ngûúđi ta cíìn phín phöịi caâc
nhín töị saên xuíịt nhû lađ lao ăöơng, vöịn, ăíịt Giaâ tri cuêa saên
phíím ặơoc taơo ra phuơ thuöơc vađo lúơi ñch cuêa noâ, lúơi ñch nađy tûơ
noâ xaâc ắnh nhúđ mûâc ăöơ sûê duơng trûúâc tònh hònh khan hiïịm
ăoâ Tiïìn cöng cuêa möîi ngûúđi tûúng xûâng vúâi sûơ phín phöịi vađ
quaâ trñnh saên xuíịt cuêa hoơ Vïì thõ trûúđng, noâ luön cín bùìng
giûôa caâc ýịu töị cung vađ cíìu
Tûđ caâch nhòn vïì kinh tïị nhû möơt chuöîi hoaơt ăöơng lögic, möơt
bûúâc múâi khùỉng ắnh theo hûúâng khoa hoơc chñnh xaâc vúâi khaâi
niïơm toaân hoơc vïì kinh tïị Ăoâ lađ tham voơng xíy dûơng hïơ thöịng
bađi toaân cho pheâp ăi tûđ caâc húơp ăöìng thûơc tïị (lao ăöơng phöí
thöng, ăíìu tû, kyô thuíơt ) ăïịn muơc tiïu ăaô líơp ắnh (vñ duơ
nhû lađ lađm tùng giaâ trõ saên xuíịt) Khaâi niïơm nađy hiïín nhiïn
lađ cođn xa vúđi, khaâi niïơm vïì kinh tïị ặúơc ûu tiïn trong caâc möịi
quan hïơ xaô höơi
Toâm laơi caâc nhađ kinh tïị khöng thoaât ra ặúơc tònh hònh rùưc
röịi ăïí ăi ăïịn thöịng nhíịt quy ắnh Möîi ngûúđi víîn giûô quan
ăiïím cuêa mònh vïì caâc trađo lûu kinh tïị mađ thïị giúâi kinh tïị
ặúơc tñnh bao göìm (tûđ saên xuíịt, phín phöịi, tiïu thuơ, böơ phíơn
chi tiïu, tađi chñnh thöịng kï ) vađ caâc nhađ kinh tïị phín tñch
caâc ýịu töị ăoâ bùìng moơi caâch (toaân hoơc, xaô höơi hoơc ) mađ hoơ ăaô
sùưp xïịp Nhûng ăïịn cuöịi thïị kyê 20, sûơ ngúđ vûơc vïì nïìn kinh tïị
thïị giúâi xuíịt hiïơn, ăoâ lađ nhûông quan niïơm
Sûơ phaât triïín kinh tïị
Chuê ăïì vïì sûơ phaât triïín khöng cođn xa laơ gò ăöịi vúâi caâc nhađ
kinh tïị hoơc Cuöịi thïị kyê18, Adam Smith ăaô dûơ baâo rùìng sûơ tûơ
do cuêa caâc taâc nhín kinh tïị vađ sûơ tûơ ăiïìu tiïịt cuêa caâc quaâ
trònh (bađn tay vö hònh) coâ thïí caêi thiïơn caâc ăiïìu kiïơn söịng
Thïị kyê 19, Ricardo ăaô noâi trûúâc rùìng khi xuíịt hiïơn möơt tònh
traơng trò trïơ, giaâ luâa mò cao, lûúng cao seô díîn ăïịn giaêm lúơi
nhuíơn cíìn thiïịt cho ăíìu tû Malthus nghiïn cûâu sûơ phaât triïín
dín söị vađ nöng nghiïơp, tñnh ăïịn caê nhûông xu hûúâng cuêa thúđi
Trang 9cuöơc, ăaô nghô rùìng saên xuíịt nöng nghiïơp tùng khöng ăi cuđng
vúâi viïơc tùng dín söị, mađ ngûúơc laơi cíìn phaêi giaêm dín söị Thïị
kyê 20, giûôa ríịt nhiïìu taâc phíím vïì chuê ăïì nađy, ta coâ thïí kïí ăïịn
caâc taâc phíím cuêa nhađ kinh tïị hoơc J Schumpeter (taâc giaê cuöịn
"Lyâ thuýịt phaât triïín kinh tïị" - 1912) hoùơc nhađ lõch sûê
Fernand Brandel liïn quan ăïịn caâc biïịn ăöíi cuêa hoaơt ăöơng
kinh tïị, vađ ăïịn caâc ăöịi cûơc kinh tïị trong möơt thúđi gian dađi
yâ tûúêng vïì sûơ phaât triïín kinh tïị ngûơ trõ ngay tûđ khi xuíịt
hiïơn con ngûúđi ăíìu tiïn, thoaât ra khoêi thïị giúâi loađi víơt nhúđ
viïơc chïị taơo ra caâc cöng cuơ Nhûông cöng cuơ nađy khöng ngûđng
ặúơc hoađn thiïơn trúê thađng nhûông cöng cuơ cuêa caâc hoaơt ăöơng
saên xuíịt (lûúng thûơc, quíìn aâo, víơt chíịt caâc loaơi), vúâi möơt nhõp
ăöơc phaât triïín ăaâng kïí Luâc ăíìu, ăaâ ăún giaên chó lađ caêi thiïơn
viïơc sùn bùưn haâi lûúơm Ăïịn cuöịi thïị kyê 20, hoaơt ăöơng cuêa con
ngûúđi ăaô hûúâng túâi hïơ mùơt trúđi, thùm dođ (thíơm chñ khai thaâc)
bùìng soâng khöng gian
Hoaơt ăöơng saên xuíịt nađy khöng phaêi duy nhíịt trong sûơ phaât
triïín kinh tïị Saên xuíịt ặúơc chia ra tiïu thuơ hoùơc tiïịt kiïơm ăïí
taâi ăíìu tû trong tûúng lai Tiïìn tïơ vađ tađi chñnh ặúơc sûê duơng
ăïí lađm duơng cuơ lûu thöng hađng hoaâ vađ caâc khoaên tiïịt kiïơm
Caâc taâc nhín töí chûâc nhû Nhađ nûúâc theo doôi hoaơt ăöơng töíng
