Một số kĩ thuật sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lý ở trường THCS

PHÒNG GIÁO DỤC CƯKUIN TR Ư ỜNG THCS CH Ư -Ê-WI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM VỀ MỘT SỐ KỸ THUẬT SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ Giáo viên thực hiện: Trần Th

PHÒNG GIÁO DỤC CƯKUIN TR

Ư ỜNG THCS CH Ư -Ê-WI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM VỀ MỘT SỐ KỸ THUẬT SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

Giáo viên thực hiện: Trần Thị Thu Hằng 1

Đăk Lăk ngày15 tháng 03 năm 2010

MỤC LỤC

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ THỰC TIỄN VIẾT SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM………trang 3

II MỤC ĐÍCH NHIỆM VỤ THỰC HIỆN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM………… trang 3 III ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……… trang 4

2 Thời gian nghiên cứu……… trang 4

3 Phương pháp nghiên cứu……… trang 4

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ KHOA HỌC……… trang 5

1 Cơ sở lí luận……… trang 5

a Khái niệm về kỹ thuật sử dụng kênh hình……… trang 5

b Một số vấn đề về kênh hình của môn Địa Lí hiện nay……… trang 5

2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng kênh hình trong dạy học Địa Lí… trang 6

a Kỹ thuật đàm thoại gợi mở……… trang 7

b Kỹ thuật tổ chức cho học sinh thảo luận với hình……… trang 7

c Kỹ thuật tổ chức trò chơi học tập Địa Lí với hình……… trang 7

II SỐ LIỆU ĐIỀU TRA KHẢO SÁT THỰC TẾ……… trang 8 III MỘT SỐ BÀI DẠY THỰC TẾ VÀ CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN……….trang 8

1 Giới thiệu một số bài dạy thực tế……… trang 8

2 Các giải pháp thực hiện qua từng bài dạy……… trang 8

IV KẾT QUẢ THỰC HIỆN……… trang 14

PHẦN III: KẾT LUẬN……… …trang 17

PHẦN IV: KHUYẾN NGHỊ

I PHẠM VI VÀ NỘI DUNG ỨNG DỤNG………trang 18

II NHỮNG NỘI DUNG CẦN ĐIỀU CHỈNH……… trang 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO………trang 19

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ THỰC TIỄN VIẾT SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Như chúng ta đã biết giáo dục được coi là lĩnh vực rất quan trọng: Nó luôn đi trước trong sự phát triển của đất nước, nhất là khi nước ta đang bước vào quá trình hội nhập với nền kinh tế thế giới, nên vấn đề chất lượng giáo dục hiện nay đã trở thành mối quan tâm hàng đầu của đất nước Để đáp ứng được với trình độ phát triển kinh tế xã hội của đất nước ngành giáo dục hiện nay đã bước vào giai đoạn

“Đổi mới quản lí và nâng cao chất lượng giáo dục” Vì vậy để nâng cao được chất lượng giáo dục đòi hỏi người giáo viên phải có trình độ chuyên môn nghiệp vụ, có năng lực, có sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy Có như vậy thì sản phẩm của quá trình dạy học mới đạt kết quả cao

Với cách biên soạn sách giáo khoa nói chung và sách giáo khoa Địa Lí nói riêng, thì nguồn tri thức không chỉ được thể hiện ở kênh chữ mà nó còn được “ẩn” chứa trong kênh hình Nên kênh hình thể hiện trong sách giáo khoa hay đồ dùng dạy học không chỉ mang chức năng minh hoạ mà nó còn có chức năng chủ yếu là

“Nguồn tri thức”

Vậy làm thế nào để học sinh khai thác “Nguồn tri thức” có hiệu quả, để nâng cao chất lượng giảng dạy Địa Lí qua kênh hình như lược đồ bản đồ, tranh ảnh…mà tiết học luôn sinh động, hấp dẫn, học sinh luôn chủ động tìm tòi khám phá tri thức?

Đó cũng chính là lí do tôi trình bày sáng kiến kinh nghiệm của mình về: Một số kỹ thuật sử dụng kênh hình trong dạy học Địa Lí ở Trường Trung Học Cơ Sở

II MỤC ĐÍCH NHIỆM VỤ THỰC HIỆN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Mục đích nhiệm vụ của việc thực hiện sáng kiến kinh nghiệm của mình trong quá trình dạy học Địa Lí là: Học sinh thực sự hứng thú học tập, tìm hiểu các kiến thức Địa Lí hay các đối tượng, sự vật, hiện tượng Địa Lí từ kênh hình như: Bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, bảng số liệu… Từ đó rèn luyện cho các em có kỹ năng khai thác kiến thức Địa Lí từ kênh hình và giáo dục cho các em ý thức tự giác, tích cực học tập, lòng say mê tìm hiểu bộ môn Địa Lí

III ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.

