Chinatown (Phố Tàu) – Thuận

Ở đây, tác giả đã phát hiện trong hồi ức của nhân vật của Chinatown những motif lặp đúng theo phong cách đó, khiến có thể làm cho một người đọc ủ Ai cũng biết đến sự thâm thúy của rất nh

Tiểu thuyết 'Chinatown' và những chiều kích hiện tại

của thời gian quá khứ Nguyễn Chí Hoan

Câu chuyện chính của tiểu thuyết là một đoạn hồi tưởng của một phụ nữ Việt kiều ở Paris Đoạn hồi tưởng diễn ra trong một thời gian dài hai giờ - theo tường thuật của nhân vật - khi chuyến tàu chị ta đi bị tạm dừng ở một ga xép

để chờ một cuộc điều tra nào đó về một cái túi xách vô chủ nào đó bị nghi là một âm mưu đánh bom khủng bố

Sự kiện khởi đầu này đã đưa toàn bộ đoạn hồi ức dài như cả một đời người của nhân vật xâm nhập vào hiện tại Như thể một đứt gãy địa tầng làm cho một khối nham thạch trào lên Cái được coi là quá khứ đi lại thênh thang trong không gian

và thời gian hiện tại - cứ theo như một câu bất hủ mà nói - nó như “máu của máu Việt Nam, thịt của thịt Việt Nam” Theo cách thức ấy, hồi ức về chuyện tình dang

dở của nhân vật ăn khớp vào bất cứ đầu mối nào của những câu chuyện ngổn ngang ở đời sống các đô thị hiện đại Đây là điều người ta gọi là “tính lắp lẫn” trong công nghệ, nghĩa là nó đã được tiêu chuẩn hóa rất cao Đơn giản có lẽ vì nó

là câu chuyện về một số phận cá nhân trong một diễn trình xung đột rồi hòa giải

Câu chuyện tình yêu của nhân vật, một thiếu nữ Hà Nội, trong hồi ức của cô, bị một đứt gãy của thời cuộc rộng lớn làm cho thành vô vọng - chuyện xảy ra vào cuối thập niên 1980 Cuộc khủng hoảng của thời cuộc đi vào cả tình yêu và hôn nhân và những toan tính thiết yếu của mỗi cá nhân về đời sống Vào lúc nhân vật

kể lại câu chuyện ấy, cô ta cũng đang ở trên một chuyến tàu khủng hoảng của thời

“hậu 11/9”, khi mà ở đâu cũng lo về “quân khủng bố” đánh bom Hồi ức đã đi vào hiện tại như thế, với cùng tính chất là những cuộc khủng hoảng nối tiếp, đan cài chồng chéo vào nhau Những tình thế khủng hoảng xuất hiện dồn dập và qua ống kính vạn hoa của hồi tưởng, chúng được ghép vào với các sự kiện hiện tại theo

Đó là chỗ bộc lộ đặc điểm nổi bật nhất của văn phong tác giả trong cuốn tiểu thuyết này Hoàn toàn nhất quán Nhịp điệu lạ lùng xuyên suốt cuốn sách và xuyên

suốt cả một cuốn tiểu thuyết dở dang nội tiếp trong đó - cuốn I’m yellow mà nhân

vật kể rằng cô ta đang viết Nhịp điệu này, về mặt hình thức tạo nên bởi cách ngắt câu độc đáo và các motive lặp điển hình Cách ngắt câu ở đây không tuân thủ ngữ pháp của văn viết mà, ở bất cứ chỗ nào cần thiết, tuân thủ ngữ pháp của một vai kể chuyện tự thuật bằng miệng Đó là một thứ khẩu ngữ hết sức sinh động và không bao giờ trúc trắc, nghịch tai hay khó hiểu, bởi cái logic nội tâm và cái logic của chuỗi hình ảnh hồi tưởng Yếu tố các motive lặp ở đây có đến ba vai trò Thứ nhất,