thïí Vađ cuöịi cuđng, khña niïơm "bïì ngoađi" ặúơc duđng ăïí chó
nhûông gò khöng thuöơc möơt khöng gian kinh tïị ăaô cho Víơy ăoâ
lađ nhûông tíơp húơp, hoùơc cú cíịu kinh tïị, hoađn thiïơn vađ gùưn boâ
chùơt cheô phaât triïín ăöìng thúđi vúâi tiïịn böơ loađi ngûúđi
Caâc cuöơc khuêng hoaêng kinh tïị
Do nhûông haơn chïị cuêa nùng suíịt taơi möơt thúđi ăiïím nađo ăoâ,
khuêng hoaêng chñnh lađ caâc quaâ trònh ngùưt cuêa phaât triïín
Nïịu ăöơng cú phaât triïín kinh tïị chó trong viïơc nghiïn cûâu
nùng suíịt, ngûúđi ta nhíơn thíịy rùìng quaâ trònh khöng thûơc hiïơn
möơt caâch ăíìy ăuê, liïn tuơc: coâ nhûông giaân ăoaơn theo tûđng thúđi
kyđ, nhûông quaâ trònh ngùưt Sûơ lùơp laơi cuêa caâc cuöơc khuêng
hoaêng lađ tñnh chíịt lúân thûâ 2 cuêa phaât triïín kinh tïị
Trang 10 Sûơ giaân ăoaơn cuêa phaât triïín: möơt ghi nhíơn
Nhûông tíơp húơp lúân thúđi tiïìn sûê, cöí ăaơi, trung cöí hoùơc thúđi
cöng nghiïơp ăaô traêi qua nhûông thúđi kyđ öín ắnhvađ bíịt öín ắnh
Thúđi tiïìn sûê, sûơ phaât triïín cuêa nhín loaơi ăi cuđng vúâi sûơ thay
ăöíi cuêa löịi söịng Thúđi cöí ăaơi, nhûông ăïị chïị lúân (Ai cíơp, Lûúông
hađ ) ăaô traêi qua nhûông thúđi kyđ öín ắnh, tiïịp ăoâ lađ khuêng
hoaêng, röìi laơi ăïịn thúđi kyđ hûng thõnh La maô thay thïị Hy laơp,
röìi laơi bõ Byzance thay thïị Röìi tiïịp ăoâ lađ caâc quöịc gia A Ríơp,
Italia, Hađ lan Caâch maơng cöng nghiïơp bùưt ăíìu úê Anh, lan ra
khùưp chíu luơc vađ cuông gíy ra nhûông khuêng hoaêng kinh tïị
luön lùơp laơi: khuêng hoaêng cuöịi thïị kyê 19, khuêng hoaêng nhûông
nùm 30, nhûông nùm 1970 - 1990 Trûúâc luâc húơp nhíịt trïn toađn
thïị giúâi cuêa chuê nghôa tû baên chíu Íu, nhûông luơc ắa khaâc
cuông biïịt ăïịn nhûông giaân ăoaơn cuêa sûơ phaât triïín kinh tïị:
Chíu myô trûúâc thúđi Colombo, chíu Íu trûúâc thuöơc ắa, ÍỊn Ăöơ,
Trung Quöịc, cuông traêi qua nhûông thúđi kyđ hûng thõnh cuông
nhû khuêng hoaêng
Nhûông nhín töị giaêi thñch
Mùơc duđ khoâ ăaơt túâi sûơ cín ăöịi roô rađng, song caâc hoơc thuýịt
kinh tïị lúân laơi khöng hoùơc ñt phaât triïín tûđ nhûông nhíơn xeât síu
sùưc vïì hiïơn tûúơng khuêng hoaêng Víơy sûơ thûơc, tûđ ngûô nađy noâi
nïn ăiïìu gò? vađ ăíu lađ nguýn nhín síu xa cuêa hiïơn tûúơng nađy?
Caâc tíơp ăoađn kinh tïị kïị thûđa nhau, taơo nïn caâc töí chûâc
trong ăoâ nùng suíịt tûúng húơp vúâi caâc khaê nùng kyô thuíơt vađ vúâi
caâc "cöng cuơ tû tûúêng" cuêa tûđng thúđi kyđ Ngûúđi ta quan niïơm
rùìng taơi möơt thúđi ăiïím xaâc ắnh, möơt tíơp ăoađn nhû víơy seô coâ
möơt vađi haơn chïị vađ khöng cođn khaê nùng ăaâng kïí nađo nûôa Vñ
duơ, nïìn kinh tïị Hy laơp, sau thúđi kyđ ăíìu phaât triïín kinh tïị úê
vuđng Ăõa Trung Haêi (nhúđ vađo kyô thuíơt khai thaâc moê, kiïịn
truâc, hađng haêi) ăaô gùơp phaêi caâc haơn chïị Thađnh Röma kïị thûđa,
múê röơng vađ vûúơt ra khoêi caâc quan niïơm Hy laơp (múê röơng hún
cíìu cöịng vađ hïơ thöịng tûúâi tiïu, maơng lûúâi ặúđng böơ vađ hađng
haêi bao truđm vuđng Ăõa Trung Haêi vađ caâc vuđng lín cíơn), röìi
ăïịn lûúơt mònh, noâ cuông gùơp phaêi caâc haơn chïị Ăoâ cuông lađ ăiïìu
xaêy ăïịn vúâi cuöơc khuêng hoaêng lúân thïị kyê 14, 15 úê chíu Íu,
ăaânh díịu sûơ phaât triïín cuêa chuê nghôa tû baên hađng hoaâ: sûơ
phaât triïín cuêa caâc thađnh phöị Italia vïì phña Ăõa Trung Haêi, caâc
Trang 11thađnh phöị phña Bùưc Íu vađ Hađ lan cuông hoơc tíơp theo Nhûông vñ
duơ nađy giuâp chuâng ta xaâc ắnh roô möơt caâch duy nhíịt cuöơc
khuêng hoaêng kinh tïị: ăoâ lađ thúđi kyđ mađ möơt tíơp húơp kinh tïị
gùơp phaêi caâc haơn chïị nùng suíịt
Duđ sao ta cuông tûơ hoêi taơi sao phaât triïín kinh tïị ăi qua
nhûông thúđi ăiïím khoaâ chùơn (khuêng hoaêng) tiïịp ăoâ lađ nhûông
thúđi ăiïím hûng thõnh (tùng trûúêng) mađ khöng phaât triïín möơt
caâch liïn tuơc Ăoâ lađ vò sûơ hoaơt ăöơng cuêa möơt tíơp ăoađn kinh tïị
lađ möơt loaơt caâc phaên ûâng liïn kïịt chùơt cheô cuêa ríịt nhiïìu caâc
ăún võ khaâc nhau, luön khöng thïí ặúơc chíịp nhíơn: möơt haông
chaơy xe ngûơa khöng thïí cuđng ăöìng hađnh vúâi möơt ăoađn tađu húi
nûúâc Taơi möơt vađi thúđi ăiïím, sûơ phaât triïín nhanh hún díîn ăeân
sûơ ăaêo löơn möơt söị lúân caâc ăún võ kinh tïị, taơo nïn möơt sûơ bíịt
öín, cho ăïịn luâc möơt tíơp húơp kinh tïị múâi coâ liïn kïịt chùơt cheô
ặúơc ặa vađo aâp duơng Chñnh traơng thaâi tûơ nhiïn cuêa möơt tíơp
húơp kinh tïị - bao göìm caâc ăún võ coâ tñnh ăùơc thuđ riïng, sûơ öín
ắnh vađ cûâng rùưn tûơ nhiïn - díîn ăïịn sûơ khuêng hoaêng Khi möơt
tíơp húơp gùơp phaêi caâc haơn chïị, caâc ăún võ khaâc nhau phaêi ặúơc
biïịn ăöíi hoùơc thay thïị ăïí coâ möơt cú chïị múâi liïn kïịt chùơt cheô
phaât triïín Khuêng hoaêng lađ hiïơn tûúơng ăuâp: xíy dûơng vađ phaâ
huyê theo thúđi gian Thûúđng thò giai ăoaơn phuơc höìi luön bùìng
vúâi giai ăoaơn hoaơt ăöơng töịt
Ăùơc trûng cuêa möîi cuöơc khuêng hoaêng
Nïịu ngûúđi ta coâ thïí nïu roô möơt nguýn tùưc chung giaêi thñch
ặúơc nguöìn göịc cuêa tíịt caê caâc cuöơc khuêng hoaêng lúân thò cuông coâ
möơt ăiïìu: khöng möơt cuöơc khuêng hoaêng nađo diïîn ra trong cuđng
möơt ăiïìu kiïơn vúâi nhûông cuöơc khuêng hoaêng trûúâc Caâc cú chïị
kinh tïị kïị thûđa nhau luön coâ ăùơc tñnh phûâc taơp tùng díìn Caâc
cíịu truâc kinh tïị vađ caâc ăún võ húơp thađnh tùng lïn ríịt nhiïìu
ăöìng thúđi vúâi caâc möịi quan hïơ giûôa caâc cíịu truâc Viïơc chuýín
hoaâ tûđ cú cíịu nađy sang cú cíịu khaâc trong möơt cuöơc khuêng
hoaêng coâ nhûông ăùơc tñnh riïng Cú cíịu kinh tïị thúđi kyđ tùng
trûúêng 1945 - 1970 ăùơc trûng búêi caâc cíịu truâc saên xuíịt vađ tiïu
duđng cú baên dûơa trïn viïơc tiïu thuơ díìu thö Tûđ chñnh ăiïím ýịu
nađy, cuöơc khuêng hoaêng díìu moê nùm 1973 xuíịt hiïơn nhû möơt
nguýn nhín cuêa cuöơc khuêng hoaêng Víơy trïn thûơc tïị, cuöơc
Trang 12khuêng hoaêng nađy xuíịt hiïơn tûđ nhûông haơn chïị nùng suíịt mađ hïơ
thöịng kinh tïị trûúâc gùơp phaêi
Nghiïn cûâu nùng suíịt
Viïơc nghiïn cûâu nùng suíịt lađ möơt hùìng söị cuêa sûơ phaât
triïín kinh tïị Ăoâ cuông lađ möơt ắnh ăïì cuêa caê kinh tïị chñnh trõ
Nùng suíịt lađ viïơc saên xuíịt, trong möơt khoaêng thúđi gian nhíịt
ắnh, nhiïìu hađng hoaâ, víơt chíịt (sûơ víơt, thûơc phíím ) hoùơc phi
víơt chíịt (giaêng daơy, khaâm bïơnh ) Ăíy lađ möịi quan tím cuêa
loađi ngûúđi ngay tûđ khi múâi xuíịt hiïơn: nhúđ vađo caâc duơng cuơ bùìng
xûúng hay bùìng ăaâ tòm thïm ặúơc nhiïìu lûúng thûơc hún Tiïịp
theo ăoâ lađ caâc tiïịn böơ trong viïơc chïị taơo cöng cuơ vúâi chíịt lûúơng
ăaô ặúơc caêi thiïơn hún Loađi ngûúđi khaâc biïơt hùỉn vúâi ăöơng víơt
(khó, tinh tinh ), loaơi chó biïịt sûê duơng nhûông nhûông thûâ tòm
thíịy mađ khöng biïịt caêi thiïơn chuâng Luâc ăíìu sûơ phaât triïín ríịt
chíơm Trong thúđi gian ăíìu thúđi tiïìn sûê, sûơ phaât triïín ăi song
song vúâi sûơ phaât triïín cuêa nhiïìu giöịng ngûúđi Thúđi kyđ thûâ 2,
khi mađ giöịng ngûúđi Homo sapiens coâ böơ oâc con ngûúđi ăaơt ăïịn
khöịi lûúơng nhû hiïơn nay, hai biïịn ăöơng lúân xuíịt hiïơn: viïơc tòm
ra lûêa vađ caâch maơng ăöì ăaâ múâi Thúđi kyđ ăöì ăaâ múâi lađ möơt bûúâc
nhaêy lúân cuêa nùng suíịt ăaơt ặúơc vúâi viïơc tröìng troơt (tröìng nguô
cöịc) vađ chùn nuöi Con ngûúđi ăaô bùưt ăíìu söịng ắnh cû vađ tòm
caâch lađm thay ăöíi caênh quan: caâc caânh ăöìng vađ lađng maơc xuíịt
hiïơn Sûơ khuýịch trûúng cuêa caâch maơng ăöì ăaâ múâi ăaô goâp phíìn
taơo nïn caâc ăïị chïị cöí ăaơi (Lûúông Hađ, Ai Cíơp, Trung Hoa, ÍỊn
Ăöơ) Quaâ trònh nađy diïîn ra song song úê Ăõa Trung Haêi, Chíu
Phi, Chíu aâ, vađ Chíu Myô Kyô thuíơt phaât triïín ăi cuđng vúâi sûơ
xuíịt hiïơn caâc víơt chíịt múâi (nhíịt lađ kim loaơi) vađ vúâi viïơc sûê
duơng nguöìn nùng lûúơng múâi (nûúâc, gioâ), mûâc söịng ặúơc níng
cao, caâc luơc ắa khaâc kïị thûđa nïìn vùn minh
Möơt tiïịn böơ kinh tïị múâi ăaô naêy sinh khoaêng thïị kyê 18: caâch
maơng cöng nghiïơp Saên xuíịt nöng nghiïơp ngûơ trõ tûđ thúđi ăöì ăaâ
múâi díìn nhûúđng chöî cho nhûông loaơi hađng hoaâ khaâc, ặúơc chïị
taơo vađ víơn chuýín nhúđ möơt nguöìn nùng lûúơng múâi lađ than, sûê
duơng vúâi möơt loaơi maây múâi: maây húi nûúâc Quaâ trònh nađy tiïịp
tuơc vúâi viïơc khai thaâc díìu, ăiïơn vađ ăïịn cuöịi thïị kyê 20, lônh vûơc
saên xuíịt phi víơt chíịt vúâi cuöơc caâch maơng thöng tin
Trang 13Xu hûúâng nùng suíịt nađy, nhû ngûúđi ta ăaô nhíơn thíịy, ríịt
dïî lan trađn: caâi tiïịn böơ luön ặúơc aâp duơng, ngay caê nïịu phaêi
cíìn túâi thúđi gian Phaêi chùng sûơ phaât trieên nađy lađ cú baên, híịp
díîn vađ khöng thïí boê qua ặúơc? Caâc dûô kiïơu chó ra rùìng víịn ăïì
cíu hoêi thûâ nhíịt diïîn ra ăöơc líơp úê nhiïìu núi, cođn víịn ăïì cuêa
cíu hoêi thûâ hai thò coâ thïí xaêy ăïịn úê möơt núi khaâc ngoađi Chíu
Íu
Möơt dûô kiïơn khaâc quan troơng cuêa sûơ phaât triïín kinh tïị cođn
tuyđ thuöơc vađo nùng suíịt ặúơc thûơc hiïơn trong cú cíịu kinh tïị,
trong ăoâ tñnh phûâc taơp tùng lïn vò söị caâc thađnh phíìn taơo dûơng
nïn vađ söị caâc möịi liïn hïơ giûôa caâc thađnh phíìn nađy tùng lïn
khöng ngûđng Tûđ möơt böơ laơc tiïìn sûê ăïịn möơt doanh nghiïơp ăa
quöịc gia, sûơ phûâc taơp lađ ăiïìu hiïín nhiïn
Phín cíịp kinh tïị
Bíịt bònh ăùỉng trong phaât triïín cuông lađ möơt trong nhûông
ăùơc tñnh cuêa phaât triïín kinh tïị, nhûng ăíy cuông khöng phaêi lađ
möơt ăùơc tñnh cöị ắnh
Ăùơc trûng lúân thûâ ba cuêa phaât triïín kinh tïị lađ mùơt phín
cíịp: taơi möîi thúđi ăiïím lõch sûê, möơt cú cíịu kinh tïị ặúơc taơo
thađnh tûđ möơt ăöịi tûúơng nùng suíịt cûơc ăaơi ngûơ trõ vađ möơt söị
caâc ăöịi troơng nùng suíịt trung bònh vađ ýịu nûôa Trong ăïị chïị
La maô, thađnh Röma, trung tím cuêa caâc quýịt saâch kinh tïị,
ặúơc hûúêng tûđ võ trñ thuíơn lúơi cuêa mònh caâc luöìng tađi chñnh
ăaâng kïí Sau ăoâ lađ ăïịn sûơ xuíịt hiïơn cuêa Hađ Lan vúâi chuê nghôa
tû baên hađng hoaâ vađ nguöìn kim loaơi hiïịm mang laơi lúơi nhuíơn
cho Amsterdam Trûúâc luâc coâ sûơ aênh hûúêng cuêa nïìn kinh tïị
Chíu Íu trïn toađn thïị giúâi, luơc ắa Chíu Myô, Phi, AÂ luön
luön coâ cuđng hiïơn tûúơng nađy, vúâi sûơ ngûơ trõ cuêa caâc chuê thïí
A-tec hoùơc Inca úê Chíu Myô trûúâc thúđi Colombo, caâc vûúng
triïìu Chíu Phi tûđ tíy xuöịng nam, caâc nïìn vùn minh Indu
hoùơc vùn minh Lûúông Hađ úê chíu aâ
Trong suöịt quaâ trònh phaât triïín kinh tïị, caâc ăöịi tûúơng kinh
tïị khöng phaêi lađ bíịt biïịn: chuâng di chuýín vađ caâc phín tíìng
biïịn ăöíi Chñnh vò víơy mađ úê chíu Íu, chuâng nöịi tiïịp kïị thûđa
nhau úê Cíơn Ăöng (Ai cíơp, Lûúông Hađ), úê Hy laơp, úê La maô, röìi
Trang 14möơt líìn nûôa úê Cíơn Ăöng (Byzane, Baât Ăa ), röìi úê bùưc Italia,
Bùưc Íu vađ úê Anh úê chíu Myô, aâ, Phi cuông diïîn ra tûúng tûơ
Khi möơt cú cíịu kinh tïị gùơp phaêi möơt sûơ phong toaê nùng
suíịt, khuêng hoaêng seô goâp phíìn giuâp sûâc vûúơt qua caâc giúâi
haơn Phíìn lúân thúđi gian hoađn caênh khuêng hoaêng taơo thuíơn lúơi
cho viïơc xuíịt hiïơn möơt ăöíi troơng múâi Chñnh úê cuöơc khuêng
hoaêng nhûông nùm 30 mađ sûơ ngûơ trõ cuêa nïìn kinh tïị chíu Íu
ngûđng laơi: nûúâc Myô trúê thađnh sûâc maơnh múâi Trong cuöơc
khuêng hoaêng giûôa nhûông nùm 1970- 1990 sûâc maơnh nađy chó
cođn lađ tûúng ăöịi Möơt thïị giúâi ăa cûơc xuíịt hiïơn, Bùưc Myô, chíu
Íu, Nhíơt Baên cuđng töìn taơi, sûâc maơnh kinh tïị ặúơc duy trò nhúđ
vađo caâc cöng ty ăa quöịc gia
Díìn díìn caâc cú cíịu kinh tïị cađng nöịi tiïịp nhau, caâch biïơt vïì
nùng suíịt, mûâc söịng giûôa caâc cûơc ăöịi troơng cađng tùng lïn
Caâch biïơt vïì mûâc thu nhíơp nhû úê 4 thúđi ăiïím mađ ngûúđi ta coâ
thïí ûúâc lûúơng trong lõch sûê ăaô chó roô ăiïìu ăoâ: tûđ 1 lïn 1,5 thúđi
tiïìn sûê, tûđ 1 lïn 10 thúđi ăïị chïị La maô, tûđ 1 lïn 30 trong caâch
maơng cöng nghiïơp, tûđ 1 lïn 400 vađo nùm 1990
Ăííy maơnh sûơ phaât triïín vađ múê röơng caâc khöng gian kinh
tïị
Ăöìng thúđi vúâi viïơc ăííy maơnh nhõp ăöơ kinh tïị, caâc cú cíịu
kinh tïị kïị thûđa nhau cíìn coâ möơt khöng gian röơng hún
Caâc thúđi kyđ phaât triïín liïn tuơc (tùng trûúêng), ngùưt quaông
(khuêng hoaêng) khöng cuđng möơt nhõp ăöơ, nhûng theo möơt quaâ
trònh tùng tiïịn Quaông thúđi gian cuêa caâc cú cíịu kinh tïị giaêm
ăïìu ăùơn Thúđi kyđ tiïìn sûê: keâo dađi tûđ vađi ngađn nùm ăïịn vađi
triïơu nùm; caâc ăïị chïị lúân thúđi trung cöí quaông thúđi gian nađy lađ
vađi thïị kyê; tûđ thïị kyê 16 noâ chó cođn vađi chuơc nùm vađ tûđ caâch
maơng cöng nghiïơp thò chùỉng vûúơt quaâ 25 nùm (tùng trûúêng
1945 - 1970, khuêng hoaêng 1970 - 1990) Tûđ thïị kyê 19, nhûông
nhõp ăöơ kinh tïị nađy ặúơc quan niïơm nhû caâc " chu kyđ ", möơt tûđ
ặúơc lûơa choơn keâm vò noâ ặúơc ngíìm xem nhû lađ möơt hiïơn
tûúơng lùơp lai, quay trúê laơi ăiïím xuíịt phaât caâch quaông thúđi
gian gíìn bùìng nhau Caâch nhòn nađy bõ phaên ăöịi, möơt mùơt vò coâ
sûơ tùng nhõp ăöơ, mùơt khaâc caâc cú cíịu kinh tïị luön biïịn ăöíi
Trang 15cuöịi möîi qua trònh Caâc ăún võ cíuâ taơo nïn hïơ thöịng coâ möơt
quaông thúđi gian ngùưn nhíịt, viïơc ăííy maơnh nhõp ăöơ seô khöng
thïí tiïịp diïîn bíịt tíơn, vađ möơt sûơ thay ăöíi síu sùưc cuêa sûơ phaât
triïín kinh tïị khöng thïí thiïịu sûơ can thiïơp
Ăöìng thúđi vúâi sûơ ăííy maơnh nhõp ăöơn kinh tïị, khöng gian
núi caâc cú cíịu kinh tïị nöịi tiïịp nhau ặúơc múê röơng ra Tûđ möơt
phíìn ăíịt sùn bùưn vađ haâi lûúơm, núi chín trúđi cuêa möơt lađng, möơt
dođng söng, möơt vuđng, caâc khöng gian kinh tïị hoơp nhau, vïì
khoaêng thïị kyê 16, dûúâi sûơ thuâc ăííy cuêa chíu Íu, ngađy cađng
gùơp khöng gian cuêa hađnh tinh, tûđ thïị kyê 18 Tûđ caâch maơng
cöng nghiïơp sûơ húơp nhíịt kinh tïị thïị giúâi ngađy cađng phaât triïín
Tuy nhiïn, cuông coâ ngoaơi lïơ: trong thúđi kyđ baâ chuê cuêa kinh tïị
Myô, 1945 -1970, khön gian cuêa caâc nûúâc xaô höơi chuê nghôa chíu
Íu, chíu Íu víîn nùìm ngoađi xu hûúâng
Nhûng tûđ cuöơc khuêng hoaêng 1970 - 1900, tiïịn trònh húơp
nhíịt caâc khöng gian kinh tïị thïị giúâi dûúđng nhû lađ khöng thïí
ăaêo ngûúơc Caâc cöng ty vađ ngín hađng quöịc tïị cuêa caâc ăöịi troơng
lúân, nhúđ viïơc múê röơng caâc chi nhaânh úê nûúâc ngoađi ăaô taơo nïn
möơt maơng lûúâi, duđ lađ cođn chûa bao phuê hïịt hađnh tinh thò cuông
phaâ vúô caâc khuön khöí ắa lyâ truýìn thöịng cuêa caâc hoaơt ăöơng
kinh tïị: caâc khöng gian quöịc gia cuông tham dûơ vađo sûơ ngûơ trõ
ăa quöịc gia Ngûúđi ta ăaô bùưt ăíìu noâi ăïịn kinh tïị thïị giúâi
Giaêi thñch cho khuêng hoaêng
Nïịu möơt söị nïìn kinh tïị gùơp phaêi khuêng hoaêng lađ do ngíîu
nhiïn, thò söị khaâc lađ do sûơ töìn taơi sùĩn khuêng hoaêng trong lyâ
thuýịt kinh tïị
Trong khuön khöí giúâi thiïơu vïì phaât triïín kinh tïị, ngûúđi ta
híìu nhû khöng thíịy bíịt kyđ möơt lúđi giaêi thñch nađo khaâc cuêa
khuêng hoaêng ngoađi sûơ ngíîu nhiïn Thñ duơ, vađi nhađ lõch sûê
kinh tïị coi khuêng hoaêng ăïị chïị La maô lađ do caâc cuöơc tíịn cöng
cuêa ngûúđi Barbares, vađ cuöơc khuêng hoaêng úê chíu Íu thïị kyê 14
vađ 15 lađ do bïơnh dõch vađ do cuöơc chiïịn Trùm nùm Cuđng caâch
ăoâ ngûúđi ta giaêi thñch khuêng hoaêng nhûông nùm 1930 lađ do sûơ
suơp ăöí cuêa thõ trûúđng chûâng khoaân nùm 1929 vađ khuêng hoaêng
nhûông nùm 1970 - 1990 lađ do caâc "cuâ söịc" díìu lûêa nùm 1973 -
Trang 161979 Nhûông nhađ kinh tïị hoơc khaâc, ngûúơc laơi, laơi gùưn liïìn
khuêng hoaêng kinh tïị vúâi caâc tû tûúêng Trong dođng cöí ăiïín,
Malthus nghô rùìng bíịt öín ắnh keâo dađi giûôa tiïu thuơ vađ saên
xuíịt chñnh lađ nguýn nhín cuêa möơt thúđi kyđ khuêng hoaêng
Trûúđng phaâi tín cöí ăiïín laơi nghô rùìng trong caâc cuöơc khuêng
hoaêng caâc hiïơn tûúơng lađ do möơt hoaơt ăöơng bíịt bònh thûúđng cuêa
thõ trûúđng Tûơ do hoađn toađn cuêa giaâ caê vađ lûúng seô goâp phíìn
taơo nïn cín bùìng Ăöịi vúâi tû tûúêng Macxit, siïu saên xuíịt vađ lúơi
nhuíơn haơ lađ nhûông ăiïìu kiïơn cuêa hïơ thöịng tû baên chuê nghôa,
khuêng hoaêng lađ ăiïìu cíìn thiïịt gùưn liïìn vúâi noâ, vađ caâch thûâc
saên xuíịt nađy seô bõ lïn aân vađ seô biïịn míịt
Toâm laơi, cuöịi thïị kyê 20, caâc lyâ thuýịt vïì khuêng hoaêng ặúơc
dûơng lïn möơt caâch khöng ăíìy ăuê, nghiïn cûâu síu lônh vûơc nađy
lađ möơt trong nhûông nhiïơm vuơ lúân cuêa kinh tïị chñnh trõ
Kïị toaân nhađ nûúâc
Kïị toaân nhađ nûúâc lađ möơt böơ nhúâ ăïí ghi laơi lõch sûê cuêa caâc
víịn ăïì kinh tïị trong khuön khöí möơt quöịc gia, ăoâ coâ thïí lađ víịn
ăïì úê cíịp nhađ nûúâc, xñ nghiïơp, gia ằnh haơc caâ nhín Nhûng Kïị
toaân nhađ nûúâc khöng chó dûđng laơi úê chöî ghi nhúâ, kyô thuíơt tiïịn
böơ ăaô cho pheâp noâ khöng nhûông sûu tíơp mađ cođn xûê lyâ vađ trònh
bađy thöng tin khöng nhûông tñnh toaân mađ cođn baâo caâo Kïị toaân
cođn coâ caê vai trođ xaô höơi tiïịn xa hún töí chûâc thöịng kï, kïị toaân
coâ xu hûúâng caêi tiïịn nhûông chó baâo vïì nïìn kinh tïị toađn cíìu
mađ nhûông lyâ thuýịt cuêa noâ lađ töíng saên phíím quöịc nöơi vađ thu
nhíơp quöịc dín
Ăïí nùưm bùưt ặúơc caâc hoaơt ăöơng kinh tïị, phûúng phaâp ăún
giaên nhíịt lađ tiïịp cíơn hađm söị Ngûúđi ta coi saên xuíịt lađ nguöìn
göịc cuêa toađn böơ tiïịn trònh kinh tïị Noâ taơo ra tađi saên vađ dõch vuơ
thoaê maôn cho nhu cíìu, noâ giuâp caâc cú quan kinh tïị kiïịm tòm
thu nhíơp Thu nhíơp caên trúê nhu cíìu, vïì mùơt truýìn thöịng,
nhu cíìu ặúơc phín chia giûôa ăíìu tû vađ tiïu thuơ cuöịi cuđng
Nhûng ăïí sûơ tiïịp cíơn hađm söị coâ hiïơu quaê cíìn quan tím ăïịn
saên phíím vađ söị lûúơng trao ăöíi Nïịu kïị toaân nhađ nûúâc bùưt ăíìu
bùìng viïơc kiïím tra söị lûúơng coâ sùĩn ăïí biïịt xem noâ ặúơc sûê
duơng nhû thïị nađo thò cíìn phaêi qua 4 bûúâc chuê ýịu: biïịt mûâc
ăöơ saên xuíịt, mûâc ăöơ thu nhíơp (noâ quýịt ắnh möơt phíìn lao
Trang 17ăöơng), mûâc ăöơ chi phñ (ăïí tung ra caâc saên phíím seô ặúơc tiïu
thuơ) vađ mûâc ăöơ tñch trûô (ăïí biïịt ăíìu tû)
Kïị toaân nhađ nûúâc cuông lađ kïị toaân töíng húơp: noâ nghiïn cûâu
nhûông thay ăöíi giûôa hai giai ăoaơn dûơa trïn nguýn tùưc töíng
húơp Muơc ăñch cuêa noâ lađ ăaơi diïơn cho möơt hònh míîu ặúơc ăún
giaên hoâa bùìng caâc hoaơt ăöơng dïî hiïíu vađ dïî sûê duơng ăöịi vúâi
chñnh quýìn ăïí chñnh quýìn coâ thïí ắnh hûúâng nïìn kinh tïị
Vúâi muơc ăñch nađy, lyâ thuýịt gùơp phaêi nhûông caên trúê, ăoâ lađ
loaơi boê nhûông thïị lûơc mađ chñnh quýìn coâ thïí cíìn ăïịn Sûơ ăaơi
siïơn cuêa hoaơt ăöơng kinh tïị thïí hiïơn dûúâi hònh thûâc tñnh toaân
Caâc dûô liïơu tñnh toaân ặúơc lùơp laơi trong danh saâch vađ caâc danh
saâch nađy ăïí phuơc vuơ cho 3 loaơi hoaơt ăöơng lúân
Tađi khoaên Chi phñ Caâc nguöìn
Tađi khoaên saên xuíịt Chi phñ baân thađnh phíím
Giaâ trõ gia tùng göơp Ăíìu tû cho kinh doanh (nhíơn )
Tađi khoaên thu
Baêo hiïím, thiïơt haơi Chuýín khoaên thöng thûúđng (thúị thu nhíơp, ăoâng goâp xaô höơi, trúơ cíịp xaô höơi chi)
Thu nhíơp tiïìn mùơt göơp
Lúơi nhuíơn göơp Traê lûúng cöng nhín Thúị saên xuíịt vađ nhíơp khííu
Quýìn súê hûôu vađ thu nhíơp doanh nghiïơp ( laôi suíịt, lúơi tûâc nhíơn ) Baêo hiïím, thiïơt haơi Chuýín khoaên thöng thûúđng khaâc (thúị thu nhíơp, ăoâng goâp xaô höơi, trúơ cíịp xaô höơi nhíơn)
Tađi khoaên sûê duơng Chi phñ thađnh phíím Thu nhíơp tiïìn mùơt göơp
Trang 18thu nhíơp Dûơ trûô göơp
Tađi khoaên vöịn Vöịn cöị ắnh
Caâc loaơi dûơ trûô Ăíịt ăai vađ tađi saên vö hònh Caâc vöịn khaâc
Vöịn (+) hoùơc Chi (-)
Dûô trûô göơp Chuýín nhûúơng vöịn (nhúđ sûơ giuâp ăúô cuêa ăíìu tû
Chûâng khoaân cuêa thõ trûúđng tiïìn tïơ, traâi phiïịu, cöí phiïịu vađ caâc loaơi chûâng khoaân khaâc
Cho vay Dûơ trûô baêo hiïím Söị dû núơ coâ Kïị toaân nhađ nûúâc trûúâc kia ăaô ặúơc biïịt ăïịn nhû möơt hïơ
thöịng liïn kïịt biïíu thõ thöịng kï kinh tïị kïí tûđ nùm 1930 Tûđ
líu, ngûúđi ta ăaô sûê duơng kiïím kï, ăiïìu nađy lađm tađi khoaên coâ
möơt diïơn maơo kinh tïị ăùơc biïơt Cuöịi nùm 1758, baên kinh tïị cuêa
K Quesnay ăaô trònh bađy möơt töíng thïí hoađ nhíơp bùìng caâch sûê
duơng nhûông quan niïơm chñnh xaâc xaâc ắnh caâc taâc nhín miïu
taê ăíìy ăuê möơt quaâ trònh lûu thöng ặúơc xaâc ắnh búêi caâc söị
lûúơng vađ nhûông tiïịn böơ díîn ăïịn nhûông con söị tíơp húơp Nhûng
nhûông nghiïn cûâu vïì thu nhíơp quöịc dín chó thûơc sûơ ặúơc bùưt
ăíìu tûđ cuöơc khuêng hoaêng nùm 1930 Sau nùm 1944, möơt tinh
thíìn múâi ặúơc thïí hiïơn vúâi yâ chñ xíy dûơng möơt cöng cuơ ăïí soi
saâng chñnh trõ Cuöơc tranh luíơn diïî ra chuê ýịu giûôa Anh - Myô
vađ Phaâp Trong khi hïơ thöịng cuêa Anh - Myô hûúâng vïì sûơ phín
tñch caâc thađnh phíìn cuêa toađn böơ nhu cíìu vađ caâc möịi quan hïơ
giûôa saên xuíịt vađ nhu cíìu thò hïơ thöịng cuêa Phaâp ñt phuơ thuöơc
Trang 19hún vađo lyâ thuýịt Keyneâsie, möîi möơt viïn chûâc coâ möơt tađi
khoaên
Nùm 1955, Phaâp chíịp nhíơn hïơ thöịng ăíìu tiïn cuêa noâ Caâc
viïn chûâc, caâc tađi khoaên, caâc haơot ăöơng, caâc danh saâch ăïìu coâ
möơt chöî ặâng húơp lyâ trong hïơ thöịng nađy Nùm 1960, caâc hoaơt
ăöơng tađi chñnh ặúơc göơp vađo vúâi tađi khoaên cuêa viïn chûâc vađ
möơt danh saâch vïì trao ăöíi hađng hoaâ cöng nghiïơp ăaô ặúơc soaơn
ra Nùm 1976, hïơ thöịng ặúơc múê röơng sang kïị toaân nhađ nûúâc
(SECN)
Ngay tûđ ăíìu, cíìn phaêi hiïíu hïơ thöịng nađy hoaơt ăöơng nhû
thïị nađo: miïu taê böơ maây saên xuíịt, dûơ ăoaân thu nhíơp vađ phín
chia thu nhíơp húơp lyâ Ăöịi líơp vúâi hïơ thöịng Anh - Myô (lađm nöíi
bíơt nhûông con söị tíơp húơp), muơc ăñch cuêa Phaâp lađ giaêi thñch
Vai trođ kïị toaân nhađ nûúâc trong viïơc phín tñch quaâ trònh lûu
thöng vađ trong viïơc dûơ baâo kinh tïị vô mö mađ öng Grusion vađ
Uyê ban chuýn gia ăaô chõu traâch nhiïơm ăaô níng cao giaâ trõ hïơ
thöịng cuêa Phaâp vađo nùm 1950
Kïị toaân tû nhín
Vađo thúđi ăaơi hiïơn nay, coâ 2 sûơ kiïơn ăaô ăaânh díịu sûơ tiïịn
triïín cuêa kïị toaân tû nhín (hay cođn goơi lađ kïị toaân doanh
nghiïơp: sûơ bònh thûúđng hoaâ vađ sûơ thïí chïị hoaâ) cuêa kïị toaân noâi
chung vađ sûơ xuíịt hiïơn cuêa nhûông ngađnh kïị toaân múâi (kïị toaân
phín tñch chùỉng haơn) Sûơ bònh thûúđng hoaâ ăaô ăem laơi cuđng
möơt lúơi ñch cho caâc nhađ laônh ăaơo xñ nghiïơp vađ cho nhûông ngûúđi
sûê duơng bïn ngoađi: noâ cho pheâp tiïịn hađnh phín tñch quaên lyâ
möơt caâch coâ hïơ thöịng, röìi tûđ ăoâ ặa ăïịn quýịt ắnh
Nhûông hònh aênh kïị toaân ặúơc dûơa trïn möơt söị lûúơng nađo
ăíịy cuêa nhûông nguýn tùưc cú baên Nhûông nguýn tùưc ặúơc goơi
lađ quan saât liïn quan ăïịn nhûông haơn chïị khöng gian vađ thúđi
gian Nguýn tùưc chuýn mön 2 mùơt bùưt nguöìn tûđ sûơ phín loaơi
ăöịi ngíîu cuêa ríịt nhiïìu caâc cuöơc trao ăöíi Nhûông nguýn tùưc
ắnh lûúơng thïí hiïơn nhûông giaâ trõ söị vađ giaâ trõ tiïìn ặúơc quan
saât thûơc tïị
Möơt hïơ thöịng ăïịm khöng lađm thay ăöíi hïơ thöịng kinh tïị
nhûng noâ xaâc nhíơn nhûông hònh thûâc saên xuíịt vađ noâ coâ muơc
Trang 20ăñch tùng cûúđng nhûông hònh thûâc ăoâ Ăöịi vúâi vai trođ nađy, cíìn
phaêi aâp ăùơt bùìng sûâc maơnh chñnh trõ, nhađ nûúâc hoùơc phaâp luíơt
coâ quýìn bònh thûúđng hoâa
Thöng tin kïị toaân ăïịn tûđ caâc doanh nghiïơp lađ "nguýn liïơu"
hûôu ñch trong viïơc phín tñch kinh tïị vi mö Chùỉng haơn nhû kïí
tûđ khi coâ nhûông thöng baâo vïì thúị, INSEE vađ caâc trung tím
ngín hađng coâ thïí cung cíịp möơt hònh aênh vïì thûơc tïị kinh tïị cuêa
nûúâc mònh vađ sûơ tiïịn triïín cuêa noâ úê mûâc ăöơ kinh tïị vô mö nađy,
kïị toaân nhađ nûúâc chùưc chùưn lađ nhín töị mađ kïị toaân doanh
nghiïơp phaêi sûê duơng
Lúâp caâc tađi khoaên
Ngađnh kïị toaân nhađ nûúâc (thöịng kï) thûơc hiïơn dûơa trïn möơt
tíơp húơp chùơt cheô caâc tađi khoaên thuöơc caâc lônh vûơc trong hoaơt
ăöơng kinh tïị
Chó duy nhíịt coâ möơt hïơ thöịng hoađn chónh vađ phaât triïín vïì
thöịng kï kinh tïị cho pheâp xíy dûơng caâc tađi khoaên Ngûúơc laơi
khi phaât hiïơn ặúơc nhûông sai lïơnh trong thöng tin vađ ặa ra
nhûông thöng tin ăiïìu chónh, thò hïơ thöịng thöịng kï múâi coâ ặúơc
nhûông phûúng tiïơn caêi thiïơn cöng viïơc Hïơ thöịng kï ặúơc múê
röơng tûđ nghađnh kïị toaân quöịc gia, nïịu nhû noâ khöng phaêi lađ
möơt tíơp húơp duy nhíịt coâ thïí cho pheâp ăaânh giaâ nïìn kinh tïị
thò ñt ra noâ cuông xûâng ăaâng bao truđm lïn tíịt caê caâc lônh vûơc
hoaơt ăöơng kinh tïị
Tíịt caê caâc hoaơt ăöơng kinh tïị ặúơc ghi laơi trong caâc tađi
khoaên dođng, göìm 6 loaơi tađi khoaên Caâc loaơi tađi khoaên nađy sûê
duơng phíìn gíịp ăöi: moơi hoaơt ăöơng hiïơn thúđi ặúơc ghi laơi bùìng
tiïìn hoùơc bùìng cöng viïơc vađ chó duy nhíịt hoaơt ăöơng coâ hiïơu
quaê ặúơc ghi nhíơn Möîi möơt tađi khoaên nađy laơi liïn quan ăïịn
möơt khña caơnh ăùơc thuđ cuêa dođng luín chuýín kinh tïị vađ ặúơc
cín ăöịi bùìng söị dû cuêa noâ Saâu tađi khoaên nađy duđng ăïí ghi laơi
hoaơt ăöơng cuêa caâc trung tím quýịt ắnh kinh tïị, göìm: caâc
doanh nghiïơp, caâc höơ gia ằnh, caâc töí chûâc cöng cöơng hay tû
nhín, caâc thïí chïị tađi chñnh, caâc cöng ty baêo hiïím vađ cođn laơi
caâc lônh vûơc ngoađi caâc lônh vûơc trïn
Tađi khoaên saên xuíịt nöịi liïìn giûôa caâc saên xuíịt vađ tiïu