CÂU HỎI VÀ KỸ THUẬT SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC

Chỉ riêng loại yêu cầu đòi hỏi học sinh phải trả lời, đáp lại, giải đáp… thường được nêu lên bằng câu hỏi, còn những yêu cầu khác hầu hết không có hình thức câu hỏi.. Câu hỏi trình độ ca

KỸ THUẬT DẠY HỌC VI MÔ

CHƯƠNG I CÂU HỎI VÀ KỸ THUẬT SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC.

Câu hỏi là kiểu câu nghi vấn, có mục đích tìm hiểu, làm rõ sự kiện hay sự vật nhất định, đòi hỏi sự cung cấp, giải thích, nhận xét, đánh giá thông tin về sự vật,

sự mô tả, phân tích, so sánh có liên quan đến sự vật và về bản thân sự vật dưới hình thức trả lời, đáp lại Trong dạy học, câu hỏi với tư cách kỹ thuật dạy học không đồng nhất với bài tập, yêu cầu, đề nghị và chỉ thị được nêu trong sách, trong bài kiểm tra, bài thi, trong các văn bản quản lý của giáo viên Vì có mục đích nên câu hỏi luôn có tính chất định hướng Các chủ thể tiếp nhận câu hỏi bao giờ cũng được thu hút chú ý và nảy sinh tâm thế, hướng vào sự kiện hay những liên hệ nhất định có quan hệ đến mục đích và nội dung câu hỏi

Khác với câu hỏi, sự hỏi lại phản ánh hành động của người hỏi Hành động hỏi

có thể được biểu đạt bằng câu hỏi, có thể bằng những hành vi không lời Do đó, hành động hỏi là bản chất của câu hỏi, còn câu hỏi là một trong những hình thức của hành động hỏi Tương tự như vậy, yêu cầu của giáo viên được nêu lên bằng nhiều hình thức khác nhau: giao nhiệm vụ, ra lệnh, ra bài tập, đề nghị, chỉ thị…

với mục đích muốn hay buộc học sinh phải làm, hoàn thành công việc nào đó Chỉ riêng loại yêu cầu đòi hỏi học sinh phải trả lời, đáp lại, giải đáp… thường được nêu lên bằng câu hỏi, còn những yêu cầu khác hầu hết không có hình thức

câu hỏi Những mệnh đề như: Hãy so sánh hai phân số sau…? Hãy phân tích hình tượng chị Dậu trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố? v.v… tuy có dấu hỏi đằng sau nhưng không phải câu hỏi, mà là yêu cầu Trong các đề thi, đề kiểm tra thường

có cả yêu cầu, bài tập lẫn câu hỏi, nhưng bản thân đề thi, đề kiểm tra thì không phải câu hỏi Việc phân chia kiểu và loại câu hỏi sẽ làm rõ hơn bản chất của câu hỏi trong dạy học vi mô

1.1.Phân chia loại và kiểu câu hỏi

Có nhiều căn cứ để phân loại câu hỏi: theo các khâu và giai đoạn của bài học, theo các đặc điểm của bài học, môn học, theo nội dung cần hỏi… Nhưng có lẽ

phân loại câu hỏi theo mục đích và chức năng của nó là hợp lý hơn cả Tuy có

nhiều câu hỏi trong thực tế sử dụng thường không đơn trị về mục đích và chức năng, nhưng xét tương đối có thể chia chúng thành các loại sau:

+ Loại câu hỏi hướng dẫn, gồm cả chức năng chỉ đạo, tổ chức, điều chỉnh, hỗ

trợ ( gợi mở, gợi ý) các hoạt động của người học

+ Loại câu hỏi chẩn đoán, gồm cả thăm dò, tìm hiểu, khảo sát, thẩm định,

kiểm tra quá trình và thực trạng việc học tập

+ Loại câu hỏi động viên, khuyến khích, chủ yếu dùng ảnh hưởng của thái độ

trong câu hỏi và ảnh hưởng của những câu trả lời để tạo ra và duy trì môi trường, quan hệ tích cực, thuận lợi trong dạy học Chúng có thể trùng với một trong hai loại trên xét về nội dung, nhưng chỉ sử dụng nội dung đó làm phương tiện để thực hiện chức năng khuyến khích và mục đích tích cực hóa học tập