đó là những đơn vị tạo nên câu chuyện Giống như người ta dùng các khối ghép

giống nhau để tạo nên những đơn nguyên giống nhau hoặc khác nhau trong xây dựng Thứ hai, các motive lặp mang tính chủ điệu, như các nốt làm nên chủ đề của một bản nhạc Cái chủ đề này liên tục được phát triển xa hơn, rồi nhắc lại, rồi lại tiếp tục phát triển, phân nhánh, rồi quay lại Cứ như vậy, nó sinh ra các chủ đề phụ với cùng một cách thức phát triển đó Sự lặp lại của các motif như vậy được tổ

Và đó là vai trò thứ ba, vai trò tạo nên cảm giác về tốc độ và cảm giác bi hài kịch

Ai cũng biết sự lặp đi lặp lại là một yếu tố gây cười Tất nhiên, sự lặp lại cũng có thể làm tăng hiệu quả bi thảm trong một loạt hình ảnh hay tình huống nào đó Ta

có thể nhắc đến một thí dụ kinh điển: hình ảnh người thợ cầm mỏ lết vặn các bu

lông trên một dây chuyền sản xuất mà vua hề Sác-lô đã tạo nên trong bộ phim Thời

hiện đại Ở đây, tác giả đã phát hiện trong hồi ức của nhân vật của Chinatown

những motif lặp đúng theo phong cách đó, khiến có thể làm cho một người đọc ủ

Ai cũng biết đến sự thâm thúy của rất nhiều câu chuyện tiếu lâm Hài hước rõ ràng cũng là một cách thế để suy ngẫm Nhân vật của Chinatown kể lể hồi ức theo cách

đó giống như một sự hòa giải bất thành với quá khứ, bởi vì mối tình của cô ta trong quá khứ có lẽ đã đứt hẳn rồi Nhưng đồng thời toàn bộ cái quá khứ đó vẫn sống động trong tâm tưởng, sống động đến mức một vài sợi chỉ mỏng manh của nó vẫn

có thể làm nên một cuộn chỉ rối trong hiện tại bây giờ Bởi vì có những cuộc khủng hoảng sau đó được kiểm soát và giải gỡ, nhưng cũng có những cuộc khủng hoảng chỉ dừng lại ở trạng thái đông cứng mà bất cứ một đứt gãy thời cuộc nào cũng có

Nhưng đó không phải là điều mà một ký ức cá thể đề cập đến Cho dù lịch sử là

một sự bất công phổ biến bởi cái người ta coi là tính khách quan lạnh lùng của nó, thì nó vẫn là một thứ dòng sông mà các cụ minh triết đời xưa luôn ước ao được

(Bài đọc tại buổi ra mắt sách của Thuận và Milorad Pavic tại Café Intello, Văn Miếu, Hà Nội, 10/3/2005)

Bí ẩn cuối cùng là Chinatown

Đọc Phố Tàu, tiểu thuyết, Thuận, NXB Đà Nẵng 2005

Có một người đàn bà suốt đời bị ám bởi một người đàn ông Và một bé trai suốt đời bị ám bởi một ông bố Thụy rất mờ ảo suốt 227 trang sách, vậy mà đã chiếm ngự cô gái, biến cô thành người yêu đày đọa, thành nàng vọng phu hiện đại Chỉ vì trên chuyến xe đi cắm trại, cậu học trò mười sáu đã gục ngủ trên vai cô bạn cùng lớp?

Hay chỉ vì, trong lớp không ai chơi với Thụy, không thầy cô nào gọi Thụy lên bảng, mỗi khi Thụy đi qua mọi người đều nhìn đi nơi khác? "Mười năm học, tôi ngồi một mình một bàn Mười năm học, tôi chỉ biết con đường từ nhà đến trường Hết giờ học về nhà để lại ngồi vào bàn học tiếp" Cô gái được quản thúc bởi một ông bố bà mẹ kiểu mẫu của thứ nhân sinh quan kỳ quặc: "Bố tôi với mẹ tôi là một,

là một trong khả năng không bao giờ mon men lại giường của nhau Ngay cả khi

có khách nhà quê ra ngủ nhờ, bố mẹ tôi vẫn giữ vững nguyên tắc giường ai người nấy nằm " Cô gái ấy liệu có thể yêu ai?