Đ ối t ư ợng nghiên cứu:

Để hoàn thành được bản sáng kiến kinh nghiệm này tôi đã áp dụng đối tượng nghiên cứu học sinh ở lớp 6A, 7A, 8D, 9D tại trường trung học cở sở Chư Ê Wi

2 Ph ươ ng pháp nghiên cứu:

Trong quá trình nghiên cứu, thực hiện giảng dạy tôi đã sử dụng một số phương pháp như:

3 Thời gian nghiên cứu:

Để có Bản sáng kiến kinh nghiệm, này tôi đã áp dụng trong suốt quá trình giảng dạy từ khi ra trường cho đến nay Tuy nhiên, để hoàn thiện Bản sáng kiến kinh nghiệm tôi đã thực hiện khảo sát thực tế đầu năm học 2008 - 2009

ở lớp 6A, 8D, 9D và đầu năm học 2009 – 2010 ở lớp 7A đến hết học kì I năm 2009 – 2010 (thời gian gần 2 năm)

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I C Ơ SỞ KHOA HỌC :

1 C ơ sở lí luận:

1a Khái niệm về kỹ thuật sử dụng kênh hình

Kênh hình hay những bản đồ, lược đồ, mô hình, tranh ảnh…được xem là bộ phận rất quan trọng Vì nó có chức năng chính là “Nguồn tri thức”

Kỹ thuật sử dụng kênh hình là biện pháp hay một phần của phương pháp sử dụng kênh hình

Kỹ thuật sử dụng kênh hình khác với phương pháp sử dụng kênh hình nhưng do đều là cách thức hành động của giáo viên và học sinh nên kỹ thuật và phương pháp

sử dụng kênh hình có những nét tương đồng nhau Vì thế chúng ta rất khó phân biệt một cách rõ ràng

1b Một số vấn đề về kênh hình của môn Đ ịa Lí hiện nay

Như tranh: Cấu tạo bên trong của trái

đất Khi nhìn vào chúng ta nghĩ nó chỉ

có chức năng minh hoạ là Trái Đất

được cấu tạo bởi 3 lớp là: Lớp vỏ Trái

Đất, lớp trung gian, lớp lõi Nhưng

thực tế ở đây nó thể hiện cả mô hình

cấu tạo về độ dày của các lớp cấu tạo

Vì vậy các kiến thức ‘ẩn” trong hình đó

chính là độ dày của các lớp cấu tạo

nên khi học với kênh hình học sinh phải

có nhiệm vụ khai thác kiến thức từ kênh

hình.

Cấu tạo bên trong của trái đất

thường có tính đại diện rất cao, chứa đựng được kiến thức cơ bản rõ ràng, thể hiện được những kiến thức cô đọng, súc tích, được sắp xếp một cách khoa học và hợp lí trong bài

Ví dụ: Khi nói đến hoạt động kinh tế chủ yếu của con người ở môi trường hoang mạc Người ta đưa ra một số hình ảnh như: Trồng trọt trong các ốc đảo, chăn nuôi Lạc Đà theo hình thức du mục

Hệ thống kênh hình hiện nay có tính thẩm mĩ cao, màu sắc rõ ràng đẹp mắt, có chú giải rõ ràng Vì vậy nó không chỉ có tính hướng dẫn gợi ý cho học sinh quan sát mà còn góp phần tạo hứng thú cho học sinh học tập Địa Lí

Lược đồ tự nhiên khu vực

Tây Nam Á màu sắc

không chỉ rõ ràng đẹp

mắt mà còn có chú giải rõ

ràng Vì vậy khi hướng

dẫn, gợi ý cho học sinh

quan sát, các em sẽ tìm

hiểu và nắm chắc được

kiến khức về điều kiện tự

nhiên của khu vực Tây

Nam Á.

