Người phụ nữ ê đê trong đời sống xã hội tộc người

Trén C0 so càc nguón tài liéu, thu tich khàc nhau dà dugc cóng bó ò trong va ngoài nuóc, va nhiing tu liéu thu thàp dugc qua càc chuyén di dién da, duói góc dò nghién cuu dàn toc hoc, có

BÓ CIÀO DUC VA DÀO TAO

DAI HOC QUÓC GIÀ HA NÓI

TRUÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÓI VA NHÀN VÀN

THU NHUNG MLO DUON DU

^«« /v

NGUOI PHU Nir E DE TRONO DÒI SONG XÀ HÒI TOC NGlTÒI

^ ^ CHUYEN NGANH : DAN TOC HOC

MA SO : 5.03.10

A ^

LUAN AN TIEN SI LICH SlT

Nguòri huóng dàn khoa hoc

PGS.TS LE SY CIAO PGS.TS KHÓNG DIÈN

: OAi HOC c ' j o r ^^-^ - A „-'." •

MUCLUC

Trang

MÒ DAU 1

Chutmg 1 : Tong quan ve nguòi E de 11

1.1 Khài quàt ve mòi truòng thien nhien va nguòi È de 11

1.2 Dòi song kinh té ^ 16

1.3 Té choc xà hói truyén thÓngcìia nguòi È de 22

1.3.1 Quan niém ve xà hói màu he 22

1.3.2 Té choc xà hói truyén thóng 25

Tiéu két chuong 1 41

Chuang 2: Nguòi phu nù E de trong xd hói truyén thóng 42

2.1 Khài quàt càc 1^ thuyét ve giói trong Dàn toc hoc 42

2.2 Nguòi phu mi E de trong già dình 48

2.2.1 Càu triic ciia già dình truyén thóng {gap djué) 48

2.2.2 Quan niém ve con gài va con trai trong già dình 52

2.2.3 Thòi ky truòng thành 57

2.2.4 Hón nhàn 65

2.2.5 MÓi quan he vg - chóng trong già dình 70

2.2.6 MÓi quan he giiìa càc già dình nhó trong già dình 76

2.3 Nguòi phu nC trong mÓi quan he vói xà hói buon làng , 80

2.3.1 Vai trò ciia bà phìi thìiy va nguòi dò de 80

2.3.2 Thàn phàn va vi tri ciia nguòi phu nù trong xà hói 82

Tiéu két chuong 2 86

Chuctng 3 : Nguòi phu nùE de trong dui song xà hai mài 87

3.L Nhiing bién dóng lich sir 87

3.LI Chình sàch cùa thuc dàn Phàp 87

3.L2 Chình sàch cùa chình quyén Sài Gòn va cùa ngiròì My 91

3.L3 Chình sàch cùa Dàng va Nhà niróc Viet Nam 95

3.2 NhOng thay dèi trong cóng dóng va dòd song già dình 100

3.2.1 Tó choc xà hói mói 100

3.2.2 Vi tri cùa nguòi phu nu trong già dình hién nay 111

3.2.3 Thuc trang cùa quan he hón nhàn 131

3.2.4 Nguòi phu nix vói viéc tham già càc boat dóng xà hói 137

va nghé nghiép

KÉT LUAN 147 Thuàt ngur chi he thóng thàn toc 149

DANH MUC TÀI LIÉU THAM KHÀO 151

Bang tra càc chùr viét tàt trong tài liéu tham khào 160

PHAN PHU LUC

Phu lue 1 : Bàn dò hành chình tinh Dak Lak

Phu lue 2 : Danh sàch nhiing nguòi duoc phòng vàn

Phu lue 3 : Mot so hình anh ve nguòi E de

MÒ DAU

1 Tinh càp thiét cùa de tài

Ngucfi È de là mot trong so' nàm dàn toc thiéu so ò Viét Nam thuóc nhóm ngón ngfi Nam Dào, ho cu trù chù yéu a tinh Dak Lak, mot so ìt cu tru

rài ràc 0 càc tinh Khành Hòa, Phu Yèn, Già Lai, va càc tinh khàc Mot trong nhiing dac diém nei bàt cùa nguòi E de là che dò màu he dién hình, duac phàn ành ro net trong càc Iinh vuc : té choc xà hói, hón nhàn - già dình, che dò thùa ké' tài san, v.v Do vày, nguòi phu nu E de co vi tri va vai trò quan trong khóng nhung trong dòi song xà hói truyén thóng, ma con trong cà dòi song xà hói hién nay Tu tnróc dén nay, dà co khà nhiéu cóng trình cùa càc hoc già trong va ngoài nuóc nghién curu ve nguòi E de duói góc dò dàn toc hoc, va dà dung lai mot bure tranh khà day dù ve càu truc xà hói màu he cùng nhu vàn hóa truyén thóng cùa dàn toc này Day là nhung két qua nghién curu co già tri

ve mat khoa hoc dàng tran trong Tuy nhién, co thè nói ràng, trong càc cóng

trình nghién curu ve càc dàn toc thiéu so a Tày nguyén nói chung va nguòi È

de nói riéng, vàn de giói, ma nguòi phu nu là mot bó phàn quan trong cùa nò, chua dugc càc hoc già truóc day quan tàm mot càch dùng mure Trong khi dò,

tu nhung nàm 70 cùa théky này, giói vói trong tàm là thàn phàn va vai trò cùa nguòi phu ni? trong càc xà hói khàc nhau, dà tra thành mot trong nhimg vàii de nghién culi nói bàt cùa càc nhà nhàn hoc xà hói, dàn toc hoc, va xà hói hoc

trén thè giói Riéng ò Viét Nam, càc cóng trình nghién cuu ve nguòi phu nix

thuóc càc dàn toc thiéu s6 con rat ìt va tàn man, dac biét là nguòi phu nir trong trong càc xà hói màu he, ma nguòi È de là mot vi du dién hình, lai càng mang tình càp thiét trong nghién culi va thuc tién Trén ca sa này, viéc di sàu nghién curu ve nguòi phu nir È de sé góp phàn làm hoàn chinh thém bure tranh xà hói màu he cùa ho trong truyén thóng, va eiing de hiéu hon ve nhirng thay dói cùa

Trén C0 so càc nguón tài liéu, thu tich khàc nhau dà dugc cóng bó ò

trong va ngoài nuóc, va nhiing tu liéu thu thàp dugc qua càc chuyén di dién

da, duói góc dò nghién cuu dàn toc hoc, cóng trình này eó gang dung lai mot bure tranh khà day dù, va he thóng ve vi tri, vai trò cùa nguòi phu nu É de trong dòi song xà hói truyén thóng, eiing nhu nhirng thay dói ve vai trò cùa ho duói su tàc dóng manh me cùa qua tiình phàt trién kinh té - xà hói a Tày Nguyén va Dak Lak hién nay Hon nira, thóng qua vi tri, va vai trò cùa nguòi phu nii con làm sàng tò xà hói màu he E de duói càc góc canh khàc nhau : xà hói, kinh té, vàn hóa trong truyén thóng va hién dai

Dac biét, trong cóng cuóc dói mói va hién dai hóa dà't nuóc hién nay, phu nii dà va dang dóng vai trò quan trong trong tàt eà càc Iinh vuc: kinh té,

xà hói, chình tri, vàn hóa, Do vày, viéc nghién cùu ve phu nir nói chung dang dugc quan tàm, nhàt là viéc nghién curu vai trò, vi tri cùa nguòi phu nir

dàn toc thiéu so trong su nghiép phàt trién kinh té - xà hói hién nay a càc vùng

mién nùi va cao nguyén lai càng trò nén càn thiét Vi vày, cóng trình nghién cuu ve nguòi phu nii È de, truóc hét, ve mat hoc thuàt, góp phàn bó sung ve mat tu liéu, va làm sàng tò thiét che màu he tmyén thóng cùa nguòi È de thóng qua nghién cùu nguòi phu nii, va nhiing thay dói ve vi tri, vai trò cùa ho trong xà hói hién dai Thur hai, ve mat xà hói, cóng trình này góp phàn cung càp nhiing ca sa khoa hoc de giùp chình quyén trung uang va dia phuang nghién cuu, va eó chình sàch thìch hgp de khuyén khìeh, phàt huy dugc su tham già róng rài cùa phu nii càc dàn toc thiéu so vào su nghiép phàt trién

kinh té- xà hòi, vàn hóa, giào due ò vùng nùi cùng nhu vùng cao nguyén cùa

Viét Nam hién nay

2 Ljch sur nghién curu cùa de tài

Tu truóc dén nay, dà eó nhiéu cóng trình nghién cuu, bài viét cùa càc nhà nghién cùu a trong nuóc va nuóc ngoài viét ve càc dàn toc thiéu so a Tày Nguyén nói chung, va ve nguòi E de nói riéng Trong càc cóng trình, va bài

nghién curu ve nguòi É de, ò càc mure dò khàc nhau càc tàc già déu quan tàm

óén vai trò, vi tri cùa nguòi phu nii trong xà hói va già dình truyén thóng cùa ho

Tàc p h ^ viét ve nguòi E de som nhàt, co le là cóng trình khào cùu cùa

nhà thàm hiém nguòi Phàp Henri Maitre vói tua de : " Càc xù Thuang a mién

Nam Dóng Duang : cao nguyén Dac Lac " [47] Trong dò, H Maitre chù yéu

mò ta ve dòi sÓng xà hói, kinh té, tón giào, phong tue tàp quàn, v.v cùa hai dàn toc E de va Mnòng Tàc phim cùa óng là nguón tài liéu eó già tri, mò tà khà chàn thuc ve cuóc song cùa hai dàn toc này trong nhiing nàm dàu thè ky

20 Ong khóng de càp nhieu dèh vi tri cìia nguòi phu nù" E de, ngoai trù trong

phàn hón nhàn, óng co nhàc dén tàp tue cué nué va su tài hón ciia nguòi dàn

bà góa, óng viét: " Thinh thodng mot nguòi dàn bà góa muó'n tài hón, cho

mot nguùi làm mói tói dàt yéu cdu véri cha me nguòi ma mình chgn ma khóng

he bdo truóc cho ngUói dò biét Néu cha me va nguòi con trai dóng y cóng viéc duoc gidi quyét va nguòi chóng mói cuòi dén a nhà nguòi va cùng vai cha me; nhung trong truòng hgp này, chi phi ve li cuòi do cha me va chiù '"

[Al, 44 - 45] Tuy nhien, trong cuón sàch này, Herui Maitre eiing khóng mó tà

ky ve thiét che màu he ciia nguòi É de

Nei bàt nhà't trong giai doan này, phài ké dén bó Luàt tue È de {Bi due)

[65] do Sabatier tién hành thu thàp va bien tàp lai vào nàm 1915, sau dò duoc dùng chinh thùrc trong Tòa àn phong tue cùa tinh Dak Lak trong mot thòi gian khà dai Bó Luàt tue này dà cho thày mot càch day dù ve thiét che màu he È

de trong moi khia canh cùa cuóc song Hon nùa, nò con cho thày vai tró quan trong cùa nguòi phu nù È de vói tu càch là nguòi duy tri nói gióng cùa già dình, dóng ho, là biéu tuong cùa xà hói màu he truyén thóng

Co thè nói ràng, cóng trình eó già tri lón ve mat khoa hoc va tu liéu, dò

là dò là cuón sàch " Nguòi Rhadé, mot xd hói màu quyén' [104], cùa nhà dàn

toc hoc nguòi Phàp Anne de Hauteclocque - Howe Day là cóng trình dàu tién

Anne H Howe dà chon buon PóC, huyén Chu Mga, làm noi dién dà trong hon

1 nàm (tìt thàng 4 nàm 1961 dén thàng 6 nàm 1962) Co thè nói ràng bà dà

miéu tà xà hòi màu he É de qua nhiing boat dóng cùa mot buon ó thòi diém dò mot càch ti mi dén ngac nhién, tu nhiing su kién lón nhu dàm cuòi, dàm tang, làm nhà cho dén nhùng viéc nhò nhàt nhu mot cuóc cài va nhò cùa nhùng nguòi phu nii trong già dình Nói dung chình cùa cuón sàch là tàp trung mó tà

ve lèi song cùa nguòi È de trong khung cành xà hói cùa mot buon ò thòi diém

ma bà Anne H Howe tién hành quan sàt Tuy nhién, qua mó tà cùa bà, chàn dung cùa phu nfi È de thòi bà'y giò hién lén khà rò net va sinh dóng

Ò mién Nam, trong khoàng thòi gian tu cuòi nhiing nàm 50 cho dén tnróc nàm 1975, eiing co khà nhiéu cóng trình nghién curu giói thiéu chung ve càc dàn toc thiéu sÓ ò vùng Tày Nguyén nói chung, dàng chù y nhà't là càc cóng trình cùa Cùu Long Giang va Toan Anh [24], Nguyén Trac DT [12], Làn Dình [22], Le Thém [58] Nhìn chung, càc tàc già trén déu giói thiéu mang tình chà't dai cuong, tóm tàt ve càc dàn toc thiéu so - ma ho goi là nguòi Thuong, trong dò eó de càp xà hói màu he cùa mot so dàn toc thuóc ngón ngù

Nam Dào ò vùng này Ngoài ra, con co mot sÓ bài viét giói thiéu ve che do màu he cùa nguòi È de dàng trén càc nguyét san khàc nhau, nhu Che dò mau

he cùa dóng bào È de cùa Y.D [17], Càch dàt tén lót cùa nguòi Thuang De

cùa Y Yak Nié [94], v.v

Co thè nói ràng, tu sau nàm 1975, viéc nghién cùu ve càc dàn toc bàn dia ò Tày Nguyén nói chung, va nguòi É de nói riéng mói dugc tién hành mot càch eó he thóng, va di sàu hon Càc nghién cùu ve nguòi E de va che dò màu

he cùa ho dugc di càp duói càc khia canh khàc nhau cùa vàn hóa, xà hói Truóc hét, càn phài ké dén cóng trình Dai cuong càc dàn toc È de, Mnóng a

Dac Lac [21] cùa mot nhóm càn bó nghién cùu cùa vién Dàn toc hoc, do giào

su Bé Viét Dàng làm chù bién Day là cóng trình khào cùu dàu tién, giói thiéu bue tranh toc nguòi cùa hai dàn toc È de va Mnóng duói càc khia canh: nhàn

chung, tó choc xà hòi, san xu^t kinh té, hòn nhàn - già dình, v.v Sau dò,

cóng trình Vàn hóa dàn gian È de [62] do Ngó Dure Thinh chù bién là mot

chuyén khào ve vàn hóa cùa nguòi È de, trong dò, càc tàc già dà giói thiéu ve càc nghi thóc lién quan dén chu ky dòri song cùa con ngUói, ve hòn nhàn, già (fình, v.v Day là nhiing nguón tài liéu eó già tri ve mat khoa hoc de càc nhà dàn toc hoc tham khào khi nghién ciiu ve nguòi È de

Trong càc nghién curu chuyén sàu ve che dò màu he cùa càc dàn toc

thiéu sÓ ò Tày Nguyén, eó thè ké dén càc bài nghién cùu de càp dén che dò

màu he cùa nguòi È de qua tó choc dòng ho, hình thùc hón nhàn, he thóng thàn toc nhu cùa Phan Hihi Dàt [10], [11], Viét Bang, Nguyén Nam Tién [1],

Nguyén Thi Hòa [29], Vù Dình Lai [38], [39] Nhung dàng chù ^ nhà't là cóng trình ''Già dình va hón nhàn truyén thdng a càc dàn toc Malayó - Pólynéxia

Truòng San -Tày Nguyén'' [43] cùa Vù Dình Lai, trong dò tàc già dà xem xét

thiét che màu he qua hòn nhàn va già dình, va dua ra nhiing nhàn xét ve vai trò

cùa nguòi phu nii: " Phu nit trong dai già dình màu he giù vai trò chi phdi, là

nguòi chù cùa nhà dai, nguòi coi giù va phàn phàt khdu phàn cho mói thành vién, dàp ùng nhu cdu mac cho ed già dình, va chi phu nU mài duac thùa kétài san.'' [43, 34] Trong phàn két luàn, tàc già dà dua ra mot nhàn xét khà sàu sàc

ve xà hòi màu he cùa càc dàn toc Malayo- polynesian nhu sau : " Thuc ra, vdn

de he chi là quy dình càch tinh tu he (tinh dòng ho va tén) quyén thùa ketài san, quyén so hùu, quyén kévi chùc vu xa hòi va gan vài no là càc tàp tue trong hon nhàn, già dình do viéc tinh tu he quy dinh he tuy et nhién khóng phài là thuac do dành già su phot trién ve kinh té- xàhói giùa càc dàn toc '' [43, 139]

Cung nghién cùu ve thiét che xà hói màu he È de, mot so nhà nghién cùu khàc lai xem xét nò qua viéc phàn tich bình dién xà hói cùa ngói nhà dai E de

nhu Chu Thài San vói càc bài viét Ve ngói nhà dai È de nhu là mot phàn ành

xà hói [53], Ngói nhà dai ngày nay cùa nguòi È de [52] Nhà nghién cùu

trong nhà, va mÓi lién he cùa nò gàn lién vói nhiing thay dói cùa già dình màu

he cùa nguòi E de xua va nay TTieo tàc già, viéc tach già dình lón ra thành càc già dình nhò dà chuyén vai trò chù nhà cùa nguòi phu nii lón tuoi sang càp vg chóng cùa tiéu già dình [31]

Nhìn chung, càc cóng trình, va càc bài nghién cùu cùa càc tàc già trong

va ngoài nuóc déu de càp dén xà hói màu he cùa nguòi E de duói nhiing góc

dò, va quan diém khàc nhau Tuy nhién, nhìn chung, vi tri, vai trò cùa nguòi phu nù È de dugc de càp dén trong càc nghién cùu trén con tàn man, va chua

co tàc già nào di sàu vào nghién cùu ve nguòi phu nu E de mot càch he thóng,

cu thè, hoac nói dùng han là chua eó cóng trình nào xem xét phu nù E de nhu

là mot dói tugng de nghién cùu xà hói màu he cùa ho Vi vày, day là vàn de

ma luàn àn này cÓ gang nghién cùu mot càch eó he thóng, va cu thè

3 Muc dich nghién cini va y nghia thuc tién cùa luàn àn

3J Muc dich nghién cùu

Thóng qua viéc miéu tà, phàn tich ve vai trò, vi tri cùa nguòi phu nu E

de trong dòi song xà hói toc nguòi, nhàm làm sàng tò che dò màu he cùa nguòi E de trong xà hói truyén thóng, cùng nhu nhùng thay dòi cùa nò trong qua trình diéu chinh de thich nghi va hòa nhàp vào dòi song kinh té - xà hói, chmh tri va vàn hóa cùa cà nuóc nói chung, va vùng Tày Nguyén nói riéng

3.2 Y nghia thuc tién cùa Luàn àn

Góp phàn nghién cùu ve nguòi phu nù trong xà hói màu he, de qua dò nhàn thùc dugc mot càch dùng dàn vai trò va vi tri cùa ho trong boi cành kmh

té - xà hòi mói hién nay Trén ca sa nhùng càn cu khoa hoc này, giùp chmh quyén càc càp de ra va thuc hién chình sàch dàn toc, va càc chuang trình phàt trién ve kinh té, vàn hóa, xà hói phù hgp han, sàu sàt han dói vói càc dàn toc thiéu SÓ dua vào nhiing dac diém kmh té, xà hòi, va vàn hóa cùa tìmg nhóm toc nguòi, va cùa tùmg vùng

4 Dói tugng va pham vi nghién cuu cùa luàn àn

4d Dói tugng nghién cùu

Dói tugng nghién cùu cùa de tài là phu nii È de thuóc càc thè he khàc nhau, càc ngành nghé khàc nhau trong ba vùng : thành phó Buon Ma Thuót, huyén Kròng Buk, huyén Kròng Ana cùa tinh Dak Lak

4.2 Pham vi nghién cùu

Vàn hóa là mot khài niém róng, va thuòng dugc hiéu là bao góm tàt cà,

tu tìn nguòng, phong tue, tàp quàn cho dén cóng cu san xuà't, dung cu sinh boat, nhà cùa, va càc san ph£m vàt chat va tinh thàn nói chung do con nguòi tao ra v.v Vói 5^ nghia này, nhà dàn toc hoc nguòi Nga Trébócxaròp dà dua

ra dinh nghla ve vàn hóa nhu sau : ''Hiéu theo nghia róng, vàn hóa là tdt cà

nhiing gì con nguòi tao nén trong qua trình lao dóng chàn tay va lao dóng tri

oc déthòa man moi nhu càu vàt chat va tinh thàn cùa mình." [80]

Trén ca so này, pham vi nghién cùu cùa luàn àn dugc xàc dinh là mot ITnh vuc thuóc ve vàn hóa, vói nói dung nghién cùu cu thè là dòi song kinh té,

tó chùc xà hòi, hòn nhàn va già dình, v.v cua nguòi E de trong xà hói truyén thóng va hién dai, thóng qua dói tugng nghién cùu là nguòi phu nù

Dia bàn nghién cùu dugc tàp trung a ba vùng vói mot so dàc diém kinh

té, xà hòi, va thành phàn cu dàn khàc nhau, nhung déu là càc vùng eó s6 lugng nguòi È de tàp trung cao Truóc hét, thành phó Buon Ma Thuót eó 31.148 nguòi E de sinh song [75] Day là thù phù cùa tinh Dak Lak, là tmng tàm kmh

té, xà hói, va vàn hóa cùa tinh, dóng thòi, cùng là nai tàp tmng cóng chùc nguòi È de nhiéu nhà't Thù hai, là huyén Kròng Buk vói so dàn È de là 21.431 nguòi [75], day là vùng Buon Ho cu dugc coi là tmng tàm vàn hóa cùa nguòi

vùng phìa bàc cùa huyén này - nai eó nhiéu buon E de thuóc dia bàn quàn ly cùa cóng ty cà phé nhà nuóc nhu còng ty cà phé Chu Quynh, cóng ty cà phé

Èa Tiéu, còng ty cà phé Èa Sim, v.v Cu dàn E de ò day, da so là nòng dàn tróng eà phé, nhung ve mat hành chmh, ho dugc ggi là cóng nhàn nòng nghiép cùa càc cóng ty cà phé Dac biét, Kròng Ana con là huyén co so lugng tin dò

Tm Lành là nguòi É de dùng hàng thù hai trong tinh vói 12.297 nguòi, chi xép sau huyén Kròng Pàc (12.748 nguòi) [27] Do vày, ba vùng này dugc lua chon nhu là ba vùng tiéu bièu cho pham vi nghién cùu cùa luàn àn Ngoài ra, dia bàn nghién cùu con dugc mò ròng sang mot so huyén khàc de tham khào va

so sành, nhu huyén Kròng Nàng, huyén M'Dràk, huyén Chu Mga, v.v

5 Phuong phàp nghién curu va nguón tài liéu

5.7 Ca sa phuong phàp luàn

Phuang phàp luàn chù yéu trong luàn àn là chù nghla duy vàt bién chùng va chù nghla duy vàt lich su, dugc su dung de xem xét dói tugng nghién cùu trong

su vàn dóng lién tue cùa qua trình phàt trién cùa lich su, tu hình thài kinh té

-xà hòi tmyén thóng dén hình thài kinh té - -xà hói cao han hién nay

5.2 Phuong phàp nghién cùu

Phuang phàp chù dao trong nghién cùu là phuang phàp tmyén thóng cùa dàn toc hoc, dò là dién dà thuc dia nhàm quan sàt, tham già vào cuóc song cùa cóng dóng de thu thàp tu liéu, thóng tin theo tiing vùng, tÈmg buon trong dia bàn nghién cùu Trong suót 9 nàm (tu 1990 dén 1999), chùng tói dà tién hành di dién dà nhiéu làn ò 20 buon È de, va 4 buon Mnòng thuóc 8 huyén cùa tinh Dak Lak, trong dò tàp tmng vào nghién cùu 8 buon thuóc 3 vùng : thành phó Buon Ma Thuót, huyén Kròng Buk, va huyén Kròng Ana Trong nhiing dgt di dién dà, chùng tói dà gap ga nhiéu nguòi dàn E de, bao góm cà dàn óng va phu nu, thuóc nhiéu lùa tuoi khàc nhau Dac biét, chùng tói dà eó

nhiing cuóc tiép xùc va phòng vàn sàu mot so nguòi E de lón tuoi vón là khua

buon (chù làng), khua phat kdi (nguòi xù kién), pò iéo yang (thày cùng), mjào

(bà phù thùy), bue (bà dò) ò càc vùng khàc nhau, nhàm thu thàp thém tu liéu

de hói CÓ lai xà hòi màu he xua kia cùa ho, cùng nhu nhung thay dói dang dién ra hién nay Phàn lón tu liéu dugc su dung trong luàn àn là két qua thu thàp dugc tu càc chuyén di dién dà này Ben canh dò, chùng tói con tién hành diéu tra, phòng v & bang bang hòi theo phuang phàp xà hói hoc dói vói 110 nguòi È de (80 phu nfi, va 30 dàn óng) thuóc càc thè he, va nghé nghiép khàc nhau ò 8 buon thuòc ba vùng dà dugc lua chon Muc dich cùa phuang phàp phòng vStn là nhàm bó sung ve mat so liéu cho càc tu liéu lién quan dén nhiing thay dói dang dién ra hién nay cùa nguòi É de, cùng nhu vai trò cùa giói trong già dình va ngoài xà hòi Dóng thòi, trong qua trình phòng vàn, chùng tói cùng quan tàm dén su khàc nhau ve tòn giào trong còng dóng nguòi E de, de nhàm tìm ra su khàc nhau ve quan niém, hành vi ùng xù dói vói càc vàn de vàn hóa, xà hói tmyén thóng va hién dai

5.3 Nguón tài liéu su dung trong luàn àn

Trong qua trình nghién cùu ve nguòi E de, va nguòi phu nu trong xà hói màu he cùa ho, chùng tói dà tham khào va thu thàp nhiéu cóng trình, bài nghién cùu cùa càc tàc già trong va ngoài nuùc eó lién quan dén dàn toc E de a mùc dò khàc nhau Dóng thòi, chùng tói cùng tham khào càc còng trình viét ve

xà hói màu he cùa càc dàn toc khàc nhau trén thè giói de tham khào va so sành vói nguòi E de Day là nhung nguón tài liéu qui già giùp chùng tói eó dugc nhiing kién thùc khà toàn dién ve dói tugng ma mình nghién cùu, va khi dat nò trong mói quan he so sành vói càc dàn toc theo che dò màu he a Viét Nam cùng nhu trén thè giói

Tuy nhién, nguón tài liéu chù yéu cùa luàn àn là nhiing tu liéu dién dà dugc thu thàp trong nhiéu nàm, tu càc cuóc dién dà dàn toc hoc a nhiéu buon cùa nguòi E de a tinh Dak Lak Ngoài ra, chùng tói con dugc tham khào mot so tài liéu chép tay eà nhàn cùa càc óng Y Wang Mio Duón Du, Ama Thin ve phong tue, tàp quàn nói chung cùa nguòi È de

6 Dóng góp cùa luàn àn

Luàn àn này co thè coi là cóng trình dàu tién di sàu nghién cùu ve nguòi phu nfi E de mot càch he thóng, day dù duói góc dò dàn toc hoc, dugc dat trong bòi cành cùa xà hói màu he tmyén thóng, cùng nhu hién dai de thày dugc nhirng thay dói ve moi mat dang dién ra trong long xà hói dò Day eiing chinh

là cài mói cùa luàn àn

Luàn àn góp phàn cung càp nhiing thóng tin xàc thuc cho càc nhà nghién cùu, nh^t là trong ngành dàn toc hoc ve xà hói màu he thóng qua vi tri va vai trò cùa nguòi phu nfi trong già dình, xà hói, de qua dò tiép tue tìm hiéu xà hòi

màu he cùa càc dàn toc thiéu so khàc a Tày Nguyén, va a càc nuóc trong khu vuc

Ngoài ra, luàn àn con dóng góp nhiing thóng tin eó già tri ve mat khoa hoc de càc nhà làm chình sàch xem xét va dua ra càc chình sàch phàt trién phù hgp dac dièm cùa càc nhóm dàn toc khàc nhau, va theo tùng vùng cu thè

?• Két càu cùa luàn àn : bao góm 3 phàn, va 3 chuang

Phàn ma dàu: (10 trang)

Phàn nói dung: Góm 3 chuang

Chuong 1 : Tong quan ve nguòi É de (31 trang)

Chuong 2: Nguòi phu nùE de trong xà hói truyén thóng (45 trang)

Chuong 3: Nguòi phu nùÈ de trong dòi song xà hói mài (60 trang)

Kéì luàn : (2 trang)

Thuàt ngù chi he thóng thàn toc : (2 trang)

Tài liéu tham khào : (9 trang)

Bang tra chù viet tàt trong tal liéu tham khào : (1 trang)

Phàn phu lue :

- 1 bàn dò hành chmh tinh Dak Lak

- 1 danh sàch nhiing nguòi dugc phòng vàn

- Mot SÓ hình ành ve nguòi È de va phu nu È de

CHirONG 1

TÓNG QUAN VE NGlTÒI È DE

1.1 Khài quàt ve mói truòng thién nhién va toc nguòi È de

Theo so' liéu thóng ké cùa tóng diéu tra dàn so' nàm 1989, a Viét Nam,

dàn toc È de co 194.710 nguòi, trong dò co 94.533 nam va 100.177 nù [75] Riéng ò vùng Tày Nguyén, tinh Già Lai - Kon Tum (cu) chi co 123 nguòi E

de, va tinh Làm Dóng là 40 nguòi Trong khi dò, òr tinh Dak Lak, dàn toc E de chié'm coi 92% trong tóng so' dàn E de cùa toàn quóc, vói 179.134 nguòi [75]

Co thè nói ràng, Dak Lak là dia bàn cu tru chù yéu va làu dòi cùa nguòi E de

tu hàng ngàn nàm nay, là noi dà tao ra bàn sàc riéng biét cho vàn hóa E de trong biic tranh chung cùa vùng vàn hóa Tày Nguyén Day cùng chinh là ly do

ma chùng tói chon Dak Lak de nghién cùu nguòi phu nù È de

Dak Lak là mot cao nguyén róng lón nàm ve phia tày nam cùa day Truòng Sofn, phia bàc giàp tinh Già Lai, phia nam giàp tinh Làm Dóng va Bình Phuóc, phia tày giàp Cam Pu Chia, va phia dóng giàp hai tinh Phù Yèn va Khành Hòa Hién nay, Dak Lak là tinh lón nhà't nuóc ta vói dién tich tu nhién

là 1.953.545 ha, trong dò dién tich dà't ba dan là 704.000 ha rà't thuàn Igi cho viéc phàt trién càc loai cày cóng nghiép nhu cà phé, cao su, che, ho tiéu v.v [7]

Dia hình cùa cao nguyén này nghiéng déu tu Dóng sang Tày, vói dò cao trung bình tu 450 mét dé'n700 mét Phia dóng nam cùa Dak Lak tàp trung mot

SÓ nùi cao nhu: Chu Yang Sin cao 2.405 mét, Chu Dlié Puy cao 1.709 mét, va Chu Yang Làk là 1.687 mét, ngoài ra ò nhùng vùng khàc cùng co nhùng nùi cao tu 500 dén 800 mét

Khi hàu chia làm hai mùa rò rét : mùa mua bàt dàu tu thàng 5 va két thùc vào thàng 10, 11 Phia nam mùa mua dén som vào khoàng thàng 4, vào

càc thàng 8, 9 là co mua nhiéu nhàt Trong khi dò, ò phia dòng (khu vuc

M'Drak), mua két thùc muòn vào thàng 11, va lugng mua nhiéu nhà't là vào

thàng 10,11 [70] Han che lón nhàt cùa cao nguyén này là thiéu im trong

mùa khò, mac dù tóng lugng mua cà nàm lón han lugng bóc hod, nhung mua tàp tmng cao trong vài thàng chù khóng rài déu trong cà nàm Tmng bình

lugng nuóc bÓc hcd là 1000 mm / nàm Day cùng chmh là ca sa de càc toc nguòi

thiéu SÓ ò Dak Lak xày dung ca càu mùa vu cho cày tróng can nhò nuóc tròi

He thóng song ngòi cùa Dak Lak khà phong phù vói nhiéu con song lón nhò khàc nhau, trong dò lón nhà't là song Sérépòk ma nguòi È de con ggi là

Èa Kròng do hai song Kròng Ana (song cài) va Kròng Knò (song due) hgp thành Ngoài ra con eó mot so song nhò khàc nhu Kròng Buk, Kròng Pac: là chi nhành cùa Kròng Ana; song Ea Hleo lai chia ra làm hai nhành phu là song

Ea Drang va Ea sup v.v Dién tieh dàm ho ehiém khoàng 2000 hecta, dàc biét

eó hÓ Làk róng khoàng 500 hecta nàm ve phia tày nam cùa tinh, day vùa là mot diém de nuòi cà nuóc nggt lai vùa là mot thàng cành thién nhién thu hùt khàch du lich dén tham quan [7]

Hién nay, E de là toc danh chình thùc dugc dùng trong càc vàn bàn cùa nhà nuóc, trong giói nghién cùu,và trén càc phuang tién thóng tin dai chùng Truóc day, nguòi È de con eó mot so tén ggi khàc nhu Ra de, Ra de, va Rhadé, day là tén ma nguòi Phàp va mot so nhà nghién cùu nuóc ngoài thuòng dùng trong càc cóng trình nghién cùu cùa ho Ve tén goi cùa nguòi È de dà eó nhiéu già thuyét khàc nhau nhu sau:

- Già thuyét thù nhdt cho ràng E de là bàt nguón tu ale nghla là tre , va

eó thè xua kia nguòi È de hay song trong vùng nhiéu cày tre nén co tén là È de [21], [24]

- Già thuyét thù hai lai cho ràng È de hay Rhade dugc lày tu tén anak

aé die, nghla là con cùa thàn Die (aé die), mot vi thàn tói cao trong thàn thoai

cùa nguòi È de, gióng nhu hình tugng óng Tròi cùa nguòi Kmh [24]

- Già thuyét thù ba thì cho ràng toc danh È de hay Rhadé nghia là con

cùa bà H'Dé, nguòi dugc coi là bà tó cùa nguòi È de [106]

Ngòn ngù cùa nguòi È de thuóc nhóm Malayo-polynesien (Nam Dào) cùng mot nhóm ngòn ngu vói nguòi Chàm, nguòi Già rai, nguòi Chum, nguòi Raglay Vi vày, nhiéu nhà Dàn toc hoc cho ràng, nguón góc cùa ho eó lién quan dén cu dàn eó Sa Huynh ò vùng Nam Tmng bó cùa Viét Nam vón là nhùng cu dàn nói ngòn ngù Nam Dào Vào nhùng thè ky dàu Còng nguyén, mot bó phàn cu dàn eó Sa huynh da di cu lén Tày Nguyén de sinh song, va tai day ho chung sÓng vói càc cu dàn nói ngón ngù Mòn-Khmer là nhùng cu dàn sinh song làu dòi ò day Mot bó phàn khàc cùa cu dàn Sa Huynh lai dinh cu ò ven bién mién Trung, do qua trình buon bàn va két hòn vói càc thuang nhàn nguòi An, nhóm cu dàn này dà chiù ành huòng sàu sàc cùa vàn hóa An Dò, sau này ho trò thành nguòi Chàm, va khoàng thè ky thù n sau cóng nguyén Vuang quóc Chàm Pa dà dugc thành làp [65] Theo mot già thuyét khàc thì nguòi Chàm, nguòi E de, nguòi Giarai tue là nhùng dàn toc thuóc ngù he Nam Dao

ò Viét Nam da di cu dén Viét Nam tu vùng phìa Tày Insulinde (tue là phia Tày cùa càc dào Nam A)

Ngugc lai dòng lich su cùa vùng Tày Nguyén nói chung cùng nhu nguòi

E de nói riéng, eó thè thày ràng càc cu dàn bàn dia cùa vùng cao nguyén ròng lón này tu xa xua dà phài ném trai va chiù ành huòng nhùng cuóc ehién tranh khóc liét thón tinh làn nhau giùa vuang quóc Làm Ap va Chàn Lap, rói sau dò lai chiù su thóng tri cùa hai vuang quóc này

Khoàng dàu thè' ky thù I, Hun Chen, mot nguòi An Dò dà thành làp

vuong quò'c Phù Nam ò vùng dóng bang song Cùu Long hién nay Sau dò de

mò róng lành thè cùa mình, vuong quóc Phù Nam dà xàm chiém Chàn Lap, Xiém, mot phàn bàn dào Ma Lai Dén thè ky thù VE, Phù Nam bi Chàn Lap xàm chié'm va sàt nhàp vào Chàn Lap [24]

Trong khi dò, vào khoàng thè ky thù n sau còng nguyén, tai vùng ven bién mién Trung mot bó phàn dàn di cu nguòi An va Ma Lai dén sinh song va chiém cu vùng này, va thành làp vuong quóc Làm Ap Theo su sàch thì lành thó cùa vuang quóc này kéo dai tu Quàng Bình, Quàng Tri cho dén Quàng Nam hién nay Làm Ap da nhiéu làn mang quàn lén dành vùng Tày Nguyén va

bàt càc bó lac a day phài cóng nap hàng nàm Nàm 875 vua Indravaman II lén

ngòi va dói tén nuóc là Chàm Pa (hay con ggi là Chiém Thành)

Tu nàm 1123 dén nàm 1148 lai xày ra cuóc ehién tranh giùa Chàn Lap

va Chàm Pa, trong khoàng thòi gian này càc toc nguòi a vùng Tày Nguyén bi huy dòng làm phu khuàn vàc, bi euóp bóc luong thuc Nàm 1149 vua nguòi Chàm lue dò là Harivarman sau khi dành duói nguòi Chàn Lap da tién lén dành chiém Tày Nguyén, tu day càc bó lac nguòi thiéu so ò Tày nguyén nàm trong vòng ành huòng cùa vuang quóc Chàm Pa, va hàng nàm ho phài cóng nap hàng làm thó san qui hiém, va cà càc eó gài dep de làm thiép cho vua Chàm Sau khi kinh dò Dò bàn cùa vuang quóc Chàm pa bi thà't thù vào nàm

1471, dóng thòi cùng dành dàu su sup dò cùa vuang quóc này, quàn linh Chàm ò vùng Tày Nguyén cùng rùt lui ve Khành Hòa, chàm dùt su thóng tri khóng truc tiép cùa vuang quóc Chàm pa dói vói vùng Tày Nguyén [105]

Tu thè ky XV trò di, sau khi vua Le Thành Tóng thón tmh Chàm Pa vào nàm 1471, vùng Tày Nguyén thuóc ve T r ^ Nam cùa quóc già Dai Viét, vùng này chay dai tu Quàng Nam tói Bình Thuàn Càc triéu dai phong kién cùa Dai

Viét da dua ra càc chình sàch nhàm hgp nhàt càc toc nguòi thiéu so a Tày Nguyén vói cu dàn nguòi Viét nhu chmh sàch ''dàn toc dóng hóa", hay chmh sàch "tri hành hiép nhà?' cùa triéu Nguyén [65] Nhung tu cuòi thè ky 15 tra

di, nhìn chung càc triéu dai phong kién cùa Dai Viét khóng kiém soàt dugc vùng Tày Nguyén mac dù ò mùc do nào dò ho coi Tày Nguyén nhu là mot phién quóc phu thuòc va hàng nàm nhiéu bó lac vàn phài cóng nap san vàt, làm thó san qui hiém cho vua

Trong suót mày thè ky duói su thÓng tri khóng tnic tiép cùa vuong quóc Chàm Pa, vàn hóa cùa càc toc nguòi tiiiéu so ò Tày Nguyén, va dac biét là cùa càc toc nguòi nói ngón ngù Nam Dào nhu É de Già Rai, Chu Ru da chiù ành huòng khà sàu sàc vàn hóa cùa nguòi Qiàm trong càc Imh vuc xà hói, va tinh thàn, va vàn hóa vàt chat Nhùng phé tich vàn hóa ciia nguòi Chàm dugc tìm thày ò nhiéu khu vuc cùa Tày Nguyén, nhu thàp Yang Prong (thàn vi dai) ò Èa Hleo (Dak Lak) dugc xày dung vào cuòi thè ky XDI thòi vua Jaya Simhavamian IH, va theo nhùng chù khàc trén bia dà ò day thì dugc biét ràng nhà vua da cùng lùa gao, nò le, va voi cho còng trình k i ^ truc này [105, 1(X)] Co le day là mot dén thò cùa tòn giào Ngoài ra, ò Kon Klor (KonTum) tìm thày tugng thàn Siva, Bia k^^, rói tugng Yang Mum ò gàn Cheo Reo v.v

Vào thòi gian truóc khi nguòi Phàp àp dàt su thóng tri lén Tày Nguyén nói chung va Dak Lak nói riéng, nhìn chung lue dò nguòi É de eó nhiéu nhóm dia phuong khàc nhau, va mòi nhóm eó vùng cu trù riéng nhu sau [93], [104] :

- Nhóm Kpà song ò vùng Buon Ma Thuót va càc buon xung quanh

- Nhóm Adham sÓng chù yéu ò hai huyén Kròng Buk, Chu Mgarvà mot

sÓ ìt ò huyén Èa Sup

- Nhóm Ktul cu trù ò hai huyén Kròng Pac va Kròng Bóng

- Nhóm Bih ò vùng thung lùng cùa huyén Kròng Ana

- Nhóm Kmng ò huyén Éa H'Leo

- Càc nhóm nhò nhu Blò, È pan, Kdrao, Hwing cu trù a huyén M'Dràk

- Nhóm MDhur, Dlié song ò mot so vùng tiép giàp vói hai tình Phù Yèn, Khành Hòa nhu là M'DràK, Kròng Nàng (Xem bàn dò kèm theo)

Mae dù eó nhiéu nhóm dia phuang khàc nhau nhu trén, nhung È de là mot dàn toc thóng nhàt ve y thùc toc nguòi, ve vàn hóa va ngón ngù, su khàc nhau giùa càc nhóm néu eó ehi là ve càch phàt àm, mot vài hga tiét cùa hoa vàn trang tri trén vày, ào, khó Riéng nhóm Bih a vùng Kròng Ana là tuong dói khàc biét ve trang phuc, càch song vói càc nhóm dia phuang khàc cùa

VÙNG o r TRÙ C O A C A C N H Ó M DIAPHirONG CÙADÀN TOC È DE

nhóm È de da CÓ mot vài vi tu truòng (mtao) giàu eó nói lén nhu là thù lình,

ma quyén lue cùa ho co khi trai róng trén nhiéu buon trong vùng Vi du, nhu Ama Bici thù linh cùa nhóm Kpa ò vùng Buon Ma Thuót hién nay, Aé Y Dàk

là thù Imh cùa nguòi Bih ò vùng Kròng Ana; Ama Jhao thù linh cùa nhóm Ktul; Ama Ual thù lình cùa nhóm Adham Ama H'Jik là thù lình cùa nhóm Kmng, va ò vùng M'DràK Aé Bung là thù lình nói tièng nhàt cùa càc nhóm Blò, Mdhur, Èpan [105] Mae dù vày, buon (làng) vàn là don vi xà hói co bàn nhàt va dóc làp eó bó mày diéu hành buon riéng, kinh tè tu cung tu càp, va eó mot sÓ quy dinh riéng cùa tùng buon

1.2 Dòi song kinh tè

Cùng nhu phàn lón càc dàn toc thiéu so ò Tày Nguyén, nguòi E de song chù yéu bang canh tàc nuong rày, ky thuàt canh tàc con don giàn chù yéu theo phuang thùc chat, dÓt va luàn khoành Nuong rày cùa nguòi E de

thuòng chia làm hai loai: rày eù (hrrui kpuh), tue rày dang canh tàc, va rày mói Qima énah) de chuàn bi cho vu tróng sau Loai rày su dung nhiéu nàm, nàng suàt lùa khóng cao thì nguòi ta bò hóa, va ggi nò là ksar Nguòi È de co nhiéu gióng lùa khàc nhau, loai lùa 3, 4 thàng là hdrò, bla, ana dugc tróng a

rày mói, khi thu hoach ho dùng tay mot chù khóng gàt Càc loai gióng lùa dai

ngày 6 thàng nhu là asàn, ké, dio.,Azi tróng a rày eù va khi thu hoach ho lai

dùng liém de càt Lùa thuòng dugc tróng xen vói càc loai cày khàc nhu cà dàng, ót, dua, bi, bau va nguòi ta trón chung vói hat gióng lùa khi tria Nàng suàt lùa rày nhìn chung khóng cao va khóng ón dinh, do ky thuàt canh tàc qua thò so va san xuàt dua vào thién nhién là chmh Xua kia, khi thu hoach lùa, nguòi E de chi uóc luong so thòc thu duoc theo gùi, do vày khò xàc dinh dugc nàng suàt thuc té' cùa lùa rày Khi thu hoach, nguòi ta càt lùa phoi trén rày, mafy hòm sau mòi tién hành dàp hoàc lày chàn vò lùa, ròi gùi ve kho thòc Trong thòi gian làm co lùa hay thu hoach, nguòi È de thuc hién làm dèi cóng

{bi mring), tue là càc già dình tàp hop lai làm luàn phién cho tùng già dinh

Vói càch làm dói còng, càc già dình giùp nhau làm dùng thòi vu va dò tón thòi gian, nhàt là xua kia, dàt rày canh tàc cùa tiìng già dình thuòng rat róng Vuòn thuòng dugc làm canh rày va tróng càc loai rau nhu bau bi, ót, cày bóng de lày sgi dét vài, v.v

Vói lói canh tàc rày luàn khoành tmyén thóng, cho nén, dàt canh tàc cùa mói già dình thuòng rat róng, va hg ehi don sach co ò nhùng mành dàt ma

ho dang canh tàc, sÓ dàt con lai chi phàt cày to va bò hoang cho co mgc day dàc Theo tàp quàn, nguòi È de chi phàt, dÓt, don dep nhùng mành dàt dang canh tàc, so dàt du trù con lai hg khóng chat, phà cày vi giù cho dàt khòi bi xói mòn vào mùa mua Là mot cu dàn song dua vào rùng cho nén lói canh tàc rày tmyén thóng là mot càch ùng xù thóng minh cùa hg dói vói mói truòng thién nhién bao quanh theo quy tàc vùa khai thàe vùa tài tao lai thién nhién Mói mành dàt thuòng dugc canh tàc tu 2 dén 3 vu rói bò hóa tu 10 -12 nàm cho cày co mgc lai, va dóng thòi cùng nhàm tài tao lai dò phì cùa dàt Do viéc nuong rày kéo dai trong sàu thàng, nén nguòi É de thuòng dem cà già dình vào ò 6 thàng trong rày, 6 thàng con lai mói ò tai nhà Truóc khi bàt dàu mot

vu tróng tia mói, óng bà chù nhà di lén rày truóc de cùng thàn lùa (ngà yang

mdié), le vàt thuòng eó it thit gà gói trong mot chièe là, va mot ehai rugai càn

Khi cùng xong, thì phu nù uóng rugu truóc rói mói dén dàn óng Ngày hòm sau, càc thành vién trong già dình mói lén tria lùa, nhung truóc dò hg thuòng chia ò trén mành dàt dugc chgn de canh tàc cho de choc lo va tria hat Ò giùa mành dàt nguòi ta chùa mot ò tróng de hat gióng, nuóc uóng va vài dung cu

san xuàt khàc Khi tién hành tria hat, bà chù nhà {ana gd) là nguòi se tria 3 lo

dàu tién tai ò giùa, va bà phài nhàm màt lai khi tria 3 lo này Nguòi È de giài thich ràng làm nhu vày thì thù rùng, chùn choc sé khóng dén àn thòc cùa ho Dàc biét, bà chù nhà phài là nguòi tria lùa dàu tién trén rày, sau dò là càc thành vién nù khàc trong già dình mói dugc làm, vi bà là nguòi quen thuòc vói

hón cùa lùa {mngàt mdié) Dàn óng bao giò cùng làm nhiém vu choc lo con

phu nfi di theo sau de tria hat va làp lo Càc viéc nàng nhu chat phàt cày to, tìm dàt canh tàc là do dàn òng dàm nhiém Nhùng phàn viéc con lai dàn óng

va phu nfi déu tham già nhu phàt don rày, chat cày nhò, dÓt, làm co, tuót lùa,

dàp va gàt lùa Khoàng thàng 11, nguòi È de tién hành le àn com mói (huà

ései mrào) De làm le này, khi lùa chua chin hàn dugc nguòi phu nù tuót mang

ve, sau dò hg cho tàt cà vào nói, rói cho thém mot it nuóc Khi nào nghe tièng thòc nÓ, thì dò ra mang phoi khò, sau dò mang già rói mói nàu thành com Truóc khi tó chùc le àn com mói, nguòi ta mang mot it com mói, dàu song già vói muÓi ót, cùng vói canh bi, canh cà dung trong vò qua bau khò dén gàn

nghla dia {msai) cùa buon va dàt ben duòng, theo quan niém cùa dóng bào là

de cho hón cùa nguòi chèt àn Hg khóng di hàn vào nghia dia vi sg ràng hón lùa se di theo nguòi chèt

Hàng nàm, vào thàng 8, thàng 9, nhùng nguòi dàn òng bàt dàu di tìm dàt cho rày mói de nàm sau canh tàc Nhìn chung, nguòi È de thuòng tìm dàt canh tàc ò nhùng khu rùng eó nhiéu cày hoàc co tranh, trén màt dàt eó nhiéu giun

Hg rat trành khai phà dàt canh tàc a dàu nguón suoi, song vi nhu thè sé làm bàn

nguón nuóc Khi tìm dugc mièng dàt ung y hg thuòng be mot cành cày nhò Cam xuóng dàt de làm dàu cho nguòi khàc biét là dàt dà eó chù Mói già dình khi khai phà dàt canh tàc thì phài biét dùng lai ò càc cót móe thién nhién nhu mot con suoi, mot cài cày to và lày chó dò làm ranh giói cho dàt cùa mình Néu eó tình vugt qua thì eó nghla là muón tranh phàn cùa già dình khàc mac dù

dàt dò chua eó chù Ngoài ra, nguòi E de cùng rat kiéng phàt dàt theo lói gu gà,

tue là ranh giói dàt cùa nhà này lai dàm vào hòng dàt cùa nguòi hàng xóm, theo

ho su tiép giàp giùa hai mièng dàt cùa hai già dình là nén theo lói canh bang nhau giùa hai duòng ranh phàn chia (tue là vuòng góc vói nhau)

A

Nguoi E de khòng co tàp quàn làm ruóng nuòc, tuy nhién ò mot so vùng thà'p ven song va ho nhu ò Kròng Ana, Làk ho cùng tàn dung dàt de làm

mòng nuóc (lo) Càch làm mòng cùa hg khà don giàn chù khòng theo càc giai

doan nhu cùa nguòi Kinh Truóc hét, hg dành mot khoàng dàt canh nhà de gieo

gióng lùa, va khi mgc thành ma thì hg dem cày Nhung cùng eó noi, hg xa gióng thàng xuóng nuóc chù khòng cày Dén khàu làm dàt thì hg dùng tràu dàm cho nhuyén dàt (thùy nàu), lue dàu hg cho tràu di men theo bò, sau dò thì

di vòng quanh mòng Ngày hòm sau hg bàt dàu cày lùa Cho dén khi thu hoach thì hg chi làm co lùa tu 1 dén 2 làn

Ò nguòi É de, chàn nuòi chua phàt trién, va chua trò thành mot ngành kinh tè phu già dình Thà ròng già sue, già càm là lói chàn nuòi tmyén thóng

cùa hg Muc dich chinh cùa chàn nuòi là phuc vu cho càc le cùng yang (thàn),

va trao dÓi de lày muói, dàu dÓt, hoàc lày nhùng dò vàt dàt tién nhu chiéng, che, nói dóng, dò trang sue bang kim loai Còng viéc chàn nuòi chù yéu dugc giao cho tre em va nguòi già dàm nhiém, duòng nhu day là hai dò tuoi it bi chi phÓi bòi su phàn cóng lao dóng theo giói tinh

Hai lugm va san bàt vàn dóng vai trò quan trong trong dòi song hàng ngày cùa nguòi E de trong xà hói tmyén thóng Phu nù thuòng hai rau rùng vào mùa khò, va àn thém càc loai màng khò, dàu de dành tu mùa truóc Vào mùa mua, ho su dung càc loai rau tróng trong vuòn, dóng bào giài thich ràng, rau rùng vào mùa mua phàt trién nhanh nén chóng già va àn khòng ngon Ben canh viéc hai lugm cùa phu nù, dàn òng cùng tranh thù dành cà, dàt bay bàt chim, va càc loai thù rùng khàc de cài thién cho bua àn già dình hàng ngày, nhung hg chi tranh thù san bàt khi viéc nuong rày khòng qua bàn rón

Ngoài làm rày, phu nù con tranh thù thòi gian de dét vài, nhung thuòng

là vào lue tmóc vu tróng tria mói Trong khi dò, dàn òng lai dan gùi, ró rà, nong nia, giò bàt cà v.v Nhùng san phàm cùa hg chù yéu là phuc vu cho càc nhu càu cùa già dình

Là cu dàn song dua vào nòng nghiép nuong rày, cho nén moi sinh boat khàc cùa nguòi È de chù yéu dua vào lich nòng nghiép Càch tmh thòi gian cùa

ho hàu nhu là dua vào lich nòng nghiép va chu ky xuàt hién ciia màt tràng, vi

vày, tir mlan vùa chi màt tràng, dóng thòi eiing chi thòi gian ciia mot thàng

Bang 1 : Lich nóng nghiép truyén thóng cùa nguòi È de:

(mlan pluh dua)

Viéc nimig rày Cuóc làt dàt, Khai phà lày mói Chat cày lo, ha cành

D6lrày

Càocò, gomcành, Dditiày làa hai Rày co

Làm co lùa

Tìm rày mói

Tìm rày mói Rày co

Lùa tró bòng

Càohi^dj^idim

I h i hoach lua som

Canh rày du6ì thu n)ft)g.ÀnhjamóL

Gat lùa va dap lùa Thu hoach

Loai cày tróng Tróng san, khoai lang

Tróng san, dàu

Tróng dùa, soài, buoi

Tróng dua chuót, mia, bép dàu mùa

Tróng dua, bau bC dàuqua.,diuÒclà Tróng dàu, Tria lùa va bàp

Tióngh^vu2,dàu b^,ldKHÌlaQg

Tróng dàu tràng

Hai lurnn Hai rau rùng

Hai rau riìng

Hai rau rùng li^mdtGDgiìX^

Hai màng va

^xn Idiò de du

tm vào mùa khò

Hai màng, hai rau

Hai rau rùng

Thu hoach rau tróng 0 vuòn

San bài Dàt bay chim, dành bài ca

Dét vài, dan gùi

DdvaLsialdiqg

cu

Xày dung nhà cùa

• Danlàt

Sia d£ia hoàc x ^ (kt]gld)oftx5c

Sua chùa hay làm kho thóc

Nhìn chung, còng cu san xuàt ciia nguòi È de cùng nhu ciia càc cu dàn nòng nghiép nuong rày khòng phong phù ve kiéu loai nhung lai mang nhiéu

choc nàng khàc nhau Co thè nói ràng, trong he thdng cóng cu cùa nguòd È de, cày gay choc 16 dóng mot vai trò quan trong trong nóng nghiép nuong rày eùa

ho Gay ehoc 16 dugre làm tò mot thàn gó dugc vót nhon a phàn duói Chiie

nàng chinh cùa nò là dùng de choc 16 tra hat khi gieo tróng lùa va càc loai cày tróng khàc [21] Thóng thuòfng, nguòd dàn óng càm hai cày gay di truóc choc

lo, con ngucri phu nù di theo sau deo mot cài giò tre dung hat gióng ngang truóc bung, bà ta lày hat giÓng tria vào lo rói dùng chàn làp lai Sau mot vu mùa, nguòd È de càt gay choc lo vào kho thóc hoac gàc trén xà nhà de dùng

vào dot sau Cho dén nay, ò nhiéu nod trong tinh Dak Lak, nguòd E de vàn

thìch dùng gay choc lo khi làm rày, va ho giài thich ràng nhu vày sé trành

dugc tình trang xói mòn dàt, nhàt là khi làm rày ò càc trién dói, eó dò dóc

nhàt dinh

Xà gae (kgà) là mot loai dao lón eó luai mò quàm va tra vào mot càn tre Chùc nàng cùa kgà khà da dang va gióng nhu mot vàt trang sue cùa ngucd dàn óng Tày Nguyén Nguòi È de dùng kgà de chat, phàt cày khi don rày; deo

càc thàn cót, xà nhà, va khi càn ho dùng nò de chié'n dàu [21]

Rìu là loai cóng cu dùng de chat càc thàn cày to khi làm rày, deo, khàc càc hình trang tri trén càc cót nhà san Ngoài ra, nguòi E de con eó mgt so loai

cuóc dóng càc chùc nàng khàc nhau trong canh tàc rày Wàng hriéng là loai

cuóc nhò eó ludi hình tràng luai liém, càn tre, dugc dùng de cuóc dàt Nhung

do càn cuóc ngàn nén khi cuóc phài cui gap nguòi, vi vày sau này ho da thay

thè' nò bang loai cuóc bàn cùa nguòi Kinh, va goi nò là wàng cuóc De làm co

lùa, nguòi E de eó loai cuóc khà nhò, luod cuóc gap bè gap lai va lèch ve ben

trai, càn tre goi là wàng wit Loai cuóc này làm co khà tòt do luod cuóc nhò,

nhon CÓ thè làch vào eà khe dà [21]

Liém cùng là cóng cu co khà nhiéu chùc nàng, ngoài viéc dùng de càt lùa, ho con dùng de càt tranh de Igp nhà Tuy nhién, xua kia, nguòi E de thuòng tuót lùa bang tay chù khóng dùng liém de càt, vi ho tin ràng càt bang

liém se làm hón liia bi dau, sg va bò di màt Ngay ca khi àn com, nguòd É de khóng dành com cho tod nhu nguòd Kinh, ma ho xàn com ra tùng cuc, vi hg khóng muón làm hón lùa sg

Qua dòd song kinh té truyén thóng cùa nguòd È de, chùng ta nhàn thày

ràng nguòd È de tuàn thù su phàn cóng lao dóng theo giói tmh va tuoi tàc khà nghiém ngat, diéu này dugc thè hién trong cóng viéc cùa tùng giói trong boat dóng kinh té Dàc biét, su phàn cóng lao dóng này khóng chi chi phói linh vuc kinh té, ma con cà trong càc linh vuc xà hói, già dình, v.v cùng nhu trong càc lình vuc khàc nhu xà hói, già dình

1.3 To churc xà bòi truyén thóng cùa nguòd É de

1.3.1 Quan niém ve xà hói màu he

Xà hói tmyén thóng cùa nguòi È de là xà hói màu he vói vai trò thóng

tri nói bàt cùa dòng hg nfi (hay con ggi là dòng me) trong tó chùc xà hói, tó

chùc dòng hg, che dò thùa ké tài san cùng nhu trong hón nhàn va già dình, v.v Truóc khi di vào tìm hiéu xà hói màu he cùa nguòi E de cùng nhu vai trò, vi tri cùa nguòd phu nu E de trong dòi song xà hòi cùa hg, chùng tói muón

trình bay mot quan niém ve vàn de màu he (matrilineal) trong nghién curu cùa

giói Dàn toc hgc, Nhàn hgc xà hòi hién nay, va cùng trén co so cùa quan niém này de làm sàng tò xà hói màu he tmyén thóng cùa nguòi È de

Vày màu he là gì ? Tu the ky 19, càc nhà Nhàn hgc theo truòng phài

Tién hóa (Evolutionism) dà cho ràng lich su tién hóa cùa xà hói loài nguòi

phàt trién tò thàp dén cao vói to chùc xà hói dàu tién là xà hói màu quyén; ngoài ra hg con khàng dinh ràng che dò màu he chình là dàu vét cùa xà hói

màu quyén thuò xa xua Trong ''Bach khoa toàn thu ve Nhàn hgc xà hai va

vàn hóa" [95], xuàt bàn dàu tién vào nàm 1996 dà xàc dinh thuàt ngu màu

quyén (matriarchy) ''là àm chi tài su thdng tri cùa càc thành vién ni/ trong xà

hóC, con thuàt ngu màu he "matrilineal" là càch tùih dòng doi ve phia me

"dòng dai duac thùa kebòi cà hai nam va nQ, nhung nò chi truyén cho con

chàu cùa nguòi phu nù ma thòi " [95, 612] Ngoài ra, cùng trong còng trình

này, càc tàc già con dua ra su phàn biét ve thuàt ngù ""nguòi phu nCt là trung

tàm" (matrifocal) nhu sau: "Nguài phu ni/là trung tàm lién quan tài già dình

A

Loai hình già dình vài phu nU là trung tàm co màt a vùng Caribe, chàu Au va Bàc My," [95, 612] Nhu vày, trén co so nghién cùu càc xà hói màu he cùa

nhiéu dàn toc khàc nhau trén thè giói, càc nhà Nhàn hgc xà hói dà cho ràng

màu he (matrilineal) là mot càch tình dòng hg theo phìa me, do dò tài san

cùng nhu vi tri dugc tmyén cho con chàu cùa nguòi phu nu, nhung khóng nhàt thiét là chi chuyén giao cho con gài Su khàc biét cùa xà hói màu he vói xà hói màu quyén - dò là su thóng tri cùa nguòd dàn òng trong Iinh vuc xà hói chù

khòng phài cùa phu nu, nhu Thomas H Eriksen nhàn xét: "Co mot su hiéu

làm chung ràng he thdng màu he dan giàn là sU dào nguac cùa he thdng phu

he, phu nu: a dò nàm giù vi tri cùa dàn òng Mot vài nguùi con tin ràng màu he

là gidng nhu màu quyén" [101, 90] Hon nua, xà hòi màu he cùa càc dàn toc

khàc nhau trén thè giói là khà da dang va khòng phài hoàn toàn gióng nhau trong nhung quy dinh ve vàn de quàn 15^, thùa ké tài san cùa tó tién, va hình thùc cu trù sau hòn nhàn, su phàn còng lao dòng, vàn vàn Vi dm, nguòi Minangkabau ò Tày Sumatra tài san cùa thi toc, tó tién vàn chuyén giao theo dòng nu nhung nguòd phu nu khóng dùng ra quàn ly loai tài san này ma no lai

dugc giao cho anh trai (thuòng là anh cà) cùa nguòi phu nu - ggi là Mamak

A

Ong này quan ly tài san cùa thi toc cùa me óng va chi dugc tmyén no cho càc chàu trai là con cùa chi em gài cùa mình, con cài cùa óng ta khòng dugc thùa

ké loai tài san này vi chùng sé dugc huòng tài san phìa ben me Trong thòi

gian quàn ly tài san cùa thi toc néu càn thiét mamak co thè dem càm co tài san

cùa thi toc nhung khòng dugc phép bàn nò [109]

Ngay cà hình thùc cu trù sau hón nhàn cùng khóng nhàt thiét chi co loai hình cu trù ben nhà vg ma lai co nhiéu hình thùc khàc nhau, Ladislav Holy,

nhà Nhàn hgc xà hòi nguòi Anh cho ràng eó 4 loai hình cu trù co bàn sau hòn nhàn cùa càc dàn toc theo che dò màu he trén thè giói [107, 104-105] :

- Loai thù nhdt là cu trù hai ben (duolocal): ò hình thùc cu trù này hai

vg chóng sau khi két hòn khòng song chimg vói nhau, ma hg vàn song tai già dình cha me de cùa mình mot thòi gian nhàt dinh, vi du nhu nguòi Naya, nguòi Ashanti

- Loai thù hai là cU trù ben già dình va (uxorical): day là loai hình cu

trù khà phó bién cùa càc dàn toc theo che dò dòng me Càc càp vg chóng sau khi cuòi song ben nhà vg Thóng thuòng, già dình cùa hg bao góm càc thành vién nfi cùng càc con gài dà hoac chua két hòn va càc con trai chua làp già dình

- Loai hình cu trù ben già dình bàc, càu (avunculocal): nghla là nguòi vg

sau khi cuòi sÓng cùng vói chóng cùa mình, va nod cu trù cùa nguòi chóng là làng cùa anh, em trai cùa me anh ta Day là loai hình cu trù cùa thó dàn thuòc

quàn dào Trobriand (New Guinea) Phu nfi Trobriand khòng bao giò song ò

noi cu trù cùa dòng hg mình (dòng hg me), ma hg lai sinh ra va lón lén tai làng cùa nguòi cha, cho dén khi hg lày chóng thì hg chuyén ve song tai làng cùa chóng

- Loai hình cU trù sau hòn nhàn ben già dình cùa chóng (virilocal):

hình thùc cu trù sau hòn nhàn này gióng nhu trong xà hói phu he: eó dàu sau khi cuòi thì ve song tai nhà chóng Khi chóng chét hoàc li di thì nguòi vg co thè mang con ve song tai làng cùa dòng hg cùa mình Loai hình cu trù sau hón nhàn này rat phó bién ò nguòi Ndembu (Zambia), nguòi Suku (Zaire) là nhùng

cu dàn vàn song trong xa hòi màu he

- Quan niém cùa nguòd E de ve che do màu he

Thàng 12 nàm 1998, trong mot làn di dién dà ò buon Tring (huyén

Kròng Buk), tói dà dugc Ama Y Bhim, 70 tuoi, vón là mot trong so it pò iéo

yang eó uy tìn cùa buon, ké cho nghe càu chuyén ma nói dung cùa no dà phàt

16 ra mot quan niém khà ly thù cùa nguòd È de ve nguón góc che dò màu he,

ve vi tri, vai trò khàc nhau cùa nguòi phu nu va cùa nguòi dàn òng trong già dình cùng nhu ngoài xà hòi Quan niém này dugc phàn ành mot càch day dù

qua tàt cà càc Enh vuc trong dòd song xà hòi toc nguòd tmyén thóng cùa hg :

tó chùc xà hói, hòn nhàn - già dình, che dò thùa ké tài san v.v

" Xua Ida, CÓ mot dòi va chóng de ra 2 dùa con: mot trai va mot gài

Khi hai dita tre làn lén, dèh tuoi làp già dình, cha me cùa chùng này ra y muón thùthàch khà nàng tu nuòi song bàn thàn cùa hai dùa con Hg de nghi

co con gài va càu con trai truóc khi Idy chóng, Idy va nén tu mình vào rùng tìm kiém thùc àn cho ed già dình Tu sàng dèh tói, càu con trai dà kiem duac rat nhiéu thùc àn bang càch dat bay thù rùng, bàt cà bang tay a song, sudi

va ve nhà tìUÓc khi tròi tdi NgUac lai, co con gài ve nhà lue trai dà tói,

tróng co rat mét mòi Co chi kiém duac it rau, nam, màng Nhùng thù này khòng dù dùng cho cà già dình Sau do, hai va chóng dà bàn bqc vài nhau va quyét dinh là càu con trai khòe manh, tu kiém song duac, cho nén khi Idy va thì phài ve nììà va song de nuòi va con cùa mình Con co con gài yéu àt, khòng the tu nuòi mình duac, do do khi Idy chóng se a lai nhà cùa cha me, dugc thùa huòng tài san cùa cha me de lai, va hg se cuoi chóng cho co Nhung débù lai su thiét thòi cho nguòi con trai, già dình cùa nguòi con gài se phài tra ngàn pnu (vàt thàch cuòi hay là già cùa chù ré) cho già dình chóng cùa co, vi cha me chù ré dà mat di mot nguòi lao dòng, kiém song nuòi già dình Tu do, ngUÒi E de chi theo phia dòng me (djué ana), con sinh ra Idy hg

me, tài san chi truyén cho con gài, va do vày con gài phài di hói chóng"

1.3.2 To chùrc xà hòi truyén thóng

TÓ chùc xà hói tmyén thóng cùa nguòi È de con rat don giàn vói don vi

xà hói cao nhàt là buon (làng) Mói buon là mot cóng xà làng giéng nhung con mang nhiéu dàu vét cùa cóng xà thi toc, va mói buon dugc tao thành bòi nhiéu già dình lón màu he Buon nhò hay lón là tùy thuóc vào so lugng cùa càc già dình lón trong buon, thóng thuòng, buon nhò chi co tò 5 dén 15 già dình, va buon lón thuòng co khoàng tò 50 dén 60 già dình Loai buon lón hon

CÓ tói mot tram già dình hoàc nhiéu hon là rat ìt vi khòng thuàn Igi cho viéc chuyén dòi mói khi eó ehién tranh hoàc bénh dich.Theo tài liéu cùa Henri Maitre [47], vào thòi ky óng ta lén thàm hiém Dak Lak khoàng nàm 1880 dà

CÓ mot vài làng lién minh lai vói nhau dàt duói su cai quàn cùa mot thù lình,

vi du nhu Ama Jhao, vÓn là mot thù Imh khét tiéng dgc duòng quóc 16 21 di Nha Trang (tò Kròng Ana dén M'Dra}^, òng ta dà bàt càc thuong nhàn, lai buon di qua quÓc lo này phài nóp thué, cóng nap cho òng ta Tuy nhién, hình thùc tó chùc lién minh càc buon làng khòng phài là phó bién va tón tai trong mot thòi gian ngàn Hon nfia, nhung lién minh nhu thè cùng de dàng bi phà vò

do ehién tranh xày ra thuòng xuyén giua càc buon va su thay dói chò ò khà lién tue cùa càc buon thòi dò Diéu này dugc Herui Maitre nhàn xét trong ky

su cùa òng ta nhu sau : " Mot làng mac ng mot làng khàc hoac song sung tue

mot càch nguy hiém, néu khòng tu ve thì rat sg ban dem bi bao vày cuàp bóc Trang thài bdt an là thuòng xuyén va nguòi dàn chi mgo hiém di vào rihtg thành tùng top dugc vù trang day dù " [47, 28]

- Dat làng va dàt canh tàc: eó thè nói ràng mói buon E de là mot vùng

sinh thài tÓng hgp bao góm dàt thó cu, dàt canh tàc, dàt rùng, song suoi hoàc

ao hÓ de dàp ùng cho nhu càu sinh song - hay nói càch khàc là de dàp ùng nén kinh tè tu càp tu tue cùa nguòi dàn Ranh giói cùa tùng buon dugc xàc dinh mot

càch uóc le giua càc chù buon (khua buon) va dugc tmyén tò dòi này sang dòd khàc Vi vày, nguòd É de quan niém dàt làng (ala buon) là mot khóng gian

ròng lón bao góm noi ò, dàt canh tàc, nghla dia, bài chàn thà, v.v Càc thành vién trong buon déu biét ro ranh giói ma hg co the canh tàc, san bàt, dành cà

va hai lugm Riéng nod ò cùa buon dugc rào dàu rat ky tò hai dén ba lóp rào

bang tre va co cóng ra vào ò hai dàu làng Dàc biet nguòi E de thuòng tróng mot loai cày (drao) ma ho coi nò là mot loai bua chù co tàc dung bào ve buon bao quanh dàt thó cu cùa buon Mèi già dình lón (gap djué) là mot don vi san

xuàt kinh tè dóc làp va eó dàt canh tàc riéng do càc già dinh tu khai phà theo so lugng thành vién trong già dình, va theo khà nàng lao dóng cùa hg Do vày, trong thuc tè dàt canh tàc thuóc quyén so huu cùa tùng già dình chù khóng

thuóc quyén so huu cùa buon Dàt cùa buon hay con ggi là dàt cóng (làn ala

s o DÒ BUON ALEA XUA KIA

/ 1 Beh nu6c i' ^ 2 Duòng di

tuón) thi góm co dàt thó cu, d^t rùng, song suoi hay ao ho, bài chàn thà, khu

nghla dia (msat), Loai dàt này, xua kia khòng ai dugc xàm pham dén, ké cà tróng tia ò day Nguòd Minangkabau ò Tày Sumatra (Indonesia), cùng eó mot

SÓ quy dinh tuong tu ve quyén so huu cùa dàt làng (negari),vk dàt cùa thi toc

nhu : dàt cùa làng thì thuóc quyén so huu cùa làng, càc thành vién trong làng

CÓ quyén su dung nhung khòng dugc phép bàn Trong khi dò, dàt cùa dòng hg (hay là dàt cùa thi toc) ve nguyén tàc thì thuóc ve thi toc, nhung trong thuc tè quyén so huu lai thuòc ve tùng già dình cùa thi toc Vói lói canh tàc rày theo phuong phàp luàn khoành cho nén dàt canh tàc cùa mòi già dình thuòng rat róng, va hg chi dgn sach co ò nhimg mành dàt ma hg dang canh tàc; so dàt con lai chi phàt cày to va bò hoang cho co mgc day dàc Tuy vày, càc già dình trong cùng mot buon déu biét rò ranh giói dàt canh tàc cùa tùng già dình de trành xàm pham dàt dai cùa nguòi khàc khi khai phà dàt canh tàc cho già dình cùa mình

1.3.2.1 Bó mày diéu hành cùa buon:

Khi nghién cùu ve tó chùc xà hói tmyén thóng cùa nguòi É de, dàc biét khi tìm hiéu ve bó mày diéu hành cùa buon, duòng nhu do vai trò nói bàt

cùa chù buon (khua buon) ma chùng ta dà quén di ràng ngoài khua tuòn là

nguòd CÓ quyén lue nhàt va co uy tìn nhàt, thi trong bó mày diéu hành cóng viéc cùa buon con co mot vài nguòi khàc dóng vai trò là nhiing nguòi giùp

viéc cho khua buon Theo lòd ké va ghi chép cùa mot so nguòi già [93], bó

mày diéu hành cùa buon É de thòi xua góm eó 6 nguòd va mói nguòd co giù mot chùc nàng, tràch nhiém khàc nhau:

l.Chù buon (khua buon): dóng vai trò là nguòi diéu hành chung mgi

còng viéc cùa buon, va là nguòi eó quyén lue cao nhàt Xua kia nguòi È de ggi

óng Ikpó akdbuòn sang (nguòd dàu buon), tò khua buon ma khua co nghia là

chù, già dugc xuàt hién khi nguòi Phàp thiét làp he thóng hành chmh mòi vào

xà hói cùa nguòd È de

2 Nguòi giùp viéc cho chù buon (pò kyiàng mdul kapò ako buon): Ong

này là nguòi giup viéc cho chù buon trong càc tmòng hgp nhu thóng bào ve

càc khoàn dóng góp cùa mói già dình cho càc le cùng chung cùa buon nhu là

le cùng ben nuóc (tring éa), cùng sue khòe (ngà yang asei miei) cho khua

buon, hgp buon, v.v

3 Nguòi xù kién (khua phat kdi): Do chù buon hoàc càc già dình mòi

xét xù càc vu vi pham ve Luàt tue

4 Nguòi chàm lo còng viéc san xuàt (pò ràng krié ka bruà sang dòk,

hma mdié): Day là nguòi eó kinh nghiém ve san xuàt, làm nhà va thuòng dugc

dàn làng hòi ^ kién khi hg gap khò khan trong viéc tìm dàt de canh tàc, mùa màng thàt thu, thòi tiét bàt thuòng

5 Nguòd chàm lo viéc dau óm cùa càc già dình (pò ràng ka bruà ruà

duàm djié mnuih buon sang): Xua kia mói khi eó nguòd óm dau thi hay cùng yang (ngà yang) bang tràu, bò , heo de nguòi bi óm qua khòi Do dò, khi già

dình nào tó chùc le cùng cho nguòi bénh thi hg mòi òng này dén de diéu hành, sàp dàt viéc cho càc thành vién, tróng coi viéc làm thit già sue trong le cùng

6 Nguòi tróng coi ve viéc quàn su (pò ràng ka bruà mblah ngà): Ong

này chiù tràch nhiém huàn luyén nam thanh nién càch dành nhau bang gay, dao, kiém, nò, va cimg là nguòi bài binh bó tran khi xày ra ehién tranh vói buon khàc

Xà hói tmyén thóng cùa nguòi E de mang tình chat tu quàn cao, vi vày

trong bó mày diéu hành cóng viéc cùa buon, ngoai ttò khua buon là chùc vu

cao nhàt va chi thuòc ve mot già dình, dòng hg nhàt dinh Càc vi tri khàc déu dugc hình thành mot càch tu nhién do nhung nguòi dàn òng tmng nién, hoàc lón tuoi, eó nhiéu kinh nghiém, uy tìn, hg dugc dàn làng tìn nhiém hòi y kién

va dàn dàn hg tham già mot càch tu nguyén vào viéc diéu hành cóng viéc cùa buon, thuc hién vai trò ma hg dugc dàn làng tham khào y kièn cùa hg

Nhu da luu ^, trong bò mày diéu hành cùa buon, khua buon là nguòi co quyén lue lón nhàt Khua buon thuòng là mot nguòd dàn òng lón mói hoàc co trung nién va thuòc già dình giàu co (mdrdng), co thè lue trong buon Xua kia, chù buon cùng là chù ben nuóc (pò pin éa) vi nguòd E de quan niém nuóc là

su song cùa mot buon, hàng nàm vào dàu thàng Tu, khua buon huy dóng càc

già dình dgn sach ben nuóc va già dình òng co tràch nhiém tó chùc le cùng

ben nuóc (tring éa) de mang lai may man cho buon cùa mình.Tràch nhiém cùa

khua buon là tróng coi, quàn 1^ buon làng, mgi viéc nhu cuòi xin, sinh de,

dàm ma, làm nhà, eó khàch tò nod khàc dén chod déu phài thóng bào cho chù

buon biét Cùng vói khua phat kdi (nguòi xù kién) òng là nguòi phàn xù càc

vu xìch mìch, bàt hòa gifia càc già dình, thành vién trong buon; quan he vói

ben ngoài Khua buon con là nguòi dùng ra tó chùc càc le cùng ben nuóc,

cùng thàn mua khi buon gap han hàn, dói kém, v.v Khi eó ehién tranh thì cùng vói thù lình quàn su, òng dùng ra tó chùc phòng thù, bào ve buon làng Néu buon gap dich bénh thì òng là nguòi lo di tìm nod ò mói cho dàn làng Do

vai trò, tràch nhiém quan trgng cùa khua buon nén òng dugc mgi nguòi trong

buon tin tuòng, kình trgng, va òng dugc vi nhu cày da cùa buon

CÓ le tò xa xua, chùc chù buon dugc tàt cà càc thành vién cùa buon bau

ra, hình thùc bau cu dàn chù thi toc này dà bién màt tò làu vi ngay trong càc tài liéu cùa nguòd Phàp cùng khòng thày de càp dèn chi tiét này, nhung no dugc nhàc dèn trong Luàt tue cùa nguòi É de:

" Hày nhen lùa lén, triéu tàp tdt cà dàn làng, hay mài tdt cà nhùng ngUòi anh

em con chàu, tdt cà càc bà me óng cha, tdt cà nhùng nguòi óng ngUòi bà, cà nhung me góa, con eòi Hày mòi tdt cà ve a giùa làng

Hày trén duói cùng bàn bqc Chi em, anh em cùng trao doi, ai ai cùng phài dugc hói y kién

Ai là nguòi tróng dang truàc cùng ung, nhìn dàng sau cùng ung, xùng dàng làm cày da dàu sudi, cày sung dàu làng, xùng dàng là ké tróng nom nhùng

nguòi anh em con chàu dàn làng, ngUòi nguòi phài nói y kiéh cùa mình, khóng

ai dugc dem dòi dùa cà di giàu; khòng ai dugc giù kin suy nghi cùa mình ve viéc he trgng này." [65, 61]

Nhìn chung, chùc chù làng (khua buon) thuòng nàm trong tay già dình

giàu CÓ nhàt trong buon va chi tmyén theo dòng nu, nhung do chóng cùa eó con gài, tóc nguòi ré diéu hành còng viéc Thóng thuòng, vj tri chù buon dugc

tmyén tò bÓ vg tói con ré hoàc chàu ré Khi khua buon già yéu hoàc vg cùa

óng ta khóng may màt som thi òng ta sé phài giao lai cho con ré, thuòng là chóng cùa con gài cà Trong truòng hgp, eó con gài con nhò chua làp già dình, óng càu cùa CÓ, tóc là anh hoàc em trai cùa me sé tam thòi nàm quyén cho dén khi CÓ gài lày chóng thì giao lai quyén hành cho chóng cùa eó ta Diéu này eó

nghla là trong thuc tè chùc vu khua buon thuóc ve vg va già dình vg cùa òng

ta, ma òng ta chi là nguòd dai dién de diéu hành còng viéc cùa buon, nguòi E

de thuòng nói già dình bà A hay B là khua buon va khua pin éa nhàm xàc dinh

ràng nò thuóc ve dòng hg nfi chù khòng phài thuóc ve dòng hg nam hay cà nhàn òng chÓng dang nàm giù chùc vu chù buon Trong tùng buon, chùc vu

khua buòni khua pin éa chi chuyén giao trong mot dòng hg nhàt dinh, va

ngay cà khi thè lue cùa dòng hg dò dà suy yéu cùng khòng chuyén giao cho dòng hg khàc Do vày, ngày nay ò nhiéu buon E de co nhiing già dình nàm giù

dàt ipó làn) dàu tién cìia buon Tring, óng là nguòd co cóng làp ra buon Tring

trén ca so tàp hop 10 già dình thuóc hai dòng ho Mio va Nié, óng thuóc ho Nié Kdàm va là ré cùa ho Mio Duòn Du Co thè tam luoc thó tu chuyén giao

chùc vu khua buon / khua pin éa cùa buon Tring nhu sau:

Tuy nhién, xà hói È de tmyén thóng là xà hòi chua phàn chia giai càp,

do vày, khua pin éa / khua buon cùng chi là nóng dàn nhu càc thành vién khàc

trong buon, ngoai ttò mot diéu là già dình cùa óng ta eó thè khà già co cùa àn cùa de hon càc già dình khàc Quyén lue va uy tìn cùa chù buon con phu thuòc vào nhiéu yéu tó nhu tu càch dao due, khà nàng diéu hành, tình còng bang, kinh nghiém san xuàt cùa óng ta Càc già dình va càc thành vién déu tón

trgng vai trò cùa chù buon (khua buon) nhu là sinh con, két hòn, co khàch tò buon khàc dèn chod phài bào cho khua buon biét, tham già càc cóng viéc

chung cùa buon nhu hgp buon, dgn dep ve smh, vu trang tu ve, bào ve buon khòng cho nguòi la xàm nhàp, dóng góp khi buon co càc le hói, trong tmòng

hgp muón chuyén di noi khàc thì cùng phài co y kièn cùa khua buon, v.v Ngoài ra, su giàu eó cùa già dình khua buon cùng là mot yéu tó quan trgng de

óng này gifi vung dugc quyén lue cùa minh, ma quyén lue này dugc the hién

qua càc le ciìng sue khòe (ngà yang asei miei) cho bàn thàn óng ò càc mùc dò

tò thflfp dèn cao dugc biéu hién qua con vàt hién sinh Che mgu cùng cho óng

thuòng dugc cót vào mot cài còt nhò, ggi là gmg arai, co cham khàc hoa vàn

vói hai màu den, dò Riéng màu dò dùng tò cho hoa vàn cùa cót này lai dugc dùng bang màu cùa con vàt hién sinh cho le cùng dò Tuy nhién, muón eó dugc

gang arai de còt mgu thì khua buon phài trai qua càc le cùng sue khòe theo thù

tu tàng dàn ciia sÓ lugng che rugu va loai con vàt hièn sinh khàc nhau [84, 245] :

• Làn thù nhàt: hièn sinh 3 con gà va 3 che mgu, cùng 1 làn

• Làn thù hai: hièn sinh 3 con Ign chua thién va 3 che mgu, cùng 3 làn

• Làn thù ba : hièn sinh 1 con Ign thién va 5 che mgu, cùng 2 làn

• Làn thù tu : hién sinh 1 con Ign thién va 7 che mgu, cùng 1 làn

• Làn thù nàm : hièn sinh 1 con bò due va 5 che mgu, cùng 2 làn

• Làn thù sàu : hién sinh 1 con tràu due va 5 che mgu, cùng 2 làn

• Làn thù bay : hién sinh 1 con tràu due va 7 che mgu, cùng 2 làn

Trong mói làn cùng sue khòe nhu vày déu phài cùng cho cà vg va con, kèm theo con vàt de hièn sinh Ngoài ra, khàch mòi là càc già dình trong buon, va

ho hàng gàn xa Tu dò ve sau, mòi làn khua buon làm le cùng sue khòe thi con

vàt hièn sinh nhàt thiét phài là mot con tràu due va bay che mgu Nhùng nguòi tói du le cùng thuòng mang vài lon gao hoàc gà de dóng góp, nhung phàn lón

càc khoàn àn uóng là do già dinh cùa khua buon gành chiù Vi vày, de tó chùc

dugc mot le cùng sue khòe nhu trén là rat tón kém va thuòng phài chuàn bi

hàng nàm tròi, cho nén chi co càc già dinh khua buon giàu co mói chiù dugc phì tón nhu vày Nhung qua mói làn cùng sue khòe, uy tìn cùa khua buon lai

dugc tàng lén bòi su kình né cùa dàn làng Ngoài ra, vào thàng W hàng nàm, già dình óng cung phài góp mot con heo due tràng, to de thuc hién le cùng ben

nuóc (tring éa) cho buon Co thè nói ràng, chi vói càc le hói lón nhu vày, dàn

làng mói co dip tàp hop lai, cùng nhau trò chuyén, thào luàn va vui dùa Qua càc dip le hói nhu thè', khóng nhùng uy tm cùa chù làng dugc tàng lén mot

càch dàng ké, ma tmh cóng dÓng cùa càc già dình va càc thành vién trong

buon cùng dugc cùng cÓ Nèu già dình khua buon khòng eó khà nàng thuc

hién càc le cùng sue khòe, cùng ben nuóc thì òng ta cùng ìt eó co hói de khàng dinh vai trò va tràch nhiém cùa mình dói vói dàn làng, do vày, quyén

lue cùa òng ta eiing bi suy giàm Vi du, óng Ama Dhon là khua pin éa cùa

Buon Tring, do già dình òng hién nay dà nghèo di nhiéu, khóng eó khà nàng tra chi phì cho càc le cùng ben nuóc hàng nàm Bàn thàn Ama Dhon lai hay uóng mgu, khòng chàm lo dèn ben nuóc de dàn làng vùt ràc bua bài xung quanh ben nuóc, vi thè, uy tìn cùa òng dà giàm sùt manh va y kièn cùa òng cùng khòng dugc coi trgng Theo dàn làng, thì òng ta nén giao quyén lai cho con ré cùa mình là Ama H'Nap, vi hg hy vgng ràng Ama H'Nap sé dàm duong viéc này tÓt hon, mac dù anh ta con tre khoàng 28 mói, nhung chàm làm, va khòng uóng mgu nhu cha vg cùa mình

Nguòi É de trong xà hòi tmyén thóng tin ràng van vàt déu eó linh hón,

CÓ yang va cuóc song cùa con nguòi phu thuóc vào nhiéu vi thàn (yang) khàc nhau De làm yèn tàm càc yang hg cho ràng phài thuc hién càc le cùng yang

de thàn linh ùng ho, giùp do Vi vày, thày cùng (pò iéo yang: nguòi ggi thàn)

dóng mot vai trò quan trgng trong dòi song tàm linh cùa cóng dóng buon Hàu nhu tàt cà càc le cùng, tò le cùng chung cùa buon nhu cùng ben nuóc, dèn càc

le cùng tai già dình nhu le cùng sue khòe, le dàt tén, le thành hón, le bò ma déu eó su hién dién cùa thày cùng nhu là nguòi tmng gian giua càc thàn linh

va con nguòi Pò iéo yang dugc hình thành tu nhién do òng co khà nàng thóng

thuóc nhiéu bài cùng khàc nhau, dugc dàn trong buon tìn nhiém va trò thành

pò iéo yang sau khi thuc hién mot vài le cùng Trong mot buon co the co hai,

ba thày cùng hoàc nhiéu hon tày theo so lugng càc già dình lón trong buon, thóng thuòng buon nhò chi eó mot thày cùng, nhung buon lón thi phài co hai ,

ba òng thi mòi dàp ùng dugc nhu càu cùng bài cùa càc già dinh trong buon

vào thòi ky nóng nhàn sau vu thu hoach Mot pò iéo yang thuòng dugc mot

nhóm góm 4-5 già dình nuòi, tóc là hg dóng góp gao va thuc phàm de nuòi

óng pò iéo yang, dÓi lai thì óng ta phài eó tràch nhiém cùng bài cho càc già

dình này khi hg càn

13.2.2 Luàt tue

Nhiém vu cùa khua pin éa I khua buon là diéu hành mgi cóng viéc

buon theo Luàt tue, hay nói càch khàc là quyén hành thuc tè trong xà hói tmyén thÓng cùa nguòi E de là quyén hành cùa Luàt tue Luàt tue thuòng dugc

nguòi É de ggi là klei bhiàn, tóc là nhung kinh nghiém dugc due két lai qua

nhiéu thè he va trò thành nhiing quy dinh chuàn muc ve hành vi ùng xù trong già dình, ngoài xà hói cùng nhu dÓi vói mòi tmòng thién nhién bao quanh Sau này, khi tinh Dak Lak nàm duói su thóng tri cùa cùa nguòi Phàp thi Sabatier, vién còng su Phàp lue dò dà cùng vói mot so tò tmòng nguòi E de tàp hgp va

he thóng lai thành tiìtng chuong va nhung bài khàc nhau ggi là "Tuyén tàp càc

tue le xua" (hruóm hrà klei due klei bhiàn dum), hay là Bi due Tu day, Luàt

tue eiing trò thành khuòn màu de xét xù trong cóng dóng nguòi È de va trong Tòa àn phong tue dugc thành làp tai Dak Lak sau này

Luàt tue E de là nhiing càu chàm ngón eó vàn diéu (klei due), va su

dung loai ngòn ngfi eó, do dò, hgc thuóc dugc nò cùng rat kho Xua kia, trong mói buon chi eó mot hoàc hai nguòi dàn óng do khà nàng thién bàm, hg eó thè thuóc làu càc bài cùa Luàt tue va chình khà nàng này cùa hg dà dugc dàn làng

tin nhiém mòi vói tu càch là nguòi xù kién (khua phat kdi) de xét xù càc vu

kién cào trong buon nhu dành nhau, ngoai tình, li di, chia tài san, tróm càp,

v.v Nèu khua buon là ngUòi diéu hành chung mgi cóng viéc cùa buon, thì

khua phat kdi trò thành nguòi giùp viéc cho chù buon de xét xù càc tmòng

hgp vi pham Luàt tue Khua phat kdi dugc hình thành do thién bàm cùa ho chù khòng phài do dàn bau ra nhu khua buon, vi vày, chùc khua phat kdi cùng

khòng mang tmh chat thùa kè theo mot dòng hg nhàt dinh Trong mói buon thuòng chi eó mot nguòi xù kién theo dùng nghla cùa no, nghia là òng ta phài

là nguòi diuòc làu Luàt tue duói dang tho (klei due) va bièt vàn dung mot càch

linh boat càc bài khi xét xù tùng tmòng hgp cu thè Ngoài ra, trong càc buon, xua kia cung eó nhiéu nguòi dàn òng khàc hiéu bièt Luàt tue, nhung khòng

thuòc làu duói dang tho nhu khua phat kdi, my nhién, hg vàn eó thè giùp viéc cho óng khua phat kdi, hoac truc tièp dùng ra xét xù càc vu kién tung nhò trong buon, nhung nguòi này dugc ggi là pò blu kdi : nguòd nói Luàt tue Tràch nhiém cùa khua phat kdi là xét xù khi dugc khua buon mòi, de nghi chù

hg hoàn toàn khòng eó quyén de nghi hay tu ^ dem bàt ky thành vién nào

trong buon ra xét xù, vi nèu òng ta làm nhu vày sé bi buòc tói là vugt màt cùa chù buon de giài quyét nhimg viéc khòng thuòc quyén han cùa mình:

" Hàn khóng chiù thùa nhàn nùi nào thì nggn dy, làng nào thì tu truàng dy

Hàn muu toan Idy lòi cùa nguòi phù thùy, cùa nguòi bòi sài cày buòc nguòi khàc phài nghe Ké nào ràp tàm mugn tiéng cùa thàn, mugn oai cùa quy de gidi quyét nhùng vu viéc khóng thuòc tham quyén cùa mình, nhùng ké dò là co tói va co viéc phài dua hàn ra xét xù Diéu này co lién quan dèh càc truòng hgp tham quyén." [65, 62]

Trong xà hòi tmyén thóng cua ngUòi E de, con eó mot vi tri quan trgng

my khòng nàm trong bó mày diéu hành cùa buon, song lai nàm gifi phàn hón

cùa dàt dai, dò là/?d làn, dich sàt nghla là chù dàt Nhung pò làn khòng phài

là nguòd chù so hiiu dàt dai nhu dia chù, ma chù dàt (pò làn) cùa nguòi E de hoàn toàn mang "^ nghla tinh thàn Tràch nhiém cùa/7d làn là tróng coi dàt dai,

de khòng bi uè bàn bòi nhimg vu loan luàn (agam) làm ò uè dàt dai dàn dèn

han hàn, màt mùa, dói kém Nguòi E de quan niém dàt dai là cài lung cùa

óng bà, tó tién, va nhiém vu cùa pò làn là phài tróng coi dàt dai, rùng ru va khòng cho ai (nguòi ngoài) xàm ISii dàt dai cùa buon Hàng nàm, pò làn phài

tó chùc le cùng cho thàn dàt (yang làn) bang mot con tràu due, to va 5 che

mgu Ngoài ra, eù 7 nàm mot làn tmóc vu mùa mói, chù dàt phài di thàm

vièng dàt dai, rùng ni thuóc quyén mình quàn ly Tùy theo tùng buon, chùc pò