Tuổi thơ và tuổi dậy thì của cô đã trôi qua, chỉ với mục đích duy nhất: "Chè đỗ đen, óc lợn hấp nồi cơm, tôi có nhiệm vụ chuyển chúng thành những điểm mười, thành những lời khen trong học bạ: xuất sắc, chăm chỉ, chuyên cần, nghiêm túc, rất

có tương lai" Cô đã tự nguyện làm tòng phạm trong cuộc tiêu diệt chính mình:

"Tương lai của tôi là của bố mẹ tôi Điểm mười của tôi là của bố mẹ tôi Lời khen trong học bạ của tôi là của bố mẹ tôi Giấy gọi đi học nước ngoài của tôi là của bố

mẹ tôi" Tình yêu với anh bạn học có lẽ là trục trặc duy nhất Nhưng chỉ trục trặc duy nhất ấy đã đủ xóa sạch mọi công phu của bố mẹ cô

Cô gái đã âm thầm chống lại bố mẹ ngay trong nhà mình Để rồi trên đất Pháp, con trai cô lặng lẽ gạt cô ra khỏi tương lai, từ khi nó khám phá một hào quang chói lọi:

"Mười tám tuổi là con đi làm Mười tám tuổi là con có hộ chiếu Một hộ chiếu Việt Một hộ chiếu Pháp Một hộ chiếu Trung Hoa Con sẽ nói ba thứ tiếng Lúc đó tiếng Hoa sẽ mạnh hơn tiếng Anh Un milliard de chinois " Cô gái - đứa con, người đàn bà - người mẹ ấy hoàn tất quy trình thất bại của mình, mọi lúc mọi nơi Lúc nào cũng chỉ mình cô trong một thế giới Cô đã bị hỏng Cô chỉ lưu lạc trong cuộc đời này "Mười năm rồi tôi đã qua bao nhiêu ngoại ô của Paris Những toa tàu chỉ mình tôi ngồi ngủ gật Những sân ga mù mịt Những phòng bán vé chưa buồn

mở cửa " Người đàn bà ấy cứ một mình mơ những giấc mơ lúc thức, trở đi trở lại một tra vấn dường như vô nghĩa: "Tôi chỉ muốn gặp Thụy để hỏi Những ngày ấy Thụy ở đâu, gặp ai, làm gì "

Thụy vẫn đang ở Chợ Lớn nhưng mười hai năm không thư từ, không gọi điện, không liên lạc Bi kịch lớn nhất của người đàn bà ấy là con trai chị "sẽ ra đi như Thụy từng ra đi Trong đầu nó tôi là hiện tại còn Thụy là tương lai , tôi là nước Pháp còn Thụy là Chinatown Tôi là điểm khởi hành còn Thụy là cái đích phải đến"

Chỉ bằng những câu cực ngắn, với những hồi ức - ám tượng của người đàn bà trong hai giờ bị kẹt bởi sự cố tàu điện ngầm, và với một hệ thống thẩm mỹ riêng,

nữ nhà văn Thuận dựng nên một thế giới khôi hài và đáng sợ Khôi hài vì nó chệch

ra khỏi mọi chuẩn mực đời sống nhưng lại rất vênh váo bởi chính sự lệch lạc đó Đáng sợ vì cái mớ bòng bong ấy không cho con người nhận ra bản thể, bản ngã của mình Nhân vật của tiểu thuyết chính là sự vong thân Có những kẻ lưu vong trên