Vấn đề phân chia kiểu câu hỏi phức tạp hơn rất nhiều Thông thường kiểu chủ yếu được phân biệt với nhau bởi tính chất và hình thái Kiểu không trực

tiếp hướng vào những mục đích và thực hiện những chức năng xác định như loại câu hỏi Các kiểu câu hỏi khác nhau vẫn có thể cùng đáp ứng một mục đích(ví dụ, hướng dẫn), mặt khác một kiểu nào đó vẫn được sử dụng với những mục đích khác nhau, thể hiện những chức năng khác nhau Chỉ có điều đáng lưu ý: kiểu khác nhau thì sẽ đáp ứng một mục đích với những mức độ khác nhau, sẽ thực hiện một chức năng với những mức độ khác nhau

Theo tính chất, mục đích và hình thái tồn tại của câu hỏi, có những kiểu câu hỏi chủ yếu sau:

1/ Câu hỏi trình độ thấp và câu hỏi trình độ cao, thể hiện mức độ thực hiện

câu trả lời từ dễ đến khó Câu hỏi trình độ thấp là dễ, câu hỏi trình độ cao là khó Nhưng mức độ dễ và khó là tương đối, chỉ phân biệt được rõ ràng trong tình

huống cụ thể, thời điểm cụ thể Có câu hỏi rất khó nếu được đặt ra lúc mở đầu giờ học, với học sinh này, với lứa tuổi này, trong tình huống này, nhưng lại là dễ nếu được đặt ra vào giữa hay cuối giờ học, với học sinh khác, với lứa tuổi khác, trong tình huống khác Vì vậy, việc cân nhắc dễ và khó phụ thuộc điều kiện cụ thể Đối với một học sinh cụ thể, tại một thời điểm, trong cùng phạm vi một nhiệm vụ học tập, thì những câu hỏi Chiến dịch Điện Biên Phủ xảy ra vào năm nào? Cái gì làm cho bóng đèn trong mạch điện này sáng lên? dễ hơn những câu hỏi Chiến dịch Điện Biên Phủ xảy ra trong hoàn cảnh cuộc kháng chiến chống Pháp đang diễn biến như thế nào? Tại sao khi mắc bộ pin vào mạch điện thì bóng đèn này sáng lên? Câu hỏi trình độ thấp chủ yếu đòi hỏi trí nhớ sự kiện, tư duy liên tưởng đơn giản, hành động lựa chọn đơn giản và câu trả lời nói chung cũng có nội dung đơn giản và nhiều khi là đơn trị, trình độ nhận thức ở dạng phân biệt, nhận ra, nhớ lại Câu hỏi trình độ cao chủ yếu đòi hỏi suy nghĩ, trí nhớ ý nghĩa, suy luận, phân tích, lập luận và tư duy khái quát hơn, nó tương đương với nhận thức ở trình độ hiểu, áp dụng, hoạt động trí tuệ logic, đánh giá, nói chung là tư duy trừu tượng Câu hỏi trình độ thấp thường được dùng thường xuyên hơn câu hỏi trình độ cao Nó có tác dụng chuẩn bị cho việc đặt ra những câu hỏi trình độ cao hơn và cao nữa trong tiến trình hỏi-đáp Cho nên giáo viên không thể lạm dụng câu hỏi trình độ thấp, cũng không được coi thường giá trị to lớn của nó bởi vì không thể dạy dỗ gì được nếu

không sử dụng kiểu câu hỏi này Tình trạng chung hiện nay cho thấy khoảng 70-90% những câu hỏi được sử dụng trong dạy học ở phổ thông là câu hỏi trình độ thấp Điều này không phải là tốt nói chung, nhưng chưa chắc là dở nếu sử dụng chính xác với những học sinh khuyết tật, thiểu năng trí tuệ, có học lực yếu kém hay bắt đầu học nội dung nào đó mới mẻ Ngược lại, tuy câu hỏi trình độ cao thật đáng quý nếu nó thích hợp với học lực và khả năng nhận thức của người học, nhưng tần số sử dụng nó có hiệu quả lại rất thấp với những người học thiếu cơ sở

tri thức, thiếu kỹ năng nhận thức cơ bản, năng lực trí tuệ thấp Đa số những người học bình thường đều cần bắt đầu tương tác với giáo viên từ câu hỏi trình độ thấp, khó dần lên Câu hỏi trình độ thấp có chức năng khuyến khích học tập, xây

