KỸ THUẬT sử DỤNG TRÒ CHƠI dạy học

Trên sách báo khoa học trước đây ở Liên Xô, Đông Âu và hiện nay ở cácgiáo trình, tài liệu học tập, luận văn Khoa học giáo dục của Việt Nam, các tác giảnói chung bỏ qua khái niệm chơi, mà

KỸ THUẬT DẠY HỌC VI MÔ

CHƯƠNG IV

KỸ THUẬT SỬ DỤNG TRÒ CHƠI DẠY HỌC

1.Khái niệm Trò chơi, Trò chơi giáo dục và Trò chơi dạy học.

1.1.Sự chơi, Trò chơi và Hoạt động chơi

1/ Chơi và hoạt động chơi

1.Trong lý luận cũng như trong ứng dụng thực tiễn, gần như chưa có ai xem xét tổng thể nội dung của phạm trù Chơi trong giáo dục và dạy học, bao

gồm cả những khái niệm cụ thể như Sự chơi, Trò chơi, Hoạt động chơi và Đồchơi Do thiếu một trục quan niệm nhất quán nên bản chất của những khái niệmnày nhiều khi được xác định không rõ, được giải thích không đúng, thiếu tínhthuyết phục Cho đến nay chưa có định nghĩa nào về khái niệm chơi được chấpnhận hoàn toàn (1, trang 3945)

Trên sách báo khoa học trước đây ở Liên Xô, Đông Âu và hiện nay ở cácgiáo trình, tài liệu học tập, luận văn Khoa học giáo dục của Việt Nam, các tác giảnói chung bỏ qua khái niệm chơi, mà thường nói về trò chơi và Hoạt động chơi (lànhững loại hình công việc có liên quan đến chơi và mượn hình thức của chơi vàmột dạng đặc biệt của chơi); đôi khi đồng nhất chúng với nhau, chẳng hạn thôngqua phân loại trò chơi có luật và trò chơi không có luật, định nghĩa trò chơi bằngkhái niệm động cơ (nằm ngay trong quá trình, chứ không nằm trong kết quả chơi),v.v Đôi khi, việc dịch thuật hoặc biên soạn thiếu chính xác cũng gây ra hiểu saiquan điểm gốc (2, trang 33) Thí dụ, ý kiến của A.N.Lêonchiev về động cơ hànhđộng nằm ở quá trình, không nằm ở kết quả chính là bàn về Hoạt động chơi, chứkhông phải về trò chơi Bất luận trò chơi nào cũng sẽ không thể được tiến hànhđến cùng nếu như nó không dẫn tới kết quả tương ứng với động cơ của người thamgia Nhưng với Hoạt động chơi thì động cơ hoạt động là động cơ chơi, cho dù nộidung và cấu trúc của quá trình này là trò chơi hay là những trò khác cũng vậy Vìthế, động cơ của hành động chơi luôn nằm ở quá trình thực hiện hành động

Nhiều học giả phương Tây quan niệm chơi chứa đựng những hoạt động tựnguyện không nhằm bất kỳ lợi ích nào ẩn sau chúng và nằm ngoài công việcnghiêm túc của cuộc sống (1, trang 3945) Điều này tương đối hợp lý nhưng vẫncòn lẫn chơi với hoạt động chơi Nó cũng loại trừ tất cả những môn thể thao (rõràng luôn nhằm lợi ích thiết thực) và những hiện tượng chơi có luật (Trò chơi bánhàng, xây dựng ) ra khỏi phạm trù chơi Nếu vậy, chơi chỉ còn là phạm trù trốngrỗng Còn có cách hiểu chơi là sự lôi cuốn chính mình vào sự tiêu khiển, thể thaohoặc giải trí Nếu vậy, mọi sự lôi cuốn chính mình và tính tự nguyện của hành

động tham gia ngoài những lĩnh vực tiêu khiển, thể thao, giải trắ, và những hoạtđộng có tắnh chuyên nghiệp ngay trong lĩnh vực tiêu khiển, thể thao, giải trắ đềukhông bao giờ có thể là chơi? Có người định nghĩa chơi bằng cách đối lập nó vớicông việc: chơi là hoạt động có tắnh đến "được và thua", nhưng cái được hay thua

đó không phải là tiền bạc, còn công việc là hoạt động luôn nhằm tiền bạc, vớiđộng cơ chủ yếu là sinh nhai Do đó để nhấn mạnh tắnh chất hồn nhiên, vô tư củađời sống trẻ thơ, người ta nói: chơi là công việc nghiêm túc của trẻ (3) Chắnhluận điểm này đã bác bỏ cách tiếp cận trên, bởi vì chơi không hoàn toàn khác vớicông việc, nhất là ở trẻ nhỏ Việc giải thắch thiếu triệt để, có tắnh chất cơ giới, bảnchất xã hội của trò chơi cũng dẫn đến coi nhẹ bản chất tự nhiên và bản chất sinhhọc của chơi và Hoạt động chơi Trong khi trò chơi luôn luôn và hoàn toàn là sảnphẩm văn hóa - xã hội, được sản sinh từ tâm lý xã hội, nền công nghiệp, tư duykhoa học, hoạt động dịch vụ - du lịch, văn hóa - thể thao, giáo dục, nghệ thuật ,thì chơi và Hoạt động chơi mang tắnh chất tự nhiên nhiều hơn Chắnh vì tắnh quyđịnh tự nhiên rất rõ này mà Hoạt động chơi là hoạt động đặc trưng ở lứa tuổi trẻthơ Trẻ chơi và hoạt động dưới nhiều hình thức khác nhau (làm việc, giao tiếp,học tập ), song hình thức phổ biến nhất và dễ gặp nhất là các trò chơi (do cáccháu tự xây dựng hoặc do người lớn bày ra) cho nên nhiều người hiểu lẫn trò chơi

và Hoạt động chơi ở động vật, chơi và hành vi chơi hoàn toàn có bản chất sinhhọc; ngay cả trong các tiết mục xiếc hoặc biểu diễn nghệ thuật, cho dù các tiết mục(trò chơi) là sản phẩm xã hội thuần khiết, thì hành vi và hoạt động bản năng củacon thú cũng không có bản chất xã hội Những hành vi chơi tự nhiên của động vậtcũng là hiện tượng dễ thấy và ở đây chúng ta không sợ nhầm lẫn gì nữa nếu khẳngđịnh rằng động cơ hành vi lúc này hoàn toàn nằm ở quá trình chơi

2.Thực ra Chơi (Play, ẩóđà ) là phạm trù rất rộng và cần được giải thắch trên nguyên tắc tiến hoá Nó là một dạng hoạt động phổ biến ở sinh vật, bao gồm

một phạm vi rộng những sự việc, quan hệ, hành vi hoặc hành động có tắnh chất tựnguyện, vô tư, thắch thú cho dù cuối cùng có thu được lợi ắch thực dụng hay không(thắ dụ tiền bạc, tài sản ) ở động vật, chơi là hành vi hoặc hành động bản năng,

tự nhiên hoàn toàn Có thể thấy rõ hiện tượng chơi ở các động vật bậc cao nhưchó, mèo, khỉ, voi ở người, bắt đầu từ trẻ thơ, chơi là hoạt động ngày càng được

xã hội hoá Các cử chỉ, hành vi chơi đùa với tay, chân, đồ vật xung quanh, bập bẹ,nhìn ngó của trẻ sơ sinh cho đến những tháng đầu tiên của cuộc sống chắnh làhiện tượng chơi tự nhiên, giống với động vật Do vậy, loại hành vi này tuy là chơi,nhưng không phải chơi đùa, vui chơi, không phải là trò chơi có bản chất xã hội,

mà là trò thật, trò tự nhiên Trong cuộc sống con người, có thể phân chia 2 phạmtrù hoạt động tổng quát nhất: Chơi và Thật Bên cạnh những hoạt động nhằm mưu

cầu một vị thế xã hội và kinh tế nhất định cho mình (sinh nhai, công danh, họcvấn, thể chất ) con người còn tiến hành hoặc tham gia các hoạt động và quan hệkhác không nhất thiết nhằm những lợi ích trên (có hay không có cũng được) màchủ yếu để thư giãn, điều chỉnh những điểm mất cân bằng trong sinh hoạt và côngviệc xã hội hoặc thể nghiệm những tâm trạng riêng của mình Đó là chơi Trênthực tế, chơi xâm nhập vào cuộc sống và công việc, ngược lại những việc thậtcũng không hoàn toàn tách biệt khỏi chơi Có nhiều sự kiện, quan hệ và việc làmtrong thực tế chứa đựng cả tính chất chơi lẫn thật, thí dụ, lúc rỗi rãi rủ người bạn

đi dạo hoặc quan sát một vườn cây, bàn bạc, trò chuyện - đó có thể là một côngviệc chuyên môn nghiêm túc, có thể là một trường hợp giao tiếp, vì lợi ích giađình, tập thể, có thể là chơi Những ứng dụng của chơi trong giáo dục (thể hiện ởnhững Trò chơi giáo dục) thực ra đều dựa trên nguyên tắc giao thoa này: chơi màđược việc, được việc mà vẫn thoải mái như chơi

Chơi và hoạt động chơi bắt đầu từ đời sống trẻ thơ, với bản chất sinh học vàtâm lý tự nhiên của nó Trong khi đó trò chơi lại có nguồn gốc xã hội, có bản chấtlao động và sinh hoạt và bắt đầu từ người lớn: các trò chơi nói chung đều do ngườilớn chứ không phải do các cháu bé bày ra Tuy vậy người lớn bày ra trò chơi lạinhờ căn cứ vào hiện tượng chơi và hoạt động chơi của trẻ em

3 Tóm lại, chơi là kiểu hành vi hoặc hoạt động tự nhiên, tự nguyện, có động cơ thúc đẩy là những yếu tố bên trong quá trình chơi và chủ thể không nhất thiết theo đuổi những mục tiêu và lợi ích thực dụng một cách tự giác trong quá trình đó Bản thân quá trình chơi có sức cuốn hút tự thân và các yếu tố tâm

lý của con người trong khi chơi nói chung mang tính chất vui đùa, ngẫu hứng,

tự do, cởi mở, thư dãn, có khuynh hướng thể nghiệm những tâm trạng hoặc tạo

ra sự khuây khỏa cho mình Chơi được phân biệt tương đối với công việc nghiêm

túc ở chỗ:

+ Công việc nhất thiết nhằm những mục đích hay lợi ích xác định của ngườithực hiện công việc, và bản thân công việc, nội dung và tất cả những yếu tố của nónói chung chỉ giữ vai trò phương tiện để người ta đạt mục đich ấy Còn chơi khôngnhất thiết phải đạt mục đích nghiêm túc như vậy, có đạt được hay không đạt đượccũng như nhau, và bản thân quá trình và nội dung chơi đã có tính mục đích đối vớingười tham gia

+ Công việc luôn giả định một trình độ huấn luyện, vốn kinh nghiệm nhấtđịnh ở chủ thể hoạt động, kể cả những yêu cầu nào đó về thái độ, ý chí, tình cảmphù hợp với công việc Nếu người ta không có những đặc điểm này mà lại phảiđương đầu với công việc thì đó là trường hợp bất cập, không thể hay không biếtlàm việc Nhưng để chơi thì hầu như không có ai bất cập, không thể hay không

biết cả, bởi vì nó không nhất thiết kèm theo những yêu cầu nghiêm ngặt như côngviệc.