xứ người nhưng luôn biết rõ mình là ai, muốn gì, và phải làm gì Lại có những kẻ lưu vong ngay trên xứ sở mình, trong chính thân phận mình, không hề biết mình là

ai, muốn gì, và sẽ đến đâu Nhân vật của Thuận đang tìm cách trả lời điều đó: "Chỉ đến tiểu thuyết cuối cùng tôi mới biết viết để làm gì Chỉ đến tiểu thuyết cuối cùng, tôi mới hiểu được Thụy Tôi đã yêu Thụy như yêu một điều bí ẩn, điều bí ẩn chứa những điều bí ẩn Yên Khê là bí ẩn đầu tiên Chinatown là bí ẩn cuối cùng" Phải

chăng vì thế nên tiểu thuyết đã mang tên Chinatown?

Nguồn: Thanh niên

Thuận và PHỐ TẦU:

Dùng nghịch lý để kể những nghịch lý

Nguyễn Chí Hoan thực hiện

Tiểu thuyết Chinatown - Phố Tầu trình hiện một đoạn hồi kí của một phụ nữ Việt sống tại Pháp, một chuyện tình dang dở len lỏi trong dòng thế sự Hà Nội của thời bao cấp và mở cửa, Liên Xô trước thềm Perestroika, Paris với khu phố Tàu, cuộc chiến Irac Đó là cái ưu thế không thể tranh cãi của dòng hồi tưởng Và tất cả chảy đi trong một nhịp điệu hết sức độc đáo, vừa xót xa vừa hài hước

Về một đặc điểm văn phong của tác giả này, có thể nhắc lại lời nhận xét của

Natalie Levisalles đăng trên tờ Libération ngày 3/3/2005 nhân một truyện ngắn của Thuận được in chung trong tập Tầng trệt thiên đường (nxb Philippe Picquier):

" ''What do you like for your breakfast?'' của Thuận là một tuyệt tác bé nhỏ của

Nhân dịp về Việt Nam khi cuốn tiểu thuyết này của chị được Nxb Đà Nẵng ấn hành, tác giả đã dành cho báo Người Hà Nội cuộc phỏng vấn đầu tiên

N.C.H: Người ta thường tìm kiếm trong đời sống riêng tư của các nhà văn những chỉ dẫn hay thậm chí cả một đề cương về tác phẩm của họ Theo chị, việc đó có đúng không? Công chúng tìm thấy những gì bổ ích và thú vị trong đời tư của các nhà văn và nghệ sĩ? Chị sẽ nói về mình như thế nào trong một buổi giao lưu với

Thuận: Để hiểu một tác phẩm, cách duy nhất là đọc nó Đời tư của tác giả có thể bổ ích nhưng không bao giờ thay thế được tác phẩm Mối quan hệ hiện thực/văn học ít khi có chung một logic với các mối quan hệ mà người ta vẫn gặp trong đời sống Một nhà văn xuất thân là bác sĩ không nhất thiết phải có giọng văn sặc mùi thuốc khử trùng, cũng như trong số các cây bút hay rao giảng đạo đức chỉ vài phần trăm

đã tốt nghiệp sư phạm Một nhà văn chưa từng đạp xe khỏi năm cửa ô Hà Nội hoàn toàn có thể vừa huýt sáo vừa viết thiên chuyện tình éo le dưới chân tháp ép Phen Tương tự, cuộc thi bảo vệ các giá trị văn học truyền thống mà được tổ chức, các tác giả đang sống bên ngoài nước Việt vẫn có khả năng đoạt giải nhất, giải nhì Trong Chinatown, nhân vật chính-người phụ nữ xưng tôi- đang viết I’m yellow, một tiểu thuyết như chị gọi, một tác phẩm độc lập mà độc giả có thể đọc và hiểu không cần sự hướng dẫn đến từ Chinatown-câu chuyện về cuộc đời chị Ngược lại, I’m yellow là một điểm không thể thiếu được trên chân dung nhân vật này Hơn cả thế, chính nó đã rọi ánh sáng vào những phần vẫn bị che khuất Người đọc thông thường hay đi tìm những chỗ dựa dễ dãi để củng cố cho kiến thức

văn học của họ Chỗ dựa gần nhất, đáng tin nhất, chính là những chuyện đời tư của tác giả, để tin vào tác phẩm Cách đọc này đưa họ đi xa khỏi văn học Nhưng tôi tin rằng có thể đọc được tính cách của tác giả thông qua tác phẩm Cái cần thiết nhất là nhà văn đã cư xử như thế nào với hiện thực Tôi không thể kể trước những gì tôi sẽ nói với độc giả khi có dịp tiếp xúc với họ

N.C.H: Trong tiểu thuyết Chinatown, nhân vật Tôi của chị có nói rằng: Mười hai năm sau tôi lờ mờ hiểu người ta không phải bỗng dưng mà có thể viết được Sau

đó, nhân vật ấy đã viết tiểu thuyết đầu tay của cô ta Cũng nhân vật trên sau đó đã nói: Với tôi, viết không phải để nhớ lại Cũng không phải để quên đi Chỉ đến tiểu thuyết cuối cùng tôi mới biết viết để làm gì Tất nhiên, Chinatown không phải là cuốn sách cuối cùng mà tất nhiên chị cũng không là cái nhân vật ấy theo đúng nghĩa Nhưng sẽ rất thú vị nếu chị cho hay chị đã đến với tiểu thuyết như thế nào?

Vì sao bỗng dưng chị đã viết và chị đã trải nghiệm cái suy nghĩ viết để làm gì như

Thuận: Đối với nhiều người, viết là để giãi bày Hai mươi sáu tuổi, sau mười năm

xa nhà, tôi mới bắt đầu viết Nhưng không vì mục đích tâm sự chuyện đời ý nghĩ đầu tiên là viết một cái gì đấy, chỉ để phục vụ nhu cầu tưởng tượng, nhu cầu đi xa khỏi bản thân tôi, khỏi chuyện của tôi Sau đó là tìm những lối viết khác Đến đây nhu cầu viết chuyển thành nhiệm vụ viết, và hơn nữa, trách nhiệm viết Nói giản dị hơn, người viết chỉ trở nên chuyên nghiệp khi anh bầy tỏ, bênh vực và chứng minh

Chinatown là tiểu thuyết thứ hai Trước đấy tôi đã viết một số truyện ngắn và Made in Vietnam Viết đối với tôi là một việc khó Viết dài lại càng khó Tiểu thuyết, chỉ tính đến số trang, đã là một thử thách Chưa kể đến cấu trúc, văn phong, nhịp điệu, nhân vật Truyện ngắn giống như một cuộc dạo chơi Tôi có thể cho phép mình dừng lại những khi cạn ý, những khi đã mệt Tiểu thuyết là một cuộc

phiêu lưu nguy hiểm Nguy hiểm nhất là không biết đi về đâu N.C.H: Trong cuốn tiểu thuyết này của chị, các Chinatown giống như một thứ quê hương mạnh mẽ và sống động và có mặt khắp nơi trên thế giới Chị có lạc quan về

Thuận: Trên thực tế, Chinatown ở Paris rất nhỏ, nằm trong một góc của quận Mười

Ba Người ta nói thế kỉ 21 là thế kỉ Trung Hoa Có thể trong tương lai, người dân Pháp sẽ được chứng kiến những Chinatown phát triển hơn nữa Tôi không quan tâm đến điều đó lắm Tôi chưa bao giờ coi mình là người Trung Hoa Và tôi cũng

N.C.H: Tất cả những câu chuyện, những nhân vật trong tiểu thuyết này đều được

kể một cách châm biếm Đó là logic của cái hiện thực, chính cái hiện thực đó? là logic của mối quan hệ giữa hiện thực và văn học, như chị đã nói, trong khuôn khổ

Thuận: Mỗi nhà văn có những cách riêng để đưa hiện thực vào văn học Nguyên tắc của tôi là tránh càng xa càng tốt sự hoài cổ và lãng mạn Câu chuyện của Chinatown có nhiều lý do để phải được kể một cách hài hước, thậm chí châm biếm, như anh nhận xét Đã hồi ức lại còn hồi ức chuyện tình, lại còn chuyện tình dang dở, kết thúc bất hạnh Nếu tôi không vừa cười vừa viết có lẽ độc giả sẽ phải vài phút rút khăn mùi xoa một lần, khóc thương cho đã mà không cần hỏi tại sao lại phải khóc, hoặc có nên khóc hay không Tôi cho rằng dùng nghịch lý để kể những nghịch lý có thể gây nên nhiều băn khoăn cho người đọc Họ phải ngừng lại nhiều hơn vì nghịch lý chứ không phải chỉ thuần tuý vì câu chuyện được kể Những băn khoăn này có thể đã là những tiếp xúc đầu tiên của họ với văn học N.C.H: Nhân vật Tôi kể lại quãng đời của cô ta với những người và việc đương thời, việc viết văn, đồng thời trò chuyện với nhân vật của cô ta và tất cả đều là những bi hài kịch trong một không gian tôpô - có thể cùng một lúc vừa là mặt này vừa ở mặt kia Phải chăng đó là thái độ của nhà văn, như chị nói, đối với cái hiện

thực đó? Thuận: Thái độ của nhà văn đối với hiện thực trong nghĩa lớn nhất là câu hỏi: sao chép hiện thực hay sử dụng hiện thực, trung thực hay bóp méo, đồng ý hay phê phán? Tôi tôn trọng hiện thực cùng sự thật Nhưng dứt khoát người làm nghệ thuật không thể là nô lệ của hiện thực Tôi muốn văn học là cái không thực nhưng lại

Tôi luôn tìm cách cải thiện mối quan hệ tác giả/tác phẩm Trong khi viết tôi chỉ muốn được sống thật gần các nhân vật của mình Tôi e ngại các cụm từ xây dựng nhân vật, phát triển nhân vật Theo tôi, nhân vật không phải là con rối do tác giả giật dây trên sân khấu, hay con chó cảnh để tác giả buộc xích vào cổ rồi dẫn đi dạo vườn hoa Trong Chinatown, tôi đã để cho chị phụ nữ xưng tôi - một nhà văn - tiếp xúc với nhân vật của mình một cách tự nhiên, như một người bạn đồng hành lý tưởng

N.C.H: Trong Chinatown có bóng dáng một số diễn biến của lịch sử nước nhà vừa qua Theo chị thì một ký ức cá nhân có thể mang tính đại diện đến cấp độ nào, như

Thuận: Vấn đề không phải là một cá nhân thì kể chuyện lịch sử trung thực hơn hoặc kém chính xác hơn nhiều cá nhân Có những cá nhân sẽ chẳng bao giờ đại diện nổi một cái gì Có những cá nhân sẽ chỉ nhìn nhận lịch sử thông qua những lợi ích hoặc thua thiệt của cá nhân họ, của đẳng cấp của họ Nếu hai nhân vật bố và mẹ trong Chinatown cũng viết hồi ký, họ sẽ cho ra đời một cuốn sử thi khác tươi mát hơn

N.C.H: Cuốn tiểu thuyết này của chị có một nhịp điệu lạ lùng bởi sự lắp ghép và tự sản sinh không ngừng của các môtíp lặp lại Chúng chứa đầy những hàm ngụ hài hước

Thuận: Nhiều nhà văn tha thiết chia sẻ với độc giả lời hay, ý đẹp.Trong Chinatown, tôi cố gắng chọn từ rõ ràng, ý ngắn gọn, không ẩn dụ, không xuống