dựng lòng tin cho người học khi họ cần phải trải nghiệm thành công bước đầu Nó cũng là thủ thuật tốt cho giáo viên khi mới phát động quá trình học tập vì việc phát biểu nó không khó, ít sai lầm Câu hỏi trình độ cao cũng có chức năng khuyến khích nhưng theo hướng khác: nhờ tính chất thách thức và phức tạp hấp dẫn của

nó đối với những học sinh có năng lực, ưa thử thách, biết và thích xoay xở trong những tình huống phức tạp, có khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề Yêu cầu lý tưởng đối với giáo viên là đạt được sự cân bằng và phối hợp sử dụng hai kiểu câu hỏi này

2/ Câu hỏi đơn giản và câu hỏi phức tạp được xác định bởi cấu trúc của chúng.

Câu hỏi đơn giản nhằm câu trả lời đơn giản, tuy không hẳn là dễ và ở trình độ thấp, bởi vì có câu hỏi đơn giản nhưng rất khó Câu hỏi phức tạp nhằm câu trả lời phức tạp về cấu trúc tuy chưa chắc đã khó về nội dung, bởi vì cái phức tạp có thể nằm ở kỹ năng phát ngôn, khả năng diễn đạt, chứ không nằm ở nội dung học tập

Nói chung câu hỏi đơn giản thường dễ, câu hỏi phức tạp thường khó, nhưng không phải bao giờ cũng như vậy Ví dụ, câu hỏi Ai là người đầu tiên xông vào

hầm cố thủ bắt sống tướng Pháp ở Điện Biên Phủ? thì đơn giản hơn câu hỏi Khi quân ta tổng phản công vào khu trung tâm ở Điện Biên Phủ thì tình hình ở Sở chỉ huy quân Pháp ra sao và diễn biến sau đó thế nào? Nhưng một câu hỏi đơn giản như Thơ Nguyễn Khuyến và thơ Trần Tế Xương có gì giống nhau và khác nhau? lại vô cùng khó và câu trả lời tốt phải nhường cho các nhà lý luận phê bình chuyên nghiệp Nó đòi hỏi trình độ tiếp nhận, đánh giá cao hơn rất nhiều so với việc trả lời những câu hỏi phức tạp như Hoàn cảnh ra đời của thơ Trần Tế Xương có những đặc điểm nào đáng chú ý và chúng đã được phản ánh trong thơ ông như thế nào?

Để trả lời câu hỏi này cần trình bày dài dòng, phức tạp, đòi hỏi khả năng diễn đạt sáng sủa, gọn ghẽ nhưng không khó bằng trả lời câu hỏi trên

3/ Câu hỏi sự kiện và câu hỏi vấn đề(câu hỏi bắt phải suy nghĩ) khác nhau

chủ yếu ở chỗ một kiểu nhằm thu được thông báo rõ ràng về sự kiện, đòi hỏi phải

tái hiện sự kiện trong câu trả lời, hoặc đưa ra ý kiến đơn trị về sự kiện hay hiện tượng nhất định, còn kiểu kia nhằm câu trả lời có tính chất suy luận, phát hiện, tìm tòi, lựa chọn, đánh giá và giải quyết vấn đề, trong đó không chỉ cần tái hiện, mà phải lý giải, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa các sự kiện, tiến tới nhận thức logic

bằng quá trình suy ngẫm, trừu tượng hóa Câu hỏi sự kiện thường là câu hỏi đơn giản và có trình độ thấp, câu hỏi vấn đề thường phức tạp và có trình độ cao, song không nhất thiết khi nào cũng như vậy Ai đã sáng lập Hội thơ Tao

Đàn?-đó là câu hỏi sự kiện, đơn giản và dễ Hội Tao Đàn đã có Đàn?-đóng góp gì vào sự phát triển văn học, nghệ thuật cổ điển chính thống của nước ta?- đó là câu hỏi sự kiện, phức tạp và không khó lắm, có thể coi là dễ Điều gì giúp ta khẳng định được rằng thơ Tao Đàn đã có những đóng góp đáng kể vào kho tàng văn học cổ điển Việt Nam?- đó là câu hỏi sự kiện, phức tạp và khó Có thể áp dụng định luật 2 Newton

để giải bài toán chuyển động này không?- đó là câu hỏi vấn đề, đơn giản và dễ Ba định luật Newton có quan hệ với nhau như thế nào?- đó là câu hỏi vấn đề, đơn giản và khó Tại sao gia tốc của động tử lại tỷ lệ thuận với lực tác động lên vật và

tỷ lệ nghịch với khối lượng của nó?- đó là câu hỏi vấn đề, phức tạp và rất khó, vì

nó đòi hỏi học sinh phải chứng minh các định luật Newton Cần nhấn mạnh rằng,

đa số những câu hỏi vấn đề là khó và phức tạp đối với đa số học sinh Tuy phải thận trọng khi dùng kiểu câu hỏi này, nhưng cần xác định chắc chắn rằng nó rất có ích cho việc thúc đẩy tư duy của học sinh đạt đến mức độ sâu sắc, biện chứng và độc lập Những học sinh tương tác được với giáo viên và với nhau thông qua kiểu câu hỏi vấn đề thường là những người có năng lực học tập tốt, có hoạt động học tập phát triển Tuy kiểu câu hỏi sự kiện không trở thành mục đích dạy học, song

nó có vai trò quan trọng để giáo viên dẫn dắt học sinh từng bước thu thập sự kiện, tổng hợp hóa, hệ thống hóa, tiến tới suy nghĩ và giải quyết vấn đề, đặc biệt trong quá trình phân tích dữ kiện của bài toán, các nhiệm vụ học tập trong lĩnh vực ngôn ngữ, các bài học giaó dục công dân-đạo đức Không phải bao giờ câu hỏi sự kiện cũng chỉ có tính chất tái hiện và thụ động, phân biệt và nhớ lại Nó cũng đòi hỏi tư duy trừu tượng, các hành động logic, tưởng tượng lý tính Mức độ trung gian của câu hỏi vấn đề cũng cần được lưu ý: không nên nêu câu hỏi vấn đề vừa khó vừa phức tạp, vì cái phức tạp làm khó thêm, cái khó làm phức tạp thêm vấn đề cần giải quyết

4/ Câu hỏi hội tụ và câu hỏi phân kỳ(hay Câu hỏi đơn trị và câu hỏi đa trị)

khác nhau chủ yếu về hình thái của câu trả lời Câu hỏi hội tụ nghiêng về một câu trả lời đúng nhất, hoặc câu trả lời hoàn chỉnh chỉ có một, hoặc chỉ có duy nhất một phương án trả lời đúng Tổng hai góc nhọn trong tam giác vuông là

bao nhiêu độ?- chỉ có một câu trả lời đúng: 90 độ Nhà du hành vũ trụ đầu tiên của

loài người là ai?- chỉ có một câu trả lời đúng: iuri Gagarin, công dân Liên Xô Tuy

có vẻ đơn điệu như vậy, song câu hỏi hội tụ không chỉ nhằm vào sự kiện, mà còn đòi hỏi những dữ liệu logic, những liên tưởng phức tạp, ý tưởng sâu sắc và những quan hệ đa biến trong quá trình suy nghĩ Ví dụ, câu hỏi về các góc của tam giác đòi hỏi phải suy luận và liên tưởng logic Vì vậy, không nên nhầm lẫn câu hỏi hội

tụ và câu hỏi trình độ thấp, câu hỏi hội tụ và câu hỏi sự kiện, câu hỏi hội tụ và câu hỏi đơn giản Câu hỏi hội tụ có thể khó, ví dụ: Nước bám ở mặt ngoài cốc thuỷ tinh đựng nước đá lạnh từ đâu mà ra?- câu trả lời duy nhất đúng là: từ hơi nước trong không khí tiếp xúc với thành cốc ngưng tụ lại Rõ ràng đó là câu hỏi không

dễ trả lời Nó cũng không phải câu hỏi sự kiện, mà chủ yếu đòi hỏi trình độ hiểu nhất định và giải thích tương đối sâu sắc Thực chất nó là câu hỏi vấn đề Để trả lời chính xác câu hỏi này, lời giải cũng không thể đơn giản vì phải mô tả mối liên

hệ nhân quả giữa nhiều sự vật và sự kiện khác nhau trong một tình huống

Câu hỏi phân kỳ nhằm nhiều câu trả lời khác nhau nhưng đều phù hợp, tức là có nhiều phương án trả lời đúng và nói chung khó xác định trong đó câu trả lời nào là đúng nhất Nó còn được gọi là câu hỏi mở, không có đáp án

đơn trị Vì vậy, khi dùng câu hỏi phân kỳ thì điều quan trọng hơn không phải là chờ câu trả lời đúng(vì có nhiều câu đúng) mà là tại sao và làm thế nào học sinh lại đi tới được câu trả lời ấy, bằng cách nào học sinh xác định được đó là câu trả

lời cần thiết Câu hỏi phân kỳ không hoàn toàn đồng nhất với câu hỏi trình độ cao, câu hỏi vấn đề, bởi vì có câu hỏi phân kỳ trình độ thấp và câu hỏi phân

kỳ nhằm vào sự kiện Sự ô nhiễm môi trường dẫn tới những hậu quả chủ yếu

nào?- đó là câu hỏi phân kỳ có nhiều giải đáp đúng(1.Gây bệnh dịch ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ con người và sinh vật; 2.Bão lụt; 3.Xói mòn đất; 4.Làm thay đổi khí hậu ở Trái đất v.v…) nhưng không phải là câu hỏi trình độ cao Những thiên tài quân sự của nước ta trong thời kỳ phong kiến là ai?- câu hỏi phân kỳ này không

có vấn đề, mà nhằm vào sự kiện, nhân vật, và câu trả lời đúng có một số phương án(Quang Trung, Trần Hưng Đạo, Lý Thường Kiệt v.v…) Nói chung, câu hỏi phân kỳ thường khó và phức tạp, ít nhiều có tính vấn đề, nhưng không phải bao giờ cũng đúng như vậy

Việc sử dụng phối hợp câu hỏi hội tụ và câu hỏi phân kỳ là điều bắt buộc trong dạy học, vì mỗi kiểu đều có ý nghĩa sư phạm của nó Câu hỏi hội tụ trình

độ thấp có tác dụng hướng dẫn học sinh rõ rệt khi nhiệm vụ học tập phức tạp và khó, và khi làm việc với học sinh yếu kém Câu hỏi hội tụ trình độ cao thích hợp với những học sinh khá, có năng lực khái quát hóa, có tri thức đầy đủ về vấn đề học tập, có trình độ xuất phát tốt Câu hỏi hội tụ nhằm vào sự kiện rất tốt cho những học sinh thiếu dữ kiện xuất phát, trí nhớ kém, khả năng hệ thống hóa thấp

hoặc hổng tri thức nhiều Câu hỏi hội tụ có tính vấn đề tạo cơ hội tốt cho những học sinh không ngại sai lầm, những em không quá lệ thuộc vào đáp án của giáo viên, có tính quyết đoán và suy nghĩ tập trung, có khả năng ra quyết định Câu hỏi phân kỳ trình độ thấp cốt dùng để ôn tập, hệ thống hóa, huy động kinh nghiệm xuất phát ở người học, khuyến khích những học sinh kém hoặc còn chưa tham gia vào hoạt động nhóm do lơ đãng, do quên bài cũ Câu hỏi phân kỳ trình độ cao kích thích tư duy tình thế, hành động tìm tòi sáng tạo, khuynh hướng chủ động trong suy nghĩ và hành động phát hiện cái mới mẻ, năng lực ứng xử với những sự kiện, vấn đề và tình huống đa dạng, biến đổi Câu hỏi phân kỳ nhằm vào sự kiện có tác dụng tốt để phát động cuộc thảo luận, động viên nhiều học sinh tham gia hoạt động chung, đóng góp ý tưởng, giải pháp đa dạng, gợi nhớ kinh nghiệm đồng thời

ở nhiều người Câu hỏi phân kỳ có tính vấn đề tạo thuận lợi cho những học sinh có khả năng nghiên cứu, biết đặt giả thuyết, biết kiểm tra, đánh giá và tự lực suy nghĩ Những tính năng trên của các kiểu câu hỏi cần được khai thác triệt để, song cần phù hợp với mục đích sử dụng, không nên làm ngược lại

5/Tám kiểu câu hỏi trên được ghép thành bốn cặp cho dễ xác định và sử

dụng Có nhiều cách tiếp cận khác trong việc phân chia kiểu và loại câu hỏi,

nhưng không tiện sử dụng như cách nói trên Ví dụ, có thể chia câu hỏi thành các kiểu sau:

 Câu hỏi lý thuyết, nhằm nội dung trừu tượng và năng lực hàn lâm của học

sinh, nói chung là đòi hỏi trình độ cao

 Câu hỏi về độ tin cậy, nhằm khả năng đánh giá trong nhận thức, khả năng

phán đoán, suy luận

 Câu hỏi logic, nhằm vào những liên hệ bản chất trong sự vật, hiện tượng: nhân

quả, phụ thuộc, khả năng phân tích, tổng hợp, khái quát hóa

 Câu hỏi đánh giá về ý nghĩa, công dụng, nhằm vào khả năng ứng dụng, liên hệ với thực tiễn, cân nhắc lợi hại và kinh nghiệm thực tế (Dillion 1990)

Người ta có thể phân chia kiểu và loại câu hỏi theo những mục đích và yêu cầu chuyên biệt, ví dụ: a Các câu hỏi nhận thức; b Các câu hỏi thăm dò và phát triển giá trị; c Các câu hỏi củng cố; d Các câu hỏi tái hiện; e Các câu hỏi sáng tạo, v.v… Tuy vậy, việc phân chia kiểu và loại câu hỏi như vậy chủ yếu là nhiệm vụ của giáo viên, trong những trường hợp cụ thể, trực tiếp, thì rất có ích, nhưng về mặt kỹ thuật cách làm đó thiếu hệ thống

1.2 Quy trình chung của việc sử dụng câu hỏi

Kỹ thuật hỏi và sử dụng câu hỏi cần tuân thủ một quy trình nhất định Giáo viên có thể lựa chọn cách làm thích hợp nhất với khả năng và ý đồ của mình,

nhưng tối thiểu phải qua những bước cơ bản sau.

1/ Chuẩn bị câu hỏi ban đầu.

Thiết kế hay hình thành hệ thống câu hỏi là việc phải làm trước khi tiến hành bất kỳ nhiệm vụ dạy học nào Bài nào, môn nào, lúc nào, học sinh nào, giáo viên nào và ở đâu đều có thể phải dùng đến câu hỏi và chúng hầu như đắc dụng, tiện lợi hơn mọi kỹ thuật khác Trong bước chuẩn bị, phải xác định nội dung và ý chính của nội dung học tập, cần phải hỏi về những gì, hỏi để làm gì Kiểu và hình thức ngôn ngữ của câu hỏi chưa cần được khẳng định, nhưng cần dự kiến hai nhóm câu

hỏi: 1 Câu hỏi chốt- bao quát nội dung học tập cơ bản, không thể không hỏi, có

liên quan đến những ý chính của bài học, không nhiều, chừng 3-4 câu, hay 3-4 ý

chính; 2 Câu hỏi mở rộng, hay câu hỏi bổ sung, được chuẩn bị dưới dạng các

tình huống dự kiến, giả định, còn câu hỏi cụ thể thì chưa xác định được vì loại câu hỏi này chỉ thật sự nảy ra tuỳ theo tình huống lúc đó thế nào Tuy không chuẩn bị chính xác được loại câu hỏi mở rộng, nhưng phải có định hướng rõ ràng, vì chúng

có vai trò cực kỳ quyết định trong tương tác, thảo luận, giữ cho các tư tưởng được liên tục, các tình huống được sinh động, hấp dẫn

2/ Đối chiếu và thích ứng các câu hỏi với đặc điểm và trình độ khác nhau của học sinh.

Đó là việc phân tích đặc điểm và tính chất của những câu hỏi sẽ sử dụng sao cho đáp ứng tốt nhất các trình độ tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm của học sinh về chủ đề hay bài học, xét theo nhóm và cá nhân nếu như hiểu rõ được từng người

Từ đây đã có sự định hướng tương đối rõ về các kiểu và loại câu hỏi, sau sẽ lựa

chọn hình thức ngôn ngữ cho mỗi kiểu và loại Trong bước này, cần xem xét những đặc tính sau của câu hỏi:

+ Tính rõ ràng, sáng sủa: Câu hỏi phải đơn giản theo nghĩa tránh rắc rối, tránh

đánh đố, tránh dẫn tới chỗ hiểu theo nhiều cách, tránh mù mờ và đa nghĩa dễ làm học sinh hoang mang, cần phải rõ nghĩa, rõ ý, tập trung vào một vấn đề có liên quan đến chủ đề hoặc khái niệm chủ yếu Không nên chọn những câu hỏi quá dài, quá nhiều từ mà ý lại tản mạn và rối, những câu hỏi quá nhiều đòi hỏi như vừa khó, vừa phức tạp, vừa phân kỳ, vừa có tính vấn đề, lại vừa trừu tượng, vừa nghiêng về lý thuyết vừa sâu sắc về giá trị Những câu hỏi như vậy dù không đến nỗi không vừa sức đa số học sinh, song ít nhất cũng sẽ làm mất nhiều thời gian đặt câu hỏi và giải thích cho rõ một cách vô bổ, lại có thể đụng chạm đến những sự việc khác lạc lõng so với chủ đề, dễ làm mất phương hướng suy nghĩ của học sinh,

dễ làm cho chính giáo viên lúng túng khi nảy sinh những tình huống bất ngờ, đặc biệt khi học sinh hoàn toàn không thể trả lời nổi

+ Tính thách thức: Câu hỏi đừng lặp đi lặp lại và chỉ xoáy vào một vài sự

kiện, không nên đơn điệu về từ ngữ và cấu trúc, không nên hỏi những câu chính

mình đã biết rõ ai cũng trả lời được Câu hỏi cần phải khác cái gì đó tầm thường, khiến cho người trả lời được nó phải cảm thấy hãnh diện và thoả mãn Câu hỏi cần tránh trường hợp đáp án của nó đã có sẵn trong sách giáo khoa hay đã vô tình hoặc hữu ý được nói rõ từ trước đó Tính thách thức tương đồng với tính vấn đề nhưng

có thể có câu hỏi thách thức nhằm vào khơi gợi cảm xúc, khuyến khích thái độ tích cực

+ Tính định hướng nhóm hay số đông: Câu hỏi không dành riêng cho cá

nhân học sinh nào cả, mà hướng vào cả nhóm hay lớp Nếu câu hỏi được chuẩn bị

để cho cá nhân trả lời thì đó là sai lầm tệ hại, vì như vậy kỹ thuật hỏi không còn giá trị hỗ trợ giáo viên gây ảnh hưởng tích cực đến học sinh nữa Do định hướng nhóm hay số đông, câu hỏi sẽ tác động đến nhiều người, tác động ấy có ảnh hưởng khuyến khích sự tham gia, cùng suy nghĩ, sự đồng cảm, sự liên kết và hợp tác hành động, quan hệ thân thiện và ý thức trách nhiệm chung của nhiều học sinh Để làm rõ tính định hướng nhóm hay số đông, người ta phải chọn câu và cách biểu đạt sao cho học sinh có cảm giác đó không phải là giáo viên hỏi hay lục vấn, tra xét,

mà cảm thấy dường như đó là các bạn hỏi hoặc đó là thắc mắc từ trong lòng mình

mà ra, hoặc đó là giáo viên nói lên hộ mình vấn đề hay ý tưởng này Câu hỏi phải gây được phản ứng ở nhiều học sinh, ai cũng thấy mình có trách nhiệm phải giải đáp, ai cũng bận tâm và suy nghĩ, do đó không khí nhóm hay lớp không bị phân tán Các đại từ chỉ người ở các ngôi trong câu hỏi nên dùng ở số nhiều, tránh gọi đích danh một học sinh, tránh dùng ngôi Tôi, mà nên dùng Chúng ta, Lớp ta, Nhóm ta, Vấn đề của chúng ta…

+ Tính vừa sức đối với lứa tuổi và năng lực của học sinh: Đây là yêu cầu

chung cho mọi biện pháp dạy học Câu hỏi phải nằm trong giới hạn của khả năng tri giác thông tin ngôn ngữ, hiểu ngữ nghĩa và ý trong câu, kinh nghiệm cảm nhận các tình huống giao tiếp, năng lực tư duy, tưởng tượng, khả năng độc thoại, diễn đạt ý nghĩ của học sinh Điều này đã đành Nhưng yêu cầu đặc biệt ở đây là cần sử dụng hài hoà, cân bằng các kiểu câu hỏi Không những tránh dùng câu hỏi quá khó, quá phức tạp, có tính vấn đề cao, quá đa trị đối với học sinh yếu kém, mà còn không nên chỉ áp dụng một chiều những câu hỏi quá dễ, quá đơn giản, quá đơn điệu, quá chụm với những học sinh này Với học sinh giỏi cũng cần tránh hai thái cực như vậy Không nên bằng một câu hỏi mà loại những học sinh này ra khỏi cuộc, mặt khác lại khiến cho những học sinh khác tự phụ, tự mãn, còn nhóm thứ

ba thì không biết phải làm gì, bối rối hoặc lảng tránh tình thế Cũng cần tuyệt đối tránh dùng những câu hỏi tạo điều kiện cho học sinh a dua, nói leo, phụ họa hoặc khoe khoang, phô trương đầu óc của mình

+ Tính biến đổi hay tính tình huống: Câu hỏi được đưa ra linh hoạt Có câu

đã định dùng rồi phải bỏ, có câu đến khi tình thế đòi hỏi sẽ phải nhanh chóng đưa

ra Không cần hỏi lấy được, nhưng phải hỏi khi có cơ hội thích hợp Tập hợp câu hỏi cần hỗn hợp về kiểu loại, về độ khó, về khuynh hướng, về tính đối tượng Cần tận dụng các câu hỏi khác nhau và hình dung rõ khi nào và làm thế nào có thể sử dụng những câu hỏi nào để dạy học có hiệu quả cao

3/ Diễn đạt câu hỏi bằng lời sao cho đạt được mục đích tốt nhất.

Đó là tìm cách phản ánh tốt nhất các ý và nội dung sẽ đưa vào tương tác hỏi-đáp dưới hình thức ngôn ngữ hội thoại hay đối thoại, xác định các câu hỏi bằng hình thái vật chất chứ không còn là ý tưởng nữa Những từ và cụm từ nghi vấn nói chung được sử dụng như sau:

+ Ai, Cái gì, Khi nào, ở đâu, Cái nào, Bao giờ? và những từ tương tự như thế

về chức năng ngữ pháp, thường được sử dụng ở các câu hỏi hội tụ, đơn trị, đơn giản, trình độ thấp, nhằm vào sự kiện, các câu hỏi tái hiện, liên tưởng, ôn tập, hệ thống hóa, tìm hiểu kinh nghiệm của học sinh

+ Tại sao, Vì sao, Như thế nào, Do dâu, Làm thế nào, Bằng cách nào, Sẽ ra sao? và những từ tương tự như thế về chức năng ngữ pháp, thường thích hợp để biểu đạt các câu hỏi trình độ cao, khó, hội tụ, đa trị, phức tạp, có tính vấn đề, gợi suy nghĩ, suy luận, khái quát hóa, quan niệm luận, đánh giá

+ Với cùng một nội dung và ý tưởng, cùng một mục đích, câu hỏi càng ngắn gọn, càng ít từ, càng ít mệnh đề, càng ít cấu trúc, càng ít thuật ngữ mới lạ càng tốt Trong câu hỏi nên tránh các hình thức tu từ, tránh từ láy, từ điệp, điệp ngữ, tránh dùng nghĩa bóng, tránh từ đồng âm khác nghĩa

+ Các câu hỏi được hình thức hóa theo 6 tiêu chí: 1 Tính chất- khó hay dễ, trình độ cao hay thấp, có tính vấn đề hay nhằm vào sự kiện, trừu tượng hay cụ thể;

2 Hình thái- Hội tụ hay phân kỳ, dài hay ngắn, phức tạp hay đơn giản; 3 Mục đích- Hướng dẫn hay chẩn đoán, hay khuyến khích, động viên, hay tất cả; 4 Tính đối tượng- Nhận thức hay giá trị, sự kiện-nhân vật hay nguyên lý-khái niệm, tri thức hay kỹ năng, nội dung hay ý nghĩa-công dụng; 5 Tính năng- câu hỏi chốt hay câu hỏi mở rộng; 6 Hình thức ngôn ngữ- cái gì, ai, ở đâu, khi nào hay tại sao, như thế nào, làm thế nào

4/ Khích lệ học sinh suy nghĩ để trả lời.

Cần phát triển kiểu câu hỏi động viên, thăm dò giá trị, gợi nhớ kinh nghiệm, gợi mở sự kiện và suy nghĩ… cùng với những hành vi ứng xử không lời thân thiện, biểu cảm, hấp dẫn Khi bắt đầu, không nên dùng câu hỏi hội tụ và quá dễ vì

nó dẫn ngay tới câu trả đúng, và giải đáp ấy quá đơn giản nên không có tác dụng khích lệ đa số học sinh Cũng nên tránh sự thừa nhận nhanh chóng và dễ dãi trước