+ Công việc không có sức cuốn hút tự thân mà được thúc đẩy bởi những lợiích ẩn phía sau nó Ngay cả những công việc được xem là hấp dẫn cũng trở nênkhông hấp dẫn nữa nếu như lợi ích đằng sau nó biến mất, dù là lợi ích vật chất haytinh thần cũng vậy Đối với chơi, thì người ta đạt được lợi ích ngay trong khi chơi

và do đó chơi có sức cuốn hút tự thân trực tiếp

4 Hoạt động chơi là hình thái đặc biệt của sự chơi, chỉ có ở người Quá trình

chơi diễn ra ở hai cấp độ: cấp độ hành vi và cấp độ hoạt động Bản chất của sựchơi ở động vật và ở một số hình thức chơi ở người (nhất là ở trẻ nhỏ) là hành vi

có tính tự nhiên, giống như nhiều dạng vận động thông thường khác trong sinh

hoạt và đời sống Với tư cách là hoạt động, sự chơi diễn ra theo nhu cầu của chủ thể, được điều khiển bởi động cơ bên trong quá trình chơi Yếu tố động cơ

là căn cứ phân biệt rõ hoạt động chơi với những dạng hoạt động khác Hoạt

động chơi là dạng chơi có ý thức, có nội dung văn hóa-xã hội, dựa trên các chức

năng tâm lý cấp cao và chỉ có ở người, không có ở động vật

Sự phân loại hoạt động dựa vào phân biệt các động cơ của chúng có thể giúpchúng ta giải thích rõ hơn bản chất của hoạt động chơi Động cơ chơi khác nhữngđộng cơ khác ở một số điểm chủ yếu sau:

+ Động cơ của hành động chơi nằm trong hành động và quá trình thực hiệnhành động, và nó biến mất khi hoạt động chơi kết thúc, hoặc nó chuyển thànhđộng cơ có nội dung khác Hiện tượng này thường xảy ra trong các quan hệ giữachơi và học, giữa chơi và làm, giữa chơi và thật, giữa các thời kỳ sinh sống và làmviệc, giữa các giai đoạn lứa tuổi

+ Tuy có tính tự giác song động cơ của hoạt động chơi nói chung không phải

là những lợi ích thực dụng nhất thiết phải đạt được Vấn đề thắng hay thua ở đâychỉ có ý nghĩa trong quá trình chơi, chứ không hướng tới những mục tiêu xa Ví

dụ, nhân lúc nghỉ giải lao giữa công việc, người ta chơi cờ Những người tham gia

có thể bỏ hết tâm huyết và hoạt động rất sôi nổi, có thể vui thích hoặc nổi giận vìdiễn biến của quá trình chơi, song dừng chơi lại thì hết chuyện, lại rủ nhau làmviệc với một động cơ hoạt động khác với lúc chơi

+ Động cơ hoạt động chơi hình thành và tác động thường xuyên, rõ ràng hơn cả vào các lứa tuổi từ 1- 8 tuổi và trong tuổi già, khi đã giã từ công việc với tính cách là hoạt động lao động Người xưa cũng đã nhận thấy sự giống nhau

giữa trẻ thơ và tuổi già ở điểm này ở những lứa tuổi khác, hoạt động chơi xuấthiện không nhiều và không đặc trưng, rất khác nhau giữa các cá nhân Chúng xen

kẽ vào những hoạt động và quan hệ hàng ngày, có tính chất tạm thời, thoáng qua,

vào những thời gian đệm Trong khoảng 3-8 tuổi, hoạt động chơi có vai trò chủđạo Trong tuổi già, vai trò của nó cũng gần như vậy, tuy không hẳn là chủ đạonhưng chi phối phần lớn đời sống của người già

Bên cạnh hoạt động chủ đạo, ở mỗi lứa tuổi còn có những hoạt động cơ bản

và không cơ bản, và đôi khi chúng kết hợp các ảnh hưởng với nhau nên khó có thểphân biệt rạch ròi được Trong lứa 0-8 tuổi, chơi có giai đoạn hành vi rõ rệt chođến hết 2 tuổi Nhưng từ 1 tuổi quá trình chơi đã có những yếu tố của hoạt động vìtrẻ không chỉ đùa nghịch tự nhiên với các bộ phận cơ thể và các đồ vật có sẵn nằmtrong tầm vận động và tri giác của chúng, mà còn bắt đầu chủ động tạo ra các đốitượng hoạt động bằng khả năng nhận thức và hành động có ý thức, có chủ định,theo nhu cầu cá nhân, và chủ động tiến hành quá trình chơi- chơi một cách chămchú, bận rộn, hết lòng, huy động những khả năng nhận thức, đánh giá, vận động,các chức năng tư duy và tưởng tượng… của mình ra để chơi Hoạt động chơi giữvai trò chủ đạo thực sự từ khoảng 3 tuổi (từ 25 tháng) đến hết 7 tuổi Nó một mặtdựa vào các hoạt động cơ bản ở giai đoạn này như hoạt động nhận thức, hoạt độnggiao tiếp, tổ hợp các hành động sinh hoạt cá nhân, gia đình, xã hội nhóm nhỏ, tổhợp một số yếu tố của hoạt động học tập Mặt khác, nó có vai trò thúc đẩy nhữnghoạt động đó phát triển và hoàn thiện hơn, bởi vì nhu cầu chơi là yếu tố hàng đầugiúp trẻ huy động được các chức năng nhận thức, giao tiếp (trong đó có ngôn ngữ)

và tích luỹ kinh nghiệm về những lĩnh vực này Khó xác định rõ trong 3 hoạt động nhận thức, giao tiếp và chơi, cái nào xuất hiện trước Nhưng với tính cách là chủ đạo, thì có lẽ hoạt động nhận thức và hoạt động giao tiếp có sớm hơn hoạt động chơi Quan sát hàng ngày và thực nghiệm đều chứng tỏ trẻ 2-4

tuổi có nhu cầu nhận thức và nhu cầu giao tiếp rất mạnh mẽ, đến mức thường trực,

và người ta thường gọi các cháu là bọn Tại sao? Cái gì thế? Ai đấy? Như thế nào?Ai? Làm gì? ở đâu? v.v…Các cháu cũng thể hiện tích tích cực đặc biệt cao đối vớinhận thức và giao tiếp, thường bằng đủ mọi cách tìm hiểu, khám phá, tiếp xúc, giảithích, trao đổi, chia xẻ, trò chuyện, làm quen với mọi người Chính những hoạtđộng này xuất hiện trước chút ít và tạo ra khả năng hình thành hoạt động chơi ở trẻvốn đã có những tiền đề từ trước nữa là các dạng hành vi chơi và chức năng vậnđộng thể chất Hoạt động chơi khi trở thành chủ đạo lại ảnh hưởng rất mạnh mẽ,kích thích các hoạt động nhận thức và giao tiếp phát triển Nói chính xác hơn, lúcnày hoạt động nhận thức và hoạt động giao tiếp được định hướng vào hoạt độngchơi, chúng gắn bó với nhau, trẻ hầu như nhận thức và giao tiếp trong hoạt độngchơi Mặt khác, nội dung chủ yếu của hoạt động chơi chính là nhận thức, giao tiếp

và vận động- những yếu tố này kết hợp với nhau trong động cơ chơi của trẻ Nóicách khác, sự kết hợp các mục tiêu nhận thức và giao tiếp cùng với nhu cầu vận

động cơ thể và giải phóng năng lượng sinh học tạo nên động cơ hoạt động chơicủa trẻ em.

Tóm lại, hoạt động chơi cả ở trẻ em lẫn người lớn đều có cùng bản chất tựnhiên, ngây thơ, vô tư vì nó là một trường hợp của chơi, nhưng đây là dạng chơi ởngười, có ý thức, có động cơ xã hội và văn hóa, có nội dung nhận thức, tình cảm,đạo đức, thẩm mỹ Hoạt động chơi đương nhiên là chơi, nhưng không phải mọihiện tượng chơi nào cũng là hoạt động chơi- có nhiều hiện tượng chơi chỉ là hành

vi hay động thái biểu hiện những khả năng và nhu cầu bản năng của cá thể sinh vậthoặc người

2/ Trò chơi (Games,ẩóðỷ).

1 Bản chất của trò chơi.

Trò chơi là thuật ngữ có hai nghĩa khác nhau tương đối xa: 1 Một kiểu loại phổ biến của Chơi Nó chính là Chơi có luật (tập hợp quy tắc định rõ mục đích, kết quả và yêu cầu hành động) và có tính cạnh tranh hoặc tính thách thức đối với người tham gia; 2 Những thứ công việc được tổ chức và tiến hành dưới hình thức chơi, như chơi, bằng chơi, chẳng hạn: học bằng chơi, giao tiếp bằng chơi, rèn luyện thân thể dưới hình thức chơi đá bóng… Trò chơi nói chung và

Trò chơi giáo dục nói riêng (Educational Games, Äốọàờũốữồủờốồ ẩóðỷ ) hoàntoàn có bản chất xã hội, mang nội dung và giá trị xã hội Nói đến trò chơi nào cũngvậy, đều là nói đến luật lệ, quy tắc, nhiệm vụ, yêu cầu, tức là có tổ chức và thiết

kế Nếu không có những thứ đó, thì không có trò chơi, mà chỉ có sự chơi đơn giản.Như vậy chơi có 2 kiểu loại cơ bản: chơi có luật (tức là Trò chơi) và chơi không cóluật (tức là Chơi tự do) Đối với cá nhân, trò chơi là môi trường hoạt động Có thể

có sự không khớp giữa môi trường và hoạt động Người ta có thể thấy, trong mộttrò chơi thể thao như đánh quần vợt với nhau, người này thực ra hoạt động kinh tế,còn người kia có thể lại chủ tâm giao tiếp (động cơ giao tiếp), giải trí, hoặc là hoạtđộng văn hóa Trò chơi tạo ra môi trường trực tiếp của hoạt động, nhưng từng cánhân trẻ thực hiện hoạt động của mình thế nào lại là chuyện khác Chẳng hạn,trong trò chơi bán hàng ở tuổi mẫu giáo bé và nhỡ, gần như không có cháu nào cóhoạt động thương mại, một số cháu thực hiện hoạt động nhận thức, một số cháukhác hoạt động giao tiếp, có thể có cháu thuần túy vui chơi và có cháu thực hiệnhoạt động sống đơn giản cốt để tiêu bớt năng lượng dư thừa Trong các trò chơicủa người lớn, ít khi xuất hiện Hoạt động chơi thực sự, tuy người ta tham gia tròchơi và gọi đó là chơi, mà ẩn sau trò chơi là những hoạt động khác nhau ở trẻ em,bên cạnh các hoạt động cơ bản như nhận thức (nhận cảm), giao tiếp, sinh hoạt, thìHoạt động chơi vừa là cơ bản, vừa là đặc thù Cho dù các trò chơi có nội dung giátrị gì (chính trị, đạo đức, luật pháp, kinh tế, khoa học, nghệ thuật, xã hội, ngôn

ngữ ) thì hoạt động thực sự của trẻ vẫn là 4 loại cơ bản này, trong đó chủ đạo làHoạt động chơi.

Hoạt động chơi vì vậy không nhất thiết diễn ra trong trò chơi (đặc biệt ởngười lớn), và không phải mọi trò chơi đều buộc người tham gia tiến hành Hoạtđộng chơi Khi tham gia trò chơi, người ta có thể có những động cơ khác nhau, cóthể không có động cơ chơi mà lại có những động cơ khác chi phối hoạt động củahọ.Vì vậy, trong trò chơi của người lớn, hoạt động của người tham gia lại là nhữnghoạt động lao động như nghệ thuật, thể thao, kinh tế, thương mại, dạy học, ngoạigiao, và những hoạt động khác

Do Hoạt động chơi là đặc thù ở tuổi mầm non nên môi trường hoạt động tốtnhất cần được tổ chức bằng trò chơi, với điều kiện trò chơi đó không được cản trởHoạt động chơi Trong thực tiễn giáo dục, không ít trò chơi lại cản trở Hoạt độngchơi, khiến trẻ bế tắc trong hoạt động, chỉ máy móc và thụ động chấp hành cácluật lệ, yêu cầu, mệnh lệnh hoặc bắt chước các bạn Vì vậy, đối với trẻ nhỏ, tròchơi cần bảo đảm tạo thuận lợi cho Hoạt động chơi, còn đối với học sinh phổthông, nó phải tạo thuận lợi cho hoạt động học tập

Trò chơi là tập hợp các yếu tố chơi, có hệ thống và có tổ chức, vì thế luật hay

quy tắc chính là phương tiện tổ chức tập hợp đó Như vậy, trò chơi chính là sự chơi có luật Những hành vi chơi tuỳ tiện, bất giác không gọi là trò chơi.

2 Công việc, chơi, hoạt động chơi và trò chơi trong đời sống con người

So với công việc- tức là những dạng hoạt động nhằm mục đích sinh nhai, tạo nên vị thế xã hội hay sở hữu nhất định, thích ứng với hoàn cảnh để tồn tại

và phát triển của con người- thì chơi có tính chất ngoài công việc, tính chất giả

vờ hoặc là công việc giả vờ, không thật sự và không nhất thiết nhằm những mục tiêu như công việc Hoạt động chơi lại là chơi thật sự, hết mình, vô tư, không vụ lợi, và xét ở phương diện nào đó nó nghiêm túc không khác gì những công việc nghiêm túc nhất Không phải vô cớ mà người ta nói: chơi là công việc nghiêm túc của trẻ em lứa tuổi nhỏ, bởi vì hoạt động chơi là đặc trưng của tuổi này Trong khi hoạt động chơi là thứ chơi thật sự, thì trò chơi lại là sự giả vờ chơi, không phải là chơi thật sự nhưng ẩn phía sau lại là những công việc thật, đặc biệt nói về những trò chơi của người lớn Đa số những trò chơi mà người lớn

tham gia đều không phải do động cơ chơi, mà do động cơ lao động nghề nghiệpquyết định: nghệ thuật, thể thao, dạy học, kinh tế…Tất nhiên cũng có nhiều trườnghợp người lớn tham gia trò chơi với động cơ chơi, giải trí, thư dãn, nghỉ ngơi:đánh cờ cho khuây khoả, chơi bài giải trí, dạo chơi để thư dãn… ở trẻ nhỏ, thườngtrò chơi có tính chất thật nhiều hơn Khi tham gia các trò chơi, các cháu thường cóđộng cơ và nhu cầu chơi tự nhiên, vô tư và chơi thật chứ không chơi giả vờ

Nhưng không nhất thiết chỉ có vậy Trong trò chơi, trẻ còn có những nhu cầu vàđộng cơ nhận thức, giao tiếp, và những nhu cầu khác Do đó, không phải cứ thamgia trò chơi thì người ta tiến hành hoạt động chơi Đó là những quan hệ tinh tếgiữa chơi, hoạt động chơi, trò chơi và công việc Chúng điều hòa lẫn nhau và mỗithứ có những chức năng xã hội khác nhau trong đời sống con người, đều cần thiết

có một số mang những đặc trưng ấy, được gọi là trò chơi giáo dục, cho dù chúngđược sử dụng trong hay ngoài nhà trường, trong hay ngoài ngành giáo dục Chứcnăng cải thiện tri thức, kỹ năng hoặc những đặc điểm tâm sinh lý của người thamgia của trò chơi giáo dục cũng chính là tiêu chuẩn để lựa chọn trò chơi, đồ chơithích hợp với độ tuổi và đặc điểm cá nhân của trẻ Nói cách khác, không có tròchơi cụ thể nào luôn luôn là trò chơi giáo dục đối với mọi đứa trẻ và ở mọi giaiđoạn lứa tuổi Chẳng hạn trò chơi Bác sĩ có thể là trò chơi giáo dục đối với trẻ mẫugiáo bé và nhỡ, nhưng không phải là trò chơi giáo dục đối với trẻ lớp 1 Nó cũngkhông như nhau nếu áp dụng cho 2 cháu bé cùng 5 tuổi - đối với cháu này, đó làđiều đã quá nhàm, không còn giá trị gì, đối với cháu kia là cả một thế giới hấp dẫn,

bổ ích Việc thiết kế, lựa chọn trò chơi để tạo môi trường hoạt động của trẻ là mộtnhiệm vụ khó, rất tinh tế và đầy tính chất khoa học Nó không phải là một cách đểgiết thì giờ và cầm giữ trẻ

Những trò chơi không phải là trò chơi giáo dục đa số là những trò chơi dângian hay cổ truyền: đó là những kiểu chơi bài dựa vào may rủi, đánh đỏ đen, rútthăm, chơi xúc xắc, đánh đề, chơi xổ số, chơi đố theo lối đoán mò… Có những tròchơi khá nghiêm túc nhưng cũng không phải trò chơi giáo dục, ví dụ trò chơi Rulétcủa các sĩ quan Nga Hoàng trước đây Trò Rulét đòi hỏi người chơi phải nạp 1viên đạn vào ổ đạn của khẩu súng ngắn ổ quay (ổ này có 6 lỗ nạp đạn), sau đó traosúng cho người khác để người này quay ổ đạn xuôi ngược vài ba lần tuỳ ý, mộtcách ngẫu nhiên, người chơi nhận lại súng và tự chĩa nòng vào tai mình xiết cò,may thì ổ đạn rỗng, không may thì đạn nổ Đó thực ra là một trò cờ bạc liều lĩnh,chứ không rèn luyện được kỹ năng hay tri thức gì cả Trong xã hội hiện đại, gầnnhư mọi trò chơi được sáng tạo ra đều có chức năng giáo dục, ít hay nhiều đều có

thể được sử dụng vào mục đích giáo dục Vấn đề là đánh giá và lựa chọn chúngnhư thế nào để sử dụng có hiệu quả cao nhất, đúng mục đích nhất.

2/ Trò chơi dạy học.

a/ Định nghĩa.

Những trò chơi giáo dục được lựa chọn và sử dụng trực tiếp để dạy học, tuân theo mục đích, nội dung, các nguyên tắc và phương pháp dạy học, có chức năng tổ chức, hướng dẫn và động viên trẻ hay học sinh tìm kiếm và lĩnh hội tri thức, học tập và rèn luyện kỹ năng, tích luỹ và phát triển các phương thức hoạt động và hành vi ứng xử xã hội, văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ, pháp luật, khoa học, ngôn ngữ, cải thiện và phát triển thể chất, tức là tổ chức và hướng dẫn quá trình học tập của học sinh khi họ tham gia trò chơi, gọi là trò chơi dạy học Các nhiệm vụ, quy tắc, luật chơi và các quan hệ trong trò chơi dạy học được tổ chức tương đối chặt chẽ trong khuôn khổ các nhiệm vụ dạy học và được định hướng vào mục tiêu, nội dung học tập.

Trò chơi dạy học được sáng tạo ra và được sử dụng bởi các nhà giáo vàngười lớn dựa trên những khuyến nghị của Lý luận dạy học, đặc biệt là của Lýluận dạy học các môn học cụ thể Chúng phản ánh lý thuyết, ý tưởng và mục tiêucủa nhà giáo, là một trong những hoạt động giáo dục không tuân theo bài bản cứngnhắc như những giờ học Do đó, cách gọi tên trước đây là trò chơi học tập thật rachưa chính xác, bởi vì học sinh không xây dựng và thiết kế chúng, ý tưởng và mụctiêu của trò chơi không phải do học sinh đề ra, học sinh cũng không tiến hành tròchơi mà là tham gia trò chơi Đó là một loại hoạt động giáo dục do giáo viên tiếnhành để dạy học, là một “trò” của giáo viên chứ không phải trò của học sinh

b/ Cấu trúc chung của trò chơi dạy học.

Trò chơi dạy học có mọi đặc điểm của trò chơi thông thường, nhưng về cấutrúc nó kết hợp các yếu tố chơi và các yếu tố sư phạm trong một tổ hợp hoạt động

và quan hệ hiện thực Đó là loại cấu trúc phức tạp, gồm những thành tố:

1/ Mục đích hay chủ định chơi- nó cũng là những Nhiệm vụ học tập của trẻ

em hay học sinh trong khi tham gia trò chơi Mục đích này chi phối tất cả những

yếu tố của trò chơi Khi trò chơi kết thúc, mức độ đạt mục đích chơi được phản ánh ở kết quả hiện thực mà học sinh thu được, và kết quả đó cũng là kết quả giải quyết các nhiệm vụ học tập- trẻ học được những gì cụ thể thì chính những cái đó phải thể hiện trong kết quả chơi.

2/ Các hoạt động hay hành động chơi- là những hoạt động thực sự mà người tham gia trò chơi tiến hành để thực hiện vai, nhiệm vụ và vai trò của mình trong trò chơi Chúng trực tiếp phản ánh nội dung của trò chơi, bởi vì hoạt

động nào cũng thâu tóm trong nó chủ thể, đối tượng, phương tiện, công cụ, động

cơ (mục đích), các hành động và thao tác cấu thành, và có môi trường nhất định.

Trong các trò chơi phân vai, đóng kịch, các hoạt động giao tiếp, các hành động ứng xử xã hội, các hành động tổ chức, quản lý, hoạt động ngôn ngữ có ý nghĩa nổi bật Trong các trò chơi sáng tạo, các hoạt động nhận thức, hoạt động thực hành cải biến, hoạt động logic (hoạt động trí tuệ) và những hành động vận động thể chất (nhất là hoạt động thần kinh cấp cao) thường chiếm

ưu thế Hoạt động càng đa dạng thì nội dung trò chơi càng phong phú Cơ cấu và

số lượng các hoạt động trong trò chơi được quy định bởi nhiệm vụ học tập (chủđịnh chơi), còn cách kết hợp và tiến hành chúng ra sao lại do luật chơi xác định.Đối với trẻ mẫu giáo, các hoạt động khác nhau trong quá trình chơi tuy cóthể mang những động cơ hay hình thức đặc thù, song chúng tích hợp vào hoạtđộng chơi với động cơ chơi thực sự Vì vậy, tổ hợp các hoạt động của trẻ gần nhưtương tự với một hoạt động chơi phức tạp, và mỗi hoạt động riêng lẻ dường như

ẩn đi trong trò chơi, khó nhận ra, chỉ thấy rõ vai trò chủ đạo của hoạt động chơi.Đối với học sinh hay người lớn, bản thân hoạt động học tập đã là sự tích hợp cáchoạt động nhận thức, giao tiếp, xã hội, nghệ thuật, quản lý, tổ chức và các hànhđộng ứng xử văn hóa, đạo đức, ngôn ngữ, pháp luật… (chúng có tính đối tượng rõràng tuân theo học chế bộ môn hoặc ngành) Vì vậy, trò chơi dạy học chỉ là mộttrong những môi trường của hoạt động học tập, hay là một hình thức của quá trìnhdạy học có những ưu thế nhất định nhờ tính sinh động, hấp dẫn của các tình huống

và biến số phong phú

3/ Luật hay quy tắc chơi- là những quy định nhằm bảo đảm sự định hướng các hoạt động và hành động chơi vào mục đích chơi hay nhiệm vụ học tập, chỉ ra các mục tiêu và kết quả của các hành động (làm những gì, để đạt cái gì), các phương thức và tính chất của hoạt động và hành động, xác định trình

tự và tiến độ của các hành động, tạo ra tiêu chí điều chỉnh các quan hệ và hành

vi của người tham gia và tiêu chí đánh giá hoạt động, hành động chơi có đáp ứng các nhiệm vụ học tập hay không Luật chơi cùng với mục đích quy định nội

dung trò chơi, các thuộc tính không gian, thời gian, phương tiện chơi Trong tròchơi phóng tác, luật chơi có tính chất nhại lại, dựa vào những tiền lệ trong đờisống thực tế Trong trò chơi sáng tạo, luật chơi có tính chất kiến tạo, được đề ranhư là yếu tố mới Vì vậy, trò chơi sáng tạo thường có ưu thế hơn trong dạy học

4/ Các đối tượng hoạt động và giao tiếp- là những thành tố của chính các

hoạt động (nói ở mục 2/ trên đây), tuy vậy để đáp ứng tốt nhất nhiệm vụ học tậpthì chúng cần được xác định và thiết kế chặt chẽ, được chỉ dẫn cụ thể và rõ ràngtrong luật chơi

5/ Các quá trình, tình huống và quan hệ- là những tiến trình, biến số và khuynh hướng của các hoạt động, hành động chơi, biểu thị tác động của luật chơi Dưới ảnh hưởng của luật chơi, chúng diễn ra như là động thái của trò chơi,

nhưng hướng vào mục đích dạy học và nhiệm vụ học tập Trong trò chơi phân vai,đóng vai, các quá trình, tình huống và quan hệ này phóng tác những quá trình, tìnhhuống và quan hệ thực tế, nhưng hoạt động và hành vi của các vai lại là thực tếcủa trò chơi Các vai chơi về nguyên tắc là không bình đẳng, có vai chính và vaiphụ, hơn nữa trong số những người tham gia không phải ai cũng có vai, một số chỉ

là khán giả, người quan sát Trong trò chơi sáng tạo, chúng là những diễn biếnthực sự, bởi vì ở đây không có vai chơi mà chỉ có vai trò chủ thể hoặc khách thểcủa học sinh trong hoạt động của họ, và vai trò của những người tham gia trênnguyên tắc là bình đẳng như nhau

2 Các kiểu và loại trò chơi dạy học.

2.1.Nguyên tắc chung phân loại trò chơi.

1/ Vấn đề phân loại trò chơi trong khoa học giáo dục

Lâu nay chưa có sự nhất quán trong phân loại trò chơi, cũng không rõnguyên tắc phân loại Quan điểm phổ biến hiện nay, thể hiện trong chương trình,tài liệu giáo khoa, giáo trình, luận văn khoa học, là phân chia trò chơi thành cácloại:

- Trò chơi học tập, là trò chơi có luật (song không nói những trò chơi có luậtnhất thiết là trò chơi học tập và những trò chơi nào không phải là trò chơi học tập)

- Trò chơi vận động (Vậy vận động để rèn luyện kỹ năng có phải trò chơihọc tập không?)

- Trò chơi đóng vai (chủ đề) (Vậy đóng vai có phải để học tập hay rèn luyệnvận động không?)

- Trò chơi đóng kịch (theo kịch bản) (Nó khác những loại trên ở điểm gì?)

- Trò chơi xây dựng- lắp ghép (Chẳng lẽ không để học hay rèn luyện cái gìđó?)

- Trò chơi bác sĩ (trong đó có đóng vai, vận động hay học tập không?) v.v

Cứ theo logic này có thể có trò chơi ngôn ngữ, trò chơi nghệ thuật (trò chơimúa hát, trò chơi đố tranh hay nhạc ), trò chơi khoa học, trò chơi giao thông vậntải, trò chơi truyền tin v.v ở phương Tây còn có cách tiếp cận khác, tuy rất giốngcách tiếp cận trên xét về tính cụ thể, phân chia trò chơi bằng cách gọi tên một dấuhiệu cụ thể của nó: trò chơi với chữ cái, trò chơi với mô hình, trò chơi với con số,trò chơi có thưởng, trò chơi nấu ăn vv Người ta cũng gặp nhiều cách gọi khácnữa: trò chơi trí uẩn, trò chơi dân gian, trò chơi trí tuệ, trò chơi văn nghệ, trò chơiđánh trận giả, trò chơi toán học v.v

Tất cả những cách tiếp cận trên thực chất không phân loại trò chơi, mà là kểtên trò chơi Nếu vậy, cứ mỗi tên là một loại, thì việc phân loại sẽ hoá ra vô nghĩa,

và thành thử sẽ phải chấp nhận thế giới trò chơi có vô số chủng loại Điều đókhông có giá trị gì đối với giáo dục

2/ Nguyên tắc phân loại trò chơi

Đó là vấn đề quan trọng trong lý thuyết và thực tiễn sử dụng trò chơi Nhữngnguyên tắc này không cố định, mà phụ thuộc vào cách tiếp cận khoa học cụ thể,

nghĩa là không có một nguyên tắc duy nhất nào cả Về trò chơi nói chung, có thể phân loại theo một số cách tiếp cận sau:

+ Cách tiếp cận văn hóa.

• Những trò chơi nhại lại hay phóng tác (Simulations): đó là sự trừu tượng hóa và tái tạo một mảng hiện thực dưới hình thức chơi, với những đối tượng, quá trình, quan hệ và tình huống mô phỏng nhưng phản ánh nhu cầu giải quyết vấn đề, nhận thức, đánh giá, tạo dựng cái gì đó thiết thực trong cuộc sống của con người Các trò chơi phóng tác phổ biến ở hầu hết những lĩnh vực xã hội,

từ trò chơi đánh trận giả của trẻ con cho đến các cuộc tập trận của bộ máy quân sự,

từ chơi bắt chước những công việc nghề nghiệp hay các quan hệ gia đình, xã hộiđến những phóng tác về chính trị, ngoại giao, từ những trò chơi xây lâu đài bằngcát, dựng nhà cho thỏ… cho đến các trò chơi tổ chức lớp học, bác sỹ khám bệnh,phi công, chú bộ đội, bác văn thư… Trò chơi phóng tác có nguồn gốc tâm lý là khả

năng, nhu cầu bắt chước của con người và cũng như mọi trò chơi khác nó nói chung có ba mục đích: a/ Giải trí, tiêu khiển; b/ Luyện tập, dự báo, phát triển; c/ phần thưởng hay phần thắng Những yếu tố đặc trưng của trò chơi

phóng tác là đối tượng, quá trình, quan hệ và tình huống chơi- chúng phản ánhnhững đối tượng, quá trình, quan hệ và tình huống hiện thực cùng loại trong đờisống

• Những trò chơi sáng tạo hay kiến tạo (Games): đó là tổ hợp những hoạt động được tiến hành theo những luật, quy tắc, phần thưởng hay phần thắng và mục đích chơi mới được đặt ra một cách chủ động, không phụ thuộc vào những tiền lệ một cách trực tiếp Kiểu trò chơi này có thể gồm một vài yếu tố đơn lẻ mang tính chất phóng tác, nhưng chúng không giữ vai trò quan trọng trong mục đích, luật và quy tắc chơi Những yếu tố đặc trưng nhất của trò chơi sáng tạo chính là các mục đích, luật và quy tắc được tạo ra, không có sẵn từ trước, nhằm tạo mới những ý tưởng hay hoạt động hiện thực nhất định, phát triển các phương thức hoạt động vật chất cảm tính và tinh thần của con người Còn nét

dặc trưng của trò chơi phóng tác thì ngược lại: chúng bắt chước, sao chép những gì

đã có sẵn hoặc đã có những tiền lệ trong đời sống

• Những trò chơi nửa phóng tác nửa sáng tạo (Simulated Games): đó là những

hoạt động mà mục đích và phần thưởng hay giải thưởng thường phỏng theo nhữngtiền lệ đã có, tức là phóng tác những thói thường, nhưng các luật lệ, quy tắc của tròchơi lại là những yếu tố mới được đặt ra, không dựa vào tiền lệ nào có sẵn Vàtrường hợp ngược lại, trò chơi này gồm các luật lệ, quy tắc phóng tác và nhữngmục đích, cách đặt giải thưởng có tính sáng tạo Rất nhiều môn thể thao như võthuật, một số môn bóng, nhiều loại trò chơi điện tử, trò chơi dạy học… thuộc kiểuhỗn hợp này Ví dụ: trò chơi bóng đá có các tình huống phóng tác- đó là nhữngtình huống tranh giành nhau đối tượng nào đấy như thức ăn, đồ vật, của cải, giá trịtinh thần hoặc vật chất đã và vẫn đang diễn ra trong đời sống của sinh giới và xãhội, nhưng các luật chơi, các quy tắc và tiêu chuẩn của trò chơi và phương tiệnchơi môn này, cũng như những mục đích khác nhau của việc chơi bóng… lại lànhững yếu tố sáng tạo, chưa có tiền lệ nào trước khi xuất hiện môn bóng đá Khitrong trò chơi các vai trò của đối tượng, quá trình, tình huống, quan hệ phóng tác

và các mục đích, luật, quy tắc, giải thưởng kết hợp với nhau và đều có ý nghĩaquan trọng thì đó cũng là kiểu trò chơi hỗn hợp Đa số các trò chơi hiện đại có tínhchất này

+ Cách tiếp cận lịch sử.

• Những trò chơi dân gian, có tính truyền thống: đó là những trò chơi thường đi kèmvới lễ hội, liên hoan và sinh hoạt cộng đồng truyền thống- múa lân, múa sư tử,chơi cầu mây, chơi ném còn, chơi đu, thi nấu cơm trên thuyền hay trong khi đangchạy, chơi trốn tìm, chơi ô quan, chơi đánh khăng, đánh đáo, thi vật v.v…Chúngthường có hình thức đặc trưng của văn hóa dân tộc và có nội dung nghiêng về giảitrí, tiêu khiển, thư dãn, vui vẻ, bồi dưỡng đời sống tinh thần của con người

• Những trò chơi hiện đại, có tính chất công nghiệp và văn minh phổ biến: đó lànhững trò chơi được thiết kế và tổ chức theo phong cách hiện đại, có sự tham giacủa các yếu tố quản lý, công nghệ, nghệ thuật, sư phạm, tâm lý và các khoa họckhác, với nội dung phản ánh các hoạt động, quan hệ, quá trình và tình huống xãhội hiện đại Ví dụ: trò chơi xây dựng hay lắp ráp các cấu kiện, mô hình kỹ thuật,trò chơi điện tử như lái xe, bắn súng, các môn thi đấu thể thao mới xuất hiện…Chúng thường phổ biến ở nhiều nền văn hóa khác nhau và có nội dung nghiêng vềphản ánh hiện thực đương đại

+ Cách tiếp cận tâm lý.

• Những trò chơi thi đấu, có tính chất tranh đua để giành thành tích tốt nhất hoặc vượt qua thử tháchmột cách xuất sắc nhất: đó là những trò chơi có tập hợp quy tắc, luật lệ chặt chẽ nhằm định rõ mục đích, kết quả, hoặc yêu cầu về thành tích phải vượt qua, buộc những người tham gia phải nỗ lực ganh đua với

nhau để giành thành tích cao nhất hoặc đạt đẳng cấp cao hoặc thắng được chính những thách thức do trò chơi đặt ra Tuyệt đại đa số các môn thể thao hiện đại, các trò chơi văn hóa-nghệ thuật quần chúng, các trò chơi dân gian tập thể như kéo co, đua ngựa, đánh cờ…, các trò chơi đố hay đối đáp chữ nghĩa, các trò chơi thử thách trí lực, thể lực… đều thuộc kiểu này Những trò chơi thi

đấu hiện đại có tính chất chuyên nghiệp (các môn bóng, các môn võ thuật, đuangựa, đua xe, các môn cờ…) càng có tính tranh đua rất cao, luật chơi càng chặtchẽ và phức tạp, yêu cầu về thành tích cũng có ý nghĩa lớn trong trò chơi vàthường là những yêu cầu cao

• Những trò chơi không thi đấu, không có tính chất thi thố, tranh đua: đó là những trò chơi chỉ có mục đích thắng đối thủ, loại đối thủ khỏi cuộc chơi hoặc thắng chính trò chơi, có tính chất “không nhất thì bét”, không thắng thì thua,

mà không có quá trình đánh giá, xem xét và xếp hạng thành tích Chẳng hạn các trò đánh cờ vua tay đôi, đánh cờ với máy tính điện tử, chọi gà, chơi quyền Anh, giải các bài toán vui hay lắp ghép các mô hình kỹ thuật… là những trò chơi không thi đấu Có thể chuyển các hoạt động từ trò chơi không thi đấu thành

các trò chơi thi đấu bằng cách biến chúng thành các quy tắc có tính tranh chấp vàđặt ra những yêu cầu về thành tích có phân hạng, hoặc nhập các kỹ năng chơi củachúng thành tập hợp các hành động chơi có nghi thức, có luật chặt chẽ hơn, ví dụcác kỹ năng chạy, ném bóng, đập bóng, bắt bóng, nhảy được nhập lại theo những

tổ hợp luật chơi khác nhau để tạo nên các trò chơi thi đấu như bóng rổ, bóngchuyền, đá cầu, bóng chày, bóng ném

+ Cách tiếp cận chức năng.

• Những trò chơi giải trí, tiêu khiển: đó là kiểu trò chơi có chức năng cứu rỗi, giải tỏa bớt những căng thẳng tâm lý do công việc, quan hệ, đời sống lao động

và đấu tranh gây ra Chúng có thể có tính chất thi đấu hoặc không thi đấu, có giải

thưởng hay không có giải thưởng…Nhưng nét đặc trưng nhất của kiểu trò chơinày là nó giúp người ta được giải phóng khỏi những lo nghĩ, bận tâm dồn dập hàngngày, có hình thức nghỉ ngơi sinh động và ít nhàm chán, thay đổi nhịp độ sống vàlàm việc để thích ứng tốt hơn Nói chung, các trò chơi giải trí không nhằm nhữngmục đích hay lợi ích công việc Mọi người ai ai cũng từng tham gia những trò chơinày: đánh bài, thi hát đối, chơi cờ, chơi đố chữ, bói chữ…cốt để vui vẻ trongnhững lúc rỗi rãi, đàn đúm bạn bè, họp mặt, hội hè

• Những trò chơi công vụ: gồm những trò chơi nhằm những mục đích công việc nghiêm túc, trong đó các hoạt động của người tham gia tuy có hình thức là chơi song nội dung và nhiệm vụ phải giải quyết lại là những công việc nhất định Trong trò chơi công vụ, luật chơi chỉ là hình thức và chỉ dẫn công việc

phải làm Người tham gia hầu như không thực sự tiến hành hoạt động chơi,

mà tiến hành những hoạt động khác Các vận động viên chuyên nghiệp chơi thể

thao không phải để giải trí hay cho vui mà là lao động nghề nghiệp để sinh sống vàmưu cầu những lợi ích rõ ràng cho mình, chính khán giả mới là người tham giavới tư cách giải trí; những người chơi thể thao không chuyên thực ra cũng khôngchỉ để giết thì giờ hay tiêu khiển mà đa số có mục đích thực dụng như tăng cườngsức khỏe, nâng cao năng lực tương ứng, tìm kiếm các cơ hội giao tiếp hay làm ănkinh tế; giáo viên và học sinh tiến hành và tham gia các trò chơi dạy học khôngphải để chơi cho vui hay lấp thì giờ trống, mà là để dạy và học những điều thiếtthực trong các lĩnh vực khác nhau của học vấn; rất nhiều trò chơi phóng tác cóchức năng huấn luyện, ví dụ: khi chơi thuần thục một trò chơi điện tử, người tahọc được kỹ năng sử dụng bàn phím của máy vi tính bằng 10 ngón; khi chơi một

số trò chơi vận động, người ta học được những kỹ năng vượt chướng ngại vật,nhảy, leo trèo, bò , lăn tròn hay nhào lộn…

• Những trò chơi dùng sức lực thể chất: chúng đồng thời có chức năng chủ yếu là cải thiện và phát triển thể chất của người tham gia, về hình thể, sức vóc, sức mạnh cơ thể, khả năng vận động cơ thể, độ khéo léo của chân tay hay tư thế của thân thể, vận động và chức năng của các giác quan… Hầu hết các môn

thể thao như bóng, điền kinh, võ thuật, đua xe đạp, thể dục dụng cụ, trượt băng…nói chung là những trò chơi thể chất

• Những trò chơi trí tuệ: có tác động chủ yếu đến các chức năng và quá trình tâm lý của con người, cải thiện các yếu tố tâm trí đồng thời cũng đòi hỏi người tham gia phải huy động và vận dụng các sức mạnh tâm trí của mình để thực hiện những hoạt động cần thiết trong trò chơi Đây là nói về chức năng ưu thế

của trò chơi một cách tương đối Trên thực tế các trò chơi hiện đại có cả hai tínhchất: vừa trí tuệ vừa thể chất

2.2 Phân loại trò chơi dạy học.

1/ Những hình thái tâm lý cơ bản của chơi, hoạt động chơi, trò chơi và sựphát triển của trẻ em

Trong vài thập niên, các nhà khoa học đã nghiên cứu sự chơi của trẻ em đểnhận diện các loại hình và quan hệ của chúng với những giai đoạn phát triển Côngtrình được biết đến từ lâu của Parten (1932) qua quan sát các cháu tuổi mẫu giáo(2-5 tuổi) trong những điều kiện chơi tự do đã xác định các loại quan hệ xã hộibiểu hiện qua những hoạt động của trẻ Bà đã kết luận, các hành vi và hoạt độngcủa trẻ có thể diễn biến trong 6 phạm trù:

a) Những hành động thiếu kiềm chế, vô duyên cớ : đứa trẻ xoành xoạch thayđổi từ hành động này tới hành động kia mà không có mục đích rõ ràng - ngồi một

thoáng, đi đứng loanh quanh, mó máy nghịch thứ gì đó, ngó nghiêng dòm nhữngngười khác hay các sự vật xung quanh.

b) Hành vi ngắm nghĩa: đứa trẻ chăm chú quan sát những bạn khác chơi và

có thể nói chuyện với họ, nhưng không dụng tâm tham dự việc chơi cùng với họ.c) Chơi độc lập đơn độc: đứa trẻ chơi một mình với đồ chơi khác những đồchơi mà các trẻ khác gần đó đang dùng và có thể không để tâm tới các hoạt độngcủa các trẻ kia

d) Chơi song song: đứa trẻ chơi một mình song song, ngay kề bên những trẻkhác đang sử dụng cùng một thứ trang bị như nó và đang chơi với cùng một cungcách như nó, nhưng không gộp đồ chơi lại để chơi chung với nhau

e) Chơi hội: đứa trẻ chơi cùng những trẻ khác, luôn miệng líu lo nói về hoạtđộng chung của chúng, cho bạn mượn và mượn của bạn đồ chơi, mọi trẻ trongnhóm bị cuốn hút vào những hành động tương tự nhau Không có sự phân cônglao động, không có sự lệ thuộc hứng thú cá nhân, không có sự ưu tiên đặc biệt nàodành cho riêng một trẻ trong hội

f) Chơi hợp tác: cả nhóm tự tổ chức, đặt ra mục đích xác định, thí dụ: tạo ramột sản phẩm (toà lâu đài bằng cát, máy bay giả), bắt chước một tình huống cuộcsống (nhại lại người lớn trong công việc nghề nghiệp hoặc các tình huống ở giađình), hoặc diễn một trò chơi có nghi thức Tính sở thuộc nhóm được kiểm soátbởi một hoặc hai thành viên gánh vác trách nhiệm lãnh đạo, phân công nhiệm vụ,chỉ định nghĩa vụ cho những bạn khác và chỉ dẫn họ Các thành viên biểu lộ rõtình cảm với người không thuộc nhóm và người của nhóm mình

Mặc dù Parten cho rằng, sau hình thức của chơi biểu thị sự kế tiếp các giaiđoạn phát triển của trẻ với những bước tiến từ giai đoạn này sang giai đoạn kháckhi trẻ tăng dần tuổi tác và trưởng thành, nhưng nhiều nhà nghiên cứu tiếp sau đãkết luận, thực ra tình huống còn phức tạp hơn thế nhiều Thí dụ: trẻ tham gia chơiđơn độc với cường độ lớn hơn chơi hợp tác thì điều này không nhất thiết ấn địnhrằng nó kém trưởng thành Thay vào đó, điều ấy chỉ có thể phản ánh ảnh hưởngcủa những nhân tố như những thói quen văn hoá chung mà đứa trẻ đã từ đó mà lớnlên, những lợi ích của các bạn khác, hoặc ý thức chín chắn về sự phụ thuộc lẫnnhau (Smith, 1978; Rubin et all, 1976)

Bổ sung cho bức tranh quan hệ xã hội của Parten, có nhiều nhà nghiên cứu

đã xem xét chơi như là chức năng của các giai đoạn phát triển tinh thần Nhữngphát hiện có hứa hẹn nhất là những công trình của Piaget(1951) Ông đã khám pháđược các loại hình của chơi trong mối liên hệ của chúng với các giai đoạn pháttriển trí tuệ do chính ông xác định Trong giai đoạn vận động cảm giác, từ lúc sinhđến 2 tuổi, trẻ thực hiện những vận động thể xác lặp đi lặp lại, có hoặc không sử

dụng đồ vật cũng như đồ chơi Khi chúng có những kỹ năng ngôn ngữ và biết phốihợp năng lực biểu trưng trong giai đoạn tiền thao tác(từ 2 đến khoảng 7 tuổi), trẻ

có thể tham dự trò đóng kịch, biết tưởng tượng một đồ vật là thứ khác với chínhvật đó (miếng gỗ là cái ô tô) và biết sắm các vai (mẹ, cha, con mèo) trong nhữngtình huống kịch đơn giản mà chúng nghĩ ra Trong giai đoạn thao tác cụ thể (từ 7 -

11 tuổi) trẻ có thể tham dự các trò chơi có nghi thức, loại hình chơi có cấu trúc, cómục đích và được điều hành bằng các luật lệ Khi chúng đạt tới trình độ cuối cùng,giai đoạn thao tác hình thức trong sự phát triển nhận thức (từ 11 tuổi trở đi), trẻ cóthể tham dự loại hình chơi bao hàm các luật phức tạp, kỹ năng phán đoán nhữnghậu quả cuối cùng của những hành động hiện tại (như trong các trò chơi cờ hoặcđánh bài) và xác lập những chiến lược nhằm đạt được mục đích trong những hoàncảnh khác nhau(Xem:Nhận thức luận phát sinh- Lý thuyết của Piaget)

Nhiều nhà nghiên cứu chỉ xem xét sự phát triển trí tuệ hạn chế ở loại hìnhchơi có đồ chơi Chẳng hạn từ sự quan sát trẻ 9-15 tháng tuổi, Zelazo và Kearsley

(1980) đã xác định 3 trình độ chơi có đồ chơi Là giai đoạn sơ đẳng nhất, chơi sao chép lại mẫu bao gồm những động tác sờ mó, vỗ đập đồ chơi và cho đồ chơi vào miệng ở trình độ cao hơn kề sau, chơi có liên hệ gắn với động tác để hai hoặc ba

đồ chơi cạnh nhau, nhưng không tuân theo ý đồ thiết kế của đồ chơi ở trình độ

cao nhất, chơi có chức năng bao gồm cách thức sử dụng đồ chơi do người lớn chỉ

định, như đặt các bát đĩa nhỏ đựng đồ ăn lên bàn hoặc nói vào máy điện thoại Cácnhà nghiên cứu đã giải thích sự chuyển sang chơi có chức năng là một bước biếnđổi nhận thức về mặt hình thái, cho thấy rõ ở trẻ đã có năng lực mới tích luỹ được

để đề xuất những ý tưởng

Các nhà nghiên cứu khác đã xem xét loại hình chơi có ngôn ngữ như là chỉ

số của sự phát triển nhận thức Chẳng hạn: những phản ứng của trẻ với các câu đố.Câu đố, theo định nghĩa trong nghiên cứu của Shults (1974), bao gồm câu hỏi lừakèm theo câu đáp (lời giải) không tương thích, nhiệm vụ của người nghe là xácminh nghĩa của lời giải đó Shults đã giao cho học sinh tiểu học một loạt câu đố,mỗi câu có 3 lời giải khả quan, cốt để phát hiện kiểu lời giải nào được bọn trẻ yêuthích nhất ở những lứa tuổi khác nhau Đây là câu đố điển hình: "Vì sao ông nôngdân lại đặt tên con heo của mình là Ink ?" Ba lời giải mà trẻ phải lựa chọn trong đó

1 lời thích nhất là: (a) Bởi vì nó bị giữ không chạy khỏi được cây bút; (b) Bởi vì

nó đã xổng khỏi chuồng; (c) bởi vì nó màu đen Shults đã phát hiện, trẻ 6 tuổi coicâu trả lời vô nghĩa thứ hai là thú vị nhất, trong khi trẻ 8 tuổi thích câu thứ nhấthơn - đòi hỏi trẻ phải hiểu được nghĩa kép có thể gắn liền với từ Chạy và Cây bút.Trong một nghiên cứu tương tự, Yalisove (1978) phát hiện trẻ 6 tuổi rất thíchnhững câu đố có những lời giải dựa vào hiện thực nhiều hơn là dựa vào trò chơi

chữ hoặc vào sự vô lý, trong khi đó trẻ 10 tuổi thích những câu đố hàm chứa tínhchất đa nghĩa và mơ hồ của ngôn ngữ, và trẻ 14 tuổi khoái những câu đố phi lýnhất.

Tóm lại, những hình thức chơi thường khác nhau ở những giai đoạn khácnhau của sự phát triển trẻ em, có sự kế tiếp những hình thức phản ánh những biếnđổi và tăng trưởng về nhận thức, tình cảm, xã hội, diễn ra cùng với quá trìnhtrưởng thành của trẻ

2/ Các loại trò chơi dạy học.

• Những hình thái cơ bản của chơi xét theo bản chất tâm sinh lý của nó (chơi

đơn độc, chơi song song, chơi hội, chơi hợp tác, chơi chức năng, chơi kiến tạo;chơi tự do, chơi có nghi thức; chơi sao chép lại mẫu, chơi có liên hệ, chơi sáng tạo

v.v ) gợi ra rằng cần phân loại trò chơi dạy học theo các cấu trúc hay chức năng tâm sinh lý của người tham gia trò chơi, đồng thời cũng chính là đối tượng của dạy học (học sinh hay trẻ em) Đương nhiên tất cả những trò chơi dạy học đều có thể được phân loại theo những nguyên tắc hay cách tiếp cận đã nêu ở phần trên, bởi vì chúng chính là trò chơi

Những chức năng tâm sinh lý chủ yếu của con người xét đến cùng, từ bé chođến lớn và qua suốt cuộc đời, được thể hiện trong mọi hoạt động, quan hệ, công

việc và những lĩnh vực sinh hoạt khác nhau của cá nhân, là Nhận thức, Biểu cảm hay thái độ, và Vận động (thể chất và tâm lý) Ba chức năng này cũng là những

lĩnh vực phát triển hay những mục tiêu giáo dục, rèn luyện của trẻ em, học sinhtrong quá trình dạy học Giáo dục và dạy học bắt đầu từ các nhiệm vụ phát triểnchức năng của trẻ, chưa đi ngay vào hình thành những khả năng và học vấn bộmôn (tức là những hành vi và hoạt động có đối tượng cụ thể, chuyên biệt), vì vậyxưa nay giáo dục mầm non vẫn được coi là bậc phát triển chức năng Như vậy, căn

cứ vào chức năng, trò chơi dạy học có 3 nhóm sau:

a/Trò chơi phát triển nhận thức.

Đó là loại trò chơi đòi hỏi người tham gia phải sử dụng các chức năng nhận thức, nỗ lực hoạt động nhận thức, thực hiện các hành vi và hành động nhận thức để tiến hành các nhiệm vụ chơi, hoàn thành các luật và quy tắc chơi, tuân thủ những yêu cầu và mục đích chơi, nhờ vậy mà cải thiện và phát triển được khả năng nhận thức, quá trình và kết quả nhận thức của mình Trò chơi phát triển nhận thức lại được phân thành một số nhóm nhỏ:

+ Các trò chơi phát triển cảm giác và tri giác: ví dụ các trò chơi thi xếp hình,ghép hình theo hình dạng, theo màu sắc; trò chơi nhận dạng các đồ vật, con vật vàđối chiếu các sự vật với mẫu, với vật thật, với mô hình; trò chơi phân biệt các sắcthái của màu, phân biệt các bộ phận đồng nhất và khác nhau giữa các sự vật; trò

chơi nghe và nhận dạng âm thanh; trò chơi định hướng không gian như Bịt mắt bắt

dê, Trốn -Tìm… M.Montessory là một trong những người đầu tiên và tích cựcnhất phát triển những trò chơi loại này Nhiều trò chơi điện tử có tác dụng pháttriển tri giác thị giác và thính giác cũng như những khả năng tâm vận

+ Các trò chơi phát triển và rèn luyện trí nhớ: ví dụ trò chơi kể và tiếp nốicác từ đồng nghĩa, các đồ vật, các con vật, các chữ cái; trò chơi nhắc lại các âm,các nốt nhạc, các giai điệu và các tiết tấu; trò chơi nhận lại các hình sau khi quansát, nhớ lại dãy số, nhớ lại số lượng hay kích thước của vật…

+ Các trò chơi phát triển tưởng tượng và tư duy: ví dụ các môn cờ khác nhaunhư cờ tướng, cờ vua; các trò chơi xây dựng, lắp ghép mô hình, sa bàn, cấu kiện;các trò chơi có vai (phóng tác), phân vai(theo chủ đề) và đóng kịch(theo kịch bản);các trò chơi thi giải đố, thi tính toán, thi với các thực nghiệm khoa học; các tròchơi thực hiện những thuật toán như xếp đội hình, giải các bài tập theo chươngtrình; các trò chơi khoa học vui…

b/ Trò chơi phát triển giá trị (thái độ, xúc cảm, tình cảm, ý chí )

Đó là những trò chơi có nội dung văn hóa, xã hội, trong đó các quan hệ chơi phóng tác hoặc lý tưởng hóa các quan hệ đạo đức, thẩm mỹ, kinh tế, gia đình, xã hội, chính trị, pháp luật, quân sự… hiện thực và các luật hay quy tắc chơi được định hướng vào việc kích thích, khai thác các thái độ, tình cảm tích cực, động viên ý chí và nhu cầu xã hội, khuyến khích sự phát triển các phẩm chất cá nhân của người tham gia Có thể chia những trò chơi này thành một số

loại:

+ Các trò chơi phân vai theo chủ đề, các trò chơi đóng kịch: ví dụ theo cácchủ đề gia đình, trường lớp, tham gia giao thông, động vật, thực vật, đi thám hiểm,làm tàu hỏa… Các trò chơi có vai ở trẻ nhỏ không đồng nhất với nhau xét theo bảnchất tâm lý và văn hóa Hình thức đơn giản nhất của trò chơi có vai là tự trẻ nhậpvai hay đóng vai, không có sự phân công và tổ chức của người khác, ví dụ trẻ coibúp bê hay cái gối là con hoặc em bé và thể hiện vai trò người mẹ hay chị khichơi; coi cái ghế là con ngựa và thể hiện vai tráng sĩ… Nhưng khi trẻ phân côngbạn này làm cô giáo, hai bạn kia làm học trò để chơi dạy học trên cơ sở các quan

hệ và tình huống bắt chước và thể hiện các vai của mình bằng các hành vi hayhành động phóng tác thì đó là một hình thức cao hơn, có tính chất học tập rõ rànghơn Còn trò chơi đóng kịch lại là hình thức phân vai có tổ chức, đạo diễn, tậpluyện công phu theo kịch bản được chuẩn bị chi tiết (không chung chung như chơitheo chủ đề)

+ Các trò chơi dân gian có tính chất lễ hội, các trò chơi tập thể có tính chấtliên hoan: thi nấu cơm, thi kéo co, thi nhảy múa, thi đọc thơ, thi làm thơ; các trò

chơi phóng tác những nghề nghiệp hay quan hệ xã hội như điều khiển giao thông,chỉ huy tàu thuỷ hay tàu hỏa, lái xe khách, bác sĩ, bán hàng… Chúng là môi trườnggiao tiếp và chia xẻ kinh nghiệm sống, giúp trẻ học và rèn luyện những kỹ năng xãhội, kỹ năng cộng tác.

+ Một số trò chơi đòi hỏi khả năng đánh giá sự vật hay hành vi, hành động,tính cách con người, các nguyên nhân và hậu quả của thiên tai, tai họa; khả nănggiải đáp những tình huống khác nhau

• Chức năng của cá nhân ngày càng phát triển phân hóa theo sự tăng dần của lứatuổi và thể hiện cụ thể trong các lĩnh vực hành vi, hoạt động, quan hệ hiện thực

của con người Dạy học chính là dạy người ta lĩnh hội các phương thức hành vi, hoạt động và quan hệ, hay như chúng ta quen gọi là các mặt giáo dục và phát triển của trẻ em Các lĩnh vực hay các mặt này là tầng phát triển cụ thể hơn tầng chức năng, có nội dung bộ môn hay chuyên biệt, có tính chất ngành Nếu như các hành vi và hoạt động có cơ cấu ngành (lĩnh vực) thì bản thân cơ cấu

đó gợi ý cho ta phân loại và xác định các nhóm trò chơi dạy học theo nguyên tắc ngành Điều đó còn có nghĩa nếu cơ cấu ngành thay đổi theo lứa tuổi học sinh, thì hệ thống trò chơi phải thay đổi

a/ Các loại trò chơi dạy học theo lĩnh vực phát triển ở lứa tuổi mầm non vàđầu tiểu học

Trong giáo dục mầm non, các lĩnh vực giáo dục và phát triển cá nhân thườngđược chấp nhận là cơ bản trong các chương trình giáo dục của hầu hết các nước

bao gồm: 1 Ngôn ngữ; 2 Nghệ thuật; 3 Khoa học; 4 Xã hội; 5 Logic Đó là 5 ngành tương đối khác nhau của hoạt động, hành vi, quan hệ con người trong

đời sống mà dạy học cần phải xem là mục tiêu phát triển trẻ em Như vậy, theo

nguyên tắc ngành các trò chơi dạy học có một số nhóm sau:

+ Trò chơi phát triển ngôn ngữ: đó là loại trò chơi đòi hỏi trẻ phải huy

động và sử dụng tri thức về ngôn ngữ như vốn từ, ngữ pháp, chính tả, ngữ âm, cấutrúc lời nói hay văn bản giao tiếp, các nghi thức lời nói hay văn bản; các kỹ nănghoạt động ngôn ngữ như phát âm, tạo sinh lời nói, đọc, kể chuyện dưới những hìnhthức khác nhau (theo tranh, theo tình huống đang quan sát, theo chủ đề tự chọn,theo các yêu cầu của người khác, tự do kể), đàm thoại, đối thoại, tranh luận…, viếtcác kiểu văn bản, trình bày, giải thích, lập luận…, sáng tác ngôn bản, phân tích,đánh giá, bố cục ngôn bản…, và dựa vào đó mà khả năng ngôn ngữ của trẻ đượccải thiện và phát triển

+ Trò chơi phát triển nghệ thuật-thẩm mỹ: bao gồm những trò chơi đoán

tranh, trang trí các đồ vật, trò chơi tạo hình bằng các chất liệu khác nhau, trò chơimúa theo nhạc, vận động theo nhịp, trò chơi phân vai theo các chủ đề văn học,nghệ thuật, trò chơi ứng tác các nốt nhạc hay giai điệu, tiết tấu, các trò chơi cảmthụ âm nhạc hoặc hội họa, các trò chơi đóng kịch theo kịch bản nghệ thuật…

+ Trò chơi tìm hiểu, phát hiện khoa học: thường là những trò chơi có thí

nghiệm, thực nghiệm khoa học, khoa học vui, trò chơi đố về các sự kiện, hiệntượng thiên nhiên, xã hội, các trò chơi lắp ghép những mô hình chuyển động cơhọc, biến đổi năng lượng, các trò chơi phân loại, ghép nhóm động vật, thực vật,đại lượng, đồ vật, hình dạng, màu sắc…

+ Trò chơi phát triển xã hội: giúp trẻ làm quen và tập thể hiện các hành vi

đạo đức(thực hiện bổn phận, nhận thức các phẩm chất, đánh giá các tình huốngđạo đức), hành vi pháp luật và sinh hoạt cộng đồng, thói quen và kỹ năng xã hội,hành vi văn hóa giao tiếp, quan hệ gia đình và nhóm xã hội Những trò chơi phânvai, đóng kịch hầu hết thuộc loại này

+ Trò chơi phát triển hoạt động logic: đó là những trò chơi có liên quan

đến Toán học, các kỹ năng tính toán, lập kế hoạch, phán đoán, sắp xếp trình tự haycấu trúc các sự vật, sự kiện, so sánh, hệ thống hóa, khái quát hóa những phạmtrù(rau, hoa, quả, cây, con, đồ vật…); những trò chơi tìm tòi bằng hành động logicvới yêu cầu hợp lý hóa, tối ưu hóa( tốt nhất, ít thao tác nhất, nhanh nhất, nhỏ nhất,nhiều chỗ trống nhất, đầy đủ nhất, ít lỗi nhất…); những trò chơi có đo lường, tìmcác liên hệ

b/ Các loại trò chơi dạy học theo lĩnh vực phát triển ở lứa tuổi thiếu niên

Từ cuối bậc tiểu học cho đến hết bậc trung học cơ sở, các mặt hay các lĩnh vực giáo dục và phát triển học sinh đã được phân chia theo môn học hoặc lĩnh vực học tập, có lĩnh vực được tổ chức theo cấu trúc bộ môn, có lĩnh vực

được tổ chức theo cấu trúc tích hợp Mục tiêu chủ yếu của các học trình phổ

thông là hình thành và phát triển các phương thức hoạt động trên cơ sở những trithức có hệ thống và trình độ hoạt động trí tuệ tương đối đầy đủ Do đó, các trò

chơi ở lứa tuổi thiếu niên cần được phân nhóm theo lĩnh vực học tập Chẳng hạn: + Các trò chơi Toán học: là những hình thức học hoặc luyện tập giải toán trong trò chơi có nội dung mở rộng hay củng cố theo chương trình môn toán.

+ Các trò chơi khoa học, ví dụ trò chơi Vật lý, trò chơi Địa lý, trò chơi Sinh học, trò chơi Hóa học…

+ Các trò chơi Ngôn ngữ, trong đó phản ánh nội dung học tập môn Tiếng Việt và các môn Ngoại ngữ.

+ Các trò chơi Nghệ thuật, theo các môn Hát Nhạc, Tạo hình, Múa, Văn…

+ Các trò chơi Thể dục-Vận động.

+ Các trò chơi Xã hội, phản ánh nội dung giáo dục công dân, đạo đức, các sinh hoạt trong tổ chức xã hội và nhóm học sinh như Đội, Đoàn, Câu lạc bộ…

+ Các trò chơi Kỹ thuật.

• Có thể phân chia các trò chơi dạy học theo những tiêu chí khác Trong mỗi loại trò chơi đã được xác định theo những nguyên tắc ở phần trên, lại có thể căn

cứ vào những tiêu chí cụ thể hơn để phân loại Ví dụ:

a/ Theo phương tiện, vật liệu và đồ chơi, có các loại như chơi bài, chơi vớitranh, chơi với mô hình, chơi với chữ, chơi với con số, chơi với các bảng, biểu, sơ

đồ, chơi với các dụng cụ, đồ dùng, đồ vật…

b/ Theo tính chất và nội dung của các nhiệm vụ chơi, có các loại trò chơigiao tiếp, trò chơi xây dựng, trò chơi phục vụ và tự phục vụ, trò chơi vận động, tròchơi thể thao, trò chơi chữa bệnh, trò chơi điều khiển phương tiện giao thông, tròchơi truyền tin…

c/ Theo phương thức tổ chức trò chơi, có các loại trò chơi cá nhân, trò chơinhóm, trò chơi không có nghi thức và có nghi thức, trò chơi có vai ( đóng vai,phân vai và đóng kịch), trò chơi độc lập và trò chơi hợp tác, trò chơi trên lớp, tròchơi ở nhà và trò chơi dã ngoại hay ngoài trời…

Các loại trò chơi dạy học tất nhiên không nằm ngoài những nhóm chung vàngược lại những trò chơi thuộc những nhóm chung đều có thể được sử dụng làmtrò chơi để dạy học Chẳng hạn, loại trò chơi xây dựng có thể dùng làm trò chơiphát triển nhận thức, trò chơi phát triển giá trị hay trò chơi phát triển vận động.Mặt khác, một loại trò chơi phát triển nhận thức chung có thể thuộc về nhóm trò

chơi phân vai hay đóng kịch, có thể thuộc nhóm trò chơi thi đố hay đoán chữ, cóthể thuộc nhóm trò chơi khoa học hay nhóm trò chơi logic… Tóm lại, việc phânloại trò chơi có tính tương đối, song rõ ràng điều đó không đồng nhất với việc gọitên các trò chơi cụ thể.

3 Các chức năng dạy học của trò chơi.

Những thí dụ sau minh hoạ tính đa dạng của các mục đích học tập, được thúcđẩy bởi các dạng hoạt động khác nhau trong khi tham gia trò chơi dạy học Mỗitập hợp thí dụ nhằm nhận dạng kết quả giáo dục chủ yếu hoặc dạng học tập kèm

theo những hoạt động trong trò chơi góp phần tạo nên kết quả đó

3.1.Phối hợp thể chất đơn giản, bao gồm bài thực hành về vận động thị giác

không gian và phối hợp mắt-tay hoặc mắt-chân: tung bắt bóng, lắp các đinh gỗ cóhình dạng rất khác nhau vào những lỗ thủng có cùng biên dạng, trèo qua những vậtthể đặt trên mặt đất hay trong phòng thể thao (cái khung gồm các ống kim loại),lăn hòn đá dọc trên mặt đất, vụt quả bóng bằng gậy, vừa vung vẩy hai tay vừa vặnmình trong khi chạy vòng hoặc chạy theo biên dạng nào đó, thực hiện các động táctay khi đi trên một đường hẹp…

Kuyata, một trò chơi tiêu khiển châu Phi tương tự như các trò đánh chắt,đánh truyền ở Châu á, Châu Âu và Bắc Mỹ, là một thí dụ về chơi mắt-tay đơngiản Nhiệm vụ của người chơi là ném trái bóng nhỏ lên không, rồi nhặt lấy mộthòn sỏi từ một cái lỗ trên mặt đất, và đón bắt bóng trước khi nó rơi xuống đất Saukhi người chơi nhặt được hết những viên sỏi bằng cách thức nói trên, cô ta lại phảiđổi chỗ từng viên sỏi bằng một quá trình tung, bắt bóng tương tự Tiếp ngay sau

đó, trò chơi được lặp lại bằng cách nhón 2 viên sỏi một lúc, rồi 3 viên một lúc, Khi trò chơi bao gồm cả việc xướng lên số lượng viên sỏi nhặt được, thì hoạt độngnày có tác dụng rèn luyện kỹ năng đếm rất tốt

3.2.Sự khéo léo thể chất đơn giản, bằng cách nâng dần tốc độ, cường độ,

sức bền và sự thuần thục của vận động: các bài luyện tập chạy, xuất phát và dừnglại, doãng căng tay chân, xoay vặn mình mẩy, nhảy, leo trèo, xô đẩy, lôi kéo, nânglên, bơi, ngã xuống Các bài tập của các tu sĩ Yoga ấn Độ chính là loại luyện tậpnày Các trò chơi với vòng tre, vòng mây như lắc vòng quanh mình, ném các vòngnhỏ lọt vào cổ chai hay cổ con ngỗng, lăn vòng hay những quả cầu gỗ trúng đích,phất cờ hay hoa để tạo nên các hình hay chữ trên sân… là những trò chơi rènluyện sự khéo léo thể chất đơn giản

3.3.Phối hợp thể chất phức tạp vừa phải, các hoạt động đòi hỏi phải có

những vận động biến thái nào đó, chẳng hạn chơi nhạc cụ, khiêu vũ, đánh quầnvợt, chơi bóng chuyền và những môn thể thao đối kháng như quyền Anh, vật, đấu

kiếm, Zudô phương Đông, nhu đạo, Karatedo và nhiều môn múa truyền thống củacác dân tộc

3.4.Phối hợp thể chất phức tạp, các trò chơi đòi hỏi những kỹ năng thể chất

đa dạng như bóng đá, bóng rổ, bóng chày, khúc côn cầu trên cỏ, khúc côn cầu trênbăng, quần vợt Mỹ (giống như khúc côn cầu), bóng bàn, các môn võ thuậtPhương Đông ở Bắc Mỹ những người da đỏ hay có trò chơi trong đó các đội đượctrang bị những chiếc gậy dạng chân vịt có tay cầm dài để thi nhau vụt cho bóngbay qua sân chơi ngoài trời Trong những trò này, những kỹ năng phức tạp của mỗingười chơi chỉ được tăng cường khi mỗi người đều hoàn thành tất cả những chứcnăng trong trò chơi và không bị hạn chế ở một vai trò đơn lẻ chuyên biệt hoá,chẳng hạn bị trói buộc vào vai thủ môn trong bóng đá hoặc khúc côn cầu, vai chạybãi trong bóng chày hoặc vai vụt gậy trong bóng gậy

3.5 Rèn luyện trí nhớ: các hoạt động đòi hỏi phải tái hiện trong thời hạn

ngắn hoặc dài những kinh nghiệm tri giác, thị giác hoặc thính giác Thí dụ thực tế

về tái hiện ngắn hạn kinh nghiệm thị giác có thể thấy ở trò chơi sau: những ngườichơi được yêu cầu xem xét kỹ những đồ vật trong phòng Sau đó họ rời khỏiphòng và được yêu cầu liệt kê càng nhiều càng tốt những đồ vật mà họ có thể nhớlại được Một thí dụ khác về tái hiện ngắn hạn dựa vào kinh nghiệm thính giác làtrò chơi "Tôi đang du ngoạn", trong đó người thứ nhất của nhóm nhận xét một đồvật bắt đầu với chữ cái A (chẳng hạn Quả táo - Apple, hay Máy bay - Airplane)

mà anh ta sẽ chấp nhận trong chuyến đi người tiếp sau nói lên một đồ vật bắt đầuvới chữ cái B, và phải nhắc lại cả đồ vật mà người thứ nhất đã kể Theo nghi thứcnày, mỗi người chơi bổ sung một đồ vật mới vào danh mục mà phải tuân theo chữbên cạnh trong vần alphabet, sau đó phải lặp lại từ trí nhớ tất cả những điều mục

mà những người trước đã đề cập Thí dụ thực tế về trí nhớ ngắn hạn biểu hiện rất

rõ trong các trò đánh bài: buộc người chơi bài phải nhớ lại tên các quân bài màmình đã từng thấy những người kia rút trước đây

Trí nhớ dài hạn được trắc định bằng các trò chơi đố, trong đó phải huy độngtri thức từ quá khứ để giải đáp những câu hỏi đánh đố của người chủ trò Bởi vì tròchơi đố có thể được xây dựng cho tất cả những lĩnh vực học tập trong nhà trường,nên có thể sử dụng chúng như những biện pháp để giúp học sinh tập dượt tri thức

đã học trước đây và bằng cách đó nâng cao hiệu suất trí nhớ dài hạn của họ Trongnhững nền văn hoá có sự phụ thuộc trước hết vào những truyền thuyết lịch sử, vănchương truyền miệng nhiều hơn là truyền thống thành văn, thì kể chuyện, ngâmthơ, ca hát, diễu trò chính là những thí dụ thực tế về tri nhớ dài hạn dựa vào thínhgiác Các trò chơi này thường được sử dụng trong các lĩnh vực văn thơ, lịch sử, địa

lý, sinh học, chính trị, đạo đức…

3.6 Rèn luyện tính sáng tạo, hiểu theo nghĩa phát kiến ra một biến thể mới

của hoạt động Rõ ràng là các kiểu trò chơi khác biệt nhau ở mức độ tính độc đáo

mà nó khuyến khích hoặc hạn chế Một số kiểu nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽvới truyền thống và các luật lệ nghiêm ngặt, mức thành thục thực hiện được xétđoán bằng tiêu chuẩn người chơi tuân đúng luật tốt đến mức nào Thí dụ, ít hoặckhông sáng tạo là điều được khuyến khích trong các điệu múa truyền thống có cấutrúc cao (chặt chẽ), trong những trò chơi nặng về tuân thủ luật như bóng rổ, đuangựa và đua chó, hoặc các cuộc thi bắn súng và chăm sóc thú vật

Ngược lại, tính mới mẻ và tự do thể hiện lại có giá trị trong các hoạt độngđóng giả của trẻ em trong khi "làm búp bê", "đóng giả ngựa" và "làm chú bộ đội".Cũng như vậy là các trò diễn kịch ngẫu hứng và chơi chữ do thanh niên và ngườilớn ứng tác Các trò chơi chữ có phân chia phe phái cũng rất khuyến khích sángtạo Thí dụ, có một trò chơi, trong đó những người tham gia được xem một đồ vật,chẳng hạn cái bóng đèn hoặc hòn đá có hình thù kỳ dị, và được yêu cầu hình dung

ra càng nhiều càng tốt cách sử dụng đồ vật đó Có thể sử dụng ở các lớp mẫu giáo

và tiểu học loại trò chơi dùng số lượng chữ hay hình nhất định để tạo ra nhữnghình phức tạp khác nhau, hoặc từ một hình phức tạp suy luận ra các thành tố vàcác hình bộ phận Người thắng cuộc là người đề xuất được nhiều cách sử dụngnhất Thí dụ khác: trò chơi trong đó những người tham gia được mách trước mộtlời giải cho một câu hỏi, mà không được biết câu hỏi đó cụ thể là gì; nhiệm vụ củangười chơi là nói rõ câu hỏi này là câu nào Người thắng cuộc thi này là người đã

đề xuất được câu hỏi khác thường nhất, lôgic nhất và khớp nhất với lời giải.Những phương án khác của trò chơi thích hợp nhất cho việc kích thích tính sángtạo là giải trí bằng đồ họa, vẽ tranh, kể chuyện, viết truyện và làm thơ, biên đạomúa, cải biên các làn điệu nhạc trên nhạc cụ, sáng tác các điệu vũ, nghĩ ra các tròđùa và câu đố, mô tả những phát kiến tưởng tượng

3.7.Học những kỹ năng phán đoán, chỉ một loại năng lực lường trước

những dữ liệu của các hành động có thể xảy ra trong tương lai ở một tình huống,

và đánh giá những nhân tố nào quyết định sác xuất lớn nhất xảy ra điều gì đó: chơibài, đánh cờ, những trò chơi bài phức tạp, và rất nhiều trò chơi phóng tác mớiđược sáng tạo Kỹ năng chơi biza đòi hỏi phải liệu trước nhiều chuyện, dựa vàođánh giá các góc hình học và sự hiểu biết lực tác động của gậy hoặc của trái cầuđầu tiên đặt lên trái cầu cuối cùng, ở đâu thì cầu sẽ rơi vào túi đựng Rất nhiều tròchơi tìm tòi trên các hình vẽ rối, bằng các thực nghiệm học tập có tác dụng rènluyện kỹ năng phán đoán

3.8 Học những kỹ năng đánh lừa (mẹo mực), chỉ một dạng năng lực đánh

lạc hướng người khác bằng cách tỏ ra dự định một hành động này nhưng trên thực

tế lại thực hiện một hành động khác Năng lực này là sự mở rộng của năng lực dựđoán các sự kiện, nó đòi hỏi phải ước định được mình có thể dùng những cử chỉbiểu đạt nào để đánh loại được các đối thủ, khiến họ rút ra những phán đoán sailầm về những vận động sau đó của mình Biết dùng mẹo mực là kỹ năng góp phầnvào thành công trong các hình thức chơi phong phú như trò chơi trốn - tìm, các trò

ảo thuật thần bí, chơi bài, bóng đá, bóng rổ, tìm kho báu, đấu kiếm và các môn thểthao tự vệ

Một thí dụ về xảo thuật đánh lừa là trò chơi Togina noru ở Samoan, bao gồm

2 đội thanh niên tập hợp trong rừng cọ vào đêm sáng trăng, khi người chủ trò némquả nonu (quả từ cây nonu) vào rừng, cánh thanh niên phải chen lấn nhau mà tìm

ra trái nonu và mang nó chạy về đích trước khi những đối thủ khác tìm được.Những người chơi tìm nonu giàu kinh nghiệm đã phát triển những chiến lược khácnhau để đánh lừa đối phương Người tìm được trái nonu có thể dấu nó vào dâylưng của mình rồi cứ giả vờ tiếp tục tìm quanh, làm như mình chưa tìm được Anh

ta chậm rãi lẻn tránh khỏi vòng vây, rồi bất thần lao nhanh về đích trước khi bịngười khác chộp Hoặc một cách khác nữa, một người, không bị ai để ý, tìm thấytrái nonu, sẽ bí mật ra hiệu cho người thuộc đội mình Theo ý đồ đã định, các bạncùng đội sẽ di chuyển sang khu vực khác của cánh rừng và làm ồn lên để chứng tỏmình đã tìm được trái nonu ở đây, nhằm kéo các đối thủ ra xa người cầm trái nonu,

và anh này rộng cẳng chạy về đích (Thomas, 1976)

3.9 Học kỹ năng hợp tác, hiểu theo nghĩa làm cho vai trò chuyên biệt của

riêng một người khớp vào, tương thích với nghi thức chung của các vai do nhữngngười khác thực hiện để đạt được mục đích nhóm Kiểu hợp tác này bao gồm sựphối hợp tinh tế lợi ích riêng tư và lợi ích của nhóm Bất kỳ trò chơi đồng đội cótính phối hợp thế nào cũng đều khuyến khích sự hợp tác như vậy

3.10 Học và rèn luyện hành vi có luật (hành vi được điều khiển bằng luật)

có nghĩa là cá nhân hiểu các luật lệ (quy tắc) chi phối hoạt động, tuân theo luật,tôn trọng những thoả thuận đã nhất trí với nhau để tránh vi phạm luật, và làm theonhững quá trình đã nhất trí để hoa giải những quan điểm khác biệt về luật hoặc đểsửa đổi luật Mọi trò chơi đều có thể kích thích những tiến bộ hướng tới nhữngmục tiêu này, nhất là trò chơi dạy học

3.11 Học cách làm chủ thái độ đối với thành công và thất bại, có nghĩa là

cá nhân tán thành những phản ứng được chấp nhận về mặt xã hội trước sự thắng

và bại Bất cứ hoạt động nào, hễ có mục đích để vươn tới hoặc có đối thủ để chiếnthắng, đều tạo ra những cơ hội tốt để bồi dưỡng những thái độ này

3.12 Cải thiện nhận thức về tính thân thiện, hiểu theo nghĩa hình dung

được chính mình từ vị thế của những người khác nào đó Việc hành động trong bối