Lược đồ tự nhiên khu vực Tây Nam Á

ra độ chính xác chưa cao, mô hình đưa ra còn thiếu tính khoa học như: Mô hình Trái Đất quay xung quanh Mặt Trời (lớp 6) Mặt phẳng hoàng đạo của Trái Đất quay xung quanh Mặt Trời trên mô hình là hình tròn chứ không phải là hình ellip gần tròn, đúng như khoa học đã từng chứng minh Hình ảnh trong sách giáo khoa

và đồ dùng dạy học chưa có sự thống nhất với nhau về màu sắc hay sự thể hiện ký hiệu các đối tượng Địa Lí như: Bản đồ và Lược đồ khoáng sản Việt Nam (SGK) Chính vì vậy đây là khó khăn rất lớn để giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức Địa Lí một cách có hiệu quả từ kênh hình

2 C ơ sở thực tiễn của việc sử dụng kênh hình trong dạy học Đ ịa Lí

Qua 6 năm thực hiện công tác giảng dạy bộ môn Địa Lí ở trường trung học cở

sở, mặc dù thời gian giảng dạy chưa phải là nhiều Nhưng với sự nỗ lực cố gắng của bản thân cũng đã đủ để cho tôi rút ra một bài học kinh nghiệm (hay một Bản sáng kiến kinh nghiệm) rất thực tế trong dạy học Địa Lí là: Muốn học sinh học tập tốt bộ môn Địa Lí ở trường trung học cơ sở, giáo viên- Người tổ chức, chỉ đạo phải

có kỹ thuật hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức trên kênh hình Vì kênh hình có một vai trò rất quan trọng, nó có chức năng chính là “Nguồn tri thức”.Vì vậy các

kiến thức Địa Lí nó được “ẩn” chứa trong các lược đồ, bản đồ, tranh ảnh… Và chỉ khi nào học sinh có thể tự tìm tòi, khai thác được kiến thức từ kênh hình dưới sự hướng dẫn, chỉ đạo, tổ chức của giáo viên trong dạy học Địa Lí thì hiệu quả của quá trình dạy học mới đạt kết quả cao Do đó ở Bản sáng kiến kinh nghiệm này tôi xin đưa ra một số kỹ thuật điển hình đã được áp dụng và mang lại hiệu quả rất cao ở trường trung học cơ sở Chư -Ê-Wi như sau:

a Kỹ thuật đ àm thoại gợi mở:

Làm việc với các loại hình ảnh như: Bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, mô hình…., giáo viên phải có kỹ thuật đàm thoại gởi mở với hình, phải nắm được mục đích các câu hỏi đưa ra với hình, nhìn chung các câu hỏi với hình thường có 2 loại:

Địa Lí

hiện tượng Địa Lí

b Kỹ thuật tổ chức cho học sinh thảo luận với hình

học dễ gây ra nhiều ý kiến khác nhau Vì trước một hình ảnh Địa Lí như: Bản đồ, sơ đồ, lược đồ, bảng số liệu…,học sinh thường có nhiều ý kiến khác nhau nên việc tổ chức cho học sinh thảo luận với hình là rất thích hợp để các em có cơ hội mạn đàm, trao đổi với nhau

nhỏ, cặp đôi nên các câu hỏi giao việc cho học sinh rất quan trọng đến chất lượng thảo luận Vì vậy trước khi giao nhiệm vụ, giáo viên phải cân nhắc thật kỹ, không nên đưa ra câu hỏi quá dễ hoặc quá khó mà nên đưa ra các câu hỏi có nhiều ý kiến khác nhau

c Kỹ thuật tổ chức trò ch ơ i học tập Đ ịa Lí với hình

góp phần nâng cao sự hứng thú học tập Địa Lí cho học sinh Từ đó khích lệ được sự tò mò, lòng say mê học tập Địa Lí cho học sinh

thi xác định, tìm đặc điểm các đối tượng địa lí ở trên hình, thi hỏi đáp trên hình theo cặp đôi

II SỐ LIỆU ĐIỀU TRA KHẢO SÁT THỰC TẾ

Qua điều tra khảo sát thực tế đầu năm học 2008 - 2009 ở lớp 6A, 8D, 9D và đầu

năm học 2009 – 2010 ở lớp 7A kết quả học tập bộ môn Địa Lí của học sinh tại Trường THCS Chư- Ê -Wi đạt được như sau:

Bảng số liệu khảo sát trước khi áp dụng sáng kiến hinh nghiệm

Lớp

Số

Tỉ

lệ (%)

Khá

Tỉ lệ (%)

Tb

Tỉ

lệ (%)

Yếu

Tỉ

lệ (%)

Năm học

III MỘT SỐ BÀI DẠY THỰC TẾ VÀ CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

1 Giới thiệu một số bài dạy thực tế

Để thực hiện được bản sáng kiến kinh nghiệm này tôi đã áp dụng hầu hết các bài học ở cấp Trung Học Cơ Sở Tuy nhiên, ở đây tôi chỉ giới thiệu một số bài điển hình cho các khối lớp 6, 7, 8, 9:

Lớp 6- Bài 10: Cấu tạo bên trong của Trái đất

Lớp 7- Bài 20: Hoạt động kinh tế của con người ở hoang mạc

Lớp 8- Bài 9: Khu vực Tây Nam Á

Lớp 9- Bài 20: Vùng Đồng Bằng Sông Hồng

2 Các giải pháp thực hiện qua từng bài dạy.

LỚP 6 - BÀI 10: CẤU TẠO BÊN TRONG CỦA TRÁI ĐẤT

a Đàm thoại gợi mở với hình:

Em hãy quan sát hình 26/SGK và

tranh Cấu tạo bên trong của Trái Đất

kể tên và xác định các lớp cấu tạo bên

trong của Trái Đất

Để trả lời được câu hỏi này học sinh

phải dựa vào hình trong SGK và tranh

Cấu tạo bên trong của Trái Đất để kể

tên, xác định các lớp cấu tạo bên trong

trung gian và lớp lõi

b.Tổ chức trị chơi học tập Địa Lí với hình

Giáo viên yêu cầu học sinh đọc bảng đặc điểm cấu tạo bên trong của Trái Đất yêu cầu học sinh gấp SGK lại

Giáo viên chuẩn bị sẵn các mảnh ghép thể hiện đặc điểm bề dày, trạng thái, nhiệt

độ của các lớp cấu tạo bên trong của Trái Đất

Giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng dán chính xác đặc điểm của từng lớp vào vị trí trên hình, em nào xung phong dán nhanh, đúng dưới vị trí các lớp giáo viên sẽ khích lệ bằng cách cho điểm cao

c Tổ chức cho học sinh thảo luận với hình.

Giáo viên chia lớp làm 4 nhĩm thảo luận theo yêu cầu về nội dung và thời gian

Dựa vào hình 27/SGK kết hợp với lược đồ phĩng to treo bảng chỉ ra chỗ tiếp xúc

giữa hai địa mảng và kể tên 2 địa mảng:

Giáo viên thu lại kết quả dán lên bảng, kết hợp với lược đồ, học sinh xác định, nhận xét, giáo viên chuẩn xác

LỚP 7- BÀI 20: HOẠT ĐỘNG KINH TẾ CỦA CON NGƯỜI

Ở MƠI TRƯỜNG HOANG MẠC

Mảng BẮC MĨ

Mảng NAM MĨ

Mảng PHI

Mảng ÂU - Á

Mảng ẤN ĐỘ

Mảng THÁI BÌNH DƯƠNG

Mản

g N AM C ỰC

1 4

1,2,3,4 Các địa mảng nhỏ

a Đàm thoại gợi mở với hình:

Giáo viên yêu cầu học sinh hình 20.1 và 20.2/SGK và tranh về hoang mạc cho biết: Đây là thuộc hoạt động kinh tế gì ở môi trường hoang mạc?

Ở đây, học sinh sẽ tìm ra được đây là hoạt động kinh tế cổ truyền: Trồng trọt

trong các ốc đảo và chăn nuôi du mục, chuyên chở buôn bán hàng hoá qua hoang mạc.

b.Tổ chức trò chơi học tập Địa Lí với hình

Giáo viên yêu cầu hai học sinh bất kỳ dựa vào hình 20.3 và 20.4/ SGK chơi trò chơi: Thi hỏi đáp nhanh

Yêu cầu đặt câu hỏi phải đúng mục đích, trả lời nhanh và hỏi, đáp giao hoán

Ví dụ :

 Học sinh 2: Đây là hoạt động kinh tế hiện đại.

 Học sinh 1: Cần kỹ thuật tiên tiến và nhiều vốn

c Tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm với hình

Giáo viên yêu cầu học sinh chia lớp làm 4 nhóm thảo luận qua hình 20.5 và 20.6 trong sách giáo khoa với nội dung:

Nêu nguyên nhân dẫn đến hoang mạc ngày càng mở rộng? Một số tác động của con người làm tăng diện tích hoang mạc? Nêu hiện trạng hoang mạc trên thế giới

và biện pháp hạn chế phát triển hoang mạc?

Sau khi thảo luận xong, giáo viên thu lại kết quả, treo lên bảng, yêu cầu học sinh nhận xét, giáo viên chốt lại kiến thức:

Do cát lấn biến động của khí hậu toàn cầu và chủ yếu do tác động của con người làm cho diện tích hoang mạc ngày càng mở rộng mỗi năm thêm 10 triệu hecta nên phải biết khai thác nước ngầm, trồng rừng để cải tạo hoang mạc

LỚP 8- BÀI 9: KHU VỰC TÂY NAM Á

a Tổ chức trò chơi học tập Địa Lí với hình:

Giáo viên sử dụng Bản đồ tự nhiên Thế Giới và hai mảnh ghép lược đồ về Khu vực Tây Nam Á Cho hai học sinh bất kỳ xung phong lên bảng tham gia trò chơi thi

dán hình xác định vị trí, học sinh nào dán xong trước và đúng giáo viên sẽ cho điểm cao để khích lệ học sinh

b Đàm thoại gợi mở với hình

Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát lại vị trí của khu vực Tây Nam Á trên Bản đồ

tự nhiên Thế Giới yêu cầu học sinh rút ra ý nghĩa của vị trí địa lí của khu vực

Ở đây học sinh phải rút ra được nhận xét: Khu vực Tây Nam Á có vị trí chiến lược về phát triển kinh tế và an ninh quốc phòng vì nó nằm ở ngã ba của ba châu lục ( Châu Âu, Châu Á và Châu Phi).

Dựa vào hình 9.3, em hãy cho

biết khu vực Tây Nam Á gồm

những quốc gia nào? Kể tên và xác

định các quốc gia? Cho biết quốc

gia nào có diện tích lớn nhất?

Quốc gia nào có diện tích nhỏ

nhất?

Ở câu hỏi này, giáo viên phải

hướng dẫn cho học sinh kể được

tên các quốc gia trong khu vực

Tây Nam Á , nhận xét được quốc

gia có diện tích lớn nhất là A-

rập-xê- út, quốc gia có diện tích nhỏ

nhất là Cata.

Hình 9.3: Lược đồ các nước khu vực Tây Nam Á

(*) Các tiểu vương quốc ả rập thống nhất

Dựa vào hình 9.2 em hãy cho biết: khu

vực Tây Nam Á có khả năng phát triển

mạnh ngành công nghiệp nào? Vì sao?

Ở đây, học sinh phải thấy được Iran là

quốc gia tiêu biểu cho khu vực Tây Nam Á

về kinh tế đó là ngành khai thác dầu khí

Từ đó học sinh nhận xét chung khu vực Tây

Nam Á có khả năng phát triển mạnh ngành

công nghiệp khai thác dầu khí vì ở đây có

trữ lượng dầu mỏ lớn nhất trên thế giới.

c Tổ chức cho học sinh thảo luận với hình

Ở nội dung phần 2 của bài này, giáo viên chia lớp làm 4 nhóm thảo luận, mỗi

nhóm một nội dung theo yêu cầu Dựa vào hình 9.1/SGK hãy:

Cho biết tính chất chung và nguyên nhân hình thành khí hậu của khu vực Tây Nam Á?

và chế độ nước sông của khu vực?

nam? Cho biết đặc điểm chung địa hình? Dạng địa hình nổi bật nhất? Vì sao?

bố các loại tài nguyên khoáng sản?

Sau khi thảo luận xong, giáo viên thu lại kết quả, treo lên bảng, yêu cầu học sinh nhận xét, giáo viên chốt lại kiến thức theo từng nội dung, kết hợp với bản đồ tự nhiên của khu vực để xác định cho học sinh nắm được:

Khu vực Tây Nam Á nằm trong đới

khí hậu cận nhiệt và nhiệt đới, khí hậu

có tính chất khô và nóngdo có đường

chí tuyến bắc chạy qua Địa hình chủ

yếu là núi và cao nguyên, nổi bật là

dạng địa hình hoang mạc do khí hậu

khô hạn Sông ngòi ít, có hai sông lớn

là Tigrơ và Ơphrat, chế nước chủ yếu

do băng tuyết cung cấp Khoáng sản

ít loại nhưng trữ lượng dầu mỏ lớn,

tập trung ở đồng bằng Lưỡng Hà Hình 9.1: Lược đồ tự nhiên Tây Nam Á

LỚP 9- BÀI 20: VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

a.Tổ chức trò chơi học tập Địa Lí với hình

Giáo viên sử dụng bản đồ trống hoặc Bản đồ tự nhiên Việt Nam và mảnh ghép Vùng đồng bằng Sông Hồng (tương tự như bài 9 khu vực Tây Nam Á) Cho hai học sinh bất kỳ xung phong lên bảng tham gia trò chơi thi dán hình xác định vị trí: