Söị tiïìn cho vay ặúơc thöng baâo vúâi söị thûơc tïị coâ sûơ chïnh lïơch khaâ lúân: trûúđng húơp cuêa nûúâc Nga nùm 1992 ặúơc trúơ giuâp 24 tyê ăöla, nhûng thûơc tïị chó coâ 10 tyê lađ ặ
Trang 1Caâc nhađ laônh ăaơo cuêa caâc nûúâc cöơng hođa Liïn Xö cuô ăaô cöị
gùưng taơo nïn möơt töí chûâc riïng - Cöơng ăöìng caâc quöịc gia ăöơc
líơp, ăïí giaêi quýịt möơt söị trong hađng loaơt caâc víìn ăïì cuêa ăíịt
nûúâc Ăiïìu ghi nhíơn lađ S N G ăaô khöng hoaơt ăöơng ặúơc
trong lônh vûơc kinh tïị tađi chñnh vađ chiïịn lûúơc Sûơ thíịt baơi
nađy khöng chó ăem laơi sûâc maơnh cho nûúâc Nga mađ cođn biïịn
nûúâc Nga thađnh möơt cûúđng quöịc kinh tïị vađ trúê thađnh möơt
thaâi cûơc öín ắnh Nùm 1993, nhiïìu thoaê thuíơn song phûúng
ăaô ặúơc kñ kïịt mađ phíìn coâ lúơi nghiïng vïì phña Nga ngađy cađng
nhiïìu Cam kïịt cuêa Nga trong caâc lônh vûơc trung gian hay
duy trò öín ắnh úê vuđng Caâp-ca-dú vađ Trung Íu ăaô ăem laơi cho
Nga möơt võ trñ quan troơng trïn chñnh trûúđng quöịc tïị
Giaêi quýịt khuêng hoaêng úê Nga
Vađo cuöịi nùm 1991, Nga ăöịi mùơt vúâi sûơ suy thoaâi kinh tïị
ăang ngađy cađng tríìm troơng Chñnh phuê Nga ăaô díơp khuön
chñnh saâch kinh tïị ặúơc thûơc hiïơn úê Ba Lan nùm 1990 Viïơc
giaêi quýịt khuêng hoaêng ăaô lađm giaâ caê tùng maơnh keâo theo
viïơc xoaâ boê caâc hònh thûâc bao cíịp Möơt chñnh saâch tiïìn tïơ chùơt
cheô vađ sûơ múê cûêa vúâi thïị giúâi coâ thïí lađ möơt sûơ chuýín giao taâo
baơo cho viïơc ăöíi tiïìn Chñnh saâch nađy cuông chó nhùìm cho pheâp
quaâ ăöơ nïìn kinh tïị thõ trûúđng trong khi nûúâc Nga ăang tòm
caâch öín ắnh kinh tïị, ăöịi mùơt vúâi tònh hònh caơn kiïơt ngín saâch
vađ laơm phaât tùng
Caâc nhađ kinh tïị phûúng Tíy, trong ăoâ coâ öng J Sachs ngûúđi
Myô, lađ nhûông quín sû ăùưc lûơc cho chñnh phuê cuêa öng I
Gaidar Tuy nhiïn viïơc giaêi quýịt khuêng hoaêng cuêa Nga cođn lađ
ăiïìu ríịt xa vúđi Hún nûôa ăiïìu kiïơn cuêa nûúâc Nga khaâc xa vúâi
Ba Lan Vò thïị tûđ ngađy 2-1- 1992 chûúng trònh cuêa chñnh phuê
ăaô lađm cho ăöìng Ruâp trúê nïn khöng coâ giaâ trõ Ăöịi vúâi möơt
nûúâc Nga nhû víơy thò chñnh saâch nađy ăaô khöng ăaơt ặúơc
nhûông muơc tiïu ban ăíìu Nga cođn phaêi chõu möơt sûơ suy thoaâi
tríìm troơng, töíng saên phíím quöịc dín giaêm 20%, laơm phaât tùng
khoaêng 20% Hún thïị nûôa nhiïìu caâc xñ nghiïơp trong tònh
traơng mùưc núơ chöìng chíịt, hïơ thöịng kinh tïị khöng sûê duơng tiïìn
mùơt trong trao ăöíi giûôa caâc ngađnh cöng nghiïơp ăaô quay trúê laõ
Ngûúđi ta ăaânh giaâ rùìng 45% trong töíng söị caâc cuöơc trao ăöíi
thûúng maơi nùm 1992 ăaô ặúơc thûơc hiïơn theo kiïíu nađy
Trang 2Ăïí khúi díơy nïìn kinh tïị, chñnh phuê ăaô phaêi sûêa ăöíi chñnh
saâch: húơp nhíịt núơ cuêa caâc doanh nghiïơp vađ quay trúê laơi trúơ cíịp
cho möơt vađi xñ nghiïơp Bõ tíịn cöng tûđ nhiïìu phña, thuê tûúâng ăaô
buöơc phaêi tûđ chûâc vađo thaâng 12 -1992 Thuê tûúâng múâi lađ öng
Cheâc-nö-mûâc-ăin Sûơ thay thïị nađy ăaânh díịu möơt sûơ thay ăöíi
vïì chñnh saâch kinh tïị Thaâng 1-1994 öng I Gaidar tûđ chûâc,
nhûng ăíy chó lađ sûơ quay trúê laơi vúâi chñnh saâch truýìn thöịng,
coâ lúơi cho ngađnh cöng nghiïơp lúân vađ cöng nghiïơp húơp taâc xaô
Giúđ ăíy, kïịt quaê cuêa nïìn kinh tïị ríịt bi quan Ngûúđi ta cho
rùìng chñnh saâch nađy ăaô lađm míịt öín ắnh kinh tïị tùng thïm xu
hûúâng tûơ chuê tûđng vuđng, giaêm dín söị, chñnh saâch nađy cuông
khöng ăem laơi sûơ öín ắnh kinh tïị
Caâc cuöơc caêi caâch trong Cöơng ăöìng caâc quöịc gia ăöơc líơp
Nïịu xïịp caâc nûúâc vuđng Ban-tñch riïng ra (Estonia, Lettonia,
Lituani) thò chñnh caâc nûúâc khöng thuöơc S N G nađy laơi coâ
nhiïìu cuöơc caêi töí nhíịt trong söị caâc nûúâc thuöơc liïn bang Xö
Viïịt, ngûúơc laơi Kazactan vađ Kirgizistan laơi coâ ñt caêi caâch nhíịt
Ukraina vađ Bï-la-ruât toê ra ríịt chíơm chaơp trong viïơc tûơ do giaâ
caê hay caêi töí vïì caâc cú cíịu kinh tïị nhû tû nhín hoaâ úê vuđng
Caâp-ca-dú nhûông tû tûúêng caêi caâch bõ phong toaê vò tònh hònh
xung ăöơt vuô trang, chiïịn tranh giûôa Íuc-mï-ni-a vađ
A-deâc-bai-dan vađ nöơi chiïịn úê Giï-ooâc-gi ăaô lađm chíơm laơi quaâ trònh gia
nhíơp S N G cuêa caâc nûúâc nađy Sûơ mong muöịn caêi töí cuêa
Kazactan, nöíi bíơt lïn cuđng vúâi chuê nghôa baêo thuê mađ ngûúđi ta
víîn biïịt ăïịn úê U-zú-bï-kñtx-tan vađ Tadjikistan, ặúơc giaêi thñch
búêi sûơ phong phuâ vïì tađi nguýn úê ăíy Chñnh phuê Kazac
d’Almaty mong muöịn thu huât nhiïìu nhađ ăíìu tû nûúâc ngoađi ăïí
khai thaâc caâc moê díìu vađ khñ ăöịt tûơ nhiïn ăem laõ sûơ giađu coâ
cho ăíịt nûúâc Tònh hònh chñnh trõ úê Kirgizistan mang tñnh dín
chuê nïn coâ möơt tiïịn böơ vûúơt bíơc
Tuy nhiïn phaêi thûđa nhíơn rùìng trong söị caâc nûúâc thuöơc S
N G, Nga coâ nhiïìu tiïịn böơ nhíịt trong quaâ trònh quaâ ăöơ, cođn
Ukraina laơi toê ra trò trïơ
Trang 3 Trao ăöíi buön baân trong S N G
Thaâng 12/ 1991, Liïn bang Xö viïịt tan raô, 15 nûúâc ăöơc líơp
cuđng vúâi 15 nïìn kinh tïị ra ăúđi Nhûông thay ăöíi nađy ăaô lađm
giaân ăoaơn caâc cuöơc trao ăöíi Nga lađ nûúâc ñt chõu aênh hûúêng
nhíịt Viïơc trao ăöíi chó giaêm 2% trong khi úê caâc nûúâc khaâc con
söị nađy coâ thïí lađ 40%-60% Trûúâc tònh hònh ăoâ, S N G ngûđng
hoaơt ăöơng Möơt trong nhûông lyâ do taâc ăöơng ăïịn lađ chñnh saâch
cuêa Nga Chñnh phuê nûúâc nađy ăang tòm caâch thoaât khoêi
khuêng hoaêng Ăöìng ruâp cuêa Nga cuông lađ tiïìn tïơ úê caâc nûúâc
khaâc Chñnh phuê Nga tòm caâch giúâi haơn viïơc cíịp caâc khoaên
tñn duơng cho caâc nûúâc cöơng hoađ khaâc, ăiïìu nađy gíy ra viïơc
míịt can bùìng trong thûúng maơi Nhû víơy caâc nûúâc khaâc phaêi
taơo ra ăöìng tiïìn riïng, ăíy lađ bađi toaân mađ chñnh phuê cođn
chûa chuíín bõ lúđi giaêi úê Ukraina, Giï-ooâc-gi vađ möơt söị nûúâc
cöơng hoađ Trung Íu, chñnh phuê ăaô cho phaât hađnh nhiïìu loaơi
tiïìn nhûng nhûông ăöìng tiïìn múâi nađy cuông chùỉng lađm cho
tònh hònh saâng suêa hún Möơt lyâ do nûôa khiïịn S N G ngûđng
hoaơt ăöơng lađ nhiïìu chñnh phuê múâi gùưn boâ vúâi chuê nghôa dín
töơc, hoơ thûúđng quan tím ăïịn caâc biïíu hiïơn
vïì quýìn tûơ chuê nhiïìu hún lađ sûơ víơn hađnh cuêa caâc thïí
chïị chung
Viïơc buön baân trao ăöíi ăaô giaêm hùỉn trong S N G Ăïịn nùm
1992, viïơc tiïịn hađnh thoaê thuíơn song phûúng vađ sûơ duy trò
möịi quan hïơ giûôa caâc chuê xñ nghiïơp ăaô böí sung phíìn nađo cho
hoaơt ăöơng thûúng maơi Quan hïơ kinh tïị giûôa Nga vađ Ukraina
coâ tiïịn böơ hún dûơ kiïịn Nhúđ coâ caâc thoaê thuíơn trao ăöíi giûôa
caâc xñ nghiïơp cuêa hai phña, möơt biïn giúâi víîn chûa ặúơc hònh
thađnh ( thûâc ặúơc nhûông nguy cú thíịt baơi cuêa caâc cuöơc trao
ăöíi (ăaô diïîn ra trong nhiïìu nûúâc vađo nùm 1993), töí chûâc cuêa
caâc chuê xñ nghiïơp theo chïị chñnh trõ trung gian ăaô cho ra ăúđi
möơt ngín hađng, hoaơt ăöơng cuêa noâ ặúơc chñnh phuê vađ S N G
trúơ giuâp Nhûông thoaê thuíơn song phûúng giûôa Nga vađ
Ukraina, Kazactan vađ Bï-la-ruât ăaô ặúơc kyâ kïịt taơo ăiïìu kiïơn
thuíơn lúơi cho viïơc trao ăöíi buön baân Caâc nûúâc nađy ăang dûơ
kiïịn töí chûâc laơi khu vûơc kiïím soaât cuêa ăöìng ruâp theo kiïíu
ăöìng franc nhûng hiïơn nay muơc ăñch nađy coi nhû ăaô thíịt baơi
Thúđi kyđ khuêng hoaêng thûúng maơi trong S N G ăaô qua
Trang 4nhûng caâc thïí chïị múâi cađng ngađy cađng coâ ñt vai trođ vúâi S N G
trong khi vai trođ cuêa Nga ngađy cađng ặúơc cuêng cöị vađ noâ cađng
tùng sau baên kyâ kïịt giûôa Nga vađ Ukraina vađo cuöịi nùm 1993
Sûơ giuâp ăúô quöịc tïị
Caâc töí chûâc quöịc tïị lúân nhû Quyô tiïìn tïơ thïị giúâi vađ ngín
hađng thïị giúâi ăaô thiïịt líơp caâc hïơ thöịng cho vay keđm theo
nhûông ăiïìu kiïơn gùưt gao Möơt söị tađi khoaên ặúơc duđng cho caâc
hoaơt ăöơng chuýn biïơt, nhû viïơc quy ăöíi ăöìng ruâp Caâc ăöịi taâc
lúân cuêa nûúâc Nga Xö viïịt cuô víîn tiïịp tuơc höî trúơ nhau ăïí coâ thïí
theo kõp nhõp ăöơ kinh tïị cuêa S N G Trong möơt söị trûúđng húơp,
caâc khoaên tñn duơng ặúơc trúơ cíịp vò lyâ do chñnh trõ: nhûông
khoaên cho vay cuêa Ăûâc ăïí giuâp ăúô nhûông ngûúđi lñnh Nga coâ
nhađ úê khi hoơ dúđi laônh thöí Cöơng hoađ Dín chuê Ăûâc cuô: caâc
khoaên trúơ cíịp cuêa Anh, Phaâp Myô cho Nga ăïí phaâ huyê kho vuô
khñ haơt nhín, caâc thoaê thuíơn vïì raâc thaêi vuô khñ
Caâc thïí chïị múâi nhû Ngín hađng taâi thiïịt vađ phaât triïín chíu
Íu (B E R D) ăaô dađnh nhûông khoaên vay ăïí giuâp cho quaâ
trònh chuýín tiïịp, chùỉng haơn nhû líơp ra quyô uêng höơ cho viïơc
tû nhín hoaâ Sûơ giuâp ăúô quöịc tïị cuông thïí hiïơn qua viïơc keâo
dađi thúđi gian núơ cho caâc nûúâc trong Liïn bang Xö viïịt cuô Söị
tiïìn cho vay ặúơc thöng baâo vúâi söị thûơc tïị coâ sûơ chïnh lïơch
khaâ lúân: trûúđng húơp cuêa nûúâc Nga nùm 1992 ặúơc trúơ giuâp 24
tyê ăöla, nhûng thûơc tïị chó coâ 10 tyê lađ ặúơc caâc nûúâc phûúng
Tíy cam kïịt cho vay cođn 8 tyê lađ khoaên ăaô trúơ giuâp cho Nga röìi,
6 tyê ặúơc duđng trong viïơc duy trò sûơ öín ắnh vađ quy ăöíi cuêa
ăöìng ruâp Cuông nhû víơy, theo thöng baâo trong cuöơc hoơp G7
vađo thaâng 7-1993 úê Tökyö, trong söị 43 tyê ăöla cho vay coâ 15 tyê
lađ cho vay dađi haơn, 10 tyê lađ caâc nguöìn tñn duơng phuơc vuơ cho
xuíịt khííu ăaô ặúơc thöng baâo trong caâc chûúng trònh khaâc, 6 tyê
duđng ăïí bònh öín giaâ ăöìng ruâp nhû víơy chó cođn 12 tyê lađ khoaên
cho vay thûơc sûơ
Cuđng vúâi caâc ăiïìu kiïơn ăùơt ra nhû víịn ăïì thanh toaân caâc
khoaên cho vay, viïơc hiïíu líìm giûôa caâc nûúâc phûúng Tíy vúâi
caâc ăöịi taâc cuêa S N G, ăùơc biïơt lađ Nga coâ thïí lađ nguöìn göịc
cuêa nhûông vuơ xung ăöơt
Trang 5 Sûơ quaâ ăöơ úê Trung vađ Ăöng Íu
Cuđng vúâi viïơc baêo vïơ chuê quýìn vađ baên sùưc dín töơc, caâc
quöịc gia Trung vađ Ăöng Íu cođn phaêi ặúng ăíìu vúâi möơt víịn
ăïì nhaơy beân ăoâ lađ thay ăöíi cú cíịu kinh tïị: chuýín sang nïìn
kinh tïị thõ trûúđng Thíơt khoâ khùn ăïí thay ăöíi nïìn kinh tïị xaô
höơi vađ thïí chïị Thíơt víơy noâ seô gíy ra viïơc míịt töí chûâc hoađn
toađn vïì kinh tïị, nhûông cuöơc khuêng hoaêng kinh tïị nghiïm
troơng vađ híơu quaê nùơng nïì cuêa noâ: thíịt nghiïơp tùng nhanh,
nhín dín bõ bíìn cuđng hoaâ Tó lïơ maơi dím ăaô tùng lïn úê Cöơng
hoađ Seâc, Hungari vađ Balan, ăi cuđng vúâi noâ lađ tïơ naơn buön líơu
ma tuyâ, vuô khñ
Híơu quaê lađ caâc quýìn líơp phaâp míịt díìn, ăiïìu nađy thïí hiïơn
sûơ ăi ngûúơc dođng bíìu cûê cuêa caâc Ăaêng cöơng saên cuô (caâc quýìn
líơp phaâp úê Balan nùm 1993) Caâc bađi diïîn vùn mang tñnh quöịc
gia vađ dín töơc ngađy cađng quan troơng trong nhiïìu nûúâc, ăíy lađ
ăiïìu phaêi lađm khi nïìn chñnh trõ ăang úê trong ngoô cuơt Sûơ öín
ắnh vađ sûơ thađnh cöng trong quaâ trònh chuýín tiïịp lađ bûúâc hoađ
nhíơp nhanh vađo S N G Phaât triïín vađ húơp taâc trong vuđng
ặúơc coi lađ möơt gaêi phaâp trong thúđi gian ngùưn Tuy nhiïn
nhûông chñnh phuê coâ ñt vöịn vađ caâch nhòn haơn heơp laơi mang chuê
nghôa giaâo ăiïìu khi hoađ nhíơp vađo thõ trûúđng thïị giúâi
Suy thoaâi kinh tïị
Theo sau hoaơt ăöơng kinh tïị do Ba Lan khúi mađo vađo nùm
1990, caâc nûúâc trung vađ ăöng Íu khaâc ăaô tiïịn hađnh nhûông
chñnh saâch chuýín tiïịp sang nïìn kinh tïị thõ trûúđng Hai muơc
tiïu ăöi khi traâi nhûúơc nhau ăaô ặúơc tiïịn hađnh: chuýín biïịn
cú cíịu kinh tïị vađ tòm kiïịm sûơ öín ắnh bùìng caâch ăíịu tranh
chöịng laơm phaât
Caâc chñnh saâch bao göìm khùưc phuơc cuöơc khuêng hoaêng úê
Bulgari, Ba Lan, Tiïơp hoùơc tiïịn hađnh tuíìn tûơ caâc bûúâc theo kïị
hoaơch úê Hungari, Rumani Khùưc phuơc khuêng hoaêng bùìng caâch
cho tûơ do giaâ caê, múê röơng buön baân vúâi thïị giúâi vađ möơt chñnh
saâch tađi chñnh thu heơp nhùìm cín bùìng nhanh nguöìn tađi chñnh
chung Tuy nhiïn chñnh saâch nađy laơi keâo theo nhûông híơu quaê
tiïu cûơc vïì kinh tïị Cođn caâc chñnh saâch theo tuíìn tûơ coâ nhûâng
Trang 6hiïơu quaê khaâc nhau úê Hungari, tûơ do giaâ caê ăaô bùưt ăíìu trûúâc
nùm 1990 vađ ăaô coâ ặúơc nhûông thađnh cöng
Suy thoaâi kinh tïị ăaô tûđng diïîn ra úê khùưp caâc nûúâc trong S
N G, mùơc duđ nhûông chñnh saâch tuíìn tûơ ăaô ặúơc aâp duơng Nïịu
nhû kïịt quaê cuêa caâc chñnh saâch öín ắnh diïîn ra cuđng möơt luâc úê
nhûông nûúâc laâng giïìng taơo ăiïìu kiïơn thuíơn lúơi cho sûơ suy
thoaâi thò nhín töị chñnh laơi lađ sûơ suơp ăöí cuêa Höơi ăöìng tûúng trúơ
kinh tïị (Comecon) vađ sûơ ngûđng hoaơt ăöơng thûúng maơi cuêa caâc
nûúâc nađy vúâi Liïn bang Xö Viïịt cuô
Tònh hònh kinh tïị cuêa caâc nûúâc trung vađ ăöng Íu (P E C
O) ríịt xíịu Hai lônh vuơc aênh hûúêng nhiïìu nhíịt lađ cöng nghiïơp
vađ xíy dûơng, nöng nghiïơp giaêm xuöịng 3% nùm 1981 Trong
nùm 90- 91, saên xuíịt cöng nghiïơp giaêm xuöịng 39% úê Bungari,
25% úê Hungari, 37% úê Ba lan vađ 35,9 % úê Rumani Tyê lïơ thíịt
nghiïơp cao vađ sûơ bíìn cuđng hoâa cuêa dín chuâng ăaô lađm giaêm ăi
niïìm tin vađo chïị ăöơ múâi Viïơc giaêm hoaơt ăöơng bùìng caâch giaêm
caâc nguöìn thúị ăaô keâo theo sûơ thím huơt ngín saâch, taơo ăađ cho
laơm phaât mùơc duđ ăaô aâp duơng nhûông chñnh saâch öín ắnh Sûơ
suy thoaâi cuêa S N G coâ aênh hûúêng ăïịn viïơc phuơc höìi kinh tïị
trong vuđng nhû trong cuöơc khuêng hoaêng kinh tïị nùm 1929 ăaô
díîn túâi suy thoaâi trong thúđi gian dađi
Caâc cuöơc caêi caâch theo cíịu truâc
Chuýín tiïịp sang nïìn kinh tïị thõ trûúđng thûúđng bõ nhíìm
líîn vúâi tñnh öín ắnh, noâ cíìn ăïịn möơt söị cuöơc caêi caâch cíịu truâc
Tû nhín hoâa hiïín nhiïn lađ coâ vai trođ quan troơng nhíịt
Tû nhín hoâa ặúơc chia thađnh tû nhín hoâa heơp vađ tû nhan
hoâa röơng Tû nhín hoâa heơp liïn quan ăïịn tû nhín hoâa thûúng
maơi, thuê cöng nghiïơp, nhađ úê vađ ăíịt ăai Toađn böơ caâc nûúâc úê
Trung vađ Ăöng Íu viïơc tû nhín hoâa heơp ăaô diïîn ra ríịt nhanh
choâng vađ hoađn thađnh vađo cuöịi nùm 1991 Nïìn nöng nghiïơp tíơp
thïí úê Ba Lan ặúơc aâp duơng chó tûđ nùm 1949 ăïịn 1956 Nghïì
thuê cöng vađ caâc cûêa hađng tû nhín úê Hungari ặúơc tûơ do buön
baân tûđ nùm 1980 Tû nhín hoaâ röơng phûâc taơp hún vò noâ liïn
quan ăïịn caâc xñ nghiïơp cöng nghiïơp nhađ nûúâc Tuyđ theo möîi
nûúâc mađ 3 chiïịn lûúơc ặúơc aâp duơng úê Hungari chñnh phuê ăaô
Trang 7dûơ tñnh baân caâc xñ nghiïơp nhađ nûúâc cho phûúng Tíy Cođn Ba
Lan, sau nhûông do dûơ ăaô chuýín hûúâng sang baân caâc xñ
nghiïơp lúân nhûng khi tiïịn hađnh thò gùơp phaêi nhiïìu khoâ khùn
Taâo baơo hún lađ chñnh saâch cuêa Tiïơp Khùưc, qua viïơc phaât hađnh
nhûông tíịm seâc tû nhín, nûúâc nađy ắnh tû nhín hoâa toađn böơ
caâc xñ nghiïơp
Tuy nhiïn kïịt quaê gíy thíịt voơng úê Hungari cuöịi nùm 1992
chó coâ 20% khu vûơc nhađ nûúâc ặúơc tû nhín mua Chó Cöơng hoađ
Seâc lađ thanh lñ ặúơc möơt phíìn lúân khu cöng nghiïơp nùơng Sûơ suy
thoaâi kinh tïị, khöng thûđa nhíơn quýìn súê hûôu do böơ luíơt sûêa ăöíi,
bïnh vûơc ngûúđi súê hûôu trûúâc nùm 1948 lađ caâc ăiïìu luíơt ăaô lađm
ngûúđi mua thíịt voơng Phaâp chïị ặúơc aâp duơng nhíịt lađ trong viïơc
chuýín giao quýìn súê hûôi nhûng víîn chûa ăíìy ăuê ăïí khuýịn
khñch caâc ăöịi taâc phûúng Tíy Híìu nhû khöng coâ sûơ thay ăöíi vïì
quýìn haơn vađ traâch nhiïơm cuêa caâc cöng ty Lônh vûơc cöng nghiïơp
nhađ nûúâc seô cođn töìn taơi úê caâc nûúâc nađy, ăiïìu quan troơng lađ phaêi
xaâc ắnh ặúơc võ trñ vađ caâch thûâc ăiïìu hađnh Viïơc aâp duơng caâc luíơt
ắnh vïì thõ trûúđng nùm 1991- 1992 coâ nhûông thađnh cöng lúân, ăïịn
nùm 1993 víịp phaêi möơt söị khoâ khùn Phíìn lúân caâc nûúâc nađy ăïìu
coâ möơt hïơ thöịng ngín hađng giöịng vúâi hïơ thöịng ngín hađng cuêa
phûúng Tíy Sûơ suy thoaâi kinh tïị ăaô ăïí laơi nhûông híơu quaê, moân
núơ cuêa caâc cöng ty tùng lïn Ăiïìu ăoâ buöơc caâc chñnh phuê phaêi thi
hađnh sûơ tham gia cuêa nhađ nûúâc
Caâc nûúâc nhû Hungari, Bungari vađ Cöơng hođa Seâc ăi tiïn
phong trong cuöơc caêi caâch theo cíịu truâc
Nhûông cùng thùỉng vïì chñnh trõ
Tríơt tûơ cuêa nûúâc Nga Xö Viïịt ăùơt trïn nhûông tríơt tûơ cuêa
Íuo - Hung hay lađ cuêa ăïị chïị Thöí Nhô Kò Kïịt cuơc lađ caâc nûúâc
nađy phaêi ặúng ăíìu vúâi caâc víịn ăïì mang tñnh quýịt ắnh Sûơ
líîn löơn giûôa tñnh dín töơc vađ tñnh cöng dín mang tñnh nghiïm
troơng nhíịt
Chûa cíìn noâi ăïịn bi kõch tan vúô cuêa Liïn bang Nam Tû, sûơ
kïịt thuâc cuêa tríơt tûơ Nga Xö Viïịt ăaô lađm tùng thïm nhiïìu cuöơc
xung ăöơt vöịn ăang ím ó Ngoađi víịn ăïì phûâc taơp trong quan hïơ
giûôa Bungari vađ Hungari cođn phaêi kïí ăïịn nhûông cùng thùỉng
Trang 8giûôa Slövaki vađ Hungari, giûôa Ba Lan vađ Ăûâc (xung quanh
víịn ăïì Silïdi) vađ giûôa Bungari vúâi Maâc-xï-ăö-nia Nhûông xung
ăöơt íịy ăaô tûúêng lađ ăaô kïịt thuâc nhûng nay laơi nöí ra do nhûông
khoâ khùn naêy sinh trong quaâ trònh chuýín tiïịp sang nïìn kinh
tïị múâi Caâc chñnh phuê cíìm quýìn trong nùm 1989- 1990 phaêi
chõu sûơ míịt niïìm tin úê cûê tri vò caâc víìn ăïì kinh tïị xaô höơi mađ
hoơ khöng ăiïìu hađnh ặúơc Caâc cuöơc khuêng hoaêng chñnh trõ
thûúđng coâ nguýn nhín tûđ viïơc aâp duơng chuê nghôa quöịc gia
hay chuê nghôa dín töơc vöịn ặúơc xem nhû phûúng thuöịc chöịng
laơi sûơ míịt quýìn vïì líơp phaâp Tiïịn trònh hođa nhíơp vađo cöơng
ăöìng kinh tïị chíu Íu khiïịn caâc nûúâc phaêi tiïịn hađnh chuýín
tiïịp nhanh hún caâc nûúâc laâng giïìng Húơp taâc hûôu nghõ trong
vuđng khöng cođn nûôa, quan hïơ giûôa caâc nûúâc cađng thïm töìi tïơ
Nhûông khoâ khùn vïì kinh tïị cađng lađm tùng sûơ cùng thùỉng giûôa
caâc nûúâc Tiïơp ăaô khöng thïí giaêi quýịt ặúơc víịn ăïì cuêa mònh,
cođn caâc nhađ laônh ăaơo Seâc tûđ chöịi viïơc giaêi quýịt caâc víịn ăïì
nan giaêi úê Slövaki Trong quaâ trònh aâp duơng chñnh saâch kinh
tïị cuêa mònh, hoơ ăaô phín chia ăíịt nûúâc ra lađm hai vađo ăíìu
nùm 1992
Sûơ híơn thuđ trong quaâ khûâ vađ tñnh ñch kyê ăïí chaơy ăua vađo thõ
trûúđng chíu Íu ăaô taơo ra khu vûơc Trung vađ Ăöng Íu míịt öín
ắnh
Hođa nhíơp trong vuđng nhû thïị nađo
Toađn böơ khöịi caâc nûúâc Trung vađ Ăöng Íu (P E C O) ăïìu
mong muöịn gia nhíơp cöơng ăöìng kinh tïị chíu Íu Nïịu mong
muöịn nađy húơp lñ vađ phuđ húơp vúâi lúơi ñch cuêa caâc nûúâc nađy cuông
nhû cuêa caâc nûúâc trong khöịi cöơng ăöìng thò víîn cođn phaêi giaêi
quýịt nhiïìu víịn ăïì Caâc nûúâc thuöơc P E C O víîn chûa thïí
sùĩn sađng gia nhíơp vò tònh hònh chñnh trõ cođn bïị tùưc Möơt söị
nûúâc Trung Íu xin gia nhíơp nhûng hoơ khöng ăöìng yâ vïì caâch
thûâc hoaơt ăöơng cuêa cöơng ăöìng, cöơng ăöìng kinh tïị khöng cöng
bùìng khi ặa ra möơt vuđng míơu dõch tûơ do Trong nhûông trûúđng
húơp khaâc, caâc quýìn líơp phaâp cuêa caâc quöịc gia ặúơc thïí hiïơn
qua sûơ phín biïơt ăöịi xûê, ăiïìu nađy cuông khöng ăuâng vúâi luíơt cuêa
chíu Íu Nhû víơy víịn ăïì hođa nhíơp seô cíìn phaêi coâ thúđi gian dađi
Trong nhûông ăiïìu kiïơn nhû thïị, sûơ tûđ chöịi hoùơc do dûơ quan
Trang 9hïơ húơp taâc giûôa caâc nûúâc trong khöịi P E C O cođn khoâ khùn
hún nhiïìu Caâc nûúâc nađy thûúđng múê röơng quan hïơ vúâi caâc nûúâc
phûúng Tíy hún lađ caâc nûúâc laâng giïìng Kinh nghiïơm húơp taâc
cuêa nhoâm VISEGRAD (Hungari, Ba Lan, Tiïơp) víîn cođn ăang
trong tònh traơng hònh thađnh Ta coâ thïí hiïíu ặúơc caâc nûúâc
trong vuđng lađ khöng muöịn lađm naêy sinh bíịt cûâ rùưc röịi nađo
trong Höơi ăöìng tûúng trúơ kinh tïị chíu Íu Cađng khoâ chíịp nhíơn
hún khi hoơ tûđ chöịi nhûông thuíơn lúơi coâ ặúơc khi húơp taâc trong
vuđng, tíịt caê tíơp trung vađo viïơc gia nhíơp cöơng ăöìng kinh tïị
chíu Íu Thaâi ăöơ cuêa hoơ thíơt khoâ ăoaân ặúơc khi muöịn coâ chín
trong töí chûâc nađy úê phûúng Tíy lađ thoâi ñch kyê cuêa caâc nûúâc
giađu, cođn khöịi P E C O laơi chûâng toê tñnh ñch kyê vađ thiïịu thûơc
tïị ăaâng tiïịc
Trung Ăöng vađ Töí chûâc caâc nûúâc xuíịt khííu díìu moê
(OPEP)
Moơi chuýơn ăïìu coâ thïí xaêy ra tûđ díìu lûêa Cuâ söịc vïì díìu lûêa
vađ cuöơc chiïịn höìi thaâng 10-1973 lađ nhûông díịu hiïơu ăíìu tiïn
cuêa möơt vuđng Trung Ăöng thay ăöíi Thu nhíơp tûđ díìu lûêa ăaô
giaêi quýịt ặúơc möơt söị víịn ăïì Díìu lûaê giuâp phaât triïín kinh tïị
nhanh úê caâc nûúâc cung cíịp lúân nhû Aríơp Xïut, Iran, Irùc,
Cö-oeât, Oman, Quata Díìu lûêa ăem laơi caâc phûúng tiïơn tađi chñnh
vađ chñnh trõ cho caâc chïị ăöơ cíìm quýìn, taơo ra caâc tíìng lúâp xaô
höơi múâi Lúơi nhuíơn tûđ díìu lûêa lađm phaât triïín cöng nghiïơp hoâa
vađ lađm dín söị tùng nhanh Nhûng tûđ ăíìu nhûông nùm 80 saên
xuíịt díìu giaêm nhiïìu ăaô taâc ăöơng ăïịn caâc nûúâc trong vuđng
theo nguýn tùưc kiïíu bònh thöng nhau Nhû víơy ngay líơp tûâc,
tíịt caê nhûông nûúâc nađy phaêi ặúng ăíìu vúâi sûơ thu heơp cuêa nïìn
kinh tïị Viïơc tùng nhanh saên xuíịt díìu cuđng vúâi nhu cíìu cuêa
thïị giúâi giaêm ăaô khiïịn caâc nûúâc thađnh viïn cuêa OPEP phaêi
ắnh roô mûâc ăöơ saên xuíịt cuêa möîi nûúâc, traânh viïơc giaêm giaâ
díìu quaâ lúân Trong cuöơc chiïịn thûúng maơi nađy, OPEP chõu
nhiïìu míịt maât: töí chûâc nađy chó kiïím soaât 40% saên lûúơng díìu
trïn thïị giúâi Caâc nûúâc vuđng Võnh bõ míịt nhiïìu thõ trûúđng
Ăïí ăöịi phoâ vúâi viïơc giaêm thu nhíơp cíìn phaêi giaêm búât chi
tiïu Thím huơt thûúng maơi ăang lúân díìn cuđng vúâi núơ nûúâc
ngoađi Nníơp khííu ăaô giaêm vađ cíìn phaêi tûđ boê nhûông dûơ aân lúân
vïì phaât triïín
Trang 10 Nhûông vuđng ăíịt cuêa díìu lûêa vađ viïơc phín phöịi laơi
thu nhíơp
Kinh tïị cuêa caâc nûúâc xuíịt khííu díìu lûêa vuđng Trung Ăöng
phuơ thuöơc nhiïìu vađo sûơ biïịn ăöơng saên xuíịt vađ giaâ caê cuêa caâc
nguöìn khñ ăöịt Noâi möơt caâch bao quaât, phaêi tòm caâch taơo ra
möơt nïìn kinh tïị hiïơn ăaơi khöng phuơ thuöơc vađo díìu lûêa Trong
söị caâc quöịc gia vuđng Võnh, Cö-oeât toê ra nùng ăöơng nhíịt trïn
bònh diïơn chñnh trõ, díìu lûêa vađ tađi chñnh Nûúâc nađy ăaô taơo ra
möơt töí chûâc duy nhíịt ăïí ăiïìu hađnh toađn böơ vïì díìu lûêa vađ baân
díìu lûêa Tùng trûúêng trong lônh vûơc khöng thuöơc díìu lûêa chó
chiïịm 6% tùng trûúêng kinh tïị Giûôa caâc nûúâc saên xuíịt díìu vađ
caâc nûúâc khöng coâ díìu, lñ thuýịt vïì bònh thöng nhau khöng
ăuâng úê cíịp ăöơ nhađ nûúâc nhûng laơi ăuâng úê cíịp ăöơ cöng dín Caâc
nûúâc ngheđo xuíịt khííu möơt phíìn lao ăöơng sang caâc nûúâc saên
xuíịt díìu Nïịu kiïíu nhíơp cû lao ăöơng nađy coâ kïịt quêa töịt trong
thúđi gian ngùưn thò söị tiïìn ặúơc ngûúđi lao ăöơng gûêi vïì seô lađm
cín bùìng thûúng maơi Tuy nhiïn noâ coông coâ nhûông híơu quaê
Ngoađi viïơc ăíìu cú vađ nhûông dûơ aân ăem laơi lúơi nhuíơn trong thúđi
gian ngùưn, söị tiïìn cuêa tû hay cuêa cöng nađy ăaô khöng ặúơc ăíìu
tû vađo chöî cíìn nhíịt Uyê ban húơp taâc vuđng Võnh cuêa caâc nûúâc
saên xuíịt díìu lûêa úê baân ăaêo Arabik lađ cíu laơc böơ cuêa nhûông
ngûúđi giađu coâ Vïì mùơt lûúng thûơc, sûơ húơp taâc giûôa caâc nûúâc coâ
díìu vađ caâc nûúâc khaâc nhû Xuăùng - vûơa luâa cuêa Trung Ăöng
ăaô khöng ăem laơi kïịt quaê mong ăúơi Sûơ phuơ thuöơc vïì lûúng
thûơc cuêa vuđng víîn tùng
Toâm laơi húơp taâc cuêa khu vûơc Aríơp ăïí phaât triïín víîn cođn
nhiïìu töìn taơi haơn chïị
Sûơ thíịt baơi cuêa viïơc töí chûâc laơi cú cíịu cöng nghiïơp
Cuđng vúâi viïơc yâ thûâc ặúơc rùìng sûơ chuýín biïịn cuêa nïìn
kinh tïị phaêi traêi qua giai ăoaơn cöng nghiïơp hoaâ, tûđ hún 20
nùm nay, nhiïìu quöịc gia ăaô xíy dûơng nhûông kïị hoaơch phaât
triïín cöng nghiïơp
Trong nhûông quöịc gia díìu lûêa, nhûông cöị gùưng nöî lûơc dađnh
cho cöng cuöơc cöng nghiïơp hoaâ (ặúơc tađi trúơ tađi chñnh nhúđ lúơi
nhuíơn thu ặúơc trong viïơc xuíịt khííu díìu lûêa) chó ặúơc tíơp
Trang 11trung úê möơt söị ñt quöịc gia lađ Hy Laơp, Irùưc, aêríơp Xïuât, Cö-oeât)
Nhûng nhûông kïịt quaê thu ặúơc khöng taơo nïn möơt cuöơc caâch
maơng trong cöng nghiïơp Caâc nûúâc úê Trung Ăöng víîn tiïịp tuơc
lïơ thuöơc chñnh vađo nhûông hoaơt ăöơng kinh tïị bíơc möơt hay noâi
caâch khaâc lađ hoơ víîn duy trò möơt nïìn kinh tïị líịy nöng nghiïơp
lađm chuê ăaơo Nhûông lônh vûơc chïị biïịn cöng nghiïơp chó ăem laơi
möơt khoaên lúơi nhuíơn khiïm töịn trong töíng thu nhíơp quöịc dín
tuy nhiïn cuông phaêi ghi nhíơn lađ cöng nghiïơp chïị biïịn úê caâc
quöịc gia díìu lûêa nađy phaât triïín hún nhûông nûúâc khaâc cuêa khu
vûơc) Nïịu nhû nùm 1987, mûâc tiïu thuơ saên phíím cöng nghiïơp
bònh quín theo ăíìu ngûúđi lađ 52 ăö la thò ăaô coâ gíìn 20 ăö la
dađnh cho caâc mùơt hađng nhíơp khííu
Nhûông nûúâc coâ nïìn cöng nghiïơp phaât triïín maơnh trong khu
vûơc coâ xu hûúâng ûu tiïn cho nhíơp khííu nhùìm ăaâp ûâng nhu cíìu
tiïu duđng nhûông saên phíím cuêa cöng nghiïơp chïị biïịn Ăöìng thúđi
hoơ cuông thûơc thi 1 chñnh saâch thúị quan baêo höơ cho pheâp giuâp
ăúô nhûông nghađnh cöng nghiïơp non treê trong nûúâc Ngoaơi trûđ
lônh vûơc giađu lûêa thò cöng nghiïơp hoaâ úê caâc quöịc gia vuđng Võnh
víîn cođn ríịt haơn chïị do chñnh phuê chó chuâ troơng ăïịn cöng
nghiïơp hoaâ díìu
Híơu quaê lađ cuöịi thíơp niïn 80, ăaơi ăa söị caâc nûúâc nađy ăïìu
lím vađo tònh traơng thím huơt caân cín thu chi möơt caâch tríìm
troơng Nhûông kïị hoaơch phaât triïín kinh tïị phuơ thuöơc quaâ
nhiïìu vađo sûơ trúơ giuâp cuêa nûúâc ngoađi Nhûông nhađ cíìm quýìn
phaêi ặúng ăíìu cuđng möơt luâc vúâi hai víịn ăïì: möơt lađ cíìn thiïịt
phaêi ăíìu tû vađo caâc lônh vûơc saên xuíịt, hai lađ nguy cú khöng
kiïím soaât ặúơc giaâ caê nhûông saên phíím thiïịt ýịu luön luön
biïịn ăöơng Hún nûôa, nghađnh cöng nghiïơp víîn cođn úê bûúâc phaât
triïín khúêi ăíìu laơi coâ cú cíịu nhûông xñ nghiïơp riïng leê khöng ùn
khúâp vúâi nhau Trong tònh traơng phaât triïín hiïơn taơi thò cíịu
truâc cöng nghiïơp nhû víơy thûơc sûơ khöng thuâc ăííy ặúơc nïìn
kinh tïị Viïơc töí chûâc laơi cú cíịu nöng nghiïơp lađ ríịt cíìn thiïịt
nhûng thûơc tïị quaâ trònh xuâc tiïịn nađy laơi víịp phaêi nhiïìu lûơc
caên: thiïịu caâc cú súê haơ tíìng, nhûông nhûúơc ăiïím cuêa caâc kïị
hoaơch phaât triïín, nhûông bíịt ăöìng quan ăiïím trong viïơc lûơa
choơn caâc nghađnh nghïì ặúơc ûu tiïn, thiïịu nhûông caân böơ coâ
nùng lûơc
Trang 12Trïn thûơc tïị, viïơc chuíín bõ cho möơt giai ăoaơn sau thúđi díìu
lûêa laơi khöng nùìm trong möơt dûơ aân líu dađi Chiïịn lûúơc dûơ
phođng nađy chó tíơp trung vađo möơt söị hoaơt ăöơng quan troơng
nhíịt thúđi ñt coâ möịi liïn hïơ vúâi caâc lônh vûơc kinh tïị khaâc vađ coâ
hiïơu quaê kñch thñch khöng cao Ríịt nhiïìu quöịc gia trong khu
vûơc laơi lađm tríìm troơng hún sûơ bíịt ăöìng nađy bùìng viïơc xíy
dûơng möơt nghađnh cöng nghiïơp dûơa trïn nhûông húơp chíịt
hiăröcacbua (nghiaô lađ cöng nghiïơp hoaâ díìu) chuê ýịu lađ phuơc
vuơ cho xuíịt khííu
Nïịu dûơa vađo hïơ thöịng nhûông tiïu chñ phûâc taơp cuêa Liïn
Hiïơp Quöịc (vñ duơ nhû tiïu chñ vïì mûâc tiïu thuơ bònh quín theo
ăíìu ngûúđi, saên lûúơng theâp, tònh hònh víơn chuýín vađ lûu thöng
hađng hoaâ) ăïí ăaânh giaâ mûâc ăöơ cöng nghiïơp hoaâ cuêa caâc quöịc
gia nađy, ta seô thíịy coâ möơt sûơ chïnh lïơch lúân giûôa nhûông nûúâc
cöng nghiïơp vúâi caâc quöịc gia khaâc trong khu vûơc Nhûng tíịt caê
ăïìu coâ ăùơc ăiïím chung lađ nghađnh cöng nghiïơp, nhíịt lađ cöng
nghiïơp chïị biïịn chûa míịy phaât triïín Nhûông dûơ aân thuâc ăííy
saên xuíịt trong cöng nghiïơp hoaơt ăöơng keâm hiïơu quaê do thiïịu
sûơ húơp taâc khu vûơc, ýịu keâm vïì kyô thuíơt cöng nghïơ vađ do aênh
hûúêng cuêa loaơi hònh cöng nghiïơp ăùơc thuđ
Viïơc taâi sûê duơng ăöìng ăö la díìu lûêa
Tûđ nùm 1973, cún söịt nùng lûúơng ăaô buđng nöí trïn toađn böơ
hïơ thöịng kinh tïị thïị giúâi, keâo theo sûơ phín chia quýìn lûơc tađi
chñnh quöịc tïị
Ăíìu thíơp niïn 80, möơt cuöơc caơnh tranh gay gùưt ăaô diïîn ra
trong hïơ thöịng tađi chñnh quöịc tïị xung quanh sûơ biïịn ăöơng cuêa
ăöìng ăö la díìu lûêa Nhûông nûúâc coâ nhiïìu hađng töìn muöịn
chuýín hûúâng ăíìu tû do víơy chó coâ 60% sûơ huđn vöịn múâi ăíy
cuêa O P E P lađ ặúơc thûơc hiïơn vúâi ăöìng ăö la Trong cuöơc
caơnh tranh taâi sûê duơng ăöìng ăö la díìu lûêa, Nhíơt Baên lađ quöịc
gia coâ nhûông thađnh tñch ăaâng kïí nhíịt: nùm 1980, ăöìng ăö la
díìu hoaê ăaô bao truđm lïn nïìn kinh tïị Nhíơt theo 3 hûúâng chñnh
lađ nhađ bùng, mua traâi phiïịu, mua cöí phíìn Ăiïìu ăoâ cho pheâp
Nhíơt Baên vûúơt qua ặúơc cuöơc khuêng hoaêng díìu lûêa líìn thûâ 2
Trong quaâ trònh quay vođng ăöìng ăö la díìu lûêa, nhûông nûúâc
khöng coâ díìu lûêa lađ nhûông ngûúđi cuöịi cuđng cíìn vöịn tû baên
Trang 13Nhûông ngín hađng möi giúâi cuêa caâc nûúâc ăang phaât triïín bùưt
ăíìu ăoâng möơt vai trođ quöịc tïị quan troơng Cuđng vúâi viïơc ăöìng ăö
la díìu lûêa xuíịt hiïơn trïn thõ trûúđng tađi chñnh thïị giúâi, caâc quöịc
gia coâ nhiïìu hađng töìn ngađy cađng níng cao ặúơc khaê nùng kiïím
soaât sûơ lûu thöng vöịn ăíìu tû Hoơ múê röơng thïm hïơ thöịng ngín
hađng möi giúâi ăïí phín taân nhûông nguy cú phaâ saên ăöìng thúđi
chuâ troơng ăïịn viïơc thay ăöíi hûúâng ăíìu tû Bïn caơnh ăoâ, hoơ
cuông tiïịn hađnh kiïím soaât cíín thíơn hún viïơc sûê duơng vöịn vađ aâp
duơng nhûông thao taâc nghiïơp vuơ ngín hađng trûơc tiïịp trïn giúâi
doanh thûúng thïị giúâi
Thïị nhûng chiïịn tranh vuđng Võnh nöí ra ăaô lađm cho cuöơc
khuêng hoaêng díìu lûêa tiïìm tađng trúê nïn nghiïm troơng hún Sûơ
kiïơn Irùưc vađ Cöoeât laơi xuíịt khííu díìu lûêa thö trïn thõ trûúđng
vađ viïơc ăaânh thúị nhûông saên phíím díìu hoaê trong nhûông nûúâc
cöng nghiïơp hoaâ ăaô lađm cho giaâ caê cuêa 1 ăún võ díìu lûêa giaêm
xuöịng Cuöịi nùm 1993, thõ trûúđng díìu lûêa vuđng Võnh tuýn böị
giaêm saên lûúơng díìu thö cuêa hoơ ăïí giûô giaâ trïn thõ trûúđng, buöơc
caâc nhađ saên xuíịt khöng coâ díìu lûêa phaêi tiïịn hađnh thûúng
lûúơng
Nghađnh nöng nghiïơp - naơn nhín cuêa cuöơc khuêng hoaêng
díìu lûêa
Sûơ thím huơt lûúng thûơc, thûơc phíím lađ víịn ăïì nghiïm troơng
nhíịt mađ caâc quöịc gia khaâc trong khu vûơc phaêi ặúng ăíìu
trong cún söịt díìu lûêa
Ăöịi vúâi toađn miïìn Trung Ăöng, nghađnh nöng nghiïơp lađ möơt
trong nhûông naơn nhín hađng ăíìu cuêa cuöơc khuêng hoaêng díìu
lûêa Xuíịt khííu nöng nghiïơp giaêm ăaâng kïí tûđ nùm 1970 (95%
töíng khöịi lûúơng xuíịt khííu) ăïịn nùm 1980 (hún 20%) Saên
xuíịt nöng nghiïơp suy thoaâi, khöng ăuê ăaâp ûâng cho thõ trûúđng
nöơi ắa trong khi ăoâ vađo nùm 1970, möơt söị quöịc gia cođn coâ
nöng saên thûđa ăïí xuíịt khííu Thíơm chñ möơt söị nûúâc nöng
nghiïơp truýìn thöịng nhû Irùưc, Yïmen ăaô phaêi nhíơp khííu
hađng nùm 50% nöng saên tiïu thuơ trïn thõ trûúđng nöơi ắa (so
vúâi trûúâc kia lađ 30%) Trong vođng 10 nùm, chi phñ nhíơp khííu
ăaô tùng lïn ríịt nhiïìu, tûđ 15 ăö la/ ngûúđi lïn túâi 300 — 500 ăö
la/ ngûúđi Cuđng thúđi gian ăoâ, töịc ăöơ tùng trûúêng saên xuíịt chó
Trang 14ăaơt 2% trong ăoâ chuê ýịu lađ cuêa lônh vûơc chùn nuöi Nhòn
chung, nùng suíịt ríịt thíịp
Nhû chuâng ta ăaô biïịt, nöng nghiïơp ăoâng möơt vai trođ chuê ăaơo
trong nïìn kinh tïị cuêa ăaơi böơ phíơn caâc quöịc gia thuöơc khu vûơc
Trung Ăöng (kïí caê nhûông nûúâc coâ díìu lûêa) Tuy nhiïn, mûâc
ăoâng goâp cuêa nöng nghiïơp vađo töíng thu nhíơp quöịc dín ngađy
cađng giaêm Hún nûôa, dín söị laơi tùng nhanh hún töịc ăöơ phaât
triïín cuêa nöng nghiïơp, tíịt ýịu díîn ăïịn tònh traơng phaêi tùng
cûúđng nhíơp khííu nöng saên Nguýn nhín chñnh cuêa viïơc giaêm
suât nöng nghiïơp úê ăíy lađ do thiïịu vöịn ăíìu tû, do thiïịu nhûông
kyô thuíơt khai thaâc caâc tiïìm nùng thiïn nhiïn lađ ăíịt vađ nûúâc
Bïn caơnh ăoâ, cú cíịu kinh tïị Trung Ăöng chuê ýịu lađ nhûông lao
ăöơng nhíơp cû, do víơy tònh traơng hiïơn nay cuêa nghađnh nöng
nghiïơp coâ thïí coi lađ möơt phaên ûâng tûơ nhiïn cuêa cuöơc khuêng
hoaêng díìu lûêa Hiïơn nay, víịn ăïì saât nhíơp trong lônh vûơc nöng
nghiïơp lađ möơt ăöìi hoêi cíịp baâch trong hoađn caênh phûâc taơp cuêa
Trung Ăöng: nhûông víịn ăïì vïì cú cíịu nöng nghiïơp, thiïịu cöng
nhín lađnh nghïì coâ trònh ăöơ
Chíu Phi-möơt naơn nhín
Chíu Phi lađ chíu luơc phaêi gaânh chõu nhûông híơu quaê nùơng
nïì nhíịt trong cuöơc khuêng hoaêng díìu lûêa nhûông nùm 1980 Sûơ
tùng dín söị quaâ nhanh, khñ híơu khö cùìn úê Sahel, nhûông sai
líìm trong quaên lyâ, nhûông híơu quaê giaân tiïịp cuêa nhûông biïịn
ăöơng kinh tïị, tíịt caê caâc taâc nhín nađy tíơp trung laơi ăïí cö líơp
nïìn kinh tïị chíu Phi
Hiïơn nay, luơc ắa ăen chíu Phi ăang phaêi ặúng ăíìu vúâi ríịt
nhiïìu nguy cú Cuơ thïí lađ nïìn kinh tïị cuêa luơc ắa nađy ăaô bõ tï
liïơt vađ keâm phaât triïín nhíịt trïn thïị giúâi, thíơm chñ chíu Phi
cođn coâ nguy cú bõ gaơt ra ngoađi hïơ thöịng kinh tïị thïị giúâi Mûâc
thu nhíơp bònh quín theo ăíìu ngûúđi möîi nùm giaêm trung bònh
4,4% (tûđ nùm 1980) Caâc nûúâc ngheđo nhíịt trong khu vûơc coâ thu
nhíơp bònh quín theo ăíìu ngûúđi thíịp hún caê mûâc thu nhíơp cuêa
nùm 1960 Tûđ thíơp niïn 40, líìn ăíìu tiïn trong lõch sûê kinh tïị
thïị giúâi coâ möơt khu vûơc lím vađo tònh traơng suy thoaâi tuýơt ăöñ
150 triïơu dín chíu Phi bõ ăe doaơ trûơc tiïịp búêi naơn ăoâi vađ tònh
traơng keâm dinh dûúông Chñnh phuê cuêa ăa söị caâc quöịc gia chíu
Trang 15Phi ăang phaêi tòm caâch giaêi quýịt nhûông víịn ăïì liïn quan ăïịn
sûơ thím huơt ngín saâch vađ nhûông khoaên vay núơ kyê luơc (töíng
cöơng lađ 200 tyê ăö la nghôa lađ khoaêng 60% töíng thu nhíơp quöịc
dín cuêa chíu Phi) Vúâi möơt töịc ăöơ tùng trûúêng kinh tïị trung
bònh lađ 1,6%, nhûông nïìn kinh tïị cuêa chíu luơc nađy ngađy cađng
chòm síu vađo cuöơc khuêng hoaêng Tònh hònh chùưc chùưn seô tríìm
troơng hún vađo nùm 2000 khi dín söị chíu Phi dûơ ăoaân seô lïn túâi
con söị 900 triïơu (so vúâi mûâc hiïơn nay lađ 800 triïơu)
Caân cín thu chi cuêa ăaơi böơ phíơn chíu Phi bao göìm möơt
phíìn chi cho nhíơp khííu nhûông saên phíím cöng nghiïơp (nhû
caâc trang thiïịt bõ maây moâc), phíìn chi ăïí buđ cho nhûông khoaên
thiïịu cuêa nöng nghiïơp vađ möơt phíìn thu tûđ xuíịt khííu nöng
saên lađ chñnh Nhû víơy, baên thín caân cín thu chi nađy ăaô böơc löơ
nhûông nhûúơc ăiïím cuêa cíịu truâc kinh tïị chíu Phi Möơt mùơt lađ
nhûông ăíìu ra (chi) ngađy cađng tùng cuđng vúâi nhõp ăöơ ăö thi hoaâ
cađng lađm cho tònh traơng thiïịu lûúng thûơc, thûơc phíím trúê nïn
nghiïm troơng hún, trong khi ăoâ caâc khoaên chi cho nhíơp khííu
laơi khöng haơ xuöịng Mùơt khaâc, nhûông ăíìu vađo (thu) khöng
tùng lïn do ặúđng cíìu cuêa thïị giúâi vïì khoaâng saên khöng cao,
do sûơ suy thoaâi cuêa viïơc lûu thöng hađng hoaâ cuông nhû do ñt coâ
saên phíím cöng nghiïơp dađnh cho xuíịt khííu
Ăiïím cuöịi cuđng phaêi nhíịn maơnh lađ chñnh viïơc tùng giaâ trõ
nguöìn nhín lûơc múâi lađ phûúng tiïơn chuê chöịt cuêa sûơ phaât triïín
kinh tïị cođn trònh ăöơ y tïị, giaâo duơc, dinh dûúông, nùng xuíịt lao
ăöơng, khaê nùng sinh saên lađ nhûông ýịu töị phuơ thuöơc líîn nhau
Nhûông chó söị vïì mùơt xaô höơi (tyê lïơ phöí cíơp tiïíu hoơc, tuöíi thoơ
trung bònh) trong giai ăoaơn sau khi giađnh dûúơc ăöơc líơp ặúơc
caêi thiïơn roô rïơt nhûng tûđ thíơp niïn 80 laơi coâ xu hûúâng giaêm
suât Ngoađi ra, caâc nûúâc chíu Phi phaêi ăiïìu chónh nhûông aâp lûơc
cuêa ặúđng cíìu trong tònh hònh khan hiïịm nhûông nguöìn thu
nhíơp quöịc gia
Mùơc duđ khaâc vúâi caâc nûúâc khaâc trong khu vûơc, kinh tïị Nam
Phi lađ möơt sûơ phaât triïín ngoaơi lïơ nhûng hiïơn nay quýìn lûơc
kinh tïị nađy cuêa chíu Phi cuông ăang ặâng trûúâc möơt tûúng lai
khöng míịy saâng suêa
Trang 16 Töịc ăöơ tùng trûúêng kinh tïị vađ sûơ tiïịn triïín chíơm cuêa quaâ
trònh phaât triïín
Lađ möơt trong 3 luơc ắa cuêa thïị giúâi thûâ ba, chíu Phi lađ chíu
luơc coâ töịc ăöơ tùng trûúêng kinh tïị chíơm nhíịt tûđ sau Ăaơi chiïịn
thïị giúâi líìn thûâ hai Do aênh hûúêng cuêa nhûông cuöơc khuêng
hoaêng úê thíơp niïn 70, töịc ăöơ tùng trûúng kinh tïị cuêa chíu Phi
laơi tiïịp tuơc giaêm xuöịng chó cođn 1,6% / nùm Tyê lïơ ăíìu tû thíịp
ăïịn mûâc böơ maây saên xuíịt coâ nguy cú phaâ saên vađ khöng cho
pheâp phaât triïín kinh tïị trong nhûông giai ăoaơn kïị tiïịp
Möịi ăe doaơ trûơc tiïịp ăöịi vúâi hađng triïơu dín chíu Phi lađ naơn
ăoâi vađ tònh traơng thiïịu dinh dûúông Saên lûúơng lûúng thûơc,
thûơc phíím tñnh theo ăíìu ngûúđi ăaô trò trïơ trong nhûông nùm
1960 laơi tiïịp tuơc giaêm hún 10% trong thíơp niïn 70 Trong
khoaêng thúđi gian 20 nùm, nhíơp khííu nguô cöịc ăaô tùng gíịp 15
líìn cođn xuíịt khííu nöng saên laơi giaêm 40% saên lûúơng bònh quín
theo ăađu ngûúđi Víơy mađ nöng nghiïơp víîn lađ nguöìn thu nhíơp
chuê ýịu cuêa 4/5 quöịc gia úê chíu Phi Xeât trïn ặúđng cíìu,
nhûông nguýn nhín cuêa cuöơc khuêng hoaêng nađy lađ do tyê lïơ
tùng dín söị quaâ cao (3% / nùm) vađ do quaâ trònh ăö thõ hoaâ diïîn
ra vúâi töịc ăöơ choâng mùơt ăaô keâo theo thõ hiïịu chuöơng hađng nûúâc
ngoađi Xeât trïn ặúđng cung thò viïơc di dín vúâi khöịi lûúơng lúân
ăaô lađm míịt ăi möơt nguöìn lao ăöơng ăaâng kïí cuêa nöng nghiïơp
Vuđng chíu Phi cíơn hoang maơc Sahara lađ khu vûơc kinh tïị coâ
nùng suíịt thíịp nhíịt vađ chíơm phaât triïín nhíịt
Trong nhûông nùm 1960 — 1970, chíu Phi ăaô tùng cûúđng ăíìu
tû ngoaơi lïơ cho saên xuíịt trong moơi lônh vûơc vúâi nhûông dûơ aân
lúân, do víơy nïìn kinh tïị khu vûơc tûúng ăöịi öín ắnh Thïị nhûng
ăíy laơi lađ bûúâc daơo ăíìu cho möơt thúđi kyđ khuêng hoaêng keâo dađi
Hiïơn nay, chíu Phi ăaô bõ caâc chíu luơc khaâc boê xa vïì nhiïìu
mùơt: töịc ăöơ tùng trûúêng kinh tïị líîn nhûông chó söị xaô höơi vïì y
tïị, giaâo duơc cuêa chíu Phi noâi chung ăïìu xïịp úê cuöịi baêng thöịng
kï kinh tïị xaô höơi hoơc cuêa thïị giúâi Ăaơi ăa söị caâc quöịc gia thuöơc
chíu luơc nađy ăaô bõ kiïơt qúơ hoađn toađn sau nhûông cuöơc khuêng
hoaêng taò chñnh nïn khöng cođn ăuê lûơc ăíìu tû töịi thiïíu cho
khai thaâc vađ thûơc hiïơn caâc dûơ aân phaât triïín kinh tïị
Trang 17 Cú cíịu trao ăöíi saên phíím vađ sûơ phuơ thuöơc vïì kinh tïị cuêa
chíu Phi
Kinh tïị chíu Phi phuơ thuöơc chuê ýịu vađo sûơ lûu thöng caâc
nguýn víơt liïơu Tuy nhiïn, vađo ăíìu nhûông nùm 1980, viïơc
trao ăöíi nađy ăaô coâ phíìn giaêm suât ríịt nhiïìu
Luơc ắa ăen chíu Phi giûô vai trođ khöng ăaâng kïí trong
thûúng maơi quöịc tïị Thíơt víơy, nhûông hađng hoaâ xuíịt nhíơp
khííu cuêa chíu luơc nađy chó chiïịm gíìn 2% hađng trao ăöíi trïn
thïị giúâi vađ khoaêng 7% thûúng maơi cuêa thïị giúâi thûâ ba Tuy
nhiïn, ăiïìu nađy khöng coâ nghôa lađ ngađnh ngoaơi thûúng khöng
ăoâng vai trođ quan troơng ăöịi vúâi caâc quöịc gia chíu Phi: tñnh
trung bònh thò saên phíím xuíịt nhíơp khííu chiïịm gíìn 1/4 töíng
saên phíím quöịc nöơi cuêa caâc nûúâc nađy Vïì mùơt xuíịt khííu díìu
lûêa, saên lûúơng cuêa chíu Phi cuđng thúđi ăiïím nhu cíìu vïì díìu
lûêa giaêm nhûng nhûông mùơt hađng thiïịt ýịu víîn chiïịm 90%
lûúơng hađng xuíịt khííu cuêa chíu luơc ăen Sûơ biïịn ăöơng vïì giaâ
caê cuêa caâc saên phíím nađy lađ nguýn nhín díîn ăïịn sûơ míịt öín
ắnh cuêa nïìn kinh tïị chíu Phi Traâi vúâi caâc quöịc gia caơnh
tranh khaâc chíu Phi khöng tùng nùng suíịt nhùìm böí sung cho
viïơc haơ tyê gña trïn thõ trûúđng thïị giúâi Chíu luơc nađy tûđng
chiïịm 20% saên lûúơng díìu xuíịt khííu trïn thïị giúâi nhûng ăïịn
nùm 1984 chó cođn laơi 2,7% Nhû víơy, viïơc suơt giaâ tûđ nùm 1981
ăaô lađm giaêm 25% lûúơng hađng xuíịt khííu 2/3 hađng xuíịt khííu
cuêa 9 quöịc gia múâi trong söị 10 quöịc gia úê chíu Phi lađ nhûông
saên phíím thiïịt ýịu Ăoâng goâp cuêa chíu Phi vïì caâc mùơt hađng
thiïịt ýịu trïn thõ trûúđng quöịc tïị víîn khöng ngûđng giaêm díìn
do nùng xuíịt lao ăöơng thíịp vađ aênh hûúêng cuêa nhûông chñnh
saâch kinh tïị sai líìm Trong 2 thíơp niïn vûđa qua, viïơc xuíịt
khííu caâc saên cöng nghiïơp cuông lím vađo tònh traơng tûúng tûơ
Toâm laơi, chíu Phi lađ möơt chíu luơc ăùơc biïơt phaêi chõu híơu quaê
cuêa viïơc suy giaêm thûúng maơi do phuơ thuöơc quaâ nhiïìu vađo caâc
nûúâc cöng nghiïơp hoaâ Chó coâ 1/5 lûúơng hađng ặúơc xuíịt khííu
túâi thïị giúâi thûâ ba Nhûông trao ăöíi buön baân giûôa caâc nûúâc
chíu Phi víîn cođn quaâ thíịp (chó chiïịm 5% hađng thûúng maơi
cuêa chíu luơc ăen)
Trang 18 Cuöơc khuêng hoaêng núơ níìn vađ baên chíịt cuêa sûơ tađi trúơ
kinh tïị cho chíu Phi
Tûđ nhûông nùm 1970, nhûông khoaên núơ níìn cuêa chíu Phi ăaô
tùng lïn gíịp 2 líìn úê chíu Myô La tinh Caâc nûúâc cöng nghiïơp
hoaâ ăaô roât vöịn ăíìu tû vađo khu vûơc nađy nhùìm thu ặúơc nhiïìu
lúơi nhuíơn hún
Caân cín thûúng maơi vađ caân cín thu chi cuêa caâc quöịc gia
chíu Phi ăaô thím huơt túâi mûâc baâo ăöơng Ăöịi vúâi nhûông nûúâc
khöng coâ díìu lûêa thò nhûông töín thíịt vïì kinh tïị nađy cođn lúân
hún gíịp 5 líìn trong nhûông nùm 1970 Tûđ 1974 ăïịn 1980, töíng
söị núơ tùng lïn gíịp 3 líìn vađ mûâc thím huơt tûúng ặúng 9%
töíng thu nhíơp quöịc nöơi Cuđng vúâi nhu cíìu vïì tađi chñnh ngađy
cađng cao, chíu Phi ăaô phaêi ặúng ăíìu vúâi nhûông khoâ khùn
trong viïơc chi traê cho caâc khoaên vay múâi cuêa mònh Nhûông
moân núơ chöìng chíịt ăoâ ăaô thûơc sûơ buđng nöí vađo nhûông nùm
1980, möơt söị quöịc gia trong khu vûơc ăang coâ nguy cú phaêi
gaânh chõu nhûông khoaên núơ gíịp 3 líìn Sûơ thay ăöíi cuêa hoađn
caênh quöịc tïị hiïơn taơi khöng ăuê giaêi thñch tònh hònh nađy yâ
ắnh muöịn ăííy maơnh nhõp ăöơ phaât triïín cuêa chíu Phi ăaô ăííy
caâc nhađ laônh ăaơo ăïịn quýịt ắnh tùng tyê lïơ ăíìu tû trong khi
quyô tiïịt kiïơm cuêa hoơ ăang giaêm díìn Do víơy, hoơ khöng thïí
khöng vay mûúơn caâc thïị lûơc kinh tïị lúân Chiïịn lûúơc tađi trúơ cho
nïìn kinh tïị thím huơt nađy ăaô díîn ăïịn nhûông híơu quaê nghiïm
troơng: caâc quöịc gia chíu Phi ăaô huy ăöơng nhûông söị tiïìn khöíng
löì qua hïơ thöịng nhađ bùng, caâc xñ nghiïơp ngađy cađng coâ nhûông
khoaên núơ thiïịu chöìng chíịt Thíơm chñ chiïịn lûúơc nađy cođn ặúơc
múê röơng ra ăïí cöị che díịu cuöơc khuêng hoaêng traê núơ nûúâc ngoađi
vúâi viïơc kyâ kïịt caâc thoaê thuíơn böí trúơ kinh tïị, giuâp ăúô tađi chñnh
trûơc tiïịp, chíịp nhíơn cíìu viïơn caâc khoaên tñn duơng giaâ ăùưt
Nhûông cuöơc khuêng hoaêng tađi chñnh cuêa caâc quöịc gia chíu
Phi coâ xuíịt phaât ăiïím tûđ caâc ýịu töị bïn ngoađi taâc ăöơng ngûúơc
trúê laơi (sûơ tùng tyê lïơ thu nhíơp) vađ caâc hiïơn tûúơng coâ liïn quan
túâi cíịu truâc kinh tïị trong khu vûơc mađ chuâng ta coâ thïí kïí ra
möơt vađi nhín töị nhû sûâc caơnh tranh thíịp, sûơ hao huơt ngín
saâch quöịc gia, sûơ chi tiïu cuêa nhađ nûúâc vađo caâc lônh vûơc khöng
sinh lúơi Nhûông mûu meơo sûê duơng trong chiïịn lûúơc ăíìu tû nađy
chó lađm tùng thïm khaê nùng khöng traê núơ ặúơc cuêa chíu Phi