XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU ĐỐ PHỤC VỤ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN TRONG MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3

Qua thực tế, đã có rất nhiều phương pháp, phương tiện và hình thức tổ chức dạy học được áp dụng nhằm phát huy tính tích cực, tư duy sáng tạo cho học sinh. Một trong những cách để đảm bảo quá trình dạy học môn Tự nhiên và Xã hội đạt được hiệu quả, tạo được sự hứng thú tiếp thu tri thức cho các em là sử dụng các câu đố vui kết hợp trong bài học

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG NAM

KHOA TIỂU HỌC – MẦM NON

- -PHẠM THỊ HUYỀN MI

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU ĐỐ PHỤC VỤ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN TRONG

MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Quảng Nam, tháng 5 năm 2018

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo – ThS Lê Thị Bình, cô là người trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, ủng hộ động viên tinh thần và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành khóa luận.

Tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành đến toàn thể giảng viên khoa Tiểu học – Mầm non trường Đại học Quảng Nam đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp với đề tài: “Xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ

đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3”.

Xin chân thành cảm ơn đến tất cả các thầy, cô giáo, BGH nhà trường, các

em HS trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình khảo sát thực trạng, thực nghiệm sư phạm tại trường.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến bạn bè, gia đình, người thân, những người đã luôn ở bên cạnh, động viên tôi trong suốt thời gian vừa qua.

Mặc dù đã rất cố gắng để hoàn thành đề tài một cách hoàn chỉnh nhất Song do buổi đầu mới làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, điều kiện thời gian có hạn và khả năng còn hạn chế nên bài làm không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Vì vậy, những lời nhận xét, góp ý kiến của thầy cô và các bạn chính là điều kiện để khóa luận ngày một hoàn thiện hơn.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Tam Kỳ, tháng 5 năm 2018Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Huyền Mi

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn này là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác.

Tam Kỳ, tháng 5 năm 2018Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Huyền Mi

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 2

3.1 Đối tượng nghiên cứu 2

3.2 Khách thể nghiên cứu 2

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 3

5.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận 3

5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn 3

5.3 Phương pháp thống kê toán học 4

6 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 4

7 Đóng góp của đề tài 5

8 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 5

9 Cấu trúc tổng quan của đề tài 5

B NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU ĐỐ PHỤC VỤ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 7

1.1 Cơ sở lý luận 7

1.1.1 Khái niệm câu đố 7

1.1.2 Phân loại câu đố 8

1.1.3 Một số vấn đề về xây dựng câu đố trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 10

1.1.3.1 Xây dựng hệ thống câu đố 10

1.1.3.2 Sự cần thiết của việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 10

1.1.3.3 Mức độ sử dụng câu đố trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 12

1.1.4 Đặc điểm tâm lý của học sinh lớp 3 13

1.2 Cơ sở thực tiễn 16

1.2.1 Mục tiêu dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 16

1.2.2 Nội dung dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 17

1.2.3 Thực trạng của việc xây dựng hệ câu đố trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 18

1.2.3.1 Mục đích điều tra 18

1.2.3.2 Đối tượng điều tra 18

1.2.3.3 Nội dung điều tra 19

1.2.3.4 Phương pháp điều tra 20

1.2.3.5 Kết quả điều tra 20

1.2.3.6 Nhận xét về thực trạng của việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 28

Tiểu kết chương 1 29

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU ĐỐ PHỤC VỤ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 30

2.1 Cơ sở xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 30

2.1.1 Một số căn cứ để xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 30

2.1.2 Một số nguyên tắc cần đảm bảo khi xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 32

2.2 Xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 34

2.2.1 Quy trình xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 34

2.2.2 Hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 34

2.3 Sử dụng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 44

2.3.1 Sử dụng câu đố trong các hoạt động dạy học về chủ đề Tự nhiên trong môn

Tự nhiên và Xã hội lớp 3 45

2.3.1.1 Sử dụng trong hoạt động kiểm tra bài cũ 45

2.3.2.2 Sử dụng trong hoạt động giới thiệu bài 46

2.3.2.3 Sử dụng trong hoạt động cung cấp kiến thức mới 48

2.3.2.4 Sử dụng trong hoạt động củng cố bài học 53

Tiểu kết chương 2 61

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 63

3.1 Mô tả thực nghiệm sư phạm 63

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 63

3.1.2 Nội dung thực nghiệm 63

3.1.4 Thời gian thực nghiệm 64

3.1.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 64

3.3 Tổ chức thực nghiệm sư phạm 64

3.3.1 Tiến hành thực nghiệm 64

3.3.2 Thiết kế giáo án thực nghiệm và đối chứng 64

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 71

3.5 Kết luận về kết quả thực nghiệm 75

Tiểu kết chương 3 76

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 77

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79 PHỤ LỤC

Việc vận dụng câu đố vào trong các tiết học vềchủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 27Bảng 2.1 Mức độ sử dụng câu đố trong dạy học chủ đề Tựnhiên môn Tự nhiên và Xã hội 3 57-61Bảng 3.1 Mức độ yêu thích của HS về tiết học 72Bảng 3.2 Mức độ hứng thú của HS đối với tiết học 73

Bảng 3.4 Đặc điểm của tiết học giúp HS ghi nhớ kiến thức 75

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

STT BIỂU ĐỒ TRANG

Biểu đồ 1.1

Việc vận dụng câu đố vào trong các tiết học về chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 củaGV

21Biểu đồ 1.2 Tầm quan trọng của việc học môn Tự nhiên và Xã hội 24Biểu đồ 1.3 Mức độ hứng thú của học sinh khi học môn Tự nhiên

Biểu đồ 1.4 Thực trạng của việc sử dụng câu đố trong dạy học

Biểu đồ 1.5 Mong muốn của HS đối với việc sử dụng câu đố vào

nhân lực toàn diện trong tương lai Để đạt được mục tiêu này, Hội nghị lần 8 Banchấp hành TW Đảng khóa XI đã quyết định đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

từ mục tiêu, nội dung, phương pháp cho đến các hình thức kiểm tra, đánh giá…nhằm nâng cao chất lượng dạy học Trong đó, Tiểu học là cấp học đầu tiên, đặt

cơ sở cho việc hình thành và phát triển toàn diện nhân cách con người, đặt nềntảng vững chắc cho toàn bộ hệ thống giáo dục trong tương lai

Ở trường tiểu học hiện nay, môn Tự nhiên và Xã hội là một trong nhữngmôn học chiếm vị trí quan trọng cùng với các môn học khác có vai trò tích cựctrong việc phát triển toàn diện cho học sinh Kiến thức môn học gần gũi với cuộcsống xung quanh, giúp cho HS có những khái niệm ban đầu, biết quan sát, phânloại, tư duy độc lập và nâng cao hiểu biết về các chủ đề con người, xã hội, thựcvật, động vật…

Cùng với hai chủ đề Con người – Sức khỏe và chủ đề Xã hội thì chủ đề Tựnhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 giúp cho học sinh biết được sự phongphú, đa dạng về đặc điểm cấu tạo và môi trường sống của một số cây, con vậtphổ biến, ích lợi và tác hại của chúng đối với con người; sơ lược về hệ MặtTrời,Trái Đất và các vận động của Trái Đất; một số hiện tượng tự nhiên như thờitiết, ngày và đêm, các mùa, các dạng địa hình Như vậy, với lượng kiến thức đó,giáo viên phải làm sao để học sinh vẫn nắm bắt được đầy đủ nhất những kiếnthức từ căn bản đến mở rộng trong tâm thế thoải mái mà vẫn đảm bảo được chấtlượng của bài học là vấn đề rất được quan tâm

Qua thực tế, đã có rất nhiều phương pháp, phương tiện và hình thức tổ chứcdạy học được áp dụng nhằm phát huy tính tích cực, tư duy sáng tạo cho học sinh.Một trong những cách để đảm bảo quá trình dạy học môn Tự nhiên và Xã hội đạtđược hiệu quả, tạo được sự hứng thú tiếp thu tri thức cho các em là sử dụng cáccâu đố vui kết hợp trong bài học Tuy nhiên, để tạo thú vị, không gây nhàm chán,

đa dạng câu đố cũng như hình thức sử dụng câu đố thì việc nghiên cứu xây dựngmột hệ thống các câu đố phục vụ cho công tác giảng dạy là điều nên làm trongmôi trường giáo dục đổi mới hiện nay

Ngoài ra, qua việc xây dựng hệ thống các câu đố, người giáo viên có thể đadạng được lượng kiến thức cung cấp cho học sinh và sử dụng câu đố như một

công cụ để kiểm tra, đánh giá mức độ hiểu biết, kết quả học tập thu được của họcsinh trong suốt quá trình của tiết học.

Hầu hết giáo viên đều nhận thấy việc xây dựng và áp dụng hệ thống câu đố

về chủ đề Tự nhiên là một việc làm hữu ích, đem lại hiệu quả cao trong dạy họcnhưng đa số giáo viên Tiểu học thường không lựa chọn việc xây dựng câu đốtrong quá trình giảng dạy vì việc xây dựng tốn không ít thời gian thực hiện, đòihỏi nhiều tài liệu tham khảo hỗ trợ, cách áp dụng sao cho hiệu quả nhất nên giáoviên chỉ đơn thuần sử dụng những câu đố đã có sẵn

Từ những lý do trên, chúng tôi đã quyết định chọn đề tài “Xây dựng hệ

thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3” hi vọng khi nghiên cứu đề tài này sẽ mang lại nhiều kinh nghiệm dạy

học, bổ sung, phát triển vốn câu đố có thể áp dụng cho từng bài, làm không khígiờ học thoải mái, giảm sự căng thẳng, không đặt nặng kiến thức nhưng vẫnđảm bảo nâng cao hiệu quả giáo dục

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học về chủ đề Tự nhiên trong môn

Tự nhiên và Xã hội lớp 3 nhằm góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy, tạohứng thú học tập cho học sinh

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Hệ thống câu đố về chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

3.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng hệ thống câu đốphục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

- Nghiên cứu thực trạng của việc dạy học và xây dựng hệ thống câu đố phục

vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

- Xây dựng hệ thống câu đố và cách thức sử dụng hệ thống câu đố vào một

số bài dạy học về chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

- Tiến hành thực nghiệm sử dụng hệ thống câu đố vào một số bài học vềchủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3.

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Nghiên cứu các tài liệu, các câu đố có liên quan đến nội dung của việc xâydựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hộilớp 3 Từ đó, chọn lọc các tài liệu cho phù hợp với từng nội dung, tiến hành phântích tổng hợp các tài liệu có liên quan đến đề tài

5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

5.2.1 Phương pháp quan sát

Quan sát các tiết dạy của giáo viên để tiến hành theo dõi cách dạy cũng nhưmức độ sử dụng câu đố của giáo viên trong tiến trình dạy

5.2.2 Phương pháp điều tra

Điều tra thông qua các phiếu khảo sát giáo viên và học sinh nhằm thu thậpthông tin về việc xây dựng hệ thống câu đố trong môn Tự nhiên và xã hội nóichung và chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội nói riêng

5.2.3 Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia

Tiếp thu các ý kiến đóng góp của thầy, cô giáo trong khoa Tiểu học – Mầmnon và các thầy, cô giáo ở trường thực tập để rút kinh nghiệm, có định hướngđúng đắn trong quá trình nghiên cứu góp phần hoàn thiện nội dung đề tài nghiêncứu

5.2.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thiết kế giáo án một số tiết dạy ở lớp thực nghiệm và lớp đối chứng đểkiểm tra, đánh giá tính khả thi, hiệu quả, mức độ hứng thú của HS về việc xâydựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và

Xã hội lớp 3

5.3 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng các phương pháp thống kê trong nghiên cứu khoa học giáo dục để

xử lý kết quả điều tra thu được thông qua quá trình điều tra và tổ chức thựcnghiệm

6 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Việc sử dụng câu đố trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội là một biệnpháp đã được sử dụng trong quá trình dạy học nhưng chưa được quan tâm và phổbiến rộng rãi Trong thực tế, giáo viên mới chỉ áp dụng những câu đố có sẵn màchưa khai thác vào việc xây dựng câu đố phù hợp tùy theo nội dung của từng bài

để phục vụ cho việc dạy học của mình Ở đây, tôi xin được đề cập đến một số đềtài có liên quan đến việc sử dụng câu đố như:

Trần Thị Xuân Hương khoa Giáo dục Tiểu học – Đại học sư phạm Huế với

đề tài “Sử dụng câu đố trong dạy học môn Tự nhiên và xã hội ở Tiểu học” Trong

đề tài, tác giả đã cho thấy được vai trò của việc sử dụng câu đố và đưa ra một sốhình thức sử dụng câu đố vào dạy học môn Tự nhiên và xã hội Tuy nhiên, nhómtác giả chỉ đề xuất các biện pháp chung chung trong việc sử dụng câu đố vàogiảng dạy cho tất cả các chủ đề trong môn Tự nhiên và Xã hội ở tất cả các lớp.Nguyễn Ngọc Như Ý khoa Giáo dục Tiểu học – Đại học Đồng Tháp với đề

tài “Câu đố mới trong sách giáo khoa và việc dạy câu đố cho học sinh Tiểu học” Trong đề tài, tác giả đã đề cập đến việc đưa câu đố vào trong quá trình dạy

học, tác dụng của câu đố và chỉ rõ cấu trúc, nội dung của câu đố trong chươngtrình sách giáo khoa Tiếng Việt ở Tiểu học

Tác giả Đặng Thị Mận khoa Giáo dục Tiểu học – Đại học sư phạm Hà Nội

2 với đề tài “Câu đố và vai trò của câu đố trong việc góp phần phát triển tư duy của học sinh Tiểu học” Đề tài đã đưa ra được một số cách sử dụng câu đố trong

dạy học và vai trò mà câu đố đem lại trong việc phát triển tư duy cho học sinh

Cô giáo Thái Thị Hương khoa Giáo dục Tiểu học – Trường Tiểu học Thị

trấn Thạch Hà với đề tài “Đưa câu đố vào dạy học Tiếng Việt, Địa lý, Lịch Sử ở cấp Tiểu học” Trong đề tài, tác giả đã đưa ra các hiệu quả tích cực mà câu đố

đem lại khi vận dụng câu đố vào các tiết dạy Tiếng Việt, Lịch sử và Địa lý trongđiều kiện đổi mới của phương pháp dạy học hiện nay

Như vậy, hiện nay vẫn chưa có một đề tài nào nghiên cứu việc “Xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3” Kế thừa thành quả của các bài nghiên cứu trước đó, bài khóa luận này sẽ đi sâu

vào việc xây dựng hệ thống các câu đố và kết hợp đưa câu đố vào các phươngpháp dạy học Nếu việc xây dựng và đưa ra một số cách sử dụng câu đố trong dạy

học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội thành công thì việc tiếp thu, củng cốkiến thức cho học sinh sẽ tốt hơn, học sinh sẽ thích thú hơn với môn học, khônggây nhàm chán trong việc tìm hiểu về môn Tự nhiên và Xã hội nói chung và chủ

đề Tự nhiên nói riêng Do vậy, chúng tôi đã chọn đề tài “Xây dựng hệ thống câu

đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3” làm đề

tài khóa luận tốt nghiệp

7 Đóng góp của đề tài

- Về lý luận: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về việc xây dựng câu đố trong dạyhọc từ đó đưa ra định hướng đúng đắn nhằm xây dựng hệ thống câu đố phục vụdạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3

- Về thực tiễn: Đánh giá thực trạng của việc xây dựng hệ thống câu đố trongdạy học hiện nay để từ đó xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tựnhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3.Thiết kế một số bài dạy có sử dụng câu đốtrong dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 và đưa vào thựcnghiệm sư phạm

8 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu, sưu tầm và xây dựng hệ thống câu đố phục

vụ dạy học chủ đề Tự nhiên, sau đó áp dụng dạy thực nghiệm một số bài trongchủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội cho học sinh lớp 3 trường Tiểu họcNguyễn Thị Minh Khai

9 Cấu trúc tổng quan của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục thì khóa luận gồm

B NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG

HỆ THỐNG CÂU ĐỐ PHỤC VỤ DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN MÔN

TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Khái niệm câu đố

Câu đố là một thể loại của văn học dân gian Thuật ngữ câu đố được dùng

từ lâu và phổ biến trong dân gian với hàm nghĩa chỉ một loại hình sáng tác của

folklore - Văn hóa dân gian, được sử dụng đầu tiên vào năm 1846 để chỉ "phong tục, tập quán, nghi thức, mê tín, ca dao, tục ngữ của người thời trước" Câu đố

không đơn thuần là một hiện tượng ngôn ngữ, nó cũng không phải là một tácphẩm (tác phẩm hiểu theo nghĩa là một cấu trúc nghệ thuật) có các yếu tố đượcsắp xếp theo bố cục nhất định nhằm thể hiện một tư tưởng chủ đề nào đó, nhưngmỗi câu đố đều có một nội dung hoàn chỉnh được thể hiện bằng một thứ ngôn

ngữ nghệ thuật riêng Từ xưa Aritxtot đã sắp xếp câu đố vào lĩnh vực “Sự bắt chước có tính nghệ thuật” Do vậy Aritxtot đã định nghĩa: “Câu đố là một kiểu

ẩn dụ hay” và coi cái hay đặc biệt của câu đố ở chỗ “Trong khi nói về cái tồn tại thực tế, câu đố đồng thời kết hợp với cả cái hoàn toàn không thể có được” [7; 7].

Về phía các nhà nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam, quan niệm về câu

đố của họ cũng không đi chệch hướng nghiên cứu của các bậc tiền bối Cụ thể:

Theo từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng, Trung tâm từ điển học: “Câu đố

là câu văn vần mô tả người, vật, hiện tượng một cách lắt léo hoặc úp mở, dùng

và dùng liên tưởng”.

Tác giả Triều Nguyên trong công trình nghiên cứu Câu đố người Việt củamình lại chú ý đến mặt cấu tạo của nó Ông đưa ra một cách nhìn về câu đố như

sau: “Câu đố là một thể loại văn học dân gian, gồm hai bộ phận, bộ phận lời đố

và bộ phận lời giải (vật đố); lời đố bằng văn vần, nhằm miêu tả vật đố một cách xác thực, hợp lẽ nhưng làm cho lạ hóa để khó đoán nhận; lời giải nêu tên vật đố,

là những sự vật, hiện tượng phổ biến, ai cũng từng biết, từng hay”.

Còn theo GS Nguyễn Văn Trung, quan niệm về câu đố của tác giả dựa trênhai mặt: mặt cấu tạo và mặt xã hội Về mặt cấu tạo, câu đố có cấu trúc của mộtđối thoại gồm hai phần: lời đố và lời giải Lời đố là một câu hỏi dưới hình thức:tên vật có những hình dáng, đặc điểm, công dụng này hay tên vật giống như vậtđược nói ra là gì? Như vậy câu đố là một định nghĩa, xét theo nội dung dựa trênkhái niệm căn bản Về mặt xã hội, câu đố là một cuộc chơi sử dụng đồ chơi làhình ảnh, từ và ý nghĩa, là một cách chơi chữ nhằm mục đích giải trí tinh thần vui

vẻ Thay vì chỉ đưa ra một định nghĩa, ông đề nghị đưa ra nhiều định nghĩa tùytheo phương diện nhìn vấn đề hoặc nhiều chiều cạnh của đối tượng Bởi theoông, những định nghĩa này không nhằm bày tỏ thực chất hay yếu tính của câu đố

vì bản chất hay yếu tính của câu đố là siêu hình không ai kiểm nghiệm được Cái

có thể kiểm nghiệm và quan sát được ở đây chỉ có thể là những sự mô tả yếu tốcấu tạo của câu đố mà thôi [7; 8]

1.1.2 Phân loại câu đố

Các nhà khảo cứu thường phân biệt ba loại câu đố: câu đố bằng hình vẽ, câu

đố bằng hành động và câu đố bằng lời (tiếng, chữ) Nghiên cứu của Gs NguyễnVăn Trung cho thấy ở Việt Nam ít thấy hai loại câu đố bằng hành động và câu đốbằng hình vẽ mà chỉ thịnh hành câu đố bằng lời Do vậy, chúng tôi dựa vào kỹthuật tạo câu đố để phân loại Có 2 loại câu đố: Câu đố trực tiếp và câu đố giántiếp

- Tên gọi là giấy, nhưng lại là hoa

Đỏ, tím, trắng ngà, rung rinh trong nắng

Là hoa gì? ( Hoa giấy) Hoặc trong “Bài 48 Quả” (môn TN-XH lớp 3) câu đố nói trực tiếp về mùi

vị của quả như sau:

- Quả gì tên gọi dịu êm Nhớ bầu sữa mẹ nuôi em thuở nào?

(Quả vú sữa) Hay trong “Bài 49 Động vật” (môn TN-XH lớp 3) đố về hình dáng, hoạt

(Con chim sâu)

Như vậy các câu đố đều dùng phương pháp miêu tả trực tiếp vào màu sắc,hình dáng, trạng thái hoạt động…của sự vật, hiện tượng nhằm giúp cho ngườigiải liên tưởng dễ dàng để giải được câu đố thông qua kiến thức và quá trìnhquan sát thu thập được từ thực tế

1.1.2.2 Câu đố gián tiếp

Câu đố gián tiếp là câu đố sử dụng các các kỹ thuật ví, so sánh, ẩn dụ…trong việc xây dựng hình ảnh đố của vật đố[7; 9]

Ví dụ so sánh dùng các từ: như, là, bằng, vừa bằng…qua “Bài 50 Côn trùng” (môn TN-XH lớp 3) ta có thể sử dụng như sau:

Vừa bằng hạt đỗ, ăn cỗ cả làng

Là con gì? (Con ruồi) Hay trong “Bài 13 Hoạt động thần kinh”(chủ đề Con người và sức khỏe môn TN-XH lớp 3) nói về phản xạ của chân ta có thể sử dụng câu đố theo lối ẩn

dụ như:

Lưng đi trước, bụng đi sau Cái mắt, cái đầu cách nhau một thước

Là gì? (Cẳng chân) Hoặc qua “Bài 49 Động vật” (môn TN-XH lớp 3) ta có thể sử dụng câu đố

1.1.3 Một số vấn đề về xây dựng câu đố trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn

Hệ thống câu đố được xây dựng phải phong phú, đa dạng, vừa sức với đốitượng dạy học, phản ánh được đặc trưng và vai trò của môn học, nhằm kích thíchhứng thú, tạo điều kiện cho học sinh tư duy, ghi nhớ kiến thức bài học hiệu quảhơn thông qua việc vận dụng các kiến thức đã học, vận dụng các kiến thức thựctiễn để giải câu đố

1.1.3.2 Sự cần thiết của việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề

Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3

Câu đố là một món ăn tinh thần không thể thiếu trong sinh hoạt dân giancủa dân tộc Có thể nói một cách ngắn gọn, câu đố là sự thu nhập những giá trị

dân gian hay nhất, giá trị nhất từ các thể loại dân gian khác như: Tục ngữ, ca dao,thơ ca Câu đố không chỉ có giá trị về mặt nhận thức mà còn hấp dẫn người đọc ởtính chất trữ tình, truyền cảm Có lẽ nhờ vào sự mộc mạc, gần gũi, xen lẫn vàochút lắt léo, chút thú vị mà câu đố từ xưa đã đi vào từng ngõ ngách của các giađình Việt Nam, len lỏi vào từng câu chuyện kể của bà, những lần đố vui nhau dídỏm của lũ trẻ [8; 1]

Câu đố càng mưu mẹo lại càng làm cho các em say mê tìm hiểu, làm kíchthích trí tò mò của HS Việc lồng ghép câu đố trong giảng dạy sẽ góp phần làmgiàu vốn kiến thức cho học sinh về văn học Việt Nam Do vậy, câu đố có thể xem

là một phương tiện nhận thức đặc biệt, nhất là đối với học sinh Tiểu học Nhờ ápdụng câu đố vào dạy học, HS nhận thức được một số hiện tượng và sự vật của thếgiới xung quanh, về các hiện tượng tự nhiên như lũ lụt, bão, về đặc điểm thời tiết(nắng, mưa…) các mùa trong năm, về các con vật, cỏ cây, hoa lá linh hoạt, dễdàng[8; 1]

Ví dụ: - Con gì bay thấp thì mưa,

Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm?

(Con chuồn chuồn)

Hơn nữa, học sinh có thể vận dụng tri thức kinh nghiệm được lồng ghéptrong câu đố bổ sung vào bài học nhằm hình thành kiến thức và ngược lại, họcsinh cũng có thể sử dụng những kiến thức đã học để giải câu đố Tuy nhiên,không phải lúc nào học sinh cũng có thể giải ngay các câu đố một cách dễ dàng,

mà phải có quá trình suy nghĩ, liên hệ đến thực tế cuộc sống

Ví dụ: - Khi nắng thì tôi bay lên,

Gió đưa tôi đến mọi miền xa xôi, Khi lạnh hạt đã nặng rồi,

Tôi sà xuống đất về nơi cội nguồn.

Là gì? (Hơi nước, mây, mưa)

Để giải được câu đố, ngoài việc vận dụng các kiến thức, kĩ năng từ các bàihọc trong môn TN-XH HS còn có thể sử dụng các kiến thức, kĩ năng từ các mônhọc khác để trả lời các câu đố như:

1.1.3.3 Mức độ sử dụng câu đố trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và

xã hội lớp 3

Có nhiều cách sử dụng câu đố trong quá trình dạy học về chủ đề Tự nhiênsao cho phù hợp với nội dung, yêu cầu cần đạt của bài học Trong quá trình giảngdạy, để khai thác được hiệu quả của việc sử dụng câu đố, giáo viên có thể lựachọn những phương thức phù hợp như sau:

- Mức độ toàn phần

Sử dụng câu đố trong dạy học về chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hộilớp 3 với mức độ toàn phần là việc hệ thống câu đố được giáo viên sử dụng ởphần lớn các hoạt động trong bài học, nhằm giải quyết mục tiêu và nội dung củabài học

- Mức độ bộ phận

Cũng như mức độ sử dụng toàn phần, sử dụng câu đố ở mức độ bộ phậnvào các bài học trong chủ đề Tự nhiên nhằm làm cho bài học thêm phong phú vàhiệu quả hơn Tuy nhiên, việc sử dụng câu đố trong các bài học về chủ đề Tựnhiên ở mức độ bộ phận có nghĩa là chỉ dừng lại ở một bộ phận kiến thức thuộcmột hoạt động dạy học nào đó của bài học mà giáo viên muốn hướng tới, khôngbắt buộc phải sử dụng trong tất cả các hoạt động của bài

Ví dụ: Bài 53 “Chim” (môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3) trong hoạt động 3:

Ích lợi của các loài chim GV có thể sử dụng câu đố cho HS thảo luận nhóm đôi

tìm đáp án và thông qua câu đố giúp HS nêu được một số lợi ích mà loài chimđem lại.

+ Dù xa ngàn dặm chẳng lười, Bao năm cần mẫn giúp người đưa thư.

Là con gì? (chim bồ câu) + Lấy nước dãi làm tổ,

Nên nó bổ vô cùng,

Ai ơi nhớ nên dùng, Tốt cho sức khỏe, người đời ngợi ca.

Là con gì? ( chim yến)

- Mức độ liên hệ

Đối với mức độ sử dụng này, câu đố chỉ được đưa vào bài học nhằm kíchthích hứng thú của học sinh, nhằm giảm bớt sự căng thẳng, tạo không khí vuitươi, thoải mái cho các em và câu đố có thể không chứa đựng kiến thức liên quanđến bài học Phạm vi sử dụng thường thông qua hoạt động giới thiệu bài, hìnhthức tổ chức trò chơi ở đầu giờ hoặc hoạt động củng cố bài học bằng những câu

đố vui ngẫu nhiên, không đi sâu vào hoạt động chính của bài

Ví dụ: Bài 52 “Cá” (môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3) ở hoạt động giới thiệu

bài mới, thay vì cách giới thiệu bài thông thường để bắt đầu bài học thì giáo viêncho học sinh giải một câu đố nhằm kích thích hứng thú của HS trước khi bắt đầuvào bài học

Con gì có vẩy, có đuôi Tung tăng bơi lội khắp nơi trong hồ?

Là con gì? (con cá) Giáo viên chốt ý để giới thiệu thêm về bài học: “Các em vừa giải câu đố về loài cá vậy qua câu đố các em trả lời cho cô biết cá sống ở đâu và cá có đặc điểm gì?” HS trả lời: “Cá sống ở sông, hồ Cá có vẩy, có đuôi.” GV: “Để tìm hiểu kĩ hơn về sự phong phú, đa dạng của loài cá, hôm nay chúng ta học bài 52 : Cá.”

1.1.3 Đặc điểm tâm lý của học sinh lớp 3

HS lớp 3 là một thực thể hồn nhiên, tiềm tàng khả năng phát triển, các emđang hoàn thiện về cơ thể và đang phát triển về tâm hồn Là một HS nên việc họctập và tích lũy các kiến thức có hệ thống về tự nhiên và xã hội đã trở thành hoạtđộng cơ bản của trẻ Trong quá trình học tập, sinh hoạt đã đặt ra cho các em mộtloạt các yêu cầu bắt buộc các em phải biết phải thực hiện nên những đặc điểmtâm lý của trẻ dần có sự thích ứng[11]

Tri giác của HS lớp 3 còn mang tính chất đại thể, ít đi sâu vào chi tiết mang

tính không chủ động, do đó các em phân biệt một số đối tượng chưa chính xác,

dễ mắc sai lầm, có khi còn lẫn lộn Tri giác của các em thường gắn với hànhđộng, với thực tiễn của các em thường gặp trong cuộc sống Những sự vật, sựviệc, đặc điểm được các em tri giác phải cho các em có cảm xúc Tri giác không

tự bản thân nó phát triển mà trong quá trình học tập, khi tri giác trở thành hoạtđộng có mục đích đặc biệt, trở nên phức tạp và sâu sắc, trở thành hoạt động phântích, có phân hóa hơn thì tri giác của các em sẽ mang tính chất có sự quan sát, có

tổ chức Do vậy qua việc xây dựng hệ thống câu đố sau đó đưa vào sử dụng trongdạy học về chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 sẽ tạo được sự tò mò,kích thích hứng thú cho học sinh, việc lựa chọn và sử dụng những câu đố phùhợp với khả năng tri giác của học sinh cũng sẽ tạo được sự lôi cuốn cho các emtrong quá trình học tập[11]

Sự chú ý của các em vẫn còn yếu, khả năng điều chỉnh chú ý chưa mạnh.

Chú ý chủ định đang được phát triển, nó biểu hiện rõ khi GV sử dụng đồ dùngdạy học đẹp, bắt mắt, nội dung bài học mới lạ sẽ gợi cho các em niềm thích thú,thu hút sự chú ý của các em Vì vậy, trong quá trình dạy học về tự nhiên và xãhội, GV nên chú ý đến việc khai thác, sử dụng câu đố một cách hợp lý, chú ý về

độ dài và độ khó của câu đố khi sử dụng để gợi cho các em những cảm xúc tíchcực Thông qua việc dạy học, GV phải giúp các em rèn luyện thường xuyên sựchú ý có chủ định[11]

Về ghi nhớ, HS Tiểu học thường ghi nhớ một cách máy móc do vốn ngôn

ngữ của các em còn ít HS Tiểu học nói chung và HS lớp 3 nói riêng có xu hướng

học thuộc lòng từng câu, từng chữ những kiến thức được GV cung cấp mà đôikhi không hiểu nội dung, ý nghĩa của vấn đề Như vậy, việc sử dụng câu đố trongdạy học là dựa trên cơ sở đặc điểm tâm lý của HS về trí nhớ Câu đố với đặctrưng ngôn ngữ là dễ nhớ, thú vị, có vần nhịp sẽ mang lại hiệu quả cao mà khônglàm tăng nội dung kiến thức bài học Ngoài ra, trí nhớ của HS lớp 3 đã dần hoànthiện, HS biết chọn lọc những gì giúp các em dễ nhớ và dễ vận dụng kiến thức

đã học vào cuộc sống Như vậy, khi sử dụng câu đố trong việc giảng dạy, chúng

ta sẽ không lo HS chỉ nhớ những câu đố một cách máy móc mà không hiểu[11]

Tưởng tượng là một trong những quá trình nhận thức quan trọng, tưởng

tượng của các em phát triển không đầy đủ thì dẫn đến việc các em gặp khó khăntrong hành động, tưởng tượng của HS lớp 3 đã phong phú hơn so với HS đầucấp Tưởng tượng tái tạo từng bước hoàn thện gắn liền với những hình tượng đãtri giác trước hoặc hình tượng phù hợp với những điều mô tả, sơ đồ, hình vẽ,…các biểu tượng của tưởng tượng dần trở nên hiện thực, phản anh đúng nội dungcủa môn học Vì vậy, khi tiếp xúc với câu đố, các em sẽ được vận dụng tối đa sựtưởng tượng, biết cách vận dụng kiến thức bài học và liên tưởng đến thực tế cuộcsống từ đó quá trình nhận thức của các em sẽ được khắc sâu hơn[11]

Tư duy của học sinh lớp 3 còn mang đậm màu sắc xúc cảm và chiếm ưu thế

ở tư duy trực quan hành động Các phẩm chất tư duy chuyển dần từ tư duy trừutượng cụ thể sang tư duy trừu tượng khái quát Khả năng khái quát hóa phát triểndần theo lứa tuổi, các em đã bắt đầu muốn tìm tòi, khám phá, phát hiện nhữngvấn đề mới Tuy nhiên, hoạt động phân tích, tổng hợp kiến thức còn sơ đẳng ởphần đông học sinh Tiểu học Do vậy, việc sử dụng câu đố trong dạy học về chủ

đề Tự nhiên sẽ kích thích được ham muốn tìm tòi, khám phá của học sinh Tuynhiên, hệ thống câu đố được sử dụng cần phải đơn giản, dễ hiểu, phù hợp vớitrình độ tư duy của học sinh[11]

Về ý chí, HS Tiểu học nói chung và HS lớp 3 nói riêng, ý chí còn chưa thực

sự hoàn thiện và thiếu bền vững HS còn phụ thuộc nhiều vào yếu tố xung quanhnhư bạn bè, thầy cô, không gian học…Do vậy, khi gặp khó khăn trong học tập HSthường không quyết tâm và bỏ qua kiến thức đó, tâm lý của các em thường tỏ ra

chán nản, mệt mỏi, không ham thích với môn học Một trong những biện pháp cóthể khắc phục tình trạng trên là việc sử dụng câu đố trong dạy học vì bản chất củacâu đố là thú vị, hóm hỉnh sẽ làm cho những khó khăn trong học tập của HS được

giảm bớt, hiệu quả của tiết học sẽ tăng lên nhờ vào sự ham thích của các em[11]

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Mục tiêu dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3

Chủ đề Tự nhiên trong môn TNXH lớp 3 gồm có 2 nội dung chính: Thựcvật và động vật; Bầu trời và Trái đất Trong các nội dung, học sinh cần đạt được:

* Thực vật và động vật

- Kiến thức:

+ Nêu được đặc điểm chung, sự giống nhau và khác nhau của các loài thựcvật, động vật trong tự nhiên được quan sát

+ Biết cách phân loại một số loài thực vật dựa vào đặc điểm của nó

+ Nhận ra sự đa dạng và phong phú của các loại thực vật và động vật trong

tự nhiên

+ Nêu được chức năng của thân, rễ, lá, hoa, quả và ích lợi của các bộ phận

đó đối với đời sống

+ Nêu được tên, ích lợi hoặc tác hại (nếu có) của các loài động vật trong tựnhiên

+ Nhận biết được hình dạng và vị trí của TĐ trong hệ MT

+ Biết được mối quan hệ giữa TĐ, MT và Mặt Trăng

+ Giải thích được hiện tượng ngày và đêm trên TĐ ở mức độ đơn giản

+ Biết được một năm trên TĐ có bao nhiêu tháng, bao nhiêu ngày và baonhiêu mùa.

+ Kể được tên và nêu được các đặc điểm chính của các đới khí hậu trên TĐ.+ Mô tả được bề mặt lục địa, nhận biết được suối, sông, hồ, núi, đồi, đồngbằng và cao nguyên

- Kỹ năng:

+ Chỉ được hướng chuyển động của TĐ quanh mình nó và quanh MT thôngqua hình ảnh được quan sát

+ Vẽ sơ đồ Mặt Trăng quay xung quanh TĐ

+ Sử dụng mô hình để nói về hiện tượng ngày, đêm

+ Chỉ được trên quả địa cầu vị trí của các đới khí hậu

+ Nói tên và chỉ được vị trí của các châu lục và đại dương trên lược đồ

1.2.2 Nội dung dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3

Chủ đề TN trong môn TN & XH lớp 3 được biên soạn theo kế hoạch dạymỗi tuần 2 tiết với các tên bài dạy như sau:

Thực vật

Bài 40 : Thực vậtBài 41 – 42: Thân câyBài 43 – 44: Rễ câyBài 45 : Lá câyBài 46 : Khả năng kì diệu của lá câyBài 47 : Hoa

Bài 48 : Quả

Động vật

Bài 49 : Động vậtBài 50 : Côn trùngBài 51 : Tôm, cuaBài 52 : Cá

Bài 53 : ChimBài 54 – 55: ThúBài 56 – 57:Thực hành: Đi thăm thiên nhiên

Bầu trời và Trái

đất

Bài 58 : Mặt trờiBài 59 : Trái đất Quả địa cầu

Bài 60 : Sự chuyển động của Trái ĐấtBài 61 : Trái Đất là một hành tinh trong hệ Mặt TrờiBài 62 : Mặt Trăng là vệ tinh của Trái Đất

Bài 63 : Ngày và đêm trên Trái ĐấtBài 64 : Năm, tháng và mùa

Bài 65 : Các đới khí hậuBài 66 : Bề mặt Trái ĐấtBài 67 – 68: Bề mặt lục địa

Bài 69 – 70: Ôn tập chủ đề Tự nhiên

1.2.3 Thực trạng của việc xây dựng hệ câu đố trong dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và xã hội lớp 3

1.2.3.1 Mục đích điều tra

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận về việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụdạy học chủ đề Tự nhiên trong môn TNXH lớp 3 trường Tiểu học Nguyễn ThịMinh Khai Chúng tôi tiến hành điều tra thông qua GV khối 3 trường Tiểu họcNguyễn Thị Minh Khai, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam nhằm xác lập thựctiễn cho đề tài nghiên cứu Vấn đề đặt ra là vai trò, tầm quan trọng của việc dạyhọc chủ đề Tự nhiên trong môn TNXH? Giáo viên đã sử dụng những phươngpháp nào trong quá trình dạy học để tạo hứng thú cho học sinh? Và việc xâydựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn TNXH lớp 3

sẽ đem lại những hiệu quả gì?

Để đảm bảo tính khách quan cho đề tài, chúng tôi kết hợp điều tra cả họcsinh nhằm tìm hiểu sự hứng thú của các em đối với chủ đề Tự nhiên trong mônTNXH Các em mong muốn được sử dụng câu đố trong những hoạt động dạy họcnào để từ đó có thể xây dựng một hệ thống câu đố phù hợp với nội dụng của từngbài học và đề xuất được một số biện pháp, hình thức tổ chức lồng ghép câu đốtrong quá trình dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn TNXH lớp 3

1.2.3.2 Đối tượng điều tra

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tiến hành điều tra 4 giáo

viên dạy TNXH lớp 3 và 72 học sinh lớp 3 trường Tiểu học Nguyễn Thị MinhKhai, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam.

Các giáo viên mà chúng tôi điều tra hầu hết đều có thâm niên giảng dạy từ

15 năm trở lên, có kiến thức giảng dạy cũng như kinh nghiệm dày dạn, đạt chuẩnđảm bảo những yêu cầu của việc khảo sát

1.2.3.3 Nội dung điều tra

*Đối với giáo viên

Chúng tôi điều tra bằng cách phát phiếu điều tra Nội dung phiếu điều tragồm các vấn đề:

- Tầm quan trọng của việc dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và

Xã hội cho học sinh lớp 3

- Sự quan tâm của GV đối với việc đổi mới phương pháp dạy học môn Tựnhiên và xã hội ở trường Tiểu học nhằm tạo hứng thú cho học sinh

- Việc vận dụng câu đố vào trong các tiết học về chủ đề Tự nhiên môn Tựnhiên và Xã hội lớp 3 của GV

- Loại câu đố nào được sử dụng sẽ đem lại hiệu quả học tập và tạo đượchứng thú cho học sinh

- Những khó khăn gặp phải khi sử dụng câu đố vào dạy học chủ đề Tựnhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

- Sự cần thiết của việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề

Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

*Đối với học sinh

Chúng tôi cũng điều tra bằng cách phát phiếu điều tra cho HS Nội dungphiếu điều tra bao gồm những vấn đề:

- Tầm quan trọng của việc học môn Tự nhiên và Xã hội

- Sự hứng thú của học sinh khi học về chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên

- Ý nghĩa của việc sử dụng câu đố trong dạy học về chủ đề Tự nhiên.

1.2.3.4 Phương pháp điều tra

Nhằm đạt được mục đích điều tra đề ra, chúng tôi kết hợp sử dụng cácphương pháp sau:

- Phương pháp điều tra:

Chúng tôi tiến hành phát phiếu điều tra gồm hệ thống các câu hỏi về thựctrạng của việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trongmôn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 Tổng số phiếu phát ra là 76 phiếu (4 phiếu điềutra giáo viên và 72 phiếu điều tra học sinh) Tổng số phiếu thu lại là 76 phiếu

- Phương pháp thống kê

Thống kê, xử lý các số liệu về thực trạng dạy, học Tự nhiên và Xã hội ởtrường Tiểu học Từ đó, thống kê, đưa ra các số liệu chính xác

1.2.3.5 Kết quả điều tra

Qua quá trình điều tra chúng tôi được kết quả sau:

*Đối với giáo viên

Bảng 1.1 Tầm quan trọng của việc dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự

nhiên và Xã hội cho học sinh lớp 3

Tự nhiên và Xã hội là một trong những môn học bắt buộc ở trường Tiểuhọc Nhìn chung 100% giáo viên đều khẳng định dạy học chủ đề Tự nhiên trongmôn Tự nhiên và Xã hội có vai trò rất quan trọng đối với học sinh tiểu học đượcthể hiện ở bảng 1.1

Bảng 1.2 Sự quan tâm của GV đối với việc đổi mới phương pháp dạy học môn

Tự nhiên và xã hội ở trường Tiểu học nhằm tạo hứng thú cho học sinh

Chúng tôi tiến hành điều tra về sự quan tâm của giáo viên trong việc đổimới phương pháp dạy học nhằm tạo hứng thú cho học sinh Hầu hết giáo viênđều rất quan tâm về việc đổi mới PPDH, tuy nhiên các PPDH mà giáo viên sửdụng là phương pháp đàm thoại, trực quan, thảo luận nhóm và một số phươngpháp khác như phương pháp đóng vai, phương pháp trò chơi mà chưa thật sự tiếpcận đến việc tạo ra một biện pháp hiệu quả hơn trong dạy học

Bảng 1.3 Việc vận dụng câu đố vào trong các tiết học về chủ đề Tự nhiên

môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 của GV

Biểu đồ 1.1 Việc vận dụng câu đố vào trong các tiết học về

chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 của GVNhư vậy, hầu hết giáo viên tham gia khảo sát đều trả lời rằng đã sử dụng(chiếm 75%) và đang sử dụng (chiếm 25%) Bên cạnh đó, 100% giáo viên đều

cho rằng việc sử dụng câu đố trong dạy học đem lại nhiều mục đích về học tậpcho HS:

Bảng 1.4 Mục đích sử dụng câu đố trong dạy học về chủ đề Tự nhiên

trong môn Tự nhiên và Xã hội 3

(người)

Tỉ lệ (%)

Cung cấp những đặc điểm, hoạt động, đặc trưng của các

Giải thích các hiện tượng, sự vận động của sự vật, hiện

Với những mục đích ở bảng 1.4 đã nêu thì loại câu đố nào được sử dụng sẽđem lại hiệu quả học tập cao Qua quá trình khảo sát, chúng tôi đã thu đượcnhững ý kiến như sau:

Bảng 1.5 Loại câu đố được sử dụng giúp nâng cao hiệu quả học tập

(người)

Tỉ lệ (%)

Câu đố cung cấp những đặc điểm, hoạt động, đặc trưng

Câu đố nói về những ích lợi mà các sự vật, hiện tượng

Câu đố vận dụng được các kiến thức, kỹ năng của môn

Với những mục đích và loại câu đố được sử dụng như trên bảng 1.4 và 1.5thì hiệu quả đem lại là gì? Khi khảo sát về ý kiến này, chúng tôi cũng đã có đượcnhững ý kiến khác nhau về sự đồng tình cũng như phân vân của GV đối với một

số hiệu quả đề ra:

Bảng 1.6 Hiệu quả của việc sử dụng câu đố trong dạy học chủ đề Tự nhiên

môn Tự nhiên và Xã hội 3

Rất đồng

ý Đồng ý Phân vân

Không đồng ý

Nâng cao hứng thú, giúp HS

-Vận dụng được kiến thức, kỹ

năng của các môn học khác,

kích thích tư duy logic cho

HS

-HS có thể dựa vào những câu

đố được học để nhớ nội dung

bài học

-Như vậy, vẫn còn một số GV phân vân với việc liệu câu đố có vận dụng đượckiến thức, kỹ năng của môn học khác để kích thích tư duy logic cho HS haykhông Và HS có thể nhớ được nội dung của bài học thông qua việc giải đáp cáccâu đố được học hay không

Bảng 1.7 Những khó khăn gặp phải khi sử dụng câu đố vào dạy học chủ đề Tự

nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

Các quan điểm Số lượng (người) Tỉ lệ (%)

Bảng 1.8 Sự cần thiết của việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học

chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

Không cần thiết 0 0

Mặc dù gặp phải không ít khó khăn nhưng khi được hỏi về sự cần thiết củaviệc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tựnhiên và Xã hội thì 100% giáo viên đều đồng ý Các giáo viên cho rằng nếu xâydựng thành công thì sẽ có được nguồn tài liệu sử dụng phong phú về câu đố, tiệnlợi, phù hợp với nội dung, kiến thức của từng bài học

Như vậy, phần lớn giáo viên đều thấy được vai trò và sự cần thiết(100%)phải xây dựng hệ thống câu đố, cũng không phủ nhận những hiệu quả đem lạicủa câu đố trong dạy học về chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 Tuynhiên, khi đề cập đến vấn đề xây dựng hệ thống câu đố về chủ đề Tự nhiên đểphục vụ cho việc dạy học Tự nhiên và Xã hội thì 100% giáo viên đều chưa từngxây dựng mà chỉ dừng lại ở việc sưu tầm và cũng chưa khai thác sâu vào việc sửdụng câu đố nhằm hình thành kiến thức mới cho HS

*Đối với học sinh

Bảng 1.9 Tầm quan trọng của việc học môn Tự nhiên và Xã hội.

Biểu đồ 1.2 Tầm quan trọng của việc học môn Tự nhiên và Xã hội.

Đa số HS đều nhận thấy được vai trò của việc học môn Tự nhiên và Xã hộiđem lại cho các em Có đến 88,9% học sinh cho rằng môn Tự nhiên và Xã hội làmột môn học rất quan trọng, 11,1% học sinh cho là quan trọng và không có họcsinh nào đánh giá thấp tầm quan trọng của môn học này

Bảng 1.10 Sự hứng thú của học sinh khi học môn Tự nhiên và xã hội.

Biểu đồ 1.3 Mức độ hứng thú của học sinh khi học môn Tự nhiên và xã hội.

Khi tìm hiểu về mức độ hứng thú của học sinh đối với việc học môn Tựnhiên và Xã hội thì chỉ có 5,6% học sinh cảm thấy rất hứng thú và 38,9% cảmthấy hứng thú nhưng có đến 55,6% cảm thấy bình thường, không yêu thích cũngnhư không chán ghét khi học môn Tự nhiên và Xã hội Một trong những lý do

mà học sinh đưa ra là do trong quá trình tìm hiểu kiến thức mới, hầu hết các bàihọc học sinh chỉ được quan sát và tìm hiểu một số thông tin liên quan đến kiếnthức trong bài, sự lặp lại gây cho các em cảm giác nhàm chán, không đem lại sựmới lạ để kích thích các em

Bảng 1.11 Thực trạng của việc sử dụng câu đố trong dạy học

môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

Chưa bao giờ 28 38.9

Thường xuyên Thỉnh thoảng Chưa bao giờ0

Biểu đồ 1.4 Thực trạng của việc sử dụng câu đố trong dạy học

môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

Để biết được mức độ sử dụng câu đố trong mỗi bài dạy của giáo viên,chúng tôi tiến hành điều tra học sinh và cho được kết quả có 5,6% học sinh chorằng giáo viên thường xuyên sử dụng câu đố, có 55,5% là thỉnh thoảng mới sửdụng và cũng có đến 38,9% là chưa bao giờ sử dụng Từ những số liệu này, cóthể thấy giáo viên đã có sử dụng câu đố nhưng với tần suất “không thườngxuyên” khá cao và vẫn còn một bộ phận chưa quan tâm đến việc sử dụng câu đốvào bài học

Bảng 1.12 Mong muốn của HS đối với việc sử dụng câu đố vào

các hoạt động dạy học

Các hoạt động Số lượng (người) Tỉ lệ (%)

Khi được hỏi về việc sử dụng câu đố về chủ đề Tự nhiên trong môn Tựnhiên và Xã hội đa số các em đều mong muốn được sử dụng câu đố ở tất cả cáchoạt động Qua đó cho thấy, HS rất hứng thú, yêu thích đối với việc sử dụng câu

đố vào trong các tiết học

Kiểm tra bài cũ Giới thiệu bài Bài mới Củng cố0.00%

Biểu đồ 1.5 Mong muốn của HS đối với việc sử dụng câu đố

vào các hoạt động dạy họcVới mong muốn được sử dụng câu đố vào quá trình học của học sinh,chúng tôi tiếp tục điều tra các em về ý nghĩa mà câu đố đem lại nếu như được sửdụng trong chủ đề Tự nhiên thì có đến 83,3% học sinh cho rằng sẽ hoạt động sôinổi, tích cực hơn, có 80,6% học sinh cho rằng việc sử dụng câu đố sẽ giúp các

em mở rộng kiến thức về tự nhiên và 66,7% học sinh cho rằng sẽ giúp các em ghinhớ kiến thức đã học Ngoài ra, còn có 27,8% học sinh cho biết sẽ rèn luyệnđược các kỹ năng cần thiết thông qua việc giải đố

Bảng 1.13 Lợi ích của việc sử dụng câu đố trong dạy học về chủ đề Tự nhiên

môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

Lợi ích Số lượng (người) Tỉ lệ (%)

1.2.3.6 Nhận xét về thực trạng của việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3.

Qua quá trình điều tra thực trạng của việc xây dựng hệ thống câu đố phục

vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3, chúng tôi rút ramột số nhận định như sau:

*Đối với giáo viên

Đa số GV đều cho rằng việc dạy học về chủ đề Tự nhiên trong môn TNXH

là quan trọng GV đã có quan tâm đến việc đổi mới phương pháp dạy học và đã

có một số GV sử dụng câu đố vào trong quá trình giảng dạy mặc dù chỉ ngừng lại

ở việc sưu tầm, tham khảo các câu đố có sẵn Những câu đố này không được xâydựng theo một quy trình chặt chẽ, không bám sát chương trình hiện hành Mặc dùvậy, hầu hết GV đều không phủ nhận những hiệu quả tích cực từ việc sử dụngcâu đố trong giảng dạy đem lại như là nâng cao hứng thú, giúp học sinh thoải máitìm hiểu bài học; HS liên hệ được với thực tiễn và HS có thể dựa vào những câu

đố được học để nhớ nội dung bài học Tuy nhiên, GV chưa thật sự đầu tư để xâydựng cho mình một hệ thống câu đố về chủ đề Tự nhiên trong môn TNXH lớp 3

do một số khó khăn nhất định gặp phải nếu xây dựng Nhưng hầu hết GV đềuđồng ý với việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiêntrong môn TNXH lớp 3 là rất cần thiết

*Đối với học sinh

Về phía HS, chúng tôi nhận thấy đa số HS có tinh thần ham học về chủ đề

Tự nhiên trong môn TNXH Các em đều cảm thấy thích thú với việc giải đố vàmong muốn được sử dụng câu đố vào hầu hết các hoạt động dạy học

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, chúng tôi tìm hiểu cơ sở lí luận của đề tài như: khái niệm

cơ bản về câu đố, phân loại câu đố, vai trò của câu đố trong dạy học về chủ đề Tựnhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội, đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học.Chúng tôi cũng tiến hành tìm hiểu về đặc điểm chương trình thuộc chủ đề Tựnhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3, điều tra về thực trạng xây dựng hệthống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp

3 ở trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam.Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy việc xây dựng hệ thống câu

đố nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, kích thích hứng thú, rèn luyện tư duy

một quy trình xây dựng hệ thống câu đố chặt chẽ, hợp lí Nội dung của hệ thốngcâu đố xây dựng cũng phải đảm bảo được về mặt kiến thức, phong phú, đa dạng

và phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU ĐỐ PHỤC VỤ DẠY HỌC

CHỦ ĐỀ TỰ NHIÊN MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3

2.1 Cơ sở xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn

Nội dung dạy học chủ đề Tự nhiên nhằm cung cấp cho học sinh những kiến

thức cơ bản về đặc điểm cấu tạo và môi trường sống của một số cây, con vật phổ biến, ích lợi và tác hại của chúng đối với con người Một số hiện tượng tự nhiên

như thời tiết, ngày và đêm, các mùa Sơ lược về hệ Mặt trời, Trái Đất và các vận

động của Trái Đất Một số biểu tượng về sông, hồ, suối, lục địa, đại dương, các

dạng địa hình Thông qua các bài học này, góp phần bồi dưỡng và phát triển ởhọc sinh những thái độ và tình cảm tốt đẹp, biết yêu quý, giữ gìn và bảo vệ cảnhquan thiên nhiên, ham học hỏi, tìm hiểu về thế giới xung quanh, có ý thức vậndụng những kiến thức đã học vào đời sống

Vì vậy, việc sưu tầm, thiết kế và vận dụng câu đố cần phù hợp với nội dungchương trình, đảm bảo được mục tiêu của chủ đề cũng như phản ánh được nộidung kiến thức cần hướng đến cho học sinh

2.1.1.2 Dựa vào đặc điểm tâm lý, nhận thức của học sinh

Đối với học sinh lớp 3, chú ý của các em vẫn còn yếu, khả năng điều chỉnhchú ý chưa mạnh, chú ý chủ định đang được phát triển, nó biểu hiện rõ khi GV sửdụng đồ dùng dạy học đẹp, bắt mắt, nội dung bài học mới lạ sẽ gợi cho các emniềm thích thú, thu hút sự chú ý của các em Về trí nhớ, các em có xu hướng họcthuộc lòng từng câu, từng chữ những kiến thức được GV cung cấp mà đôi khikhông hiểu nội dung, ý nghĩa của vấn đề Bên cạnh đó, tư duy của học sinh lớp 3còn mang đậm màu sắc xúc cảm và chiếm ưu thế ở tư duy trực quan hành động.Các em đã bắt đầu muốn tìm tòi, khám phá, phát hiện những vấn đề mới Nhưvậy, việc xây dựng câu đố trong dạy học là dựa trên cơ sở đặc điểm tâm lý của

hiệu quả cao mà không làm tăng nội dung kiến thức bài học Trong quá trình xâydựng câu đố để đưa vào sử dụng, giáo viên cần phải biết cách kết hợp với đồdùng trực quan là một phương tiện rất có ích, làm cho giờ học trở nên lôi cuốn,thu hút sự tập trung chú ý của học sinh Bên cạnh đó, cũng cần phải dựa vào đặcđiểm nhận thức của học sinh, dựa vào khả năng tư duy của các em để việc khaithác nội dung bài học xây dựng hệ thống câu đố đạt được hiệu quả tích cực.

2.1.1.3 Dựa vào thực trạng của việc xây dựng hệ thống câu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

Qua quá trình điều tra thực trạng, chúng tôi nhận thấy rằng việc xây dựng

hệ thống câu đố để phục vụ cho việc dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 củagiáo viên đã được chú ý đến nhưng hiện nay vẫn bị hạn chế do một số khó khănnhất định Đa số giáo viên chỉ dừng lại ở mức độ sử dụng, chủ yếu đưa vào tổchức trò chơi trong phần giới thiệu bài và củng cố bài, chưa đi sâu vào việc khaithác nội dung kiến thức bài học nên vẫn chưa tạo được sự hứng thú, yêu thích tìmhiểu môn học cho học sinh

Từ việc nghiên cứu cơ sở lý luận và điều tra thực trạng xây dựng hệ thốngcâu đố phục vụ dạy học chủ đề Tự nhiên trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3,chúng tôi tiến hành sưu tầm, thiết kế hệ thống câu đố phù hợp, thuận lợi cho việc

sử dụng vào dạy học, tạo được hứng thú học tập cho học sinh và hơn hết vẫn đảmbảo được chất lượng dạy và học

2.1.1.4 Dựa vào định hướng đổi mới phương pháp dạy học

Thực hiện tốt mục tiêu đổi mới về phương pháp dạy học của môn Tự nhiên

và xã hội, người giáo viên phải thực hiện đổi mới các phương pháp dạy học saocho học sinh là người chủ động nắm bắt kiến thức của môn học một cách tíchcực, sáng tạo, phát triển khả năng tự học, tự phát hiện, tự giải quyết các tìnhhuống có vấn đề đặt ra trong bài học Kết hợp nhuần nhuyễn và sáng tạo cácphương pháp dạy học khác nhau sao cho vừa đạt được mục tiêu dạy học, vừa phùhợp với đối tượng và điều kiện thực tiễn Tạo ra môi trường học tập thân thiện đểhọc sinh được tự do và bình đẳng trong học tập Tăng cường khả năng thực hành,tăng cường sử dụng các phương tiện kỹ thuật hiện đại vào dạy học