Chinatown (Phố Tàu) – Thuận 6

Sống và giảng dạy ở Pháp đã gần 20 năm, vừa là nhà phê bình, vừa là người chuyển ngữ các tác phẩm văn học của Việt Nam sang tiếng Pháp.. ...Hoặc là chính bản thân, hoặc là chuyện phét lá

“Bà mối” giúp văn học Việt Nam đến với cộng đồng Pháp ngữ

Thứ ba , 29 / 7 / 2008, 0: 5 (GMT+7)

Đoàn Cầm Thi chọn dịch các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương,

Nguyễn Việt Hà và Thuận giới thiệu với độc giả Pháp Cuốn "China

Town" (Thuận) chị chuyển ngữ sẽ được ấn hành tại Pháp năm 2009

Chị là Đoàn Cầm Thi, Tiến sĩ văn chương, là

giảng viên bộ môn Văn học Việt Nam tại trường

Đại học Paris VII, Pháp

Sống và giảng dạy ở Pháp đã gần 20 năm, vừa là nhà phê bình, vừa là

người chuyển ngữ các tác phẩm văn học của Việt Nam sang tiếng

Pháp

Vừa qua nhân buổi nói chuyện về dòng văn học tự sự Pháp tại Trung

tâm văn hóa Pháp (Hà Nội), chị tâm sự về công việc và cảm nhận của

chị về văn học Pháp cũng như văn học trẻ Việt Nam

Ngoài cuốn Tầng trệt thiên đường (năm 2005) giới thiệu các tác giả

trẻ Việt Nam đến với độc giả Pháp, chị có ra các tác phẩm mới gần

đây?

Sau khi dịch và giới thiệu tuyển tập gồm 14 truyện ngắn của 14 tác giả

thuộc thế hệ “trẻ”, tôi vẫn muốn quay trở lại tiểu thuyết Theo tôi, đây

là thể loại đòi hỏi nhà văn đầu tư nhiều vốn liếng và một tinh thần

sáng tạo dài hơi

Đương nhiên, có một số tác giả chỉ hợp với truyện ngắn, nhưng tôi

nghĩ tiểu thuyết vẫn đáng thể nghiệm, vì chính trong khi theo đuổi

một công trình ròng rã như vậy, người viết đặt ra nhiều câu hỏi, có khi

T.S Đoàn Cầm Thigiao lưu với độcgiả

thay đổi hẳn cách viết, đảo ngược hoàn toàn cách đặt vấn đề Mà thay

đổi là điều kiện tiên quyết của sáng tạo

Không gì làm cho độc giả nản hơn là nhà văn nhà thơ cứ dọn mãi một

món nhàm chán Nếu quả là giá trị một tác phẩm không phụ thuộc vào

độ dài của nó, thì đọc nhiều bài thơ ngăn ngắn của một tác giả, bài nào

cũng hao hao bài nào, với những chữ sao sáo, đôi lúc chêm một từ lạ

để làm duyên, tôi hay có cảm giác như đứng trước một sản phẩm dễ

dãi, hụt hơi

Vì vậy, tôi chọn dịch một số tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương,

Nguyễn Việt Hà và Thuận Theo tôi, đây là ba cây bút tiểu thuyết có

trọng lượng hiện nay

Mỗi tác phẩm của họ thường là những thử nghiệm táo bạo, những

thách đố dành cho chính họ Chinatown do tôi dịch sẽ được NXB

Seuil (là NXB hàng đầu của Pháp hiện nay) ấn hành vào đầu năm tới

Là tiến sĩ Văn học, gần 20 năm sống và giảng dạy tại Pháp, chị thử

làm một phép so sánh giữa Văn học trẻ Việt Nam và Văn học Pháp?

Điểm khác nhau đầu tiên là số lượng Ở Pháp, mỗi năm, riêng về tiểu

thuyết, người ta đếm tới 400-500 đầu sách mới in Vì vậy, ở Pháp

ngay trong nghệ thuật cũng có cạnh tranh Nếu một cuốn sách in ra,

trong vòng hai ba tháng mà không bán được một số lượng nhất định,

thì sẽ bị rút khỏi thị trường

Đương nhiên, sách văn chương không phải là thứ hàng hóa thông

thường (một cuốn bestseller chưa chắc đã có chất lượng nghệ thuật

cao nhất), nhưng qui luật cạnh tranh sẽ làm cho cuộc sống văn học sôi

động hơn, lành mạnh hơn

Là nhà phê bình, dịch thuật, chị có cảm nhận gì về cuộc sống của các

nhà văn Việt sống tại Pháp hiện thời?

Phần lớn họ là những người xa Việt Nam khá lâu Trong họ canh cánh

một niềm hoài cổ và một nỗi lo quên tiếng mẹ đẻ, nên nhiều khi viết,

với họ, chỉ mang tính giải tỏa, không có chất chuyên môn Các sinh

hoạt văn học nghệ thuật nói chung đều trong tinh thần như vậy

Hoặc là chính bản thân, hoặc là chuyện phét lác

Thuận, một nhà văn người Việt sống ở Pháp, sắp ra mắt độc giả quê nhà cuốn tiểu thuyết thứ 5 "VânVy" Với Thuận, "trong văn chương, hoặc là chính bản thân, hoặc

là chuyện phét lác "

Nhà văn Thuân - tác giả của Chinatown Theo thông tin từ dịch giả Đoàn Cầm Thi, bản dịch tiểu thuyết Chinatown của Thuận do chị thực hiện sẽ sớm được xuất bản tại Pháp bởi một trong các nhà xuất bản hàng đầu

Trong thời gian đó, Thuận vẫn tiếp tục viết, và tiểu thuyết thứ năm của chị, VânVy,chuẩn bị ra mắt độc giả Việt Nam (do Nhã Nam và NXB Hội Nhà văn ấn hành)

Đây có thể coi là cuốn tiểu thuyết tiếp nối mạch văn do "T mất tích" mở ra, cộng

thêm nhiều khám phá mới về tình trạng cuộc sống và nội tâm của những con người sống giữa các nền văn hoá

Vẫn với lối nói thẳng thắn đi kèm với sự đa dạng về ý tưởng quen thuộc, nhà văn Thuận nói về trải nghiệm nghề văn mới nhất của chị.

Tiếp tục xuất bản cuốn tiểu thuyết thứ năm tại Việt Nam, chị trông chờ điều gì nhất

từ độc giả tiếng Việt?

Tiểu thuyết đầu tay thường khiến tác giả hoang tưởng, phần lớn ai cũng ngỡ sẽ làm một quả bom giữa văn đàn Nhưng càng viết là càng bớt bồng bột

Tới tiểu thuyết thứ năm thì xuất bản đơn giản là một bước tiếp theo, sau khi đã

hoàn thành tác phẩm Tuy vậy, với VânVy, tôi vẫn mong mang lại cho độc giả một

cái nhìn khác về hiện thực, một quan niệm khác về tiểu thuyết

Tại sao hướng đến cộng đồng người Việt trong nước mà vẫn là những cái tên nước ngoài, bối cảnh sống của nhân vật cũng nước ngoài, cùng những tư duy rất ngoại?

Hai chục năm sống ở nước ngoài, tôi không có lý do nào để chỉ viết về người Việt trong nước, cùng những tư duy thuần Việt Thực ra chưa bao giờ tính Việt lại bấp bênh như ngày hôm nay

Ngay trong chuyện ẩm thực - cái vẫn được dân Việt coi là thiêng liêng, bất khả xâm phạm - bây giờ khi túi đầy đầy, người ta thích thưởng thức sushi, pizza hơn là đặc sản nội địa, và mới đây món kebab của Thổ Nhĩ Kì cũng hạ cánh an toàn giữa thủ đô Hà Nội

Hàng tiêu dùng, thậm chí tăm xỉa răng cũng gắn mác made in China Báo chí, điện ảnh thì miễn bàn, những cái tên ăn khách nhất đều đến từ Hollywood

Nhưng những điều tưởng như rất ngoại ấy chỉ là phần nổi của xã hội phương Tây Đương nhiên, chúng không là đối tượng sáng tác của tôi

Thế còn kế hoạch chinh phục độc giả Pháp?

Tôi chưa bao giờ lên kế hoạch chinh phục độc giả, cả Việt lẫn Pháp Độc giả là số đông mà tôi rất ngại Không cẩn thận thì mất mình như chơi

Kết thúc thời của Chinatown và Paris 11 tháng Tám

Nhan đề tiểu thuyết mới sắp in VânVy muốn nói lên điều gì?

Vân và Vy là tên của hai nhân vật chính, được viết kề nhau, như chữ trên phông màn đám cưới Chương cuối của tiểu thuyết cũng có nhan đề “Đại hỉ” Lần đầu tiên

tôi muốn một kết thúc có hậu Nhưng đó lại có vẻ là một happy end không bền.

Liệu các độc giả trung thành của chị sau khi gấp VânVy lại có suy nghĩ: Vẫn kiểu

viết lạnh lùng, dửng dưng ấy, vẫn những nhân vật mòn mỏi giữa cô đơn và nhàm chán bởi những lặp lại ngày thường, vẫn cách chọn tên nhân vật quen thuộc từ T (trong T mất tích) đến N (người tình của Vy trong VânVy) hoặc toàn V như Vân,

Vy, Vượng… nghĩa là vẫn theo kiểu… Thuận Vậy chị đã làm mới chính mình qua VânVy như thế nào?

VânVy bao gồm hai phần, hai câu chuyện riêng biệt được viết xen kẽ vào nhau Một

là của B, đồng tính luyến ái, từ chức quan tòa để cầm bút viết văn, mười năm vật tay đôi với vi khuẩn HIV Một là của Vy, thiếu nữ Hà Nội lấy chồng Việt kiều, và cuộc sống vừa đơn điệu vừa phức tạp của nước Pháp đương đại

VânVy có thể được coi là tiểu thuyết về một thế hệ trẻ không còn thuần nhất Trẻ

thiêu thân như kiểu B, cái chết song hành cùng hoan lạc Trẻ khôn ngoan như kiểu

Vy, sống đồng nghĩa với hưởng thụ Cả hai đều tôn thờ tự do Chấm dứt tình yêu

đơn phương của Chinatown và sự ngây ngô của Paris 11 tháng 8 ngày nào

VânVy, thông qua nhân vật B, nhà văn đồng tính, phản ánh những quan niệm khác

nhau về nghề viết Trang cuối cùng của tiểu thuyết không phải để khép lại mà dành cho tuyên ngôn của nhà văn Guillaume Dustan

Những câu như thế này hẳn sẽ khiến độc giả phải suy ngẫm: “… Trong văn

chương, không có nhiều giải pháp: Hoặc bịa hoàn toàn và phải chịu nghèo túng về chi tiết (dù đã đưa một vài kinh nghiệm sống vớ vẩn vào câu chuyện được bịa); hoặc mang đời mình ra kể và phải hứng mệt mỏi kha khá (dù đã tạo những loài đột biến bằng cách lồng các sự kiện và nhân vật vào nhau)

Trong văn chương, hoặc là chính bản thân, hoặc là chuyện phét lác… Tôi từng thử văn chương “Chân Chính” Thất bại hoàn toàn Khi không hiểu nổi cuộc sống của bản thân, làm sao tôi có thể mất thời gian lảm nhảm về cuộc sống của những kẻ thậm chí chẳng quen biết…

Tuyên ngôn này dường như đối lập hoàn toàn với quan điểm văn chương hiện nay

của tôi Thế nhưng nó vẫn được dành cho một vị trí đặc biệt trong VânVy Không

chấp nhận, cũng không hoàn toàn phủ nhận, tôi bị nó ám ảnh một thời gian, để nhiều lần tự hỏi biết bao giờ mới đủ dũng cảm bóc trần đời tư

Chị có e ngại rằng các độc giả lẫn lộn các nhân vật giữa năm cuốn tiểu thuyết của chị với nhau như chị từng nhầm lẫn Ba chàng ngự lâm pháo thủ với các tác phẩm khác của Alexandre Dumas?

Không, một khi viết với tôi vẫn còn là công việc cực nhọc

Văn chương, tiếng Việt và quá khứ

Khi phân biệt nhà văn trong nước và nhà văn Việt Nam sống ở nước ngoài, chị từng nói, một bên thì quên quá khứ rất nhanh, một bên luôn bị quá khứ ám ảnh Có phải

vì vậy mà vừa mở trang đầu của VânVy ra đã thấy nhân vật chính nhắc lại phở

phoóc-môn một thời?

Mùi phoóc-môn ngay từ trang đầu đã khiến nhân vật Vy nhớ tới món phở gà Hà Nội Nhưng nhớ một cách vô tình và chóng vánh Nhớ như thế thì khác gì quên Cóthể coi đó là một đặc tính của thế hệ trẻ ngày nay

Nhắc đến quá khứ đã xa ở Việt Nam, chị có cùng tâm trạng cay đắng với nhân vật chính của Chinatown: "Mười năm sau ở Paris, tôi được biết những người cầm bút khác được ủng hộ đằng sau bởi những nền nghệ thuật lớn, còn nhà văn Việt Nam, Lào, Campuchia thì chỉ được làm đại diện cho đông đảo các vết thương chiến tranh

và đói nghèo"?

Nhân vật chính của Chinatown đã cay đắng như vậy không phải khi nhớ lại quá khứ

mà chính trong lúc nghĩ về hiện tại, về thân phận của những tác giả đến từ các nền nghệ thuật vô danh

Giờ đây hầu như ai cũng hiểu “thế giới đại đồng” chỉ là một giấc mơ quá đẹp Sau bao nhiêu cố gắng, nhân loại không thôi phân chia kẻ mạnh, người yếu

Không thể phủ nhận rằng quốc tịch “Nhật Bản” hay “Trung Hoa”, “Hàn Quốc” mang lại may mắn cho các nhà văn hơn quốc tịch một nước thuộc thế giới thứ Ba

Sống ở nước ngoài nhiều, chị có nghĩ sự hiểu biết về Việt Nam và tiếng Việt của chị dần xa rời thực tế không?

Bao nhiêu công dân mang hộ khẩu Hà Nội mà rõ về Hà Nội ? Bao nhiêu chuyên viên xã hội học viết nổi một bài luận ra hồn về xã hội ? Bao nhiêu nhà văn thường xuyên được cho “đi thực tế” đã phản ánh chính xác hiện thực?

“Thực tế” không phải là cái mà cứ ở là hiểu, bắt được tay, vỗ được vai là gần

“Thực tế” cũng không phải là cái thấy rồi thì coi như bất biến “Thực tế” cần một quá trình từ tìm hiểu đến nhận thức

Theo kinh nghiệm của riêng tôi, quá trình này nằm trong công việc của một nhà văn Văn chương khác nghiên cứu khoa học ở chỗ càng viết càng hiểu, chứ không phải hiểu hết rồi mới viết

Còn về ngôn ngữ, không phải cứ cập nhật mà đã hiện đại, sử dụng hàng ngày mà đãnhuần nhuyễn Tôi cho rằng, tính hiện đại phụ thuộc vào tinh thần của tác giả và những vấn đề mà tác phẩm đặt ra

Với chị, làm thế nào để sử dụng tiếng Việt sao cho hiệu quả nhất trong quá trình viết văn?

Nếu tính đa âm đa thanh là nỗi sợ triền miên của người nước ngoài khi nói tiếng Việt, thì nó lại trở thành điều may mắn bất ngờ cho các nhà văn của chúng ta Với tôi, nhịp điệu đóng vai trò quan trọng trong tác phẩm

Nhịp điệu liên kết các chi tiết với nhau, trở thành một cấu trúc vô hình nhưng chặt chẽ Cảm xúc mà độc giả nhận được do nhịp điệu thường mạnh hơn là do nội dung tạo nên Nhịp điệu là linh hồn của tác phẩm

Ngoài ra, bản chất tiếng Việt là lỏng lẻo, ít câu nệ ngữ pháp (cũng là điều mà ngườinước ngoài khó lòng chấp nhận) cho phép những tập hợp từ rất tự do và đa nghĩa Nói cách khác, chính nhờ vào cái sự chưa hoàn thiện của tiếng Việt mà nhà văn có thêm đất sáng tạo, và đó cũng là một thách thức cho kẻ cầm bút Tôi nghĩ, trong cácngành nghệ thuật khác cũng tương tự, vẽ chân dung một người đã đẹp rồi thì khôngcần một họa sĩ tài năng

Sử dụng tiếng Việt thế nào? Chính xác thôi chưa đủ là nhà văn Lưu loát thôi cũng chưa đủ là nhà văn Phải tạo được ngôn ngữ của riêng mình – mới là nhà văn

Một ngày chị chia thời gian thế nào: Thời gian viết, thời gian chăm sóc con, thời gian nội trợ, thời gian cho bạn bè, thời gian tích lũy kiến thức, thời gian nghỉ ngơi thư giãn?

Giá mà lập được thời gian biểu để biết lúc nào thì làm việc gì cho hợp lý nhất! Tôi thường tự hỏi tại sao một bác sĩ khi cởi áo bờ-lu ra là rời được bệnh viện, một giáo viên khi xếp xong viên phấn vào hộp là đùa được với học sinh, còn một nhà văn thìdường như không lúc nào thoát được tác phẩm

Chị có thấy mình may mắn khi được đứng ngoài chuyện lo lắng “cơm, áo, gạo tiền” hàng ngày để chỉ chú tâm vào việc sáng tác không?

Trong cái may nào cũng có cái không may Giá như phải lo lắng chuyện “cơm, áo, gạo, tiền” thì tôi sẽ có cái cớ để được thỉnh thoảng nghỉ bút mà khỏi phải đắn đo

Tác phẩm của các nhà văn trẻ Việt Nam hiện nay có tạo cho chị ấn tượng nào

không?

Các tác giả trẻ hiện nay có vẻ rất năng động và tự tin Tôi nghĩ rằng, với sáng tác,

đó là những dấu hiệu tích cực

Xin cảm ơn chị

Theo Việt Quỳnh

Thể thao & Văn hóahttp://www.thethaovanhoa.vn/OpenVideo.aspx?

ID=20080808043021755

Dòng chảy trầm của văn học xa xứ

Tiểu Quyên

01/11/2007

Điểm nổi bật trong dòng văn học của những tác giả Việt kiều

chính là cách nhìn cuộc sống già dặn, triết lý và ước vọng kiếm

tìm những giá trị nhân sinh tiềm ẩn trong dòng chảy vô biên của

cuộc đời

Những tác phẩm củanhững nhà văn xa xứ

Có một dòng chảy trầm trong dòng văn học Việt của những cây bút xa xứ và đã cónhững tác phẩm ghi lại nhiều dấu ấn trong đó có những tác phẩm đoạt giải: Pasis 11tháng 8 của Thuận đoạt giải thưởng văn học của Hội Nhà văn năm 2005 và tácphẩm Và khi tro bụi của nhà văn-đạo diễn Đoàn Minh Phượng vừa đoạt giải thưởngvăn học của Hội Nhà văn 2007

Viết từ ký ức

Trong dòng chảy văn học Việt Nam, những tác phẩm của những người sống xa quêbao giờ cũng cồn cào một nỗi nhớ Dễ thấy điều này trong tác phẩm Chinatown củanhà văn Thuận Một người mẹ và một đứa con bị kẹt lại trên một chuyến tàu ở xứngười Chỉ trong một khoảng thời gian ngắn ngủi (câu chuyện bắt đầu từ lúc kimđồng hồ chỉ số 10, và kết thúc lúc kim dừng ở con số 12), người phụ nữ tha hươngthả ký ức mình về những ngày còn đi học; về một chặng dài của cuộc đời khôngphẳng lặng

Các nhà văn không hẳn dựa vào ký ức để viết, nhưng ký ức là điểm tựa cho những

ưu tư, suy ngẫm trước ngổn ngang sự đời Đôi lúc ký ức không hiển hiện nhưng lại

là một dấu mốc ngầm để nhà văn so sánh với cuộc sống của hiện tại Hành trình củanhà văn Thuận trong văn học là các tác phẩm hình thành từ sự chuyển động, từMade in Vietnam đến Chinatown, Paris 11 tháng 8, gần đây nhất là T mất tích,nhưng dấu ấn của ký ức chỉ được nhà văn sống tại Pháp này thể hiện rõ nhất qua tácphẩm Chinatown

Những ưu tư, trăn trở của đời người

Có thể thấy một điểm nổi bật trong dòng văn học của những tác giả Việt kiều chính

là cách nhìn cuộc sống già dặn, triết lý và ước vọng kiếm tìm những giá trị nhânsinh tiềm ẩn trong dòng chảy vô biên của cuộc đời

Nhà văn Thuận đã từng làm người đọc xót xa và ngỡ ngàng với tác phẩm T mấttích Nhân vật không có được một cái tên trọn vẹn, bởi T có thể là bất kỳ một ai đó.Con người hiện hữu nhưng đôi lúc lại là một sự hiện hữu vô thanh, vô sắc Thuận đãcho T mất tích vào một ngày bình thường Và cuộc sống vẫn diễn ra tuần tự mỗingày trên một sợi dây dài không chút gợn sóng T không xuất hiện trong tác phẩmnhưng lại tồn tại suốt chiều dài câu chuyện Cho đến cuối cùng, người đọc cũngkhông biết T là ai, nhưng nhân vật đã để lại một tiếng thở dài không bình lặng Tkhông mất tích, mà chính là trốn chạy sự cô độc triền miên, trốn chạy cả cái vòngtuần hoàn của cuộc sống tưởng chừng êm đềm nhưng lại hờ hững, dửng dưng đếntàn nhẫn Không có điện thoại, không kết nối Internet, con người có thể dễ dàng bịlãng quên giữa dòng đời như chính nhân vật T trong truyện Nỗi trăn trở trong Tmất tích chính là sự vong thân của con người trong thế giới hiện đại, con người cóthể cô đơn cả trong thế giới loài người

Còn trong tác phẩm Và khi tro bụi của nhà văn Đoàn Minh Phượng, người đọckhông bước qua một cánh cửa, không đi theo một đường thẳng mà cứ bị dẫn dắt quabao lối rẽ Người đàn bà đi tìm cái chết, nhưng rồi cuối cùng chính chị phải tìmcách ngăn lại một cái chết khác Mỗi người được sinh ra không phải để đi tìm chomình một dấu chấm hết, mà là một mắt xích tạo nên dòng đời Cho dù cuộc đời chỉđược ghi nhận bằng dòng chữ ngắn ngủi “Tôi là một đứa trẻ mồ côi Tôi đến từ mộtđất nước có chiến tranh”, thì cuộc đời mình không phải là một trang giấy trắng Nỗi ưu tư chảy trong dòng văn học của những người xa xứ còn gợn lên trong trangviết của cả những cây bút trẻ Cây bút thuộc thế hệ 8X Trương Quế Chi để lại trongthơ mình nhiều suy ngẫm già dặn hơn chính tuổi thật của mình Sinh năm 1987,nhưng những dòng thơ của Trương Quế Chi lại là những ưu tư nặng lòng: “Cô gái

16 tuổi-Ngạc nhiên vì những lỗi lầm không bao giờ hết Cô gái 16 tuổi, thích giốngngười đàn bà mặc áo đen tự sự –ngạc nhiên vì thấy mình không thể lớn nổi nhờ một

bộ quần áo” và cả những điều “ngạc nhiên nhiều đến mức chẳng thể ngạc